Binûn

Neml Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا عطف على قوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً مسوق لما سيق هو له، واللام واقعة في جواب قسم محذوف أي وبالله لقد أرسلنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً وإنما أقسم على ذلك اعتناء بشأن الحكم، وصالِحاً بدل من أَخاهُمْ أو عطف بياني، وأن في قوله تعالى: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مفسرة لما في الإرسال من معنى القول دون حروفه.

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا ifadesi, Allah Teâlâ'nın: وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً kavline matuftur ve onun sevk edildiği gaye için sevk edilmiştir. [Ayetin başındaki] lâm, mahzuf bir yeminin cevabında yer almaktadır; yani 'Ve Allah'a yemin olsun ki gönderdik' demektir. إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً Hükmün şanına ehemmiyet vermek için buna yemin edilmiştir. صالِحاً kelimesi, أَخاهُمْ kelimesinden bedel yahut atf-ı beyândır. Allah Teâlâ'nın: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ kavlindeki أَنْ ise, irsal (gönderme) lafzının harflerini değil ama söz manasını içermesinden ötürü müfessiredir.

وجوز كونها مصدرية حذف منها حرف الجر أي بأن، وقيل لأن ووصلها بالأمر جائز لا ضير فيه كما مر.

Harf-i cerrin hazfedildiği mastariyye olması da caiz görülmüştür; yani بأن (diye / etmeleri için) demektir; لأن (için) takdirinde olduğu da söylenmiştir. Geçtiği üzere, bunun emir kipine bağlanması caizdir, bir sakıncası yoktur.

وقرىء بضم النون اتباعا لها للباء فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ أي فاجأ إرسالنا تفرقهم واختصامهم فآمن فريق وكفر فريق وكان ما حكى الله تعالى في محل آخر بقوله سبحانه: قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ [الأعراف: ٧٥] الآية. فإذا فجائية والعامل فيها مقدر لا يَخْتَصِمُونَ خلافا لأبي البقاء لأنه صفة فَرِيقانِ كما قال ومعمول الصفة لا يتقدم على الموصوف، وقيل: هذا حيث لا يكون المعمول ظرفا، وضمير يَخْتَصِمُونَ لمجموع الفريقين ولم يقل يختصمان للفاصلة، ويوهم كلام بعضهم أن الجملة خبر ثان وهو كما ترى، وهُمْ راجع إلى ثمود لأنه اسم للقبيلة، وقيل: إلى هؤلاء المذكورين ليشمل صالحا ﵇ والفريقان حينئذ أحدهما صالح وحده وثانيهما قومه.

Bâ harfine tebean nûn'un zammesiyle de okunmuştur. فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ “Bir de bakarsın ki onlar birbiriyle çekişen iki fırka oluvermişler.” Yani peygamber göndermemiz ansızın onların fırkalara ayrılıp çekişmelerine rastgeldi; bir fırka iman etti, bir fırka da inkâr etti. Allah Teâlâ'nın başka bir yerde şu kavliyle naklettiği durum vuku buldu: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden iman edip zayıf düşürülenlere dediler ki...” [el-A'râf 75]. إِذا müfâcee (sürprizlik/ansızınlık) içindir; onda amel eden lafız takdirîdir, Ebu'l-Bekâ'nın hilafına يَخْتَصِمُونَ değildir; zira o fَرِيقانِ kelimesinin sıfatıdır ve onun dediği gibi sıfatın me'mûlü mevsûfun önüne geçemez. Me'mûl zarf olmadığında bu kural geçerlidir de denilmiştir. يَخْتَصِمُونَ fiilindeki zamir iki fırkanın toplamına aittir; fasıla sebebiyle يَخْتَصِمانِ denmemiştir. Bazılarının sözü cümlenin ikinci haber olduğu vehmini verir ki durum gördüğün gibidir. هُمْ zamiri Semûd'a racidir; çünkü o bir kabile adıdır. Sâlih'i (aleyhisselâm) de kapsasın diye bu zikredilenlere raci olduğu da söylenmiştir; bu durumda iki fırkadan biri tek başına Sâlih, ikincisi ise kavmidir.

والحامل على هذا كما ذكره ابن عادل العطف بالفاء فإنها تؤذن أنهم عقيب الإرسال بلا مهلة صاروا فريقين ولا يصير قومه ﵇ فريقين إلا بعد زمان. وفيه أنه يأباه قوله تعالى: اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ وتعقيب كل شيء بحسبه على أنه يجوز كون الفاء لمجرد الترتيب. ولعل فريق الكفرة أكثر ولذا ناداهم بقوله يا قوم كما حكي عنه في قوله تعالى: قالَ يا قَوْمِ لجعله في حكم الكل أي قال ﵇ للفريق الكافر منهم بعد ما شاهد منهم ما شاهد من نهاية العتو والعناد حتى بلغوا من المكابرة إلى أن قالوا له ﵇ يا صالح ائتنا بما تعدنا إن كنت من الصادقين متلطفا بهم يا قوم لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ أي بالعقوبة التي تسوءكم قَبْلَ الْحَسَنَةِ أي التوبة فتؤخرونها إلى حين نزولها حيث كانوا من جهلهم وغوايتهم يقولون إن وقع إبعاده تبنا حينئذ وإلا فنحن على ما نحن عليه لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ أي هلا تستغفرونه تعالى قبل نزولها لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بقبولها إذ سنة الله تعالى عدم القبول عند النزول. وقد خاطبهم ﵇ على حسب تخمينهم وجهلهم في ذلك بأن ما خمنوه من التوبة إذ ذاك فاسدة وأن استعجالهم ذلك خارج من المعقول. والتقابل بين السيئة والحسنة بالمعنى الذي سمعت حاصل من كون أحدهما حسنا والآخر سيئا، وقيل: المراد بالسيئة تكذيبهم إياه ﵇ وكفرهم به وبالحسنة تصديقهم وإيمانهم، والمراد من قوله: لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ إلخ لومهم على المسارعة إلى تكذيبهم إياه وكفرهم به وحضهم على التوبة من ذلك بترك التكذيب والإيمان. وحاصله لومهم على إيقاع التكذيب عند الدعوة دون التصديق وحضهم على تلافي ذلك.

Buna sevk eden sebep, İbn Âdil'in belirttiği gibi fâ ile atfedilmesidir; zira bu, onların peygamber gönderilmesinin hemen ardından fasılasız iki fırka olduklarını bildirir; oysa onun (aleyhisselâm) kavmi ancak bir zaman sonra iki fırka haline gelir. Ancak buna, Allah Teâlâ'nın: اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ kavli engel olmaktadır; üstelik her şeyin ardından gelmesi kendi durumuna göredir; ayrıca fâ harfinin sırf tertip için olması da caizdir. Muhtemelen kâfirler fırkası daha çoktu; bu sebeple onları bütün hükmünde tutarak Allah Teâlâ'nın: قالَ يا قَوْمِ kavlinde ondan nakledildiği gibi { يا قَوْمِ } diye nida etmiştir. Yani o (aleyhisselâm), aralarındaki kâfir fırkaya, onlardan gördüğü son derece taşkınlık ve inat üzerine –öyle ki kibre kapılıp ona (aleyhisselâm): 'Ey Sâlih! Eğer doğru sözlülerden isen bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir' diyecek raddeye vardıklarında– onlara yumuşaklıkla yaklaşarak şöyle demiştir: Ey kavmim! لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ Yani sizi üzecek olan azabı قَبْلَ الْحَسَنَةِ yani tövbeden önce niçin acele istiyorsunuz da [tövbeyi] onun ineceği ana erteliyorsunuz? Zira onlar cehaletleri ve sapıklıkları sebebiyle: 'Eğer bizi tehdit ettiği şey gerçekleşirse o zaman tövbe ederiz, aksi takdirde biz olduğumuz hal üzere kalırız' diyorlardı. لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ Yani o azap inmeden önce Allah Teâlâ'dan bağışlanma dileseniz ya! لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ Tövbenizin kabul edilmesiyle size merhamet olunsun diye; zira Allah Teâlâ'nın sünneti, [azap] indiği sırada tövbenin kabul edilmemesidir. O (aleyhisselâm), bu konuda onların zan ve cehaletlerine göre hitap etmiş; o vakitte zannettikleri tövbenin fasit olduğunu ve bunu acele istemelerinin akıl dışı olduğunu belirtmiştir. İşittiğin mana üzere seyyie ile hasene arasındaki karşıtlık, birinin güzel diğerinin kötü olmasından kaynaklanmaktadır. Seyyie ile kastedilenin onların onu (aleyhisselâm) yalanlamaları ve onu inkâr etmeleri; hasene ile kastedilenin ise onu tasdik edip iman etmeleri olduğu da söylenmiştir. لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ vb. sözünden maksat, onu yalanlamaya ve inkâr etmeye acele etmelerinden ötürü onları kınamak ve yalanlamayı bırakıp iman ederek bundan tövbeye teşvik etmektir. Neticesi: Davet esnasında tasdik etmek yerine yalanlamayı ortaya koydukları için onları kınamak ve bu durumu telafi etmeye onları teşvik etmektir.

وإيهام الكلام انتفاء اللوم على إيقاع التكذيب بعد التصديق مما لا يكاد يلتفت إليه. ولا يخفى بعد طي الكشح عن المناقشة فيما ذكر أن المناسب لما حكى الله تعالى عن القوم في سورة الأعراف ولما جاء في الآثار هو المعنى الأول.

Sözün, tasdikten sonra yalanlamanın vuku bulmasında kınamanın bulunmayacağı vehmini vermesi ise neredeyse hiç itibar edilmeyecek bir husustur. Zikredilen meseledeki münakaşayı bir kenara bıraktıktan sonra gizli değildir ki, Allah Teâlâ'nın A'râf sûresinde kavimden naklettiğine ve rivayetlerde gelene uygun olan birinci manadır.

ومن هنا ضعف ما روي عن مجاهد من تفسير الحسنة برحمة الله تعالى لتقابل السيئة المفسرة بعقوبته ﷿ ويكون المراد من استعجالهم بالعقوبة قبل الرحمة طلبهم إياها دون الرحمة فتأمل قالُوا اطَّيَّرْنا أصله تطيرنا وقرىء به فأدغمت التاء في الطاء وزيدت همزة الوصل ليتأتى الابتداء، والتطير التشاؤم عبر عنه بذلك لما أنهم كانوا إذا خرجوا مسافرين فيمرون بطائر يزجرونه فإن مر سانحا بأن مر من ميامن الشخص إلى مياسرة تيمنوا وإن مر بارحا بأن مر من المياسر إل الميامن تشاءموا لأنه لا يمكن للمار به كذلك أن يرميه حتى ينحرف فلما نسبوا الخير والشر إلى الطائر استعير لما كان سببا لهما من قدر الله تعالى وقسمته ﷿ أو من عمل العبد الذي هو سبب الرحمة والنعمة أي تشاءمنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ في دينك حيث تتابعت علينا الشدائد- وقد كانوا قحطوا- ولم نزل في اختلاف وافتراق مذ اخترعتم دينكم، وتشاؤمهم يحتمل أن يكون من المجموع وأن يكون من كل من المتعاطفين.

Buradan hareketle, Mücâhid'den rivayet edilen; O'nun (celle celâluhû) azabıyla tefsir edilen seyyieye mukabil olsun diye hasenenin Allah Teâlâ'nın rahmetiyle tefsir edilmesi zayıf kalmaktadır; bu takdirde rahmetten önce azabı acele istemelerinden maksat, rahmeti değil azabı talep etmeleridir; iyi düşün! قالُوا اطَّيَّرْنا Aslı تطيرنا olup bu şekilde de okunmuştur. Tâ harfi tı harfine idgam edilmiş ve ibtidanın mümkün olması için hemze-i vasl ziyade edilmiştir. Tatayyur, uğursuz saymaktır. Bununla ifade edilmesinin sebebi şudur: Onlar yolculuğa çıktıklarında bir kuşla karşılaşırlarsa onu ürkütüp uçururlardı; eğer kuş sağdan sola doğru geçerse (sânih) bunu uğurlu sayarlardı, eğer soldan sağa doğru geçerse (bârih) uğursuz sayarlardı; çünkü bu şekilde geçen kuşa yönünü değiştirene kadar atış yapmak mümkün olmazdı. Hayır ve şerri kuşa nispet ettiklerinde bu ifade, Allah Teâlâ'nın kaderi ve O'nun (celle celâluhû) taksimatı yahut kulun rahmet ve nimete sebep olan ameli gibi hayır ve şerre sebep olan şeyler için istiare kılınmıştır. Yani: 'Seninle ve senin dininde بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ [olanlarla] uğursuzluğa uğradık; nitekim başımıza sıkıntılar peş peşe geldi –zira kıtlığa uğramışlardı– ve siz dininizi uydurduğunuzdan beri ayrılık ve tefrika içinde kalmaktan kurtulamadık' dediler. Uğursuz saymaları hem hepsinden birden hem de birbiri üzerine matuf olanların her birinden olması muhtemeldir.

قالَ طائِرُكُمْ أي سببكم الذي منه ينالكم ما ينالكم من الشر عِنْدَ اللَّهِ وهو قدره سبحانه أو عملكم

قالَ طائِرُكُمْ Yani size şerden erişen şeylerin kaynağı olan sebebiniz عِنْدَ اللَّهِ Allah katındadır; o da O'nun takdiri yahut sizin amelinizdir,

المكتوب عنده ﷿ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ إضراب من بيان طائرهم الذي هو مبدأ ما يحيق بهم إلى ذكر ما هو الداعي إليه أي بل أنتم قوم تختبرون بتعاقب السراء والضراء أو تعذبون أو يفتنكم الشيطان بوسوسته إليكم الطيرة، وجاء تُفْتَنُونَ بتاء الخطاب على مراعاة أَنْتُمْ وهو الكثير في لسان العرب، ويجوز في مثل هذا التركيب «يفتنون» بياء الغيبة على مراعاة لفظ قَوْمٌ وهو قليل في لسانهم وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ أي مدينة ثمود وقريتهم وهي الحجر تِسْعَةُ رَهْطٍ هو اسم جمع يطلق على العصابة دون العشرة كما قال الراغب وفي الكشاف هو من الثلاثة أو من السبعة إلى العشرة، وقيل: بل يقال إلى الأربعين وليس بمقبول، وأصله على ما نقل عن الكرماني من الترهيط وهو تعظيم اللقم وشدة الأكل، وقد أضيف العدد إليه. وقد اختلف في جواز إضافته إلى اسم الجمع فذهب الأخفش إلى أنه لا ينقاس وما ورد من الإضافة إليه فهو على سبيل الندور، وقد صرح سيبويه أنه لا يقال ثلاث غنم.

O'nun (celle celâluhû) katında yazılmış olandır. بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ Bu, başlarına gelen şeylerin başlangıcı olan uğursuzluk sebebini beyan etmekten, buna sevk eden şeyi zikretmeye bir irdap (vazgeçip başka söze geçiş)tir. Yani: 'Aksine siz, darlık ve genişliğin peş peşe gelmesiyle imtihan edilen yahut azap olunan ya da şeytanın size uğursuzluk telkin eden vesvesesiyle fitneye düşürülen bir kavimsiniz.' تُفْتَنُونَ fiili, أَنْتُمْ zamirine riayetle muhatap tâ'sı ile gelmiştir ki Arap lisanında çokça olan budur. Böyle bir terkipte, قَوْمٌ lafzına riayetle gaib yâ'sı ile «yüftenûne» denmesi de caizdir ancak bu onların lisanında azdır. وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ Yani Semûd'un şehrinde, köylerinde ki o da Hicr'dir, تِسْعَةُ رَهْطٍ [vardı]. Raht, Râgıb'ın belirttiği gibi ondan az olan topluluğa verilen bir ism-i cemdir. el-Keşşâf'ta ise üçten yahut yediden ona kadar olan topluluktur. Kırka kadar da denir denilmişse de bu makbul değildir. Kirmânî'den nakledildiğine göre aslı terhît'ten gelir; o da lokmaları büyütmek ve oburca yemektir. Sayı ona izafe edilmiştir. Sayının ism-i ceme izafetinin caiz olup olmadığında ihtilaf edilmiştir: Ahfeş bunun kıyasi olmadığına, ona izafe olarak gelenlerin ise nadir kabilinden olduğuna meyletmiştir. Sîbeveyh ise açıkça 'üç koyun' (ثلاث غنم) denilemeyeceğini ifade etmiştir.

وذهب قوم إلى أنه يجوز ذلك وينقاس وهو مع ذلك قليل، وفصل قوم بين أن يكون اسم الجميع للقليل كرهط ونفر وذود فيجوز أن يضاف إليه إجراء له مجرى جمع القلة أو للكثير أو يستعمل لهما فلا يجوز إضافته إليه بل إذا أريد تمييزه به جيء به مقرونا بمن كخمسة من القوم، وقال تعالى: فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ [البقرة: ٢٦٠] وهو قول المازني. واختار غير واحد أن إضافة تسعة إلى رهط هاهنا باعتبار أن رهطا لكونه اسم جمع للقليل في حكم أشخاص ونحوه من جموع القلة وهي يضاف إليها العدد كتسعة أشخاص وتسع أنفس وهذا معنى قولهم: إن وقوع رهط تمييزا لتسعة باعتبار المعنى فكأنه قيل تسعة أشخاص، وقيل: أي تسعة أنفس، وتأنيث العدد لأنه المذكور في النظم الكريم رَهْطٍ وهو مذكر فليس ذاك من غير الفصيح كقوله ثلاثة أنفس وثلاث ذود، نعم تقدير ما تقدم أسلم من المناقشة، وأما ما قيل أي تسعة رجال ففيه الغفلة عما أشرنا إليه، ثم إنه ليس المراد أن الرهط بمعنى الشخص أو بمعنى النفس بل إن التسعة من الأشخاص أو من الأنفس هي الرهط فليس المعدود بالتسعة ما دل عليه الرهط من الجماعة ليكون هناك تسع جماعات لا تسعة أفراد.

Bir topluluk ise bunun caiz ve kıyasi olduğuna, bununla birlikte az kullanıldığına meyletmiştir. Bir başka topluluk da ism-i cemin; 'raht', 'nefer' ve 'zevd' gibi azlık için olması halinde cemi kıllet yerine konularak ona izafe edilmesinin caiz olacağı, çokluk için olması yahut her ikisi için de kullanılması durumunda ise ona izafe edilmesinin caiz olmayıp, onunla temyiz yapılmak istendiğinde 'beş kişi' (خمسة من القوم) gibi مِنْ ile birlikte getirileceği şeklinde bir ayrıma gitmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “Kuşlardan dördünü al” [el-Bakara 260] buyurmuştur; bu Mâzinî'nin görüşüdür. Birden fazla âlim ise burada dokuzun raht lafzına izafetinin şu mülahazayla olduğunu tercih etmiştir: Raht, azlık için ism-i cem olması hasebiyle şahıslar (أشخاص) ve benzeri cemi kılletler hükmündedir; cemi kılletlere ise 'dokuz şahıs' (تسعة أشخاص) ve 'dokuz nefis' (تسع أنفس) gibi sayı izafe edilir. 'Raht lafzının dokuz için temyiz olarak vuku bulması mana itibarıyladır' sözlerinin anlamı da budur; sanki 'dokuz şahıs' denilmiş gibidir. 'Dokuz nefis' takdirindedir de denilmiştir. Sayının müennes getirilmesi, yüce nazımda zikredilen lafzın رَهْطٍ olup müzekker olmasındandır; dolayısıyla bu, 'üç nefis' (ثلاثة أنفس) ve 'üç deve' (ثلاث ذود) sözleri gibi fasih olmayan kullanımlardan değildir. Evet, daha önce geçen takdir münakaşadan daha uzaktır. 'Dokuz adam' denilmesine gelince, bunda işaret ettiğimiz husustan gaflet vardır. Ayrıca burada kastedilen, raht lafzının 'şahıs' veya 'nefis' manasında olması değil; dokuz şahsın yahut dokuz nefsin bizzat 'raht' olduğudur. Dolayısıyla dokuz ile sayılan şey, ortada dokuz fert değil de dokuz cemaat bulunsun diye raht lafzının delalet ettiği cemaat değildir.

وقال الإمام: الأقرب أن يكون المراد تسعة جمع إذ الظاهر من الرهط الجماعة، ثم يحتمل أنهم كانوا قبائل، ويحتمل أنهم دخلوا تحت العدد لاختلاف صفاتهم وأحوالهم لا لاختلاف النسب اهـ، وقيل: كان هؤلاء التسعة رؤساء مع كل واحد منهم رهط، ولذا قيل تسعة رهط وأسماؤهم عن وهب الهذيل بن عبد رب وغنم بن غنم ودباب ابن مهرج وعمير بن كردية وعاصم بن مخزمة وسبيط بن صدقة وسمعان بن صفي وقدار بن سالف وهم الذين سعوا في عقر الناقة وكانوا عتاة قوم صالح ومن أبناء أشرافهم، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس أن أسماءهم دعمي ودعيم وهرمي وهريم ودواب وصواب ودياب ومسطح وقدار وهو الذي عقر الناقة يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ لا في المدينة فقط إفسادا بحتا لا يخالطه شيء من الصلاح كما ينطق به قوله تعالى: وَلا يُصْلِحُونَ أي لا يفعلون شيئا من الإصلاح أو لا يصلحون شيئا من الأشياء، والمراد أن عادتهم المستمرة ذلك الإفساد كما يؤذن به المضارع، والجملة في موضع الصفة لرهط أو لتسعة.

İmam [Fahreddîn er-Râzî] şöyle demiştir: 'En yakın olan, muradın dokuz cemaat olmasıdır; zira raht lafzından zahir olan cemaattir. Sonra onların kabileler olması da muhtemeldir; nesep farklılığından değil de sıfat ve hallerinin farklılığından ötürü sayı altına girmiş olmaları da muhtemeldir' (İntihâ). Bu dokuz kişinin, her birinin yanında bir topluluk bulunan reisler olduğu, bu yüzden 'dokuz topluluk' (تِسْعَةُ رَهْطٍ) denildiği de söylenmiştir. Vehb'den nakledildiğine göre onların isimleri şunlardır: el-Hüzeyl b. Abdirabb, Ganm b. Ganm, Dibâb b. Mehrec, Umeyr b. Kırdiyye, Âsım b. Mahzeme, Sübeyt b. Sadaka, Sem'ân b. Safî ve Kındâr b. Sâlif'tir. Bunlar deveyi boğazlamaya koşan kimseler olup Sâlih'in kavminin azgınları ve ileri gelenlerinin çocukları idiler. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan onların isimlerinin şunlar olduğunu rivayet etmiştir: Da'mî, Da'îm, Hermî, Herîm, Devvâb, Savâb, Diyâb, Mıstah ve deveyi boğazlayan kişi olan Kıdâr'dır. يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ Sadece şehirde değil yeryüzünde, Allah Teâlâ'nın: وَلا يُصْلِحُونَ yani 'hiçbir ıslah amelinde bulunmuyorlar yahut hiçbir şeyi düzeltmiyorlar' kavlinin de açıkça belirttiği gibi, içine hiçbir ıslah karışmayan sırf bir fesatla bozgunculuk yapıyorlardı. Kastedilen, muzari fiilin bildirdiği üzere onların sürekli adetlerinin bu bozgunculuk olduğudur. Cümle, رَهْطٍ veya تِسْعَةُ kelimesinin sıfatı konumundadır.

قالُوا استئناف ببيان بعض ما فعلوا من الفساد أي قال بعضهم لبعض في أثناء المشاورة في أمر صالح ﵇. وكان ذلك على ما روي عن ابن عباس بعد أن عقروا الناقة أنذرهم بالعذاب، وقوله: تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ [هود: ٦٥] إلخ تَقاسَمُوا بِاللَّهِ أمر من التقاسم أي التحالف وقع مقول القول وهو قول الجمهور.

قالُوا İşledikleri fesadın bir kısmını beyan eden bir istînâftır; yani Sâlih'in (aleyhisselâm) durumu hakkında müşavere ederlerken birbirlerine dediler. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, onlar deveyi kestikten ve o da kendilerini azapla uyardıktan sonra oldu; onun: { تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “Yurdunuzda üç gün daha yaşayın...” [Hûd 65] kavli gibi. تَقاسَمُوا بِاللَّهِ Yeminleşme manasında tekâsümden emir kipidir; kavlin mekkûlü (söylenen söz) olarak vuku bulmuştur ve cumhurun görüşü budur.

وجوز أن يكون فعلا ماضيا بدلا من قالُوا أو حالا من فاعله بتقدير قد أو بدونها أي قالوا متقاسمين ومقول

قالُوا fiilinden bedel mazi bir fiil yahut 'kad' takdiriyle ya da takdursiz olarak failinden hal olması da caiz görülmüştür; yani 'yeminleşerek dediler' demektir ve sözün

القول لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ إلخ، وجوز أبو حيان على هذا أن يكون بالله من جملة المقول. والبيات مباغتة العدو ومفاجأته بالإيقاع به ليلا وهو غافل، وأرادوا قتله ﵇ وأهله ليلا وهم غافلون، وعن الإسكندر أنه أشير عليه بالبيات فقال:

söylenen kısmı (mekûlü) لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ cümlesidir. Ebû Hayyân bu takdirde بِاللَّهِ lafzının söylenen sözün bir parçası olmasını caiz görmüştür. Beyât; düşmana gafil bulunduğu gece vakti ansızın baskın yapıp saldırmaktır. Onlar gafil bir halde iken geceleyin onu (aleyhisselâm) ve ailesini öldürmek istediler. İskender'den rivayet edildiğine göre kendisine gece baskını yapması tavsiye edilmiş, o da şöyle demiştir:

ليس من آيين الملوك استراق الظفر.

'Zaferi hırsızlama elde etmek hükümdarların şanından/âdetinden değildir.'

وقرأ ابن أبي ليلى «تقسموا» بغير ألف وتشديد السين، والمعنى كما في قراءة الجمهور وقرأ الحسن وحمزة والكسائي «لتبيتنه» بالتاء على خطاب بعضهم لبعض. وقرأ مجاهد وابن وثاب وطلحة والأعمش «ليبيتنه» بياء الغيبة. وتَقاسَمُوا على هذه القراءة لا يصح إلا أن يكون خبرا بخلافه عن القراءتين الأوليين فإنه يصح أن يكون خبرا كما يصح أن يكون أمرا. وذلك لأن الأمر خطاب والمقسم عليه بعده لو نظر إلى الخطاب وجب تاء الخطاب ولو نظر إلى صيغة قولهم عند الحلف وجب النون فأما ياء الغائب فلا وجه له. وإما إذا جعل خبرا فهو على الغائب كما تقول حلف ليفعلن ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ أي لولي صالح والمراد به طالب ثأره من ذوي قرابته إذا قتل. وقرأ «لتقولن» بالتاء من قرأ «لتبيتنه» كذلك. وقرأ «ليقولن» بياء الغيبة من قرأ بها فيما تقدم، وقرأ حميد بن قيس الأول بياء الغيبة وهذا بالنون، قيل:

İbn Ebî Leylâ, elifsiz ve sîn harfinin şeddesiyle «تقسّموا» şeklinde okumuştur; mana cumhurun kıraatindeki gibidir. Hasan, Hamza ve Kisâî, birbirlerine hitapları kabilinden tâ harfi ile «لتبيتنه» şeklinde okumuşlardır. Mücâhid, İbn Vessâb, Talha ve A'meş ise gaib yâ'sı ile «ليبيتنه» okumuşlardır. Bu kıraate göre تَقاسَمُوا ancak haber olabilir; ilk iki kıraatin aksine, zira o ikisinde haber olması caiz olduğu gibi emir olması da caizdir. Çünkü emir hitaptır ve ondan sonraki üzerine yemin edilen husus eğer hitaba bakılırsa muhatap tâ'sı vacip olur, eğer yemin anındaki sözlerinin lafzına bakılırsa nûn vacip olur; gaib yâ'sına gelince onun bir vechi yoktur. Şayet haber kılınırsa, tıpkı 'mutlaka yapacağına yemin etti' demen gibi gaib üzere olur. ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ Yani Sâlih'in velisine; bununla kastedilen, öldürüldüğü takdirde akrabalarından onun kanını talep edecek olan kimsedir. «لتبيتنه» şeklinde okuyan kimse «لتقولن» kelimesini de tâ ile okumuştur. Öncesini gaib yâ'sı ile okuyan kimse bunu da gaib yâ'sı ile «ليقولن» okumuştur. Humeyd b. Kays ise birincisini gaib yâ'sı ile, bunu ise nûn ile okumuştur. Şöyle denilmiştir:

والمعنى على ذلك قالوا متقاسمين بالله ليبيتنه قوم منا ثم لنقولن جميعنا لوليه ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ أي ما حضرنا هلاكهم على أن مَهْلِكَ مصدر كمرجع أو مكان هلاكهم على أنه للمكان أو زمان هلاكهم على أنه للزمان.

Buna göre mana: 'Allah'a yemin ederek dediler ki: İçimizden bir topluluk mutlaka ona gece baskını yapsın, sonra hep birlikte onun velisine mutlaka diyelim ki: ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ Biz onların helakinde hazır bulunmadık.' مَهْلِكَ kelimesi, 'merci' gibi masdar olarak 'onların helakinde' yahut mekân ismi olarak 'onların helak edildikleri yerde' ya da zaman ismi olarak 'onların helak edildikleri vakitte' manasınadır.

والمراد نفي شهود الهلاك الواقع فيه، واختاروا نفي شهود مهلك أهله على نفي قتلهم إياهم قصدا للمبالغة كأنهم قالوا ما شهدنا ذلك فضلا عن أن نتولى إهلاكهم. ويعلم من ذلك نفي قتلهم صالحا ﵇ أيضا لأن من لم يقتل اتباعه كيف يقتله، وقيل في الكلام حذف أي ما شهدنا مهلك أهله ومهلكه، واستظهره أبو حيان ثم قال وحذف مثل هذا المعطوف جائز في الفصيح كقوله تعالى: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] أي والبرد، وقال الشاعر:

Kastedilen, içinde vuku bulan helake şahitliği nefyetmektir. Mübalağa kastıyla onları öldürdüklerini nefyetmek yerine ailesinin helakine şahit olduklarını nefyetmeyi tercih etmişlerdir; sanki: 'Biz onları bizzat helak etmek bir yana, buna şahit bile olmadık' demişlerdir. Buradan, Sâlih'i (aleyhisselâm) öldürdüklerini de nefyettikleri anlaşılır; zira tâbilerini öldürmeyen kimse onu nasıl öldürsün? Kelamda hazif bulunduğu da söylenmiştir; yani 'biz ne ailesinin helakine ne de onun helakine şahit olduk' demektir. Ebû Hayyân bunu zahir görmüş, sonra da şöyle demiştir: Böylesi bir matufun hazfi fasih kelamda caizdir; nitekim Allah Teâlâ: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler...” [en-Nahl 81] yani 've soğuktan' buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:

فما كان بين الخير لو جاء سالما ... أبو حجر إلا ليال قلائل

Ebû Hacer sağ salim gelseydi, iyilikle [benim] aramda sadece birkaç gece kalmış olurdu...

أي بين الخير وبيني اه وفيه ما لا يخفى. وقيل: الضمير في أَهْلَهُ يعود على الولي. والمراد بأهل الولي صالح وأهله. واعترض بأنه لو أريد أهل الولي لقيل أهلك أو أهله. ومنع بأن ذلك غير لازم. فقد قرىء «قل للذين كفروا ستغلبون» بالخطاب والغيبة ووجه ذلك ظاهر. نعم رجوع الضمير إلى الولي خلاف الظاهر كما لا يخفى، وقرأ الجمهور «مهلك» بضم الميم وفتح اللام من أهلك وفيه الاحتمالات الثلاث. وقرأ أبو بكر «مهلك» بفتحهما على أنه مصدر وَإِنَّا لَصادِقُونَ عطف على ما شَهِدْنا كما ذهب إليه الزجاج، والمعنى ونحلف وإنا لصادقون، وجوز أن تكون الواو للحال أي والحال إنا لصادقون فيما ذكرنا واستشكل ادعاؤهم الصدق في ذلك وهم عقلاء ينفرون عن الكذب ما أمكن. وأجيب بأن حضور الأمر غير مباشرته في العرف لأنه لا يقال لمن قتل رجلا أنه حضر قتله وإن كان الحضور لازما للمباشرة فحلفوا على المعنى العرفي على العادة في الإيمان وأوهموا الخصم أنهم أرادوا معناه اللغوي فهم صادقون غير حانثين، وكونهم من أهل التعارف أيضا لا يضر بل يفيد فائدة تامة، وقال الزمخشري. كأنهم اعتقدوا أنهم إذا بيتوا صالحا وبيتوا أهله فجمعوا بين البياتين، ثم قالوا ما شهدنا مهلك أهله فذكروا أحدهما كانوا صادقين لأنهم فعلوا البياتين جميعا لا أحدهما. وتعقب بأن من فعل أمرين وجحد أحدهما لم يكن في كذبه شبهة وإنما تتم الحيلة لو فعلوا أمرا واحدا وادعى عليهم فعل أمرين فجحدوا المجموع. ولذا لم يختلف العلماء في أن من حلف لا أضرب زيدا فضرب زيدا وعمرا كان حانثا بخلاف من حلف لا أضرب زيدا وعمرا ولا آكل رغيفين فأكل أحدهما فإنه محل خلاف للعلماء في الحنث وعدمه، والحق أن تبرئتهم من الكذب فيما ذكر غير لازمة حتى يتكلف لها وهم الذين كذبوا على الله تعالى ورسوله ﵇ وارتكبوا ما هو أقبح من الكذب فيما ذكر، ومقصود الزمخشري تأييد

Yani 'iyilikle benim aramda' demektir (İntihâ); oysa bunda gizli olmayan [zorlama] vardır. أَهْلَهُ lafzındaki zamirin veliye raci olduğu da söylenmiştir; velinin ehlinden kasıt ise Sâlih ve ailesidir. Buna, 'Şayet velinin ehli kastedilseydi senin ehlin (أهلك) yahut onun ehli (أهله) denirdi' diye itiraz edilmiştir. Bu itiraza, bunun zorunlu olmadığı; nitekim «قل للذين كفروا ستغلبون» ayetinin hem muhatap hem gaib sığasıyla okunduğu ve bunun vechinin açık olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır. Evet, zamirin veliye dönmesi gizli olmadığı üzere zahire aykırıdır. Cumhur «مهلك» kelimesini 'ehleke' fiilinden mîm'in zammesi ve lâm'ın fethasıyla okumuştur ve onda üç ihtimal mevcuttur. Ebû Bekir ise masdar olmak üzere her ikisinin fethasıyla «مَهْلَكَ» okumuştur. وَإِنَّا لَصادِقُونَ Zeccâc'ın meylettiği üzere ما شَهِدْنا ifadesine matuftur; mana: 'Yemin ederiz ki biz elbette doğru söyleyenleriz' demektir. Vâv harfinin hal için olması da caiz görülmüştür; yani: 'Zikrettiğimiz hususta doğru söyleyen kimseler olduğumuz halde' demektir. Onlar mümkün mertebe yalandan sakınan akıllı kimseler oldukları halde bu konuda doğruluk iddia etmeleri müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bir işte hazır bulunmak örfte onu bizzat irtikâp etmekten farklıdır; zira bir adamı öldüren kimseye –hazır bulunmak fiili işlemeyi gerektirse de– 'onun öldürülmesinde hazır bulundu' denmez. Dolayısıyla onlar yeminlerdeki âdete binaen örfî mana üzerine yemin etmişler ve hasma lügat manasını kastettikleri vehmini vermişlerdir; böylece onlar doğru söyleyen ve yeminlerini bozmayan kimselerdir. Onların da bu örfe mensup olmaları buna zarar vermez, bilakis tam bir fayda sağlar. Zemahşerî şöyle demiştir: Sanki onlar Sâlih'e gece baskını yapıp ailesine de gece baskını yaptıklarında iki gece baskınını bir araya getirdiklerini, sonra da 'Biz ailesinin helakine şahit olmadık' deyip ikisinden birini zikrettiklerinde doğru söylemiş olacaklarını zannettiler; çünkü onlar ikisinden birini değil, iki baskını birden yapmışlardı. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: İki işi yapıp da onlardan birini inkâr eden kimsenin yalancılığında hiçbir şüphe yoktur; hile ancak bir iş yapıp da kendilerine iki iş yaptıkları isnat edildiğinde toplamını inkâr ederlerse tamam olur. Bu sebepledir ki âlimler: 'Zeyd'e vurmayacağım' diye yemin edip hem Zeyd'e hem Amr'a vuran kimsenin yeminini bozmuş olacağında ihtilaf etmemişlerdir; buna mukabil 'Zeyd'e ve Amr'a vurmayacağım' yahut 'İki ekmek yemeyeceğim' diye yemin edip birini yiyen kimsenin yeminini bozup bozmayacağı âlimler arasında ihtilaf konusudur. Doğrusu şudur ki, Allah Teâlâ'ya ve O'nun Resûlü'ne (aleyhisselâm) yalan isnat eden ve bu zikredilenden daha çirkin olan şeyleri irtikâp eden bu kimseleri zikredilen hususta yalandan temize çıkarmak zorunlu olmadığı gibi bunun için tekellüfe de gerek yoktur. Zemahşerî'nin maksadı ise,

ما يزعمه وهو وقومه من قاعدة التحسين والتقبيح بالعقل بموافقة قوم صالح عليها ولا يكاد يتم له ذلك وَمَكَرُوا مَكْراً بهذه المواضعة وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ أي أهلكناهم إهلاكا غير معهود أو جازينا مكرهم من حيث لا يحتسبون فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ شروع في بيان ما ترتب على ما باشروه من المكر، والظاهر أن كَيْفَ خبر مقدم لكان وعاقِبَةُ الاسم أي كان عاقبة مكرهم واقعة على وجه عجيب يعتبر به، والجملة في محل نصب على أنها مفعول انظر وهي معلقة لمكان الاستفهام، والمراد تفكر في ذلك.

kendisi ve fırkasının iddia ettiği akılla güzellik ve çirkinlik (tahsîn ve takbîh) kuralını, Sâlih'in kavminin de buna uymasıyla desteklemektir; fakat bu onun için pek mümkün olmamaktadır. وَمَكَرُوا مَكْراً Bu anlaşma ile bir tuzak kurdular. وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ Yani onları alışılmadık bir şekilde helak ettik yahut hiç hesap etmedikleri bir cihetten tuzaklarının cezasını verdik. فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ “Bak, onların tuzaklarının akıbeti nasıl oldu!” Bizzat giriştikleri tuzağın neticesinde ortaya çıkan durumu beyana başlamaktadır. Zahir olan, كَيْفَ lafzının كانَ için mukaddem haber, عاقِبَةُ kelimesinin ise onun ismi olduğudur; yani onların tuzaklarının akıbeti, ibret alınacak şaşırtıcı bir surette vuku bulmuştur. Cümle, انْظُرْ fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir ve istifham sebebiyle amelden alıkonulmuştur (muallaktır); murat ise bunu iyice düşünmektir.

وقوله تعالى: أَنَّا دَمَّرْناهُمْ في تأويل مصدر وقع بدلا من «عاقبة مكرهم» أو خبر مبتدأ محذوف هو ضمير العاقبة، والجملة مبينة لما في عاقبة مكرهم من الإبهام أي هو أوهى تدميرنا وإهلاكنا إياهم وَقَوْمَهُمْ الذين لم يكونوا منهم في مباشرة التبييت أَجْمَعِينَ بحيث لم يشذ منهم شاذ أو هو على تقدير الجار أي لتدميرنا إياهم أو بتدميرنا إياهم ويكون ذلك تعليلا لما ينبىء عنه الأمر بالنظر في كيفية عاقبة أمرهم من الهول والفظاعة. وجوز بعضهم كونه بدلا من كَيْفَ، وقال آخرون: لا يجوز ذلك لأن البدل عن الاستفهام يلزم فيه إعادة حرفه كقولك كيف زيد أصحيح أم مريض؟.

Allah Teâlâ'nın: أَنَّا دَمَّرْناهُمْ kavli, masdar tevilinde olup «عاقبة مكرهم» ifadesinden bedel yahut akıbetin zamiri olan mahzuf bir mübtedanın haberidir. Cümle, tuzaklarının akıbetinde bulunan kapalılığı açıklayıcıdır; yani: 'O [akıbet], bizim onları وَقَوْمَهُمْ ve gece baskınına bizzat katılmayan kavimlerini, أَجْمَعِينَ içlerinden hiçbiri kurtulmayacak şekilde tamamen yok edip helak etmemizdir.' Yahut bu cer harfinin takdiri üzeredir; yani 'onları helak etmemiz sebebiyle' yahut 'onları helak etmemiz ile' demektir ve bu, işlerinin akıbetinin keyfiyetine bakma emrinin bildirdiği dehşet ve vahametin gerekçesi olur. Bazıları bunun كَيْفَ lafzından bedel olmasını caiz görmüştür; diğerleri ise: 'Bu caiz değildir; zira istifhamdan bedel yapıldığında 'Zeyd nasıl, iyi mi yoksa hasta mı?' sözünde olduğu gibi istifham harfini iade etmek gerekir' demişlerdir.

وجوز أن يكون هو الخبر لكان وتكون كَيْفَ حينئذ حالا والعامل فيها كان أو ما يدل عليه الكلام من معنى الفعل، ويجوز أن تكون كان تامة وكَيْفَ عليه حال لا غير والاحتمالات الجائزة في أَنَّا دَمَّرْناهُمْ لا تخفى.

Bunun كانَ fiilinin haberi olması da caiz görülmüştür; bu durumda كَيْفَ hal olur, onda amel eden ise كانَ yahut kelamın delalet ettiği fiil manasıdır. كانَ fiilinin tam [fiil] olması ve كَيْفَ lafzının buna binaen sadece hal olması da caizdir. أَنَّا دَمَّرْناهُمْ ifadesinde caiz olan ihtimaller ise gizli değildir.

وقرأ الأكثر إنا بكسر الهمزة فكيف خبر كان وعاقِبَةُ اسمها وجملة أَنَّا دَمَّرْناهُمْ استئناف لتفسير العاقبة، وجوز أن تكون خبر مبتدأ محذوف. قال الخفاجي: الظاهر أنه الشأن أو ضميره لا شيء آخر مما يحتاج للعائد ليعترض عليه بعدم العائد. ولا يرد عليه أن ضمير الشأن المرفوع منع كثير من النحويين حذفه فإنه غير مسلم، ويجوز أن تكون كانَ تامة وكَيْفَ حال كما تقدم ولم يجوز الجمهور كونها ناقصة والخبر جملة أَنَّا دَمَّرْناهُمْ لعدم الرابط، وقيل: يجوز ويكفي للربط وجود ما يرجع إلى متعلق المبتدأ إذ رجوعه إليه نفسه غير لازم وهو تكلف وإنما يتمشى على مذهب الأخفش القائل إذا قام بعض الجملة مقام مضاف إلى العائد اكتفى به، وغيره من النحاة يأباه، وجوز أبو حيان على كلتا القراءتين أن تكون كانَ زائدة وعاقِبَةُ مبتدأ وكَيْفَ خبر مقدم له.

Çoğunluk hemzenin kesresiyle «إنا» okumuştur; buna göre كَيْفَ كانَ'nin haberi, عاقِبَةُ ise ismidir; أَنَّا دَمَّرْناهُمْ cümlesi ise akıbeti tefsir eden bir istînâftır. Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür. Hafâcî şöyle demiştir: 'Zahir olan, onun şan zamiri veya şanın zamiri olduğudur; aidin bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilsin diye aide ihtiyaç duyan başka bir şey değildir. Merfu şan zamirinin hazfini nahivcilerin çoğunun menettiği itirazı da buna varit olmaz; zira bu kabul edilmiş değildir.' كانَ fiilinin tam, كَيْفَ lafzının da daha önce geçtiği üzere hal olması caizdir. Cumhur ise rabıt bulunmaması sebebiyle onun nakıs, haberin de أَنَّا دَمَّرْناهُمْ cümlesi olmasını caiz görmemiştir. 'Bu caizdir; rabıt için mübtedanın mütallakına dönen bir şeyin bulunması yeterlidir, zira bizzat kendisine dönmesi zorunlu değildir' denilmişse de bu bir tekellüftür ve ancak 'cümlenin bir kısmı aide muzaf olanın yerine geçerse bununla yetinilir' diyen Ahfeş'in mezhebine göre yürür; onun dışındaki nahivciler ise bunu kabul etmez. Ebû Hayyân her iki kıraate göre de كانَ'nin zâide, عاقِبَةُ lafzının mübteda ve كَيْفَ lafzının ona mukaddem haber olmasını caiz görmüştür.

وقرأ أبي «أن دمرناهم» بأن التي من شأنها أن تنصب المضارع ويجري في المصدر الاحتمالات السابقة فيه على قراءة «أنا» بفتح الهمزة. هذا وفي كيفية التدمير خلاف، فروى أنه كان لصالح ﵇ مسجد في الحجر في شعب يصلي فيه فقالوا زعم صالح أنه يفرغ منا بعد ثلاث فنحن نفرغ منه ومن أهله قبل الثلاث فخرجوا إلى الشعب وقالوا إذا جاء يصلي قتلناه ثم رجعنا إلى أهله فقتلناهم فبعث الله تعالى صخرة من الهضب حيالهم فبادروا فطبقت عليهم فم الشعب فلم يدر قومهم أين هم ولم يدروا ما فعل بقومهم وعذب الله تعالى كلا منهم في مكانه ونجى صالحا ومن معه، وقيل: جاؤوا بالليل شاهري سيوفهم، وقد أرسل الله تعالى ملائكة ملء دار صالح ﵇ فرموهم بالحجارة يرونها ولا يرون راميا وهلك سائر القوم بالصيحة وقيل: إنهم عزموا على تبييته ﵇ وأهله فأخبر الله تعالى بذلك صالحا فخرج عنهم ثم أهلكهم بالصيحة وكان ذلك يوم الأحد فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ جملة مقررة لما قبلها.

Übeyy, muzariyi nasbeden 'en' ile «أن دمرناهم» şeklinde okumuştur ve hemzenin fethasıyla «أنا» kıraatindeki masdara dair önceki ihtimaller bunda da geçerlidir. Helak etmenin keyfiyetinde ise ihtilaf vardır: Rivayet edildiğine göre Sâlih'in (aleyhisselâm) Hicr'de bir dağ yolunda namaz kıldığı bir mescidi vardı. 'Sâlih üç gün sonra bizden kurtulacağını zannediyor; biz üç günden önce onun ve ailesinin işini bitirelim' dediler. Dağ yoluna çıkıp: 'Namaz kılmaya geldiğinde onu öldürürüz, sonra ailesine dönüp onları da öldürürüz' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların karşısındaki yüksek tepeden bir kaya gönderdi; onlar aceleyle koştular fakat kaya üzerlerine dağ yolunun ağzını kapattı. Ne kavimleri onların nerede olduğunu bildi ne de onlar kavimlerine ne yapıldığını bildiler. Allah Teâlâ onların her birine kendi yerinde azap etti; Sâlih'i ve beraberindekileri ise kurtardı. Şöyle de denilmiştir: Geceleyin kılıçlarını çekmiş olarak geldiler; Allah Teâlâ Sâlih'in (aleyhisselâm) evinin dolusunca melekler gönderdi de melekler onları taşa tuttular; onlar taşları görüyor fakat atanı görmüyorlardı; kavmin geri kalanı ise korkunç sesle (sayha ile) helak oldu. Onların ona (aleyhisselâm) ve ailesine gece baskını yapmaya azmettikleri, Allah Teâlâ'nın bunu Sâlih'e bildirdiği, onun da aralarından çıkıp gittiği, sonra onları pazar günü sayha ile helak ettiği de söylenmiştir. فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ cümlesi kendinden öncekini pekiştiricidir.

وقوله تعالى: خاوِيَةً أي خالية أو ساقطة متهدمة أعاليها على أسافلها كما روي عن ابن عباس بِما ظَلَمُوا أي بسبب ظلمهم المذكور حال من بُيُوتُهُمْ والعامل فيها معنى الإشارة. وقرأ عيسى بن عمر «خاوية» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هي خاوية أو خبر بعد خبر لتلك أو خبر لها وبُيُوتُهُمْ بدل وبيوتهم هذه هي التي

Allah Teâlâ'nın: خاوِيَةً kavli; yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere bomboş yahut üstü altına gelmiş bir halde çökmüş demektir. بِما ظَلَمُوا Yani zikredilen zulümleri sebebiyle [çökmüştür]; بُيُوتُهُمْ lafzından haldir ve onda amel eden işaret manasıdır. Îsâ b. Ömer «خاويةٌ» kelimesini, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile okumuştur; yani 'o bomboştur' (هي خاوية) demektir; yahut تِلْكَ için haberden sonra haberdir ya da onun haberidir ve بُيُوتُهُمْ lafzı bedeldir. Onların bu evleri,

قال فيها

[Resûlullah'ın] hakkında şöyle buyurduğu [evlerdir]:

صلّى الله عليه وسلّم لأصحابه عام تبوك «لا تدخلوا على هؤلاء المعذبين إلا أن تكونوا باكين» الحديث

Tebük senesinde ashâbına (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şu azaba uğramışların yurduna ancak ağlayarak girin...» buyurmuştur (Hadis).

. وهي بوادي القرى بين المدينة والشام إِنَّ فِي ذلِكَ أي فيما ذكر من التدمير العجيب بظلمهم لَآيَةً لعبرة عظيمة لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ أي ما من شأنه أن يعلم من الأشياء أو لقوم يتصفون بالعلم، وقيل: لقوم يعلمون هذه القصة وليس بشيء، وفي هذه الآية على ما قيل دلالة على الظلم يكون سببا لخراب الدور.

Burası Medine ile Şam arasında Vâdi'l-Kurâ'dadır. إِنَّ فِي ذلِكَ Yani zulümleri sebebiyle zikredilen bu şaşırtıcı helakte لَآيَةً elbette büyük bir ibret vardır لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ bilmesi gereken şeyleri bilen bir kavim için yahut ilim sıfatına sahip bir kavim için. Bu kıssayı bilen bir kavim için denilmişse de bu bir şey değildir. Söylendiğine göre bu ayette, zulmün evlerin harap olmasına sebep olduğuna dair bir delil vardır.

وروي عن ابن عباس أنه قال أجد في كتاب الله تعالى أن الظلم يخرب البيوت وتلا هذه الآية، وفي التوراة ابن آدم لا تظلم يخرب بيتك، قيل وهو إشارة إلى هلاك الظالم إذ خراب بيته متعقب هلاكه، ولا يخفى أن كون الظلم بمعنى الجور والتعدي على عباد الله تعالى سببا لخراب البيوت مما شوهد كثيرا في هذه الأعصار، وكونه بمعنى الكفر كذلك ليس كذلك. نعم لا يبعد أن يكون على الكفرة يوم تخرب فيه بيوتهم إن شاء الله تعالى وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا صالحا ومن معه من المؤمنين وَكانُوا يَتَّقُونَ من الكفر والمعاصي اتقاء مستمرا فلذا خصوا بالنجاة، روي أن الذين آمنوا به ﵇ كانوا أربعة آلاف خرج بهم صالح إلى حضرموت وحين دخلها مات ولذلك سميت بهذا الاسم وبنى المؤمنون بها مدينة يقال لها حاضورا، وقد تقدم الكلام في ذلك فتذكر وَلُوطاً منصوب بمضمر معطوف على «أرسلنا» في صدر قصة صالح ﵇ داخل معه في حيز القسم أي وأرسلنا لوطا إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ ظرف للإرسال على أن المراد به أمر ممتد وقع فيه الإرسال وما جرى بينه وبين قومه من الأحوال والأقوال. وجوز أن يكون منصوبا بإضمار اذكر معطوفا على ما تقدم عطف قصة على قصة وإِذْ بدل منه بدل اشتمال وليس بذاك.

İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda zulmün evleri harap ettiğini buluyorum' dedi ve bu ayeti okudu. Tevrat'ta da: 'Ey Âdemoğlu! Zulmetme, evin harap olur' denilmiştir. Bunun zalimin helakine işaret olduğu söylenmiştir; zira evinin harap olması onun helakinin hemen ardından gelir. Zulmün, haksızlık ve Allah Teâlâ'nın kullarına tecavüz manasında evlerin harap olmasına sebep oluşunun bu asırlarda çokça müşahede edilen hususlardan olduğu gizli değildir; küfür manasında olması ise böyle değildir. Evet, inşallah kâfirlerin aleyhine evlerinin harap olacağı bir günün gelmesi de uzak değildir. وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا Sâlih'i ve beraberindeki müminleri kurtardık. وَكانُوا يَتَّقُونَ Küfürden ve günahlardan sürekli sakınıyorlardı; bu yüzden kurtuluşa tahsis edildiler. Ona (aleyhisselâm) iman edenlerin dört bin kişi olduğu, Sâlih'in onlarla birlikte Hadramut'a çıktığı ve oraya girdiği anda vefat ettiği, bu sebeple oraya bu ismin verildiği ve müminlerin orada Hâdûrâ denilen bir şehir inşa ettikleri rivayet edilmiştir. Buna dair söz daha önce geçmişti, hatırla. وَلُوطاً Sâlih'in (aleyhisselâm) kıssasının başındaki «أرسلنا» fiiline matuf ve onunla birlikte yemin dairesine dahil olan gizli bir fiil ile mansubdur; yani: 'Ve Lût'u da gönderdik' demektir. إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ Göndermenin (irsalin) zarfıdır; şu mülahazayla ki, onunla irsalin ve kavmiyle arasında geçen hallerin ve sözlerin içinde vuku bulduğu uzatılmış bir durum kastedilmiştir. Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden daha önce geçene matuf olarak gizli bir 'üzkür' (hatırla) fiili ile mansub olması ve إِذْ lafzının da ondan bedel-i iştimal olması caiz görülmüştür ancak bu pek isabetli değildir.

وقيل: هو معطوف على صالِحاً. وتعقب بأنه غير مستقيم لأن صالحا بدل أو عطف بيان لأخاهم وقد قيد بقيد مقدم عليه وهو «إلى ثمود» فلو عطف عليه تقيد به ولا يصح لأن لوطا ﵇ لم يرسل إلى ثمود وهو متعين إذا تقدم القيد بخلاف ما لو تأخر، وقيل إن تعينه غير مسلم إذ يجوز عطفه على مجموع القيد والمقيد لكنه خلاف المألوف في الخطابيات وارتكاب مثله تعسف لا يليق، وجوز أن يكون عطفا على الذين آمنوا.

صالِحاً lafzına matuf olduğu da söylenmiştir. Fakat bu düzgün olmadığı gerekçesiyle tenkit edilmiştir; zira Sâlih, أَخاهُمْ kelimesinden bedel veya atf-ı beyandır ve kendisinden önce gelen «إلى ثمود» kaydı ile kayıtlanmıştır. Dolayısıyla ona matuf kılınırsa onunla kayıtlanır ki bu sahih olmaz; çünkü Lût (aleyhisselâm) Semûd'a gönderilmemiştir. Bu durum, kaydın öne geçmesi halinde mukayyed olanın zorunlu kıldığı bir husustur; kaydın sonra gelmesi ise böyle değildir. Onun muayyen oluşunun kabul edilmediği; zira kaydın ve mukayyedin mecmuuna matuf kılınmasının caiz olduğu söylenmişse de bu hitabî sanatlarda alışılagelmişe aykırıdır ve böylesi bir şeye girişmek yakışık almayan bir tekellüftür. الَّذِينَ آمَنُوا ifadesine atfedilmesi de caiz görülmüştür.

وتعقب بأنه لا يناسب أساليب سرد القصص من عطف إحدى القصتين على الأخرى لا على تتمة الأولى وذيلها كما لا يخفى أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ أي أتفعلون الفعلة المتناهية في القبح والسماجة، والاستفهام إنكاري.

Fakat bunun, gizli olmadığı üzere, kıssaları serdetme üsluplarından olan iki kıssadan birini diğerine atfetme yöntemine uymadığı, zira birincinin tamamlayıcısına ve zeyline matuf kılınamayacağı gerekçesiyle tenkit edilmiştir. أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ “Siz o pek hayâsızca kötülüğü işliyor musunuz?” Yani son derece çirkin ve yakışıksız olan o fiili mi yapıyorsunuz? İstifham inkârîdir.

وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ جملة حالية من فاعل تَأْتُونَ مفيدة لتأكيد الإنكار فإن تعاطي القبيح من العالم بقبحه أقبح وأشنع، وتُبْصِرُونَ من بصر القلب أي أتفعلونها والحال أنتم تعلمون علما يقينيا كونها كذلك.

Allah Teâlâ'nın: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ kavli, تَأْتُونَ fiilinin failinden hal cümlesi olup inkârı pekiştirme faydası sağlar; zira çirkin fiili onun çirkinliğini bilerek irtikâp etmek daha çirkin ve daha kötüdür. تُبْصِرُونَ kalb gözünden (basîretten)dir; yani: 'Onun bu şekilde olduğunu kesin bir bilgiyle bildiğiniz halde mi onu işliyorsunuz?' demektir.

ويجوز أن يكون من بصر العين أي وأنتم ترون وتشاهدون كونها فاحشة على تنزيل ذلك لظهوره منزلة المحسوس، وقيل: مفعول تُبْصِرُونَ من المحسوسات حقيقة أي وأنتم تبصرون آثار العصاة قبلكم أو وأنتم ينظر بعضكم بعضا لا يستتر ولا يتحاشى من إظهار ذلك لعدم اكتراثكم به، ووجه إفادة الجملة على الاحتمالين تأكيد الإنكار أيضا ظاهر، وقوله تعالى: أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً تثنية للإنكار وبيان لما يأتونه من الفاحشة بطريق التصريح بعد الإبهام، وتحلية الجملة بحرفي التأكيد للإيذان بأن مضمونها مما لا يصدق وقوعه أحد لكمال شناعته، وإيراد المفعول بعنوان الرجولية دون الذكورية لتربيته التقبيح وبيان اختصاصه ببني آدم، وتعليل الإتيان بالشهوة تقبيح على تقبيح لما أنها ليست في محلها، وفيه إشارة إلى أنهم مخطئون في محلها فعلا، وفي قوله تعالى: مِنْ دُونِ النِّساءِ

[Bunun] gözle görmek (basarü'l-ayn) manasında olması da caizdir; yani bunun apaçıklığından ötürü duyuyla algılanan şeyler menzilesine indirilmesiyle "siz onun pek hayâsızca bir kötülük olduğunu görüp müşahede ettiğiniz halde" demektir. Denildi ki: تُبْصِرُونَ fiilinin mef'ûlü hakikatte duyularla algılanan şeylerdendir; yani "sizden önceki isyankârların kalıntılarını/akıbetlerini gördüğünüz halde" veya [bu fiile] aldırış etmeyişiniz sebebiyle "birbirinizden gizlenmeksizin ve bunu açığa vurmaktan çekinmeksizin birbirinize baktığınız halde" demektir. Cümlenin her iki ihtimale göre de inkârı pekiştirme ifade etmesinin ciheti açıktır. Allah Teâlâ'nın: { أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً } “Gerçekten siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz?” kavli, inkârın yinelenmesi ve kapalı bırakıldıktan (ibhâmdan) sonra açıkça belirtme yoluyla işledikleri hayâsızca kötülüğün ne olduğunun beyanıdır. Cümlenin iki tekit harfiyle bezenmesi, son derece çirkin olması sebebiyle içeriğinin vuku bulduğuna hiç kimsenin inanmayacağını bildirmek içindir. Mef'ûlün erkeklik (zükûriyyet) vasfıyla değil de yetişkin erkekler (rücûliyyet) unvanıyla zikredilmesi, çirkinliği katlamak ve bu durumun Âdemoğluna has olduğunu açıklamak içindir. Yaklaşmanın şehvetle gerekçelendirilmesi ise, yerinde olmaması sebebiyle çirkinlik üstüne çirkinliktir. Bunda, onların fiil planında onun mahallinde hata ettiklerine bir işaret vardır. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ دُونِ النِّساءِ } kavlinde ise...

أي متجاوزين النساء اللاتي هن محال الشهوة إشارة إلى أنهم مخطؤن فيه تركا، ويعلم مما ذكرنا أن شَهْوَةً مفعول له للإتيان، وجوز أن يكون حالا.

yani şehvetin mahalli olan kadınları bırakarak [yapıyorsunuz sözünde], terk cihetiyle de hata ettiklerine işaret vardır. Zikrettiğimizden anlaşılır ki شَهْوَةً kelimesi yaklaşma fiilinin mef'ûlün lehidir; hal olması da caiz görülmüştür.

بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ أي تفعلون فعل الجاهلين بقبح ذلك أو يجهلون العاقبة أو الجهل بمعنى السفاهة والمجون أي بل أنتم قوم سفهاء ما جنون كذا في الكشاف، وأيا ما كان فلا ينافي قوله تعالى: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ ولم يرتض ذلك الطيبي وزعم أن كلمة الإضراب تأباه: ووجه الآية بأنه تعالى لما أنكر عليهم فعلهم على الإجمال وسماه فاحشة وقيده بالحال المقررة لجهة الإشكال تتميما للإنكار بقوله تعالى: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ أراد مزيد ذلك التوبيخ والإنكار فكشف عن حقيقة تلك الفاحشة وأشار سبحانه إلى ما أشار ثم أضرب عن الكل بقوله سبحانه: بَلْ أَنْتُمْ إلخ أي كيف يقال لمن يرتكب هذه الفحشاء وأنتم تعلمون فأولى حرف الإضراب ضمير أَنْتُمْ وجعلهم قوما جاهلين والتفت في تَجْهَلُونَ موبخا معيرا اه وفيه نظر. والقول بالالتفات هنا مما قاله غيره أيضا وهو التفات من الغيبة التي في قَوْمٌ إلى الخطاب في تَجْهَلُونَ وتعقبه الفاضل السالكوتي بأنه وهم إذ ليس المراد بقوم قوم لوط حتى يكون المعبر عنه في الأسلوبين واحدا كما هو شرط الالتفات بل معنى كلي حمل على قوم لوط ﵇.

بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ “Hayır, siz cahillik eden bir topluluksunuz.” Yani bunun çirkinliğini bilmeyenlerin fiilini işliyorsunuz yahut akıbeti bilmiyorsunuz; ya da cehalet, sefihlik ve hayasızlık manasındadır; yani: 'Aksine siz sefih ve edepsiz bir topluluksunuz' demektir. el-Keşşâf'ta böyle geçmektedir. Her nasıl olursa olsun bu, Allah Teâlâ'nın: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ kavline aykırı değildir. Tîbî bunu uygun bulmamış ve irdap edatının buna engel olduğunu zannetmiştir. Ayeti şöyle açıklamıştır: Allah Teâlâ onların fiilini mücmel olarak inkâr edip onu fuhşiyat olarak adlandırdığında ve Allah Teâlâ'nın: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ kavliyle inkârı tamamlamak üzere işkâl cihetini pekiştiren hal ile kayıtladığında, bu azarlama ve inkârı daha da artırmak istemiş; böylece o fuhşiyatın hakikatini açığa vurmuş ve işaret buyurduğu şeylere işaret etmiş, sonra da Yüce Zatının: بَلْ أَنْتُمْ vb. kavliyle hepsinden vazgeçip başka söze geçmiştir (irdap yapmıştır). Yani: 'Böylesi bir fuhşiyatı irtikâp eden kimseye nasıl olur da siz biliyorsunuz denebilir?' İrdap harfinden hemen sonra أَنْتُمْ zamirini getirmiş ve onları cahil bir kavim kılmış, تَجْهَلُونَ kelimesinde ise azarlayıp kınayarak iltifatta bulunmuştur (İntihâ). Fakat bunda tutarsızlık vardır. Burada iltifat olduğunu başkaları da söylemiştir; o da قَوْمٌ kelimesindeki gaybetten تَجْهَلُونَ kelimesindeki hitaba iltifattır. Faziletli es-Siyâlkûtî bunu tenkit ederek şöyle demiştir: Bu bir vehimdir; zira 'kavm' ile kastedilen Lût'un kavmi değildir ki iltifatın şartı olduğu üzere iki üslupta da ifade edilen merci aynı olsun; aksine o Lût'un (aleyhisselâm) kavmine hamledilen küllî bir manadır.

وقال بعض الأجلة: إن الخطاب فيه مع أنه صفة لقوم- وهو اسم ظاهر- من قبيل الغائب لمراعاة المعنى لأنه متحد مع أَنْتُمْ لحمله عليه، وجعله غير واحد مما غلب فيه الخطاب، وأورد عليه أن في التغليب تجوزا ولا تجوز هنا. وأجيب بأن نحو تَجْهَلُونَ موضوع للخطاب مع جماعة لم يذكروا بلفظ غيبة وهنا ليس كذلك فكيف لا يكون فيه تجوز، وقيل قولهم إن في التغليب تجوزا خارج مخرج الغالب، وقال الفاضل السالكوتي إن قوله تعالى: بَلْ أَنْتُمْ إلخ من المجاز باعتبار ما كان فإن المخاطب في تَجْهَلُونَ باعتبار كون القوم مخاطبين في التعبير بأنتم فلا يرد أن اللفظ لم يستعمل فيه في غير ما وضع له ولا الهيئة التركيبية ولم يسند الفعل إلى غير ما هو له فيكون هناك مجاز فافهم.

Büyük âlimlerden biri şöyle demiştir: Bundaki hitap, –açık bir isim olan– kavm kelimesinin sıfatı olmasına rağmen, mana bakımından gaip kabilindendir; zira ona hamledilmesi sebebiyle أَنْتُمْ ile birleşmiştir. Birden fazla âlim bunu hitabın galebe çalındığı (tağlîb yapıldığı) yerlerden saymıştır. Buna, 'Tağlîbde mecaz vardır, burada ise mecaz yoktur' diye itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: تَجْهَلُونَ benzeri yapılar, gaip lafzıyla zikredilmemiş olan bir topluluğa hitap için vaz' olunmuştur; burada ise öyle değildir; o halde nasıl mecaz olmasın? 'Tağlîbde mecaz vardır' sözlerinin galip duruma göre söylendiği de belirtilmiştir. Faziletli es-Siyâlkûtî demiştir ki: Allah Teâlâ'nın: بَلْ أَنْتُمْ vb. kavli, geçmişteki durum itibarıyla mecazdır; zira تَجْهَلُونَ fiilindeki muhatap, 'entüm' ifadesinde kavmin muhatap kılınmış olması itibarıyladır. Dolayısıyla lafzın vaz' olunduğu mananın dışında kullanılmadığı, terkip heyetinin ve fiilin ait olduğu kimseden başkasına isnat edilmediği, dolayısıyla ortada bir mecaz bulunduğu itirazı varit olmaz; iyi anla!

الجزء العشرون

Yirminci Cüz

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Bismillâhirrahmânirrahîm

فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ أي من اتبع دينه وإخراجه ﵇ يعلم من باب أولى. وقال بعض المحققين: المراد بآل لوط هو ﵇ ومن تبع دينه كما يراد من بني آدم آدم وبنوه، وأيا ما كان فلا تدخل امرأته ﵇ فيهم، وقوله سبحانه: إِلَّا إلخ استثناء مفرغ واقع في موقع اسم كان، وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق «جواب» بالرفع فيكون ذاك واقعا موقع الخبر، وقد مر تحقيق الكلام في مثل هذا التركيب، وفي قوله تعالى: مِنْ قَرْيَتِكُمْ بإضافة القرية إلى- كم- تهوين لأمر الإخراج، وقوله جل وعلا: إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ تعليل للأمر على وجه يتضمن الاستهزاء أي إنهم أناس يزعمون التطهر والتنزه عن أفعالنا أو عن الأقذار ويعدون فعلنا قذرا وهم متكلفون بإظهار ما ليس فيهم، والظاهر أن هذا الجواب صدر عنهم في المرة الأخيرة من مراتب مواعظه عليه

فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ “Kavminin cevabı ancak: 'Lût'un ailesini çıkarın!' demekten ibaret oldu.” Yani onun dinine uyanları [çıkarın dediler]; onun (aleyhisselâm) çıkarılması ise evleviyetle anlaşılır. Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Âl-i Lût'tan murat, Âdemoğullarından Âdem ve çocukları kastedildiği gibi bizzat kendisi (aleyhisselâm) ve dinine uyanlardır. Her nasıl olursa olsun, onun (aleyhisselâm) hanımı bunlara dahil değildir. Yüce Zatının: إِلَّا vb. kavli, kâne'nin ismi konumunda yer alan müferrağ istisnadır. Hasan ve İbn Ebî İshak «جوابُ» kelimesini ref ile okumuşlardır; bu durumda o haber mevkiinde yer alır. Böyle bir terkibe dair sözün tahkiki daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın: مِنْ قَرْيَتِكُمْ kavlinde karyenin 'küm' zamirine izafe edilmesinde çıkarma işini hafife alma vardır. Celâl ve azamet sahibi Allah'ın: إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ kavli ise, emrin alay içeren bir surette gerekçelendirilmesidir; yani: 'Şüphesiz onlar bizim fiillerimizden yahut pisliklerden temizlendiklerini ve arındıklarını iddia eden, bizim fiilimizi pislik sayan ve kendilerinde olmayan şeyi gösterişle takınan bir topluluktur' demektir. Zahir olan, bu cevabın onun (aleyhisselâm)

السلام بالأمر والنهي لا أنه لم يصدر عنهم كلام آخر غيره فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ أي بعد إهلاك القوم فالفاء فصيحة إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها أي قدرنا كونها مِنَ الْغابِرِينَ أي الباقين في العذاب، وقدر المضاف لأن التقدير يتعلق بالفعل لا بالذات، وجاء في آية أخرى ما يقتضي ذلك، وهو قوله تعالى: قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ [الحجر: ٦٠] .

emir ve nehiy konusundaki öğütlerinin son mertebesinde onlardan sadır olduğudur; yoksa onlardan bundan başka hiçbir sözün sadır olmadığı manasında değildir. فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ Yani kavmi helak ettikten sonra; dolayısıyla fâ fasîhadır. إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها Yani onun مِنَ الْغابِرِينَ azapta kalanlardan olmasını takdir ettik. Muzaf takdir edilmiştir; zira takdir zata değil fiile taalluk eder. Başka bir ayette de bunu gerektiren ifade gelmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın: { قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ } “Biz onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik” [el-Hicr 60] kavlidir.

وقرأ أبو بكر «قدرناها» بتخفيف الدال وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً غير معهود فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ أي فبئس مطر المنذرين مطرهم، وقد مر مثل هذا فارجع إلى ما ذكرناه عنده.

Ebû Bekir «قَدَرْناها» şeklinde dâl harfinin tahfifiyle okumuştur. وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً Alışılmadık bir yağmur yağdırdık. فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ “Uyarılanların yağmuru ne kötü oldu!” Yani uyarılanların yağmuru, onların yağmuru ne de kötü bir yağmurdur! Bunun benzeri daha önce geçmişti; orada zikrettiğimize müracaat et.

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى إثر ما قص ﷾ على رسوله ﷺ قصص الأنبياء المذكورين وأخبارهم الناطقة بكمال قدرته تعالى وعظم شأنه سبحانه وبما خصهم به من الآيات القاهرة والمعجزات الباهرة الدالة على جلالة أقدارهم وصحة أخبارهم، وقد بين على ألسنتهم صحة الإسلام والتوحيد وبطلان الكفر والإشراك وأن من اقتدى بهم فقد اهتدى ومن أعرض عنهم فقد تردى في مهاوي الردى، وشرح صدره الشريف صلّى الله تعالى عليه وسلّم بما في تضاعيف تلك القصص من فنون المعارف الربانية، ونور قلبه بأنوار الملكات السبحانية الفائضة من عالم القدس، وقرر بذلك فحوى قوله تعالى: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ [النمل: ٦] .

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى Allah (celle celâluhû), Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikredilen peygamberlerin kıssalarını ve Allah Teâlâ'nın kemâl-i kudretini, şanının yüceliğini, onların kadrinin büyüklüğüne ve getirdikleri haberlerin doğruluğuna delalet eden kahredici ayetler ile parlak mucizelerden onlara has kıldığı hususları bildiren haberlerini anlattıktan hemen sonra [bunu emretti]. Onların dilleriyle İslam'ın ve tevhidin sıhhatini, küfrün ve şirkin bâtıl olduğunu; onlara uyanın hidayete ereceğini, onlardan yüz çevirenin ise helak çukurlarına yuvarlanacağını beyan buyurdu. O kıssaların katmanlarında yer alan rabbânî marifet çeşitleriyle onun şerefli göğsünü (sallallâhu aleyhi ve sellem) ferahlattı; kalbini kudsiyet âleminden taşan sübhânî melekelerin nurlarıyla aydınlattı ve bununla Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ } “Şüphesiz ki sen bu Kur'an'ı hüküm ve hikmet sahibi, hakkıyla bilen Allah katından almaktasın” [en-Neml 6] kavlinin içeriğini pekiştirdi.

أمر صلّى الله تعالى عليه وسلّم أن يحمده بأتم وجه على تلك النعم ويسلم على كافة الأنبياء ﵈ الذين من جملتهم من قصت أخبارهم وشرحت آثارهم عرفانا لفضلهم وأداء لحق تقدمهم واجتهادهم في الدين، فالمراد بالعباد المصطفين الأنبياء ﵈ لدلالة المقام، وقوله تعالى في آية أخرى: وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ [الصافات: ١٨١] ، وقيل: هذا أمر له صلّى الله تعالى عليه وسلّم بحمده تعالى على هلاك الهالكين من كفار الأمم، والسلام على الأنبياء وأتباعهم الناجين صلّى الله تعالى عليهم وسلم، والسلام على غير الأنبياء ﵈ إذا لم يكن استقلالا مما لا خلاف في جوازه، ولعل المنصف لا يرتاب في جوازه على عباد الله تعالى المؤمنين مطلقا، وقيل: أمر له ﵊ بالحمد على ما خصه جل وعلا به من رفع عذاب الاستئصال عن أمته ومخالفتهم لمن قبلهم ممن ذكرت قصته من الأمم المستأصلة بالعذاب، وبالسلام على الأنبياء الذين صبروا على مشاق الرسالة.

Ona (sallallâhu aleyhi ve sellem), bu nimetlere karşı O'na en kâmil manada hamdetmesi ve faziletlerini ikrar etmek, dindeki önceliklerinin ve gayretlerinin hakkını eda etmek üzere –haberleri anlatılan ve izleri açıklanan kimselerin de dahil olduğu– peygamberlerin (aleyhimesselâm) tamamına selam etmesi emredildi. Dolayısıyla seçkin kullardan murat, makamın delaleti sebebiyle ve Allah Teâlâ'nın diğer bir ayetteki: { وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “Peygamberlere selam olsun!” [es-Sâffât 181] kavlinden ötürü peygamberlerdir (aleyhimesselâm). Şöyle de denilmiştir: Bu, ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetlerin helak olan kâfirlerinin helaki üzerine Allah Teâlâ'ya hamdetmesi; peygamberlere ve onların kurtuluşa eren tâbilerine selam etmesi (sallallâhu aleyhim ve sellem) yönünde bir emirdir. Peygamberlerin (aleyhimesselâm) dışındakilere müstakil olmaksızın selam vermek caiz olduğunda ihtilaf bulunmayan hususlardandır. İnsaf sahibi bir kimse, Allah Teâlâ'nın mümin kullarına mutlak olarak selam vermenin caiz olduğunda muhtemelen şüphe etmez. Şöyle de denilmiştir: Ona (aleyhisselâm), ümmetinden kökten helak edici azabın kaldırılması ve azap ile kökleri kurutulan, kıssası anlatılmış önceki kavimlerden farklı kılınmaları konusunda Allah'ın (celle ve alâ) kendisini has kıldığı nimetlere hamdetmesi ve risalet meşakkatlerine sabreden peygamberlere selam etmesi emredilmiştir.

فالمراد بالمصطفين الأنبياء خاصة، وأخرج عبد بن حميد والبزار وابن جرير وغيرهم عن ابن عباس أنه قال فيهم:

Buna göre seçilmiş kullardan maksat sadece peygamberlerdir. Abd b. Humeyd, Bezzâr, İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o, bunlar hakkında şöyle demiştir:

هم أصحاب محمد صلّى الله تعالى عليه وسلّم اصطفاهم الله تعالى لنبيه ﵊.

'Onlar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbıdır; Allah Teâlâ onları Peygamberi (aleyhisselâm) için seçmiştir.'

وأخرج عبد بن حميد وابن جرير عن سفيان الثوري أنه قال في وَسَلامٌ إلخ: نزلت في أصحاب محمد ﷺ خاصة. وهذا ظاهر في القول بجواز السلام على غير الأنبياء استقلالا كما هو مذهب الحنابلة وغيرهم، والكلام على جميع هذه الأقوال متصل بما قبله، وجعله الزمخشري من باب الاقتضاب كأنه خطبة مبتدأة حيث قال: أمر رسوله ﷺ أن يتلو هذه الآيات الناطقة بالبراهين على وحدانيته تعالى وقدرته على كل شيء وحكمته أعني قوله سبحانه:

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Süfyân es-Sevrî'den nakletmişlerdir ki o, وَسَلامٌ vb. ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Özellikle Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbı hakkında nazil olmuştur.' Bu da Hanbelîlerin ve başkalarının mezhebi olduğu üzere, peygamberlerin dışındakilere müstakil olarak selam vermenin caiz olduğu görüşünde açıktır. Bütün bu görüşlere göre söz kendisinden öncekine muttasıldır (bağlıdır). Zemahşerî ise bunu sanki yeni bir hutbe gibi iktidâb (yeni bir bahse geçiş) kabilinden sayarak şöyle demiştir: 'Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah Teâlâ'nın birliğine, her şeye gücünün yettiğine ve hikmetine dair delilleri haykıran şu ayetleri okumasını emretmiştir; yani Yüce Zatının:

آللَّهُ إلخ، وأن يستفتح بتحميده والسلام على أنبيائه والمصطفين من عباده. وفيه تعليم حسن وتوقيف على أدب جميل وبعث على التيمن بالذكرين والتبرك بهما والاستظهار بمكانهما على قبول ما يلقى إلى السامعين وإصغائهم إليه وإنزاله من قلوبهم المنزلة التي يبغيها المسمع، ولقد توارثت العلماء والخطباء والوعاظ كابرا عن كابر هذا الأدب فحمدوا الله تعالى وصلوا على رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم أمام كل علم مفاد وقبل كل موعظة وتذكرة وفي مفتتح كل خطبة، وتبعهم المتراسلون فآجروا عليه أوائل كتبهم في الفتوح والتهاني وغير ذلك من الحوادث التي لها

آللَّهُ vb. kavlini [okumasını] ve O'na hamd ile peygamberlerine ve kullarından seçtiklerine selam vererek başlamasını [emretmiştir]. Bunda güzel bir öğretim, latif bir edebe yönlendirme ve dinleyicilere aktarılacak olan şeyin kabul edilmesi, ona kulak vermeleri ve dinletenin arzuladığı mertebeyi kalplerine indirmesi hususunda bu iki zikri uğur saymaya, onlarla teberrük etmeye ve konumlarından destek almaya teşvik vardır. Âlimler, hatipler ve vaizler nesilden nesile bu edebi tevarüs etmişler; faydalı her ilmin önünde, her vaaz ve hatırlatmadan önce ve her hutbenin başında Allah Teâlâ'ya hamdedip Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) salât getirmişlerdir. Mektuplaşanlar da onlara tabi olmuş; fetihler, tebrikler ve

شأن انتهى، ولعل جعل ذلك تخلصا من قصص الأنبياء ﵈ إلى ما جرى له صلى الله تعالى عليه وسلّم مع المشركين أولى، وأبعد الأقوال باتصاله بما قبله، وجعل ذلك أمرا للوط ﵇ بأن يحمده تعالى على إهلاك كفرة قومه، وأن يسلم على من اصطفاه بالعصمة عن الفواحش والنجاة عن الهلاك لعدم ملاءمته لما بعده واحتياجه إلى تقدير وقلنا له، وعزا هذا القول ابن عطية للفراء، وقال: هذه عجمة من الفراء، والظاهر أن سَلامٌ مبتدأ وما بعده خبره، والجملة معطوفة على الْحَمْدُ لِلَّهِ داخلة معه في حيز القول.

önemli diğer hâdiseler hakkındaki mektuplarının baş kısımlarını bunun üzerine icra etmişlerdir' (İntihâ). Bunun peygamberlerin (aleyhimesselâm) kıssalarından, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklerle olan durumuna bir hüsn-i tahallus kılınması muhtemelen daha evladır. Sözün öncesine bağlanması bakımından görüşlerin en uzak olanı ise; kendisinden sonrakine uygun düşmemesi ve 'biz ona dedik ki' şeklinde bir takdire ihtiyaç duyması sebebiyle, bunun Lût'a (aleyhisselâm) kavminin kâfirlerinin helaki üzerine Allah Teâlâ'ya hamdetmesi ve fuhşiyattan korunarak helaktan kurtuluş ile seçtiği kimselere selam etmesi yönünde bir emir kılınmasıdır. İbn Atıyye bu görüşü Ferrâ'ya nispet etmiş ve: 'Bu Ferrâ'nın bir acemiliğidir/hatasıdır' demiştir. Zahir olan, سَلامٌ kelimesinin mübteda, sonrasının ise onun haberi olduğudur; cümle ise الْحَمْدُ لِلَّهِ cümlesine matuf olup onunla birlikte kavl dairesine dahildir.

وقرأ أبو السمال «الحمد لله» بفتح اللام آللَّهُ بالمد لقلب همزة الاستفهام ألفا والأصل أالله. خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ والظاهر أن (ما) موصولة والعائد محذوف أي (الله) الذي ذكرت شؤونه العظيمة خير أم الذي يشركونه من الأصنام، وخَيْرٌ أفعل تفضيل ومرجع الترديد إلى التعريض بتبكيت الكفرة من جهته ﷿ وتسفيه آرائهم الركيكة والتهكم بهم إذ من البين أن ليس فيما أشركوه به سبحانه شائبة خير حتى يمكن أن يوازن بينه وبين من هو خير محض، وقيل: خَيْرٌ ليست للتفضيل مثلها في قولك: الصلاة خير تعني خيرا من الخيور، والمختار الأول، واستظهره أبو حيان، وقال: كثيرا ما يجيء هذا النوع من أفعل التفضيل حيث يعلم ويتحقق أنه لا شركة هناك، وإنما يذكر على سبيل إلزام الخصم وتنبيهه على الخطأ ويقصد بالاستفهام في مثل ذلك إلزامه الإقرار بحصر التفضيل في جانب واحد وانتفائه عن الآخر، واستظهر أيضا كون المراد بالخيرية الخيرية في الذات، وقيل: الخيرية فيما يتعلق بها، وفي الكلام حذف في موضعين، والتقدير أعبادة الله تعالى خير أم عبادة ما يشركون، وقيل: (ما) مصدرية والحذف في موضع واحد، والتقدير أتوحيد الله خير أم إشراكهم ولا داعي لجميع ذلك، وأيا ما كان فضمير الغائب لقريش ونحوهم من المشركين، وقيل: لأولئك المهلكين وليس بشيء، وقرأ الأكثرون- تشركون- بالتاء الفوقانية على توجيه الخطاب لمن ذكرنا من الكفرة وهو الأليق بما بعده من سياق النظم الكريم، وجعل أبو البقاء هذه الجملة من جملة القول المأمور به، وتعقب بأنه يأباه قوله تعالى: فَأَنْبَتْنا إلخ فإنه صريح في أن التبكيت من قبله ﷿ بالذات، وحمله على أنه حكاية منه ﵊ لما أمر به بعبادته كما في قوله سبحانه: قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزمر: ٥٣] ، تعسف ظاهر من غير داع إليه،

Ebü's-Semmâl, lâm harfinin fethasıyla «الحمد لله» şeklinde okumuştur. { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah mı daha hayırlıdır yoksa onların ortak koştukları şeyler mi?” ifadesindeki { آللَّهُ } kelimesi, istifham hemzesinin elife kalbedilmesi sebebiyle med ile okunur; aslı ise 'أالله' şeklindedir. Zahir olan, { ما } lafzının ism-i mevsul, âid zamirinin ise mahzuf olduğudur; yani 'şanındaki yücelikler zikredilen Allah mı daha hayırlıdır, yoksa putlardan O'na ortak koştukları şeyler mi?' demektir. { خَيْرٌ } kelimesi ism-i tafdildir; buradaki terdidin (seçenek sunmanın) mercii ise Allah Teâlâ tarafından kâfirlere üstü kapalı bir susturma (tebkit), onların tutarsız görüşlerini akılsızca bulma ve onlarla alay etmedir. Zira Yüce Zât'a koştukları ortaklarda hayırdan zerre kadar bir şâibe bulunmadığı, dolayısıyla onunla sırf hayır olan Zât arasında bir mukayese yapılmasının dahi mümkün olmadığı apaçıktır. { خَيْرٌ } lafzının, senin 'namaz hayırdır' deyip de 'hayırlardan bir hayırdır' manasını kastettiğin sözündeki gibi tafdil için olmadığı da söylenmiştir; ancak tercih edilen birinci görüştür. Ebû Hayyân da bunu zahir kabul etmiş ve şöyle demiştir: 'İsm-i tafdilin bu türü, orada hiçbir ortaklığın bulunmadığı bilinip tahakkuk ettiğinde çokça gelir. Bu sadece hasmı ilzam etmek ve hatasına dikkat çekmek üzere zikredilir; böylesi yerlerde istifham ile hedeflenen, hasmın üstünlüğü tek bir tarafa hasredip diğer taraftan tamamen nefyettiğini ikrar etmesini sağlamaktır.' Ebû Hayyân ayrıca hayırlılıktan muradın zâtî hayırlılık olduğunu da zahir görmüştür. Hayırlılığın zâta taalluk eden hususlarda olduğu da söylenmiştir. Sözde iki yerde hazif vardır; takdiri: 'Allah Teâlâ'ya ibadet etmek mi daha hayırlıdır, yoksa ortak koştukları şeylere ibadet etmek mi?' şeklindedir. { ما } lafzının masdariyye olduğu ve hazfin tek bir yerde bulunduğu da söylenmiştir; bu takdirde: 'Allah'ı birlemek mi daha hayırlıdır, yoksa onların şirk koşması mı?' demektir. Fakat bütün bunlara gerek yoktur. Durum ne olursa olsun gaib zamiri Kureyş'e ve benzeri müşriklere aittir. Helak edilen o kimselere ait olduğu da söylenmiştir ancak bu bir şey değildir. Çoğunluk, zikrettiğimiz kâfirlere hitap yöneltilmesi üzere üstten iki noktalı tâ ile { تُشْرِكُونَ } şeklinde okumuştur; bu da aziz nazmın akışında kendisinden sonrasına en uygun olanıdır. Ebü'l-Bekâ bu cümleyi, söylenmesi emredilen söz cümlesinden kılmıştır; fakat Allah Teâlâ'nın { فَأَنْبَتْنا } 'fakat [biz] bitirdik' kavlinin buna engel olduğu belirtilerek tenkit edilmiştir. Zira bu kavil, susturmanın bizzat Allah Teâlâ tarafından yapıldığı hususunda sarihtir. Bunun, Yüce Zâtının { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: 'Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım!'” [Zümer: 53] kavlinde olduğu gibi, kendisine ibadet edilmesini emrettiği hususun bir hikayesi olarak yorumlanması ise hiçbir gerekçe yokken açık bir zorlamadır.

وفي بعض الآثار أنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم كان إذا قرأ هذه الآية قال: بل الله خير وأبقى وأجل وأكرم

Bazı rivayetlerde nakledildiğine göre, [Allah Resûlü] (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) bu ayeti okuduğu zaman: 'Bilakis Allah daha hayırlı, daha bâkî, daha yüce ve daha kerimdir' buyururdu.

، و (أم) في قوله تعالى: أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ منقطعة لا متصلة كالسابقة، وبل المقدرة على القراءة الأولى وهي قراءة الحسن وقتادة وعاصم وأبي عمرو للإضراب والانتقال من التبكيت تعريضا إلى التصريح به خطابا على وجه أظهر منه لمزيد التأكيد والتشديد، وأما على القراءة الثانية فلتثنية التبكيت وتكرير الإلزام كنظائرها الآتية، والهمزة لحملهم على الإقرار بالحق الذي لا محيص لمن له أدنى تمييز عن الإقرار به، ومن مبتدأ خبره محذوف مع أم المعادلة للهمزة تعويلا على ما سبق في الاستفهام الأول خلا- أن تشركون- المقدر هاهنا بتاء الخطاب على القراءتين معا، وهكذا في المواضع الأربعة الآتية، والمعنى أم من خلق قطري العالم الجسماني ومبدأي منافع ما بينهما وَأَنْزَلَ لَكُمْ التفات إلى خطاب الكفرة على القراءة الأول لتشديد التبكيت والإلزام، واللام تعليلية أي وأنزل لأجلكم ومنفعتكم مِنَ السَّماءِ ماءً أي نوعا منه وهو المطر فَأَنْبَتْنا بِهِ بمقتضى الحكمة لا أن الإنبات موقوف عليه عقلا، وقيل: أي أنبتنا عنده حَدائِقَ جمع حديقة وهي كما في البحر البستان سواء أحاط به جدار أم لا، وهو ظاهر إطلاق تفسير ابن عباس حيث فسر الحدائق لابن الأزرق بالبساتين ولم يقيد، وقال الزمخشري: هي البستان عليه حائط من الإحداق وهو الإحاطة، وهو مروي عن الضحاك، وقال الراغب:

Allah Teâlâ'nın: { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } kavlindeki { أَمْ } edatı, bir önceki gibi muttasıl değil, munkatıdır. Hasan, Katâde, Âsım ve Ebû Amr'ın kıraati olan birinci kıraate göre takdir edilen { بَلْ } edatı; idrab ve susturmayı üstü kapalı yoldan, daha fazla tekit ve şiddet için daha açık bir vechile doğrudan hitapla açıklamaya intikal içindir. İkinci kıraate göre ise, susturmayı ikilemek ve ileride gelecek benzerlerinde olduğu gibi ilzamı tekrarlamak içindir. Hemze ise, en ufak bir temyiz gücü bulunan bir kimsenin ikrar etmekten kaçamayacağı hakkı onlara ikrar ettirmek içindir. { مَنْ } mübtedadır; her iki kıraatte de burada muhatap tası ile takdir edilen { تُشْرِكُونَ } müstesna olmak üzere, birinci istifhamda geçen hususa dayanılarak hemzeye muadil olan { أَمْ } ile birlikte haberi hazfedilmiştir. Gelecek dört yerde de durum böyledir. Manası şudur: 'Yoksa cismanî âlemin iki kutbunu ve bu ikisi arasındakilerin faydalarının iki kaynağını yaratan mı [hayırlıdır]?' { وَأَنْزَلَ لَكُمْ } “ve sizin için indirdi” ifadesi, susturmayı ve ilzamı şiddetlendirmek için birinci kıraate göre kâfirlere yönelik hitaba bir iltifattır. Lâm harfi illet bildirmektedir; yani 'sizin için ve menfaatiniz doğrultusunda { مِنَ السَّماءِ ماءً } gökten bir su, yani onun bir nevi olan yağmuru indirdi; { فَأَنْبَتْنا بِهِ } böylece onunla hikmetin gereği olarak bitirdik' demektir; yoksa bitirme aklî olarak suya bağlı olduğundan değildir. 'Onun yanında bitirdik' manasında olduğu da söylenmiştir. { حَدائِقَ } kelimesi, 'hadîka'nın çoğuludur; el-Bahr'da belirtildiği üzere etrafı ister bir duvarla çevrili olsun ister olmasın bostan demektir. İbn Abbas'ın İbnü'l-Ezrak'a 'hadâik'ı hiçbir kayıt koymaksızın 'bostanlar' diye tefsir ettiği rivayetindeki mutlaklık da bunu gösterir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'O, ihâta kökünden gelen 'ihdâk'tan türemiş olup etrafında duvar bulunan bostandır.' Bu görüş Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. Râgıb ise şöyle der:

هي قطعة من الأرض ذات ماء سميت حديقة تشبيها بحدقة العين في الهيئة وحصول الماء فيها، ولعل الأظهر ما في

Sulak olan toprak parçasıdır; şekil ve içinde su bulunması yönüyle göz bebeğine (hadaka) benzetildiği için 'hadîka' diye isimlendirilmiştir. Muhtemelen daha zahir olan görüş el-Bahr'da yer alandır;

البحر وكأن وجه تسمية البستان عليه حديقة أن من شأنها أن تحدق بالحيطان أو تصرف نحوها الأحداق وتنظر إليها ذاتَ بَهْجَةٍ أي ذات حسن ورونق يبتهج به الناظر ويسر ما كانَ لَكُمْ أي ما صح وما أمكن لكم أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها فضلا عن خلق ثمرها وسائر صفاتها البديعة خير أم ما تشركون، وتقدير الخبر هكذا هو ما اختاره الزمخشري وتبعه غيره.

bostanın hadîka olarak adlandırılmasının vechi, onun etrafının duvarlarla çevrilmesinin âdet olması yahut gözlerin (ahdâk) ona çevrilmesi ve ona bakılması gibidir. { ذاتَ بَهْجَةٍ } “göz alıcı güzellikte” yani bakanın onunla sevinip neşeleneceği bir güzellik ve parlaklığa sahip [bahçeler]. { ما كانَ لَكُمْ } “sizin için mümkün değildi” yani { أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } meyvesini ve diğer harikulade vasıflarını yaratmak bir yana, “onun ağacını bitirmeniz” [asla] doğru ve mümkün değildi. [Böyle bir Zât mı] 'yoksa ortak koştuklarınız mı daha hayırlıdır?' Haberin bu şekilde takdir edilmesi, Zemahşerî'nin tercih ettiği ve başkalarının da ona uyduğu görüştür.

وقال ابن عطية: يقدر الخبر يكفر بنعمته ويشرك به ونحو هذا في المعنى، وقال أبو الفضل الرازي في كتاب اللوامح له: ولا بد من إضمار معادل وذلك المضمر كالمنطوق لدلالة الفحوى عليه، والتقدير أم من خلق السماوات والأرض كمن لم يخلق، وكذلك يقدر في أخواتها، وقد أظهر في غير هذا الموضع ما أضمر هنا كقوله تعالى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ [النحل: ١٧] انتهى، ولعل الأولى ما اختاره جار الله وكذا يقال فيما بعد.

İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Haber, 'O'nun nimetine nankörlük edilir ve O'na ortak koşulur mu?' veya manaca buna benzer bir ifadeyle takdir edilir. Ebü'l-Fazl er-Râzî, el-Levâmih adlı kitabında şöyle der: 'Bir muadilin takdir edilmesi kaçınılmazdır; sözün gelişinin ona delalet etmesi sebebiyle o gizli tutulan şey lafzen söylenmiş gibidir. Takdiri şöyledir: Gökleri ve yeri yaratan, hiçbir şey yaratamayan kimse gibi midir? Benzeri ayetlerde de böyle takdir edilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ } “Yaratan, yaratamayan gibi midir?” [Nahl: 17] kavlinde olduğu gibi, burada gizli tutulan husus başka bir yerde açıkça ortaya konmuştur' (İntihâ). Muhtemelen evla olan Cârullah'ın tercih ettiğidir; sonrakiler hakkında da aynı şey söylenir.

وقرأ الأعمش «أمن» بالتخفيف على أن الهمزة للاستفهام، ومن بدل من الاسم الجليل وتقديم صلتي الإنزال على مفعوله لما مر مرارا من التشويق إلى المؤخر، والالتفات إلى التكلم بنون العظمة لتأكيد اختصاص الفعل بحكم المقابلة بذاته تعالى والإيذان بأن إنبات تلك الحدائق المختلفة الأصناف والأوصاف والألوان والطعوم والروائح والأشكال مع ما لها من الحسن البارع والبهاء الرائع بماء واحد أمر عظيم لا يكاد يقدر عليه إلا هو وحده ﷿ ورشح ذلك بقوله تعالى: ما كانَ لَكُمْ إلخ سواء كان صفة لحدائق أو حالا أو استئنافا، وتوحيد وصفها السابق أعني ذات بهجة لما أن المعنى جماعة حدائق ذات بهجة، وهذا شائع في جمع التكسير كقوله تعالى: أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ [البقرة: ٢٥، النساء: ٥٧، آل عمران: ١٥] وكذا الحال في ضمير شجرها.

A'meş, hemzenin istifham ve { مَنْ } edatının lafza-i celâlden bedel olması üzere tahfif ile «أمن» okumuştur. İnzâl fiilinin iki sılasının mefulünden önce getirilmesi, sonraya bırakılana karşı şevk uyandırmak içindir ki bu defalarca geçmişti. Azamet nûnu ile mütekellim kipine iltifat edilmesi, mukabele hükmü gereğince fiilin Allah Teâlâ'nın zâtına olan tahsisini tekit etmek ve türleri, vasıfları, renkleri, tatları, kokuları ve şekilleri son derece göz alıcı bir güzellik ve harika bir ihtişama sahip olan bu hadîkaların tek bir su ile bitirilmesinin ancak bir ve tek olan Allah Teâlâ'nın güç yetirebileceği muazzam bir iş olduğunu bildirmek içindir. Bu mana, { حدائق } kelimesinin sıfatı, hali veya müste'nef bir cümle olsun, Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ لَكُمْ } vb. kavliyle teyit edilmiştir. Hadîkaların önceki vasfının, yani { ذاتَ بَهْجَةٍ } ifadesinin müfred getirilmesi, mananın 'güzel bir bahçeler topluluğu' olmasındandır. Bu durum Allah Teâlâ'nın: { أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “tertemiz eşler” [Bakara: 25, Nisâ: 57, Âl-i İmrân: 15] kavlinde olduğu gibi cemi teksirlerde (kuralsız çoğullarda) yaygındır; { شَجَرَها } kelimesindeki zamirin durumu da böyledir.

وقرأ ابن أبي عبلة «ذوات» بالجمع «بهجة» بفتح الهاء أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ أي أإله آخر كائن مع الله تعالى الذي ذكر بعض أفعاله التي لا يكاد يقدر عليها غيره حتى يتوهم جعله شريكا له تعالى في العبادة، وهذا تبكيت لهم بنفي الألوهية عما يشركونه به ﷿ في ضمن النفي الكلي على الطريقة البرهانية بعد تبكيتهم بنفي الخيرية عنه بما ذكر من الترديد فإن أحدا ممن له أدنى تمييز كما لا يقدر على إنكار انتفاء الخيرية عنه بالمرة لا يكاد يقدر على إنكار انتفاء الألوهية عنه رأسا لا سيما بعد ملاحظة انتفاء أحكامها عما سواه ﷿، وكذا الحال في المواقع الأربعة الآتية، وقيل: المراد نفي أن يكون معه تعالى إله آخر في الخلق، وما عطف عليه لكن لا على أن التبكيت بنفس ذلك النفي فقط فإنهم لا ينكرونه حسبما يدل عليه قوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان:

İbn Ebî Abele, cemi olarak «ذوات» ve he harfinin fethasıyla «بهجة» şeklinde okumuştur. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” Yani, ibadette O'na ortak kılınabileceği vehmedilsin diye, başkasının asla güç yetiremeyeceği bazı fiilleri zikredilen Allah Teâlâ ile birlikte bulunan başka bir ilah mı var? Bu ifade, zikredilen seçenek sunma ile O'na ortak koştukları şeylerden hayırlılığın nefyedilmesi yoluyla onları susturduktan sonra, bürhânî bir yöntemle küllî nefyin zımnında Allah Teâlâ'ya koştukları ortaklardan ilahlığı da nefyetmek suretiyle onları bir susturmadır. Zira en ufak bir temyiz gücü bulunan bir kimse, onlardan hayırlılığın tamamen nefyedilmesini inkâr edemeyeceği gibi, özellikle ilahlığın hükümlerinin Allah Teâlâ'dan başkasında bulunmadığını mülahaza ettikten sonra onlardan ilahlığın kökten nefyedilmesini de asla inkâr edemez. Gelecek dört yerdeki durum da böyledir. Şöyle de denilmiştir: Murad, yaratmada ve ona atfedilen hususlarda Allah Teâlâ ile beraber başka bir ilahın bulunmasını nefyetmektir; ancak susturma sadece bu nefyin kendisiyle değildir; zira Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Lokmân: 25, Zümer: 38]

٢٥، الزمر: ٣٨] بل بإشراكهم به تعالى ما يعترفون بعدم مشاركته له سبحانه فيما ذكر من لوازم الألوهية كأنه قيل: أإله آخر مع الله في خواص الألوهية حتى يجعل شريكا له تعالى في العبادة، وقيل: المعنى أغيره يقرن به سبحانه ويجعل له شريكا في العبادة مع تفرده جل شأنه بالخلق والتكوين. فالإنكار للتوبيخ والتبكيت مع تحقق المنكر دون النفي كما في الوجهين السابقين، ورجح بأنه الأظهر الموافق لقوله تعالى: وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ [المؤمنون: ٩١] والأوفى بحق المقام لإفادته نفي وجود إله آخر معه تعالى رأسا لا نفي معيته في الخلق وفروعه فقط.

kavlinin delalet ettiği üzere müşrikler bunu inkâr etmemektedirler. Bilakis susturma, ilahlığın zikredilen gereklerinde Allah Teâlâ'ya hiçbir ortaklığının bulunmadığını itiraf ettikleri şeyleri O'na ortak koşmaları sebebiyledir. Sanki şöyle denilmiştir: 'İbadette Allah Teâlâ'ya ortak kılınsın diye, ilahlığın hususiyetlerinde Allah ile beraber olan başka bir ilah mı var?' Şöyle de denilmiştir: Mana, 'Yaratma ve var etmede Zâtı tek olmasına rağmen O'na denk tutulup ibadette ortak kılınan başkası mı var?' demektir. Dolayısıyla buradaki inkâr, önceki iki vecihte olduğu gibi bir nefy için değil, inkâr edilen durumun vuku bulmasıyla birlikte azarlama ve susturma içindir. Bu görüş, Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “O'nunla beraber hiçbir ilah yoktur” [Mü'minûn: 91] kavline uygun düşen en zahir görüş olması ve yaratma ve teferruatındaki beraberliğin nefyini değil, Allah Teâlâ ile beraber başka bir ilahın varlığını kökten nefyetmeyi ifade ettiği için makamın hakkını en iyi şekilde vermesi sebebiyle tercih edilmiştir.

وقرأ هشام عن ابن عامر «آاله» بتوسيط مدة بين الهمزتين وإخراج الثانية بين بين، وقرأ أبو عمرو ونافع وابن كثير «أإلها» بالنصب على إضمار فعل يناسب المقام مثل أتجعلون أو أتدعون أو أتشركون.

Hişâm, İbn Âmir'den rivayetle iki hemze arasına bir med koyarak ve ikinci hemzeyi teshil ile (iki ses arası) çıkararak «آاله» şeklinde okumuştur. Ebû Amr, Nâfi' ve İbn Kesîr ise makama uygun olarak 'kılıyor musunuz', 'dua ediyor musunuz' veya 'ortak mı koşuyorsunuz' gibi bir fiilin takdiriyle nasb üzere «أإلها» şeklinde okumuşlardır.

بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ إضراب وانتقال من تبكيتهم بطريق الخطاب إلى بيان سوء حالهم وحكايته لغيرهم ويَعْدِلُونَ من العدول بمعنى الانحراف أي بل هم قوم عادتهم العدول عن طريق الحق بالكلية والانحراف عن

{ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ } “Aksine onlar, sapan bir kavimdir” ifadesi, onları hitap yoluyla susturmaktan, kötü hallerini açıklamaya ve başkalarına anlatmaya bir idrab ve intikaldir. { يَعْدِلُونَ } kelimesi, sapma manasındaki udûl kökündendir; yani bilakis onlar, âdetleri tamamen hak yoldan sapmak ve her işte

الاستقامة في كل أمر من الأمور فلذلك يفعلون ما يفعلون من العدول عن الحق الواضح الذي هو التوحيد والعكوف على الباطل البين الذي هو الإشراك، وقيل: من العدل بمعنى المساواة أي يساوون به غيره تعالى من آلهتهم، وروي ذلك عن ابن زيد، والأول أنسب بما قبله، وقيل: الكلام عليه خال عن الفائدة.

istikametten ayrılmak olan bir topluluktur. Bu yüzdendir ki tevhid olan apaçık haktan yüz çevirip şirk olan besbelli bâtıla sarılmak şeklinde yaptıklarını yapmaktadırlar. Eşit tutmak manasındaki adl kökünden olduğu, yani Allah Teâlâ'ya O'nun dışındaki ilahlarını denk tuttukları da söylenmiştir. Bu görüş İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir; ancak birinci görüş kendisinden öncekine daha uygundur. Bu [ikinci] görüşe göre sözün faideden yoksun olduğu da söylenmiştir.

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً أي جعلها بحيث يستقر عليها الإنسان والدواب بإبداء بعضها من الماء ودحوها وتسويتها حسبما يدور عليه منافعهم- فقرارا- بمعنى مستقرا لا بمعنى قارة غير مضطربة كما زعم الطبرسي فإن الفائدة على ذلك أتم، والجعل إن كان تصييريا فالمنصوبان مفعولان وإلا فالثاني حال مقدرة، وجملة قوله تعالى: أَمَّنْ جَعَلَ

{ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً } “Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan mı?” Yani insanların ve hayvanların menfaatlerinin etrafında döndüğü şekle uygun olarak, suyun içinden bir kısmını açığa çıkarıp onu yayıp döşeyerek ve düzleyerek insanın ve hayvanların üzerinde yerleşebileceği bir hale getiren Zât mı? { قَراراً } kelimesi, Tabersî'nin iddia ettiği gibi 'sarsılmayan, sâkin' manasında değil, 'müstakarr (yerleşilecek yer)' manasındadır; zira bu manaya göre maksat daha tam hasıl olur. { جعل } fiili bir halden bir hale dönüştürme bildiriyorsa iki mansub lafız onun iki mefulüdür; aksi takdirde ikincisi mukadder bir haldir. Allah Teâlâ'nın: { أَمَّنْ جَعَلَ }

إلخ على ما قيل: بدل من قوله سبحانه: أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ إلى آخر ما بعدها من الجمل الثلاث وحكم الكل واحد، وقال بعض الأجلة: الأظهر أن كل واحدة منها إضراب وانتقال من التبكيت بما قبلها إلى التبكيت بوجه آخر داخل في الإلزام بجهة من الجهات، وإلى الإبدال ذهب صاحب الكشاف، وسننقل إن شاء الله تعالى عن صاحب الكشف ما فيه الكشف عن وجهه وَجَعَلَ خِلالَها أي أوساطها جمع خلل، وأصله الفرجة بين الشيئين فهو ظرف حل محل الحال من قوله تعالى: أَنْهاراً وساغ ذلك مع كونه نكرة لتقدم الحال أو المفعول الثاني- لجعل- وأَنْهاراً هو المفعول الأول، والمراد بالأنهار ما يجري فيها لا المحل الذي هو الشق أي جعل خلالها أنهارا جارية تنتفعون بها وَجَعَلَ لَها أي لصلاح أمرها رَواسِيَ أي جبالا ثوابت فإن لها مدخلا عاديا اقتضته الحكمة في انكشاف المسكون منها وانحفاظها عن الميد بأهلها وتكون المياه الممدة للأنهار المفضية لنضارتها في حضيضها إلى غير ذلك، وذكر بعضهم في منفعة الجبال تكوّن المعادن فيها ونبع المنابع من حضيضها ولم يتعرض لمنفعة منعها الأرض عن الحركة والميلان، وعلل ترك التعرض بأنه لو كان المقصود ذلك لذكر عقب جعل الأرض قرارا، ومن أنصف رأى أن منع الجبال الأرض عن الحركة والميلان اللذين يخرجان الأرض عن حيز الانتفاع ويجعلان وجودها كعدمها من أهم ما يذكر هنا لأنه مما به صلاح أمرها ورفعة شأنها، وذكر لَها دون فيها أو عليها ظاهر في أن المراد ما هو من هذا القبيل من المنافع فتأمل.

kavlinden oluşan cümle, söylendiğine göre, Yüce Zâtının: { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ } kavlinden bedeldir ve ondan sonra gelen üç cümlenin sonuna kadar hepsinin hükmü birdir. Bazı muteber âlimler şöyle demiştir: Zahir olan, bu cümlelerin her birinin kendisinden öncekiyle susturmaktan, başka bir yönden ilzam dairesine giren başka bir susturmaya bir idrab ve intikal olmasıdır. el-Keşşâf sahibi ise bedel görüşüne gitmiştir; inşâallahu teâlâ el-Keşf sahibinden bunun vechini açıklayan sözleri nakledeceğiz. { وَجَعَلَ خِلالَها } “ve aralarında kılan” yani ortalarında; halel kelimesinin çoğuludur ve aslı iki şey arasındaki yarıktır. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın: { أَنْهاراً } “ırmaklar” kavlinden hal makamına geçmiş bir zarftır. Nekre olmasına rağmen buna cevaz verilmesi, halin veya { جعل } fiilinin ikinci mefulünün öne geçmesindendir; { أَنْهاراً } ise birinci mefuldür. Irmaklardan murad, yarıktan ibaret olan mekan değil, orada akıp giden sulardır; yani aralarında faydalandığınız akıp giden nehirler var etti. { وَجَعَلَ لَها } “ve onun için kıldı” yani onun durumunun salahı için { رَواسِيَ } “sabit dağlar” [kıldı]. Zira dağların, meskûn yerlerin açığa çıkmasında, üzerinde yaşayanlarla birlikte yerin sarsılmaktan korunmasında, eteklerindeki nehirlere su takviyesi yapıp canlılık kazandırmasında ve daha başka hususlarda hikmetin iktiza ettiği âdet kabilinden bir tesiri vardır. Bazıları dağların faydaları arasında içlerinde madenlerin oluşmasını ve eteklerinden su kaynaklarının fışkırmasını zikretmiş, fakat yeryüzünün hareket etmesini ve eğilmesini engelleme faydasına değinmemiştir. Değinmeyişin gerekçesi olarak da şayet maksat bu olsaydı, yeryüzünün karar kılınmasının hemen ardından zikredilirdi demişlerdir. İnsaf eden kimse görür ki; yeryüzünü faydalanma dairesinden çıkaran, varlığını yokluğu gibi kılan hareket ve eğilmenin dağlar tarafından engellenmesi, yerin durumunun salahı ve şanının yüceliğini sağlayan şeylerden olduğu için burada zikredilmesi gereken en mühim hususlardandır. { فيها } veya { عليها } denilmeyip { لَها } denilmesi, muradın bu kabil menfaatler olduğunu açıkça göstermektedir, iyi düşün!

وإرجاع ضمير لَها للأنهار ليكون المعنى وجعل لإمدادها رواسي ينبع من حضيضها الماء فيمدها لا يخفى ما فيه وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ أي العذب والملح- عن الضحاك- أو بحري فارس والروم- عن الحسن- أو بحري العراق والشام- عن السدي- أو بحري السماء والأرض- عن مجاهد- حاجِزاً فاصلا يمنع من الممازجة، وقد مر الكلام في تحقيق ذلك فتذكر أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ في الوجود أو في إبداع هذه البدائع على ما مر بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ أي شيئا من الأشياء معتدا به ولذلك لا يفهمون بطلان ما هم عليه من الشرك مع كمال ظهوره أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وهو الذي أحوجته شدة من الشدائد وألجأته إلى اللجأ والضراعة إلى الله ﷿، فهو اسم مفعول من الاضطرار الذي هو افتعال من الضرورة، ويرجع إلى هذا تفسير ابن عباس له بالمجهود، وتفسير السدي بالذي لا حول ولا قوة له، وقيل: المراد بذلك المذنب إذا استغفر، واللام فيه على ما قيل: للجنس لا للاستغراق حتى يلزم إجابة كل مضطر وكم من مضطر لا يجاب.

{ لَها } lafzındaki zamirin ırmaklara döndürülerek mananın 'onlara su takviyesi yapmak için eteklerinden su fışkırıp onları besleyen sabit dağlar kıldı' şeklinde olması durumundaki zayıflık ortadadır. { وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ } “ve iki deniz arasına kıldı” yani tatlı su ile tuzlu su arasına -Dahhâk'tan rivayetle- veya Fars ve Rûm denizleri arasına -Hasan'dan rivayetle- veya Irak ve Şam denizleri arasına -Süddî'den rivayetle- yahut gök ve yer denizleri arasına -Mücâhid'den rivayetle- { حاجِزاً } birbirine karışmalarını engelleyen bir engel [kıldı]. Bunun tahkikine dair açıklama geçmişti, hatırla. Varlıkta yahut bu eşsiz varlıkları yaratmada { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” -daha önce geçtiği üzere-. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Aksine onların çoğu bilmezler” yani kayda değer hiçbir şeyi bilmezler; bu yüzdendir ki apaçık ortada olmasına rağmen içinde bulundukları şirkin bâtıllığını anlamazlar. { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } “Yoksa darda kalan kimse O'na dua ettiği zaman icabet eden mi?” Muztar; şiddetli bir sıkıntının muhtaç bıraktığı ve Allah Teâlâ'ya sığınmaya ve yalvarmaya mecbur ettiği kimsedir. Bu kelime, zaruret kökünün iftiâl babı olan ıztırârın ism-i mefulüdür. İbn Abbas'ın onu 'tükenmiş/çaresiz kalmış kimse' diye, Süddî'nin de 'güç ve kuvveti kalmamış kimse' diye tefsir etmesi buna racidir. Bundan muradın istiğfar ettiği vakit günahkâr kimse olduğu da söylenmiştir. Söylendiğine göre buradaki lâm, her muztara icabet edilmesini gerektirecek şekilde istiğrak için değil cins içindir; zira icabet edilmeyen nice muztar vardır.

وجوز حمله على الاستغراق لكن الإجابة مقيدة بالمشيئة كما وقع ذلك في قوله تعالى: فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ [الأنعام: ٤١] ، ومع هذا كره النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم أن يقول الشخص: اللهم اغفر لي إن شئت

Ayetin istiğraka hamledilmesi de caiz görülmüştür; ancak Allah Teâlâ'nın: { فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “Dilerse O'na dua ettiğiniz sıkıntıyı giderir” [En'âm: 41] kavlinde vaki olduğu üzere icabet meşiete bağlıdır. Bununla birlikte Peygamber (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem), bir kimsenin 'Allah'ım, dilersen beni bağışla' demesini mekruh görmüş

وقال ﵊: «إنه سبحانه لا مكره له»

ve (aleyhisselâm): «Şüphesiz O'nu zorlayacak hiçbir güç yoktur» buyurmuştur.

، والمعتزلة يقيدونها بالعلم بالمصلحة لإيجابهم رعاية المصالح عليه جل وعلا، وقال صاحب الفرائد: ما من مضطر دعا إلا أجيب وأعيد نفع دعائه إليه إما في الدنيا وإما في

Mu'tezile ise Allah Teâlâ'ya maslahatları gözetmeyi vacip kıldıkları için icabeti maslahatı bilme şartına bağlar. el-Ferâid sahibi şöyle demiştir: 'Dua eden hiçbir muztar yoktur ki duasına icabet edilmiş ve duasının faydası ya dünyada ya da

الآخرة، وذلك أن الدعاء طلب شيء. فإن لم يعط ذلك الشيء بعينه يعط ما هو أجل منه أو إن لم يعط هذا الوقت يعط بعده اهـ.

ahirette kendisine döndürülmüş olmasın. Şöyle ki; dua bir şeyi istemektir. Şayet bizzat o şey verilmezse ondan daha üstün olanı verilir yahut bu vakitte verilmezse bundan sonra verilir' (İntihâ).

وظاهره حمله على الاستغراق من دون تقييد للإجابة، ولا يخفى أنه إذا فسرت الإجابة بإعطاء السائل ما سأله حسبما سأل لا بقطع سؤاله سواء كان بالإعطاء المذكور أم بغيره لم يستقم ما ذكره، وقال العلامة الطيبي: التعريف للعهد لأن سياق الكلام في المشركين يدل عليه الخطاب بقوله تعالى: وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ والمراد التنبيه على أنهم عند اضطرارهم في نوازل الدهر وخطوب الزمان كانوا يلجأون إلى الله تعالى دون الشركاء والأصنام، ويدل على التنبيه قوله تعالى: أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ قال صاحب المفتاح: كانوا إذا حزبهم أمر دعوا الله تعالى دون أصنامهم، فالمعنى إذا حزبكم أمر أو قارعة من قوارع الدهر إلى أن تصيروا آيسين من الحياة من يجيبكم إلى كشفها ويجعلكم بعد ذلك تتصرفون في البلاد كالخلفاء أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ فلا يكون المضطر عاما ولا الدعاء فإنه مخصوص بمثل قضية الفلك، وقد أجيبوا إليه في قوله تعالى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ [يونس: ٢٢] الآية اهـ.

Onun sözünün zahiri, icabete bir kayıt koymaksızın ayeti istiğraka hamletmesidir. İcabet, ister anılan şeyin verilmesiyle olsun ister başkasıyla olsun, isteyenin talebini sonlandırmakla değil de dilediği şeyi dilediği şekilde vermekle tefsir edildiğinde onun zikrettiği hususun tutarlı olmayacağı gizli değildir. Allâme Tîbî şöyle demiştir: 'Belirteç (el-takısı) ahid içindir; çünkü sözün akışı müşrikler hakkındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ } kavlindeki hitap da buna delalet eder. Murad; zamanın felaketleri ve hadiselerinde darda kaldıklarında ortaklara ve putlara değil, Allah Teâlâ'ya sığındıklarına dikkat çekmektir. Bu dikkate Allah Teâlâ'nın: { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ } kavli delalet eder. el-Miftâh sahibi şöyle demiştir: Onları bir iş bunalttığı zaman putlarına değil Allah Teâlâ'ya dua ederlerdi. O halde mana: Başınıza hayattan ümit kesecek derecede bir iş veya zamanın felaketlerinden bir felaket geldiğinde, onu gidermeye icabet eden ve bundan sonra sizi ülkede halifeler gibi tasarruf eden kılan kimdir? { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Dolayısıyla muztar umumi olmadığı gibi dua da umumi değildir; bilakis o, gemi hadisesi gibi şeylere mahsustur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “Nihayet gemide bulunduğunuz ve gemiler onları götürdüğü zaman...” [Yûnus: 22] ayetinde onların duasına icabet edilmiştir' (İntihâ).

وأنت تعلم أنه بعيد غاية البعد، ولعل الأولى الحمل على الجنس والتقييد بالمشيئة وهو سبحانه لا يشاء إلا ما تقتضيه الحكمة، والدعاء بشيء من قبيل أحد الأسباب العادية فافهم وَيَكْشِفُ السُّوءَ أي يرفع عن الإنسان ما يعتريه من الأمر الذي يسوءه، وقيل: الكشف أعم من الدفع والرفع، وعطف هذه الجملة على ما قبلها من قبيل عطف العام على الخاص، وقيل: المعنى ويكشف سوءه أي المضطر، أو ويكشف عنه السوء والعطف من قبيل عطف التفسير فإن إجابة المضطر هي كشف السوء عنه الذي صار مضطرا بسببه وهو كما ترى.

Sen bunun son derece uzak bir ihtimal olduğunu bilirsin. Evla olan muhtemelen cinse hamletmek ve meşietle kayıtlamaktır; Allah Teâlâ ise hikmetin iktiza ettiğinden başkasını dilemez. Bir şey için dua etmek de âdî sebeplerden bir sebep kabilindendir, iyi anla! { وَيَكْشِفُ السُّوءَ } “ve kötülüğü gideren” yani insana arız olup onu üzen şeyi üzerinden kaldıran [kimdir]? Keşf lafzının defetmekten ve kaldırmaktan daha genel olduğu da söylenmiştir. Bu cümlenin öncekine atfedilmesi genel olanın özel olana atfı kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Mana, 'onun yani muztarın kötülüğünü gideren' veya 'ondan kötülüğü gideren' demektir. Bu durumda atıf tefsir atfı kabilinden olur; zira muztara icabet etmek, kendisi sebebiyle muztar kaldığı kötülüğü ondan gidermektir; fakat bu görüşün durumu gördüğün gibidir.

وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أي خلفاء من قبلكم من الأمم في الأرض بأن ورثكم سكناها والتصرف فيها بعدهم، وقيل: المراد بالخلافة الملك والتسلط، وقرأ الحسن ونجعلكم بنون العظمة أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ الذي هذه شؤونه ونعمه تعالى قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ أي تذكرا قليلا، أو زمانا قليلا تتذكرون- فقليلا- نصب على المصدرية، أو على الظرفية لأنه صفة مصدر أو ظرف مقدر، وما- مزيدة على التقديرين لتأكيد معنى القلة التي أريد بها العدم، أو ما يجري مجراه في الحقارة وعدم الجدوى، ومفعول تَذَكَّرُونَ محذوف للفاصلة، فقيل: التقدير تذكرون نعمه، وقيل: تذكرون مضمون ما ذكر من الكلام، وقيل: تذكرون ما مر لكم من البلاء والسرور، ولعل الأولى نعمه المذكورة، وللإيذان بأن المتذكر في غاية الوضوح بحيث لا يتوقف إلا على التوجه إليه كان التذييل بنفي التذكر، وقرأ الحسن والأعمش وأبو عمرو- يذكرون- بياء الغيبة، وقرأ أبو حيوة- «تتذكرون» - بتاءين أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ أي يرشدكم في ظلمات الليالي في البر والبحر بالنجوم ونحوها من العلامات، وإضافة الظلمات إلى البر والبحر للملابسة وكونها فيهما، وجوز أن يراد بالظلمات الطرق المشبهات مجازا فإنها كالظلمات في إيجاب الحيرة.

{ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } “ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan” yani sizden önceki ümmetlerin ardından orada ikamet etmeyi ve tasarrufta bulunmayı size miras bırakarak sizi onların halifeleri kılan [kimdir]? Hilafetten muradın mülk ve hâkimiyet olduğu da söylenmiştir. Hasan, azamet nûnu ile «ونجعلكم» şeklinde okumuştur. Bu vasıflara ve nimetlere sahip olan { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” { قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” Yani ne kadar az düşünüyorsunuz yahut ne kadar az bir zaman düşünüyorsunuz demektir. { قَلِيلًا } kelimesi meful-i mutlak olarak veya zarfiyet üzere mansubdur; zira mahzuf bir masdarın veya mahzuf bir zarfın sıfatıdır. { ما } ise her iki takdire göre de yokluk yahut ehemmiyetsizlik ve faydasızlıkta yokluk hükmünde olan azlık manasını tekit etmek için zâiddir. { تَذَكَّرُونَ } fiilinin mefulü fâsıla sebebiyle hazfedilmiştir. Takdirinin 'O'nun nimetlerini düşünüyorsunuz' olduğu söylenmiştir; 'zikredilen sözün muhtevasını düşünüyorsunuz' veya 'başınızdan geçen bela ve sevinçleri düşünüyorsunuz' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Muhtemelen evla olanı, O'nun zikredilen nimetleridir. Düşünülecek hususun sadece ona yönelmeye bağlı kalacak derecede son derece açık olduğunu bildirmek için son kısım tezekkürün nefyedilmesiyle gelmiştir. Hasan, A'meş ve Ebû Amr gaib yâsı ile «يذكرون» okumuş; Ebû Hayve ise iki tâ ile «تتذكرون» okumuştur. { أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren mi?” Yani karada ve denizde gecelerin karanlıklarında yıldızlar ve benzeri alametlerle size yol gösteren [kimdir]? Karanlıkların karaya ve denize izafeti temas ve oralarda bulunması sebebiyledir. Karanlıklardan mecazen şüphe uyandıran yolların kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; zira onlar da şaşkınlığa yol açma hususunda karanlıklar gibidir.

وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ قد تقدم تفسير نظير هذه الجملة أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ نفي لأن يكون معه سبحانه إله آخر، وقوله تعالى: تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ تقرير وتحقيق له، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار للإشعار بعلة الحكم أي تعالى وتنزه بذاته المنفردة بالألوهية المستتبعة لجميع صفات الكمال ونعوت الجلال والجمال، المقتضية لكون جميع المخلوقات مقهورة تحت قدرته عَمَّا يُشْرِكُونَ أي عن وجود ما يشركونه به سبحانه بعنوان كونه إلها وشريكا له تعالى، أو تعالى الله عن شركة أو مقارنة ما يشركونه به سبحانه، ويجوز أن تكون (ما) مصدرية أي تعالى الله عن إشراكهم، وقرىء «عما تشركون» بتاء الخطاب.

{ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “ve rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen mi?” Bu cümlenin benzerinin tefsiri daha önce geçmişti. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” O'nunla beraber başka bir ilahın bulunmasının nefyidir. Allah Teâlâ'nın: { تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir” kavli ise bunu pekiştirme ve tahkik etmedir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi hükmün illetini hissettirmek içindir; yani Allah, bütün kemal sıfatlarını, celal ve cemal vasıflarını ihtiva eden ve bütün yaratılmışların O'nun kudreti altında boyun eğmesini iktiza eden ilahlıkta tek olan zâtıyla { عَمَّا يُشْرِكُونَ } müşriklerin O'na ilah ve ortak kılarak koştukları şeylerin varlığından yüce ve münezzehtir; yahut Allah, O'na koştukları ortakların ortaklığından veya O'na denk tutulmasından yücedir. { ما } lafzının masdariyye olması da caizdir; yani Allah onların şirk koşmasından münezzehtir. Muhatap tası ile «عما تشركون» şeklinde de okunmuştur.

أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ أي يوجده مبتدئا له ثُمَّ يُعِيدُهُ يكرر إيجاده ويرجعه كما كان، وذلك بعد إهلاكه ضرورة أن الإعادة لا تعقل إلا بعده، والظاهر أن المراد بهذا ما يكون من الإعادة بالبعث بعد الموت، فأل في الخلق ليست للاستغراق لأن منه ما لا يعاد بالإجماع، ومنه ما في إعادته خلاف بين المسلمين، وتفصيله في محله.

{ أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ } “Yoksa yaratmayı başlatan” yani yaratmayı ilk olarak var eden { ثُمَّ يُعِيدُهُ } “sonra onu tekrar eden mi?” Onu yeniden var edip önceki haline döndüren [kimdir]? Bu da onu yok ettikten sonradır; zira iâde (tekrar yaratma) ancak yok etmeden sonra aklen tasavvur edilebilir. Zahir olan, bundan muradın ölümden sonra diriltilmek suretiyle gerçekleşecek olan iâde olduğudur. Dolayısıyla { الخلق } kelimesindeki el-takısı istiğrak için değildir; çünkü yaratılanlardan icma ile iâde edilmeyecek olanlar bulunduğu gibi, iâdesi hususunda Müslümanlar arasında ihtilaf edilenler de vardır; bunun tafsilatı kendi yerindedir.

واستشكل الحمل على الإعادة بالبعث بأن الكلام مع المشركين وأكثرهم منكرون لذلك فكيف يحمل الكلام عليه ويخاطبون به خطاب المعترف؟ وأجيب بأن تلك الإعادة لوضوح براهينها جعلوا كأنهم معترفون بها لتمكنهم من معرفتها فلم يبق لهم عذر في الإنكار وقيل: إن منهم من اعترف بها، والكلام بالنسبة إليه وليس بذاك، وأما تجويز كون أل للجنس وأن المراد بالبدء والإعادة ما يشاهد في عالم الكون والفساد من إنشاء بعض الأشياء وإهلاكها، ثم إنشاء أمثالها وذلك مما لا ينكره المشركون المنكرون للإعادة بعد الموت فليس بشيء أصلا كما لا يخفى وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أي بأسباب سماوية وأرضية قد رتبها على ترتيب بديع تقتضيه الحكمة التي عليها بنى أمر التكوين أَإِلهٌ آخر موجود مَعَ اللَّهِ حتى يجعل شريكا له سبحانه في العبادة، وقوله تعالى: قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ أمر له ﵊ بتبكيتهم إثر تبكيت أي هاتوا برهانا عقليا أو نقليا يدل على أن معه ﷿ إلها، وقيل: أي هاتوا برهانا على أن غيره تعالى يقدر على شيء مما ذكر من أفعاله ﷿، وتعقب بأن المشركين لا يدعون ذلك صريحا ولا يلتزمون كونه من لوازم الألوهية وإن كان منها في الحقيقة فمطالبتهم بالبرهان عليه لا على صريح دعواهم مما لا وجه له، وفي إضافة البرهان إلى ضميرهم تهكم بهم لما فيها من إيهام أن لهم برهانا وأنى لهم ذلك، وقيل: إن الإضافة لزيادة التبكيت كأنه قيل: نحن نقنع منكم بما تعدونه أنتم أيها الخصوم برهانا يدل على ذلك وإن لم نعده نحن ولا أحد من ذوي العقول كذلك، ومع هذا أنتم عاجزون عن الإتيان به إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي في تلك الدعوى، واستدل به على أن الدعوى لا تقبل ما لم تنور بالبرهان.

Bunun ba's (yeniden dirilme) yoluyla iâdeye hamledilmesine şöyle bir müşkillik getirilmiştir: Muhatap müşriklerdir ve onların çoğu bunu inkâr etmektedir; öyleyse söz buna nasıl hamledilebilir ve onlara bunu ikrar eden kimsenin muhatap alınışı gibi hitap edilebilir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu iâde, delillerinin apaçıklığı sebebiyle ve onu bilmeye güç yetirebilmelerinden ötürü, inkâr için hiçbir mazeretleri kalmadığından sanki onu ikrar ediyorlarmış gibi kabul edilmişlerdir. Onlardan bunu ikrar edenlerin bulunduğu ve sözün onlara yönelik olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek tutarlı değildir. el-takısının cins için olması ve başlatıp iâde etmekten muradın oluş ve bozuluş âleminde müşahede edilen bazı şeylerin yaratılıp yok edilmesi, sonra da benzerlerinin yaratılması olduğu ihtimaline gelince ki bu, ölümden sonraki dirilişi inkâr eden müşriklerin inkâr etmediği bir husustur; açık olduğu üzere bu asla kayda değer bir görüş değildir. { وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran kimdir?” Yani var etme işinin üzerine bina kılındığı hikmetin iktiza ettiği harikulade bir tertip üzere düzenlediği semavî ve arzî sebeplerle [rızıklandıran kimdir]? İbadette O'na ortak kılınsın diye { أَإِلهٌ } “başka bir ilah mı var” { مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber?” Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “De ki: 'Delilinizi getirin!'” kavli, bir susturmanın ardından Peygamber'e (aleyhisselâm) onları tekrar susturmasını emretmektir; yani Allah Teâlâ ile beraber bir ilahın var olduğuna delalet eden aklî veya naklî bir delil getirin! Allah Teâlâ'dan başkasının, O'nun zikredilen fiillerinden herhangi bir şeye güç yetirebileceğine dair bir delil getirin manasında olduğu da söylenmiştir. Ancak müşriklerin bunu açıkça iddia etmedikleri ve hakikatte öyle olsa bile bunu ilahlığın gereklerinden saymadıkları, dolayısıyla açık iddiaları yerine bunun üzerine delil istenmesinin bir anlamı olmadığı belirtilerek tenkit edilmiştir. Bürhan kelimesinin onların zamirine izafe edilmesinde, onların bir delili varmış vehmini uyandırması sebebiyle bir alay vardır; nerede onlarda o delil! İzafetin susturmayı artırmak için olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Biz, biz ve akıl sahiplerinden hiçbir kimse öyle kabul etmese bile, ey hasımlar, sizin delil saydığınız şeye dahi razıyız; buna rağmen siz onu getirmekten de âcizsiniz.' { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz” yani bu iddianızda. Buradan hareketle, bir iddianın bürhan ile aydınlatılmadığı sürece kabul edilmeyeceğine istidlal edilmiştir.

هذا وفي الكشف أن مبنى هذه الآيات الترقي لأن الكلام في إثبات أن لا خيرية في الأصنام مع أن كل خير منه ﵎، فأجمل أولا بذكر اسمه سبحانه الجامع في قوله تعالى: آللَّهُ ثم أخذ في المفصل فجعل خلق السماوات والأرض تمهيدا لإنزال الماء وإنبات الحدائق لا بل للأخير، يدل عليه الالتفات هنالك والتأكيد بقوله تعالى:

el-Keşf'te belirtildiğine göre, bu ayetlerin esası terakkî (derece derece yükselme) üzeredir; çünkü söz, her türlü hayır O'ndan (celle celâlühû) olmasına rağmen putlarda hiçbir hayır bulunmadığını ispat hakkındadır. Önce Allah Teâlâ'nın: { آللَّهُ } kavlindeki toplayıcı ismini zikrederek icmâl yapmış, ardından tafsilata geçerek göklerin ve yerin yaratılmasını suyun indirilmesine ve hadîkaların bitirilmesine, hatta bilakis bu sonuncusuna bir mukaddime kılmıştır. Oradaki iltifat ve Allah Teâlâ'nın:

ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا كأنه يذكر سبحانه ما فيها من المنافع الكثيرة لونا وطعما ورائحة واسترواح ظل.

{ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا } “onun [ağacını] bitirmeniz sizin için mümkün değildi” kavlindeki tekit buna delalet eder; sanki Yüce Zât renk, tat, koku ve gölgesinde serinleme bakımından oradaki pek çok menfaati zikretmektedir.

ولما أثبت أنه فعله الخاص أنكر أن يكون له شريك وجعلهم عادلين عن منهج الصواب أو عادلين به سبحانه من لا يستحق، والأول أظهر، ثم ترقى منه إلى ما هو أكثر لهم خيرا وأظهر في نفعهم من جعل الأرض قرارا وما عقبه، فذكر جل وعلا ما لا يتم الإنبات المذكور إلا به مع منافع يتصاغر لديها منفعة الإنبات، وعقبه بجهلهم المطلق المنتج للعدول المذكور، وأسوأ منه وأسوأ، ثم بالغ في الترقي فذكر ما هو لصيق بهم دون واسطة من دفع أو نفع فخص إجابتهم عند الاضطرار، وعم بكشف السوء والمضار، هذا فيما يرجع إلى دفع المحذور وإقامتهم خلفاء في الأرض ينتفعون بها وبما فيها كما أحبوا، وهذا أتم من الأولين وأعم وأجل موقعا وأهم، ولهذا فصل بعدم التذكر وبولغ فيه تلك المبالغات، وأما ذكر الهداية في ظلمات البر والبحر وذكر إرسال الرياح المبشرة استطرادا لمناسبة حديث الرياح مع الهداية في البحر، فمن متممات الخلافة وإجابة المضطر وكشف السوء فافهم.

Bunun Kendisine has bir fiil olduğunu ispat edince bir ortağının bulunmasını inkâr etmiş ve onları doğru yoldan sapan yahut layık olmayan varlıkları O'na denk tutan kimseler kılmıştır; birincisi daha zahirdir. Sonra bundan, yeryüzünün yerleşmeye elverişli kılınması ve ardından gelenler gibi onlar için daha fazla hayır ve menfaatlerinde daha açık olan hususa yükselmiştir. Böylece Yüce Zât, yanında bitirme menfaatinin küçüldüğü menfaatlerle birlikte anılan bitirmenin ancak kendisiyle tamamlandığı hususları zikretmiş ve bunun ardına anılan sapmayı doğuran mutlak cehaletlerini -ki bu daha da kötü ve feci bir durumdur- eklemiştir. Sonra terakkîyi daha da ileri götürerek bir defetme veya fayda sağlama kabilinden vasıtasız olarak bizzat kendilerine taalluk eden hususu zikretmiş; darda kaldıklarında icabet etmeyi tahsis etmiş, kötülük ve zararları gidermeyi ise umumileştirmiştir. Bu durum zararın defedilmesine ve diledikleri gibi ondan ve içindekilerden faydalansınlar diye onları yeryüzünde halifeler kılmaya taalluk eden kısımdır. Bu ise önceki ikisinden daha tam, daha kapsamlı, konumu daha yüce ve daha mühimdir. Bu yüzden düşünmemenin zikriyle fasıl yapılmış ve bu hususta o derece mübalağalara yer verilmiştir. Karada ve denizde karanlıklarda yol göstermenin ve rüzgârların denizdeki hidayet bahsine münasebeti sebebiyle istidraden müjdeci olarak gönderilmesinin zikredilmesine gelince; bu da hilafetin, muztara icabet etmenin ve kötülüğü gidermenin tamamlayıcılarındandır, iyi anla!

ونبه على هذا بأنه فصل بقوله تعالى: تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ثم ختم ذلك كله بالإضراب عن هذا الأسلوب بتذكير نعمتي الإيجاد والإعادة، فكل نعمة دونهما لتوقف النعم الدنيوية والأخروية عليها، وعقبه بإجمال

Buna, Allah Teâlâ'nın: { تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir” kavliyle fasıl yapılmasıyla dikkat çekilmiştir. Sonra bütün bunlar, ilk yaratma ve iâde nimetlerini hatırlatarak bu üsluptan idrab ile nihayete erdirilmiştir; zira dünyevî ve uhrevî nimetler bu ikisine bağlı olduğu için her nimet bu ikisinin altındadır. Bunun ardına da

يتضمن جميع ما عدده أولا وزيادة أعني رزقهم من السماء والأرض، وأدمج في تأخيره أنه دون النعمتين، ولهذا بكتهم بطلب البرهان فيما ليس وسجل بكذبهم دلالة على تعلقه بالكل وأن هذه الخاتمة ختام مسكي، والمعرض عن تشام نفحاته مسكي، وعن هذا التقرير ظهر وجه الإبدال مكشوف النقاب والحمد لله تعالى المنعم الوهاب اهـ.

önce saydıklarının tamamını ve fazlasını ihtiva eden bir icmâl eklemiştir ki o da gökten ve yerden rızıklandırılmalarıdır. Bunun sonraya bırakılmasının içine ise onun bu iki nimetin altında olduğu manası dercedilmiştir. Bu sebeple olmayan şeyde onlardan bürhan isteyerek onları susturmuş ve hepsine taalluk ettiğini, bu sonun misk kokulu bir hitâm olduğunu ve onun güzel kokularını koklamaktan yüz çevirenin nasipsiz/yoksun kalacağını göstermek üzere yalancılıklarını tescil etmiştir. Bu açıklamadan bedel kılmanın vechi örtüsü açılarak zahir olmuştur; nimet veren ve lütufkâr olan Allah Teâlâ'ya hamdolsun (İntihâ).

وفي غرة التنزيل للراغب ما يؤيده، وقد لخصه الطيبي في شرح الكشاف، والله تعالى أعلم بأسرار كتابه. قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ بعد ما تحقق تفرده تعالى بالألوهية ببيان اختصاصه بالقدرة الكاملة التامة والرحمة الشاملة العاملة عقب بذكر ما لا ينفك عنه، وهو اختصاصه تعالى بعلم الغيب تكميلا لما قبله وتمهيدا لما بعده من أمر البعث، وفي البحر قيل: سأل الكفار عن وقت القيامة- التي وعدوها- الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلّم وألحوا عليه ﵊ فنزل قوله: قُلْ لا يَعْلَمُ الآية، فمناسبتها على هذا لما قبلها من قوله تعالى: أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ أتم مناسبة، والظاهر المتبادر إلى الذهن أن من فاعل يعلم وهو موصول أو موصوف، والغيب مفعوله، والاسم الجليل مرفوع على البدلية من مَنْ والاستثناء على ما قيل: منقطع تحقيقا متصل تأويلا على حدّ ما في قول الراجز:

Râgıb'ın Gurretü't-Tenzîl adlı eserinde de bunu teyit eden ifadeler vardır; Tîbî bunu Keşşâf hâşiyesinde özetlemiştir. Kitabının sırlarını en iyi bilen Allah Teâlâ'dır. { قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: 'Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir.'” Eksiksiz ve tam kudrete, kuşatıcı ve etkili rahmete mahsus oluşunun beyanıyla Allah Teâlâ'nın ilahlıkta tek olduğu tahakkuk ettikten sonra; kendisinden ayrılmayan bir vasfın zikriyle, yani öncesini ikmal ve sonrasındaki diriliş meselesine bir hazırlık olmak üzere gayb ilminin Allah Teâlâ'ya mahsus oluşuyla devam edilmiştir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Kâfirler, kendilerine vadedilen kıyametin vaktini Resûlullah'a (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) sormuş ve bu hususta ona (aleyhisselâm) ısrar etmişlerdi; bunun üzerine: { قُلْ لا يَعْلَمُ } ayeti nazil oldu.' Buna göre ayetin kendisinden önceki: { أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } kavliyle münasebeti en tam münasebettir. Zahir ve zihne ilk gelen; { مَنْ } lafzının { يَعْلَمُ } fiilinin faili olup mevsul veya mevsuf olduğu, { الغيب } kelimesinin mefulü olduğu, lafza-i celâlin ise { مَنْ } lafzından bedel olarak merfû olduğudur. Söylendiğine göre istisna; receb şairinin şu beytindeki gibi tahkiken munkatı, te'vilen muttasıldır:

وبلدة ليس بها أنيس ... إلا اليعافير وإلا العيس

Ve bir belde ki orada hiçbir can yoldaşı yoktur ... Ceylanlar ve develer müstesna.

بناء على إدخال اليعافر في الأنيس بضرب من التأويل فيفيد المبالغة في نفي علم الغيب عمن في السماوات والأرض بتعليق علمهم إياه بما هو بين الاستحالة من كونه تعالى منهم كأنه قيل: إن كان الله تعالى ممن فيهما ففيهم من يعلم الغيب يعني أن استحالة علمهم الغيب كاستحالة أن يكون الله تعالى منهم، ونظير هذا مما لا استثناء فيه قوله:

Bu da bir tür tevil ile ceylanların can yoldaşı kavramına dahil edilmesine dayanır. Böylece Allah Teâlâ'nın onlardan olmasının imkânsızlığı apaçık bir husus kılınarak onların gaybı bilmelerinin buna bağlanması suretiyle göklerde ve yerde bulunanlardan gayb ilminin nefyedilmesinde mübalağa ifade eder. Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer Allah Teâlâ bu ikisinde bulunanlardan ise, o takdirde onların içinde gaybı bilen biri vardır'; yani onların gaybı bilmelerinin imkânsızlığı, Allah Teâlâ'nın onlardan biri olmasının imkânsızlığı gibidir. İçinde istisna bulunmayan şu söz de bunun benzeridir:

تحية بينهم ضرب وجيع وقيل: هو منقطع على حد الاستثناء في قوله:

Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruşmadır. Bir görüşe göre ise istisna, şu beyitteki istisna kabilinden munkatıdır:

عشية ما تغني الرماح مكانها ... ولا النبل إلا المشرفي المصمم

Akşam vakti ne mızraklar bir fayda verdi ... Ne oklar; keskin Meşrefî kılıcı müstesna.

يعني أنه من اتباع أحد المتباينين الآخر نحو ما أتاني زيد إلا عمرو وما أعانه إخوانكم إلا إخوانه، وقد ذكرهما سيبويه، وذكر ابن مالك أن الأصل فيهما: ما أتاني أحد إلا عمرو، وما أعانه أحد إلا إخوانه فجعل مكان أحد بعض مدلوله وهو زيد وإخوانكم، ولو لم يذكر الدخلاء فيمن نفي عنه الإتيان والإعانة، ولكن ذكرا توكيدا لقسطهما من النفي دفعا لتوهم المخاطب أن المتكلم لم يخطر له هذا الذي أكد به، فذكر تأكيدا، وعليه يكون الأصل في الآية لا يعلم أحد الغيب إلا الله فحذف أحد وجعل مكانه بعض مدلوله وهو من في السماوات والأرض، والبعض الآخر من ليس فيهما، ويكفي في كونه مدلولا له صدقه عليه ولا يجب في ذلك وجوده في الخارج، فقد صرحوا أن من الكلي ما يمتنع وجود بعض أفراده أو كلها في الخارج على أن من أجلة الإسلاميين من قال بوجود شيء غير الله ﷿، وليس في السماوات ولا في الأرض وهو الروح الأمرية فإنها لا مكان لها عندهم على نحو العقول المجردة عند الفلاسفة، وقال: إن شرط الاتباع في هذا النوع أن يستقيم حذف المستثنى منه والاستغناء عنه بالمستثنى فإن لم يوجد هذا الشرط تعين النصب عند التميمي. والحجازي كما في قوله تعالى: لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ [هود: ٤٣] ، فإن الاستغناء فيه بالمستثنى عما قبله ممتنع إلا بتكلف، وزعم المازني أن اتباع المنقطع من تغليب

Yani bu, { ما أتاني زيد إلا عمرو } "Bana Zeyd değil, sadece Amr geldi" ve { ما أعانه إخوانكم إلا إخوانه } "Ona kardeşleriniz değil, ancak kendi kardeşleri yardım etti" misallerinde olduğu gibi, birbirinden farklı (mütebâyin) iki unsurdan birinin diğerine tâbi kılınması (bedel yapılması) kabilindendir. Bu iki misali Sîbeveyh zikretmiştir. İbn Mâlik ise bu iki misalin aslının: { ما أتاني أحد إلا عمرو } "Bana Amr'dan başka kimse gelmedi" ve { ما أعانه أحد إلا إخوانه } "Ona kendi kardeşlerinden başka kimse yardım etmedi" şeklinde olduğunu, [burada] 'ahad' (hiç kimse) lafzının yerine onun medlûlünün bir kısmı olan 'Zeyd' ve 'ihvânüküm' (kardeşleriniz) kelimelerinin konulduğunu belirtmiştir. Gelme ve yardım etme eylemleri kendisinden nefyedilenler arasına dâhil olmayanlar zikredilmeyebilirdi; fakat muhatabın, mütekellimin tekit ettiği bu hususu aklına getirmediği zannını bertaraf etmek maksadıyla, nefyedilen hükümdeki paylarını pekiştirmek üzere bir tekit olarak zikredilmiştir. Buna göre ayetin aslı { لا يعلم أحد الغيب إلا الله } "Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez" şeklinde olur; [buradaki] 'ahad' (hiç kimse) lafzı hazfedilmiş ve yerine onun medlûlünün bir kısmı olan 'göklerde ve yerde olanlar', diğer kısmı ise 'bu ikisinde olmayanlar' ikame edilmiştir. Bir şeyin onun medlûlü sayılması için ona sadık olması (ona hamledilebilmesi) yeterli olup haricî âlemde fiilen bulunması şart değildir. Nitekim âlimler, küllî bir kavramın bazı fertlerinin yahut tamamının haricî âlemde var olmasının imkânsız olabileceğini açıkça belirtmişlerdir. Kaldı ki İslam âlimlerinin önde gelenlerinden bazıları, Allah azze ve celle dışında göklerde de yerde de bulunmayan bir şeyin var olduğunu ifade etmişlerdir; o da filozofların soyut akılları (ukūl-i mücerrede) kabilinden kendilerine göre mekânı bulunmayan emrî ruhtur (er-rûhu'l-emriyye). [İbn Mâlik] şöyle demiştir: Bu türde ittibâın (bedel yapmanın) şartı, müstesnâ minh'in hazfedilmesinin ve onun yerine müstesnâ ile yetinilmesinin sahih olmasıdır. Şayet bu şart bulunmazsa, Yüce Allah'ın: { لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “Bugün Allah'ın emrinden [O'nun] esirgediği kimseler müstesna hiçbir koruyucu yoktur” [Hûd: 43] ayet-i kerîmesinde olduğu gibi hem Temîmliye hem de Hicazlıya göre nasb zorunlu olur; zira burada müstesnâ ile önceki kısımdan müstağnî kalınması ancak tekellüfle mümkündür. el-Mâzinî ise munkatı istisnada ittibâın,

العاقل على غيره، ويلزم عليه أن يختص بأحد وشبهه وهو فاسد- كما قال ابن خروف- لأن ما يبدل منه في هذا الباب غير ما ذكر أكثر من أن يحصى اهـ.

akıl sahibinin akıl sahibi olmayana tağlibi kabilinden olduğunu iddia etmiştir; fakat bunun neticesinde hükmün 'ahad' ve benzeri kelimelere mahsus olması gerekir ki İbn Hurûf'un da belirttiği gibi bu fasittir; zira bu babda kendisinden bedel yapılan lafızlar zikredilenden sayılamayacak kadar çoktur (İntihâ).

وكلام الزمخشري يوهم صدره أن الاستثناء هنا من قبيل الاستثناء في المثالين اللذين ذكرهما سيبويه، وفي البيت الذي ذكرناه قبيلهما، ويفهم عجزه أنه من قبيل الاستثناء في الرجز السابق، وأن الداعي إلى اختيار المذهب التميمي نكتة المبالغة التي سمعتها، وقد صرحوا أن إفادة تلك النكتة إنما تتأتى إذا جعل الاستثناء منقطعا تحقيقا متصلا تأويلا، ولعل الحق أنه إذا أريد الدلالة على قوة النفي تعين جعل الاستثناء نحو الاستثناء في قوله: «وبلدة» إلخ، وإذا أريد الدلالة على عموم النفي تعين جعله نحو الاستثناء في قولهم: ما أعانه إخوانكم إلا إخوانه فتدبر، وجوز كونه متصلا كما هو الأصل في الاستثناء على أن المراد بمن في السماوات والأرض من اطلع عليهما اطلاع الحاضر فيهما مجازا مرسلا أو استعارة، وأيا ما كان فهو معنى مجازي عام له تعالى شأنه ولذوي العلم من خلقه وهو المخلص من لزوم ارتكاب الجمع بين الحقيقة والمجاز المختلف في صحته كما فعله بعض القائلين بالاتصال، وقيل: يعلق الجار والمجرور على ذلك التقدير بنحو يذكر من الأفعال المنسوبة على الحقيقة إلى الله تعالى وإلى المخلوقين لا بنحو استقر مما لا يصح نسبته إليه سبحانه على الحقيقة أي لا يعلم من يذكر في السماوات والأرض الغيب إلا الله، ويجوز تعليقه باستقر أيضا إلا أنه يجعل مسندا إلى مضاف حذف وأقيم المضاف إليه مقامه أي لا يعلم من استقر ذكره في السماوات والأرض الغيب إلا الله فحذف الفعل والمضاف واستتر الضمير لكونه مرفوعا، وهذا وما قبله كما ترى، واعترض حديث الاتصال بأنه يلزم عليه التسوية بينه تعالى وبين غيره في إطلاق لفظ واحد وهو أمر مذموم،

Zemahşerî'nin sözünün baş tarafı buradaki istisnanın Sîbeveyh'in zikrettiği iki misaldeki ve bunlardan önce zikrettiğimiz beyitteki istisna kabilinden olduğu vehmini vermekte, son tarafı ise önceki recezdeki istisna kabilinden olduğunu ve Temîm mezhebini tercih etmeye sevk eden sebebin işittiğin mübalağa nüktesi olduğunu hissettirmektedir. Âlimler, bu nüktenin ifade edilmesinin ancak istisnanın tahkiken munkatı, te'vilen muttasıl kılınmasıyla mümkün olacağını açıkça belirtmişlerdir. Hak olan muhtemelen şudur: Şayet nefyin kuvvetine delalet murad edilirse, istisnanın «وبلدة» beytindeki istisna gibi kılınması tayannün eder; eğer nefyin umumiliğine delalet murad edilirse, onların 'kardeşleriniz değil ancak kendi kardeşleri yardım etti' sözündeki istisna gibi kılınması tayannün eder, iyi düşün! İstisnanın asıl kuralı olduğu üzere muttasıl olması da caiz görülmüştür; bu takdirde göklerde ve yerde olanlardan murat mecaz-ı mürsel veya istiare yoluyla oralarda hazır bulunan bir kimsenin muttali oluşu gibi bu ikisine muttali olan Zât demektir. Durum ne olursa olsun bu, şanı yüce olan Allah Teâlâ ile yaratıklarından ilim sahipleri için genel olan mecazî bir manadır; nitekim muttasıl olduğunu söyleyen bazılarının yaptığı gibi sıhhati ihtilaflı olan hakikat ile mecazın bir arada cemedilmesine düşmekten kurtaran da budur. Bu takdirde câr ve mecrûrun, Allah Teâlâ'ya hakiki manada nispet edilmesi sahih olmayan 'istekarra' (yerleşti) gibi bir fiile değil, 'yüzkeru' (zikredilir) gibi hakikat üzere hem Allah Teâlâ'ya hem de mahlukata nispet edilebilen fiillere taalluk ettirileceği de söylenmiştir; yani 'göklerde ve yerde zikredilenlerden gaybı Allah'tan başkası bilmez' demektir. Yine 'istekarra' fiiline taalluk ettirilmesi de caizdir; ancak bu takdirde hazfedilip yerine muzafun ileyhin geçirildiği bir muzafa müsned kılınır; yani 'göklerde ve yerde zikri yerleşenlerden gaybı Allah'tan başkası bilmez' takdirinde olur; böylece fiil ve muzaf hazfedilmiş, merfû olduğu için zamir gizlenmiştir. Bu ve önceki görüşün durumu gördüğün gibidir. Muttasıl olma görüşüne; tek bir lafzın ıtlakında Allah Teâlâ ile başkası arasında eşitlik kurmayı gerektireceği, bunun ise zemmedilmiş bir husus olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir;

فقد أخرج مسلم وأبو داود والنسائي عن عدي بن حاتم أن رجلا خطب عند رسول الله ﷺ فقال: ومن يطع الله ورسوله فقد رشد ومن يعصهما فقد غوى، فقال رسول الله ﷺ: «بئس خطيب القوم أنت قل ومن يعص الله ورسوله»

Nitekim Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Adiy b. Hâtim'den rivayet ettiğine göre bir adam Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında bir hutbe okumuş ve: 'Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur; kim de bu ikisine isyan ederse sapıtmıştır' demiştir. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Sen bir topluluğun ne kötü hatibisin! 'Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse' de!» buyurmuştur.

، وأجيب بأن ذلك مما يذم إذا صدر من البشر أما إذا صدر منه تعالى فلا يذم على أن كونه مما يذم إذا صدر من البشر مطلقا ممنوع،

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum beşerden sadır olduğu zaman zemmedilir; Allah Teâlâ'dan sadır olduğunda ise zemmedilmez. Kaldı ki beşerden sadır olduğunda mutlak surette zemmedilen bir şey olması da kabul edilemez;

فقد روى البخاري ومسلم والترمذي والنسائي عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ: ثلاث من كن فيه وجد بهن طعم الإيمان من كان الله تعالى ورسوله أحب إليه مما سواهما» الحديث

Nitekim Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Nesâî, Enes'ten şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: Üç şey vardır ki bunlar kimde bulunursa imanın tadını alır: Allah ve Resûlü kendisine bu ikisinin dışındakilerden daha sevimli olan kimse...» (Hadis).

، ولعل مدار الذم والمدح تضمن ذلك نكتة لطيفة وعدم تضمنه إياها، وقد قيل في حديث أنس: النكتة في تثنية الضمير الإيماء إلى أن المعتبر هو المجموع المركب من المحبتين، والنكتة في إفراده في حديث عدي الإشعار بأن كلا من العصيانين مستقل باستلزام الغواية، وقد مر الكلام في هذا المبحث فتذكر، وجوز أن يعرب من مفعول- يعلم. والغيب- بدل اشتمال منه، والاسم الجليل فاعل يَعْلَمُ ويكون استثناء مفرغا أي لا يعلم غيب من في السماوات والأرض إلا الله ولا يخفى بعده.

Muhtemelen zemmetme ve övmenin medarı, ifadenin latif bir nükteyi ihtiva edip etmemesidir. Enes hadisinde şöyle denilmiştir: Zamirin tesniye kılınmasındaki nükte, muteber olanın iki sevgiden meydana gelen mürekkep mecmu olduğuna imadır. Adiy hadisinde zamirin müfred kılınmasındaki nükte ise, iki isyandan her birinin müstakil olarak sapıklığı gerektirdiğini hissettirmektir. Bu meseledeki izahat daha önce geçmişti, hatırla! { مَنْ } lafzının { يَعْلَمُ } fiilinin mefulü, { الغيب } kelimesinin ondan bedel-i iştimal, lafza-i celâlin ise { يَعْلَمُ } fiilinin faili olarak irab edilmesi ve cümlenin istisna-i müferrağ olması da caiz görülmüştür; yani 'göklerde ve yerde olanların gaybını ancak Allah bilir' takdirinde olur; fakat bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.

والغيب في الأصل مصدر غابت الشمس وغيرها إذا استترت عن العين، واستعمل في الشيء الغائب الذي لم تنصب له قرينة وكون ذلك غيبا باعتباره بالناس ونحوهم لا بالله ﷿ فإنه سبحانه لا يغيب عنه تعالى شيء لكن لا يجوز أن يقال: إنه جل وعلا لا يعلم الغيب قصدا إلى أنه لا غيب بالنسبة إليه ليقال يعلمه، وقد شنع الشيخ أحمد الفاروقي السرهندي المشهور بالإمام الرباني في مكتوباته- على من قال ذلك قاصدا ما ذكر- أتم تشنيع كما هو عادته جزاه الله تعالى خيرا فيمن لم يتأدب بآداب الشريعة الغراء، والظاهر عموم الغيب، وقيل: المراد به الساعة، وقيل: ما يضمره أهل السماوات والأرض في قلوبهم، وقيل: المراد جنس الغيب، ويلزم من نفي علم جنسه عن غيره ﷿ نفي علم كل فرد من أفراده عن ذلك الغير، ولا يضر في ذلك أن الآية لا تدل حينئذ على ثبوت علم كل غيب له ﷿ بل قصارى ما تدل عليه ثبوت علم جنس الغيب له سبحانه لأنه المنفي صريحا عن المستثنى منه ولا يلزم من

Gayb aslen, gözden gizlendiği zaman güneş ve benzeri şeyler için kullanılan 'gâbet' fiilinin masdarıdır; kendisine delalet eden bir karine bulunmayan gaib şey hakkında kullanılmıştır. Bunun gayb olması Allah Teâlâ'ya göre değil, insanlara ve benzerlerine göredir; zira Yüce Zât'a hiçbir şey gaib/gizli kalmaz. Ancak O'nu biliyor denilsin diye, O'na nispetle gaybın bulunmadığı kastedilerek 'Allah Teâlâ gaybı bilmez' denilmesi caiz değildir. İmam Rabbânî olarak meşhur olan Şeyh Ahmed el-Fârûkî es-Serhendî Mektûbât'ında -parlak şeriatın edepleriyle edeplenmeyen kimseler hakkında Allah Teâlâ onu hayırla mükafatlandırsın âdeti olduğu üzere- bunu zikredilen kasıtla söyleyen kimseye en şiddetli şekilde kınamada bulunmuştur. Zahir olan, gaybın umumi oluşudur. Ondan muradın kıyamet olduğu söylendiği gibi, gök ve yer ehlinin kalplerinde gizledikleri şeyler olduğu da söylenmiştir. Gaybın cinsi olduğu da söylenmiştir; O'nun dışındakilerden cinsinin ilminin nefyedilmesi, o başkasından fertlerinden her birinin ilminin nefyedilmesini de gerektirir. Bu durumda ayetin her gaybın ilminin Allah Teâlâ'ya sübutuna delalet etmeyip O'nun için gayb cinsinin ilminin sübutuna delalet etmesi bir zarar vermez; çünkü müstesnâ minh'ten sarih olarak nefyedilen odur. Bu cinsin ilminin

ثبوت علم هذا الجنس ثبوت علم كل فرد من أفراده لأنها لم تسق للاستدلال بها على ذلك، وكم وكم من دليل عقلي ونقلي يدل عليه، وتعقب بأن الغيب من حيث إنه غيب لا يتفاوت فمتى ثبت العلم ببعض أفراده ثبت العلم بجميعها دفعا للزوم الترجيح بلا مرجح فتأمل.

sübutundan fertlerinin her birinin ilminin sübutu gerekmez; çünkü ayet buna istidlal edilmek üzere sevk edilmemiştir; buna delalet eden nice aklî ve naklî deliller vardır. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Gayb, gayb olması hasebiyle farklılık göstermez; öyleyse müreccihsiz tercihin gerekliliğini bertaraf etmek için fertlerinin bazısının ilmi sabit olduğunda tamamının ilmi de sabit olur, iyi düşün!

واختار بعضهم الاستغراق أي لا يعلم من في السماوات والأرض كل غيب إلا الله فإنه سبحانه يعلم كل غيب لأنه الأوفق بالمقام، واعترض بأنه يلزم أن يكون من أهل السماوات والأرض من يعلم بعض الغيوب، وظاهر كلام كثير من الأجلة يأبى ذلك، ويؤيده ما أخرجه الشيخان والترمذي والنسائي وأحمد وجماعة من المحدثين من حديث مسروق عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: من زعم أن محمدا ﷺ يخبر الناس بما يكون في غد. وفي بعض الروايات.

Bazıları istiğrakı tercih etmiştir; yani 'göklerde ve yerde olanlar her bir gaybı bilmezler, ancak Allah bilir; zira O her bir gaybı bilir' demektir, çünkü makama en uygun olan budur. Buna; gök ve yer ehlinden gaybların bazısını bilen kimselerin bulunmasını iktiza edeceği, oysa pek çok muteber âlimin sözünün zahirinin buna engel olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Şeyhayn, Tirmizî, Nesâî, Ahmed ve muhaddislerden bir cemaatin Mesrûk yoluyla Âişe'den (radıyallâhu teâlâ anhâ) rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir; Âişe şöyle demiştir: 'Kim Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yarın ne olacağını insanlara haber verdiğini iddia ederse' -bazı rivayetlerde-

يعلم ما في غد فقد أعظم على الله تعالى الفرية والله تعالى يقول: قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ، وجوز بعضهم أن يكون منهم من يعلم بعض الغيوب، ففي بيان قواطع الإسلام تأليف العلامة ابن حجر بعد الرد على من أكفر من قيل له: أتعلم الغيب؟ فقال: نعم لأن فيما قاله تكذيب النص وهو قوله تعالى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الأنعام: ٥٩] ، وقوله تعالى: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الجن: ٢٦، ٢٧] ما نصه: وعلى كل فالخواص يجوز أن يعلموا الغيب في قضية أو قضايا كما وقع لكثير منهم واشتهر، والذي اختص به تعالى إنما هو علم الجميع وعلم مفاتح الغيب المشار إليها بقوله تعالى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الجن: ٢٦] الآية، وينتج من هذا التقرير أن من ادعى علم الغيب في قضية أو قضايا لا يكفر وهو محمل ما في الروضة، ومن ادعى علمه في سائر القضايا يكفر وهو محمل ما في أصلها إلا أن عبارته لما كانت مطلقة تشمل هذا وغيره ساغ للنووي الاعتراض عليه فإن أطلق فلم يرد شيئا، فالأوجه ما اقتضاه كلام النووي من عدم الكفر انتهى.

'yarın ne olacağını bildiğini iddia ederse, Allah Teâlâ'ya karşı büyük bir iftirada bulunmuştur; zira Allah Teâlâ: { قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: 'Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir.'” buyurmaktadır.' Bazıları onlardan gaybların bir kısmını bilenlerin olabileceğini caiz görmüştür. Allâme İbn Hacer'in Beyânü Kavâtı'i'l-İslâm adlı eserinde, kendisine 'Gaybı bilir misin?' denilip de 'Evet' diyen kimseyi tekfir edenlere reddiyede bulunduktan sonra -çünkü onun söylediğinde nassı yani Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez” [En'âm: 59] ve Allah Teâlâ'nın: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “O gaybı bilendir; gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz, ancak razı olduğu bir elçi müstesna” [Cin: 26-27] kavillerini yalanlama vardır- şu ibare yer almaktadır: 'Her halükarda havas kulların, pek çoğunda vaki olup şöhret bulduğu gibi, bir veya birkaç meselede gaybı bilmeleri caizdir. Allah Teâlâ'ya mahsus olan ise ancak tamamının ilmi ve Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } ayetinde işaret edilen gaybın anahtarlarının ilmidir. Bu açıklamadan şu netice çıkar: Bir veya birkaç meselede gayb ilmini iddia eden kimse kâfir olmaz; er-Ravda'da yer alan hükmün hamledileceği mana budur. Bütün meselelerde onun ilmini iddia eden kimse ise kâfir olur; onun aslındaki hükmün hamledileceği mana da budur. Ancak oradaki ibare bunu ve başkasını kapsayacak şekilde mutlak olduğu için Nevevî'nin ona itiraz etmesi caiz olmuştur. Eğer mutlak bırakıp hiçbir şeyi kastetmediyse, en uygun olanı Nevevî'nin sözünün iktiza ettiği üzere küfrün olmamasıdır' (İntihâ).

ولعل الحق أن يقال: إن علم الغيب المنفي عن غيره جل وعلا هو ما كان للشخص لذاته أي بلا واسطة في ثبوته له، وهذا مما لا يعقل لأحد من أهل السماوات والأرض لمكان الإمكان فيهم ذاتا وصفة وهو يأبى ثبوت شيء لهم بلا واسطة، ولعل في التعبير عن المستثنى منه بمن في السماوات والأرض إشارة إلى علة الحكم، وما وقع للخواص ليس من هذا العلم المنفي في شيء ضرورة أنه من الواجب ﷿ أفاضه عليهم بوجه من وجوه الإفاضة فلا يقال:

Doğrusu muhtemelen şöyle demektir: Allah Teâlâ'nın dışındakilerden nefyedilen gayb ilmi; kişinin zâtı için olan, yani kendisine sübutunda hiçbir vasıta bulunmayan ilimdir. Bu ise zât ve sıfat bakımından imkân dairesinde olmaları sebebiyle gök ve yer ehlinden hiçbir kimse için tasavvur edilemez; zira imkân vasıtasız olarak kendilerine bir şeyin sübutuna manidir. Müstesnâ minh'in 'göklerde ve yerde olanlar' şeklinde ifade edilmesinde hükmün illetine bir işaret olması muhtemeldir. Havas kullarda vaki olan durumlar ise bu nefyedilen ilimden kesinlikle değildir; zira bu Vâcib Teâlâ'dandır ve feyiz yollarından bir yolla onlara feyzetmiştir. Dolayısıyla:

إنهم علموا الغيب بذلك المعنى ومن قاله كفر قطعا، وإنما يقال: إنهم أظهروا أو اطلعوا. بالبناء للمفعول، على الغيب أو نحو ذلك مما يفهم الواسطة في ثبوت العلم لهم، ويؤيد ما ذكر أنه لم يجىء في القرآن الكريم نسبة علم الغيب إلى غيره تعالى أصلا، وجاء الإظهار على الغيب لمن ارتضى سبحانه من رسول لا يقال: يجوز على هذا أن يقال: أعلم فلان الغيب بالبناء للمفعول أيضا على معنى أن الله تعالى أعلمه وعرفه ذلك بطريق من طرق الإعلام والتعريف، ومتى جاز هذا جاز أن يقال: علم فلان الغيب بقصد نسبة علمه الحاصل من إعلامه إليه لأنا نقول: لا كلام في جواز. أعلم.

Onların bu manada gaybı bildikleri söylenemez; bunu söyleyen kimse kesinlikle kâfir olur. Ancak onlara ilmin sübutunda vasıtayı hissettiren meçhul sîgasıyla 'gayba muttali kılındılar' veya 'gayb onlara gösterildi' yahut benzeri ifadeler kullanılır. Zikredilen hususu, Kur'ân-ı Kerîm'de gayb ilminin Allah Teâlâ'dan başkasına nispet edilmesinin asla vârid olmaması, gayba muttali kılınmanın ise Yüce Zâtın razı olduğu elçiye nispetle gelmiş olması teyit eder. Şöyle denilemez: Buna göre meçhul sîgasıyla 'falana gayb bildirildi' denilmesi; Allah Teâlâ'nın ona bildirme ve tanıtma yollarından bir yolla bunu bildirdiği manasında caiz olur. Bu caiz olunca, O'nun bildirmesinden hasıl olan ilminin kendisine nispet edilmesi kastıyla 'falan gaybı bildi' denilmesi de caiz olur. Zira biz deriz ki: 'Bildirildi' ifadesinin meçhul sîgasıyla kullanılması hususunda bir ihtilaf yoktur.

بالبناء للمفعول، وإنما الكلام في قولك: ومتى جاز هذا جاز أن يقال إلخ، فنقول: إن أريد بالجواز في تالي الشرطية الجواز معنى أي الصحة من حيث المعنى فمسلم لكن ليس كل ما جاز معنى بهذا المعنى جاز شرعا استعماله، وإن أريد الجواز شرعا بمعنى عدم المنع من استعماله فهو ممنوع لما فيه من الإيهام والمصادمة لظواهر الآيات كآية قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وغيرها وقد سمعت عن الإمام الرباني قدس سره النوراني أنه حط كل الحط على من قال الله سبحانه: «لا يعلم الغيب» متأولا له بما تقدم لما فيه من المصادمة للنصوص القرآنية وغيرها، وفي ذلك من سوء الأدب ما فيه، وقد شنعوا أيضا على من قال: أكره الحق وأحب الفتنة وأفر من الرحمة مريدا بالحق الموت، وبالفتنة المال أو الولد، وبالرحمة المطر لما في ظاهره من الشناعة والبشاعة ما لا يخفى. نعم لا يكفر قائل

İhtilaf ancak senin 'Bu caiz olunca şöyle denilmesi caiz olur...' sözündedir. Biz de deriz ki: Şartın tâlisindeki cevaz ile manaca cevaz, yani mana yönünden sıhhat kastediliyorsa bu kabul edilir; fakat bu manada manaca caiz olan her şeyin şer'an kullanılması da caiz değildir. Eğer şer'an cevaz, yani kullanılmasında bir yasak bulunmadığı kastediliyorsa bu menedilmiştir; zira bunda vehim uyandırma ve { قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: 'Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir.'” ayeti ve diğer ayetlerin zahirleriyle çelişme vardır. Nitekim nurlu sırrı mukaddes olsun İmam Rabbânî'den, Kur'an nassları ve diğerleriyle çeliştiği için Allah Teâlâ hakkında zikredilen teville 'O gaybı bilmez' diyen kimseyi son derece şiddetle yerdiğini işitmiştin; bunda edep eksikliği namına ne varsa mevcuttur. Âlimler aynı şekilde zahirinde gizlenemez bir çirkinlik ve fenalık bulunduğu için; haktan ölümü, fitneden malı veya evladı, rahmetten de yağmuru kastederek 'Hakkı sevmem, fitneyi severim ve rahmetten kaçarım' diyen kimseyi de şiddetle kınamışlardır. Evet, bunu

ذلك بذلك القصد ويلزمه التعزير كيلا يعود إلى قوله، ثم إن علم غير الغيب من المحسوسات والمعقولات وإن كان لا يثبت لشيء من الممكنات بلا واسطة في الثبوت أيضا إلا أنه في نسبته لشيء منها لم يعتبر إلا اتصافه به غير مقيد بنفي تلك الواسطة لما أنه لم يرد حصر ذلك العلم به ﷿ ونفيه عمن سواه جل وعلا بل صرح في مواضع أكثر من أن تحصى بنسبته إلى غيره سبحانه ولو ورد فيه ما ورد في علم الغيب لالتزم فيه ما التزم فيه، وعلى ما تقرر لا يكون علم العقول بما لم يكن بعد من الحوادث على ما يزعمه الفلاسفة من علم الغيب بل هو لو سلّم علم حصل لهم من الفياض المطلق جل شأنه بطريق من الطرق التي تقتضيها الحكمة فلا ينبغي أن يقال فيهم: إنهم عالمون بالغيب، وقائله إما كافر أو مسلم آثم، وكذا يقال في علم بعض المرتاضين من المسلمين الصوفية والكفرة الجوكية فإن كل ما يحصل لهم من ذلك فإنما هو بطريق الفيض ومراتبه وأحواله لا تحصى، والتأهل له قد يكون فطريا، وقد يكون كسبيا، وطرق اكتسابه متشعبة لا تكاد تستقصى، وإفاضة ذلك على كفرة المرتاضين وإن أشبهت إفاضته على المؤمنين المتقين إلا أن بين الأمرين فرقا عظيما عند المحققين، وقد ذكر بعض المتصوفة أنه ما من حق إلا وقد جعل له باطل يشبهه لأن الدار دار فتنة وأكثر ما فيها محنة، ويلحق بعلم المرتاضين من الجوكية علم بعض المتصوفة المنسوبين إلى الإسلام المهملين أكثر أحكامه الواجبة عليهم المنهمكين في ارتكاب المحظورات في نهارهم وليلهم، فلا ينبغي اعتقاد أن ذلك كرامة بل هو نقمة مفضية إلى حسرة وندامة، وأما علم النجومي بالحوادث الكونية حسبما يزعمه فليس من هذا القبيل لأن تلك الحوادث التي يخبر بها ليست من الغيب بالمعنى الذي ذكرناه إذ هي وإن كانت غائبة عنا إلا أنها على زعمه مما نصب لها قرينة من الأوضاع الفلكية والنسب النجومية من الاقتران والتثليث والتسديس والمقابلة ونحو ذلك، وعلمه بدلالة القرائن التي يزعمها ناشىء من التجربة وما تقتضيه طبائع النجوم والبروج التي دل عليها بزعمه اختلاف الآثار في عالم الكون والفساد فلا أرى العلم بها إلا كعلم الطبيب الحاذق إذا رأى صفراويا مثلا علم رتبة مزاجه وحققها يأكل مقدارا معينا من العسل أنه يعتريه بعد ساعة أو ساعتين كذا وكذا من الألم، وإطلاق علم الغيب على ذلك فيه ما فيه، وإن أبيت إلا تسمية ذلك غيبا فالعلم به لكونه بواسطة الأسباب لا يكون من علم الغيب المنفي عن غيره تعالى في شيء وكذا كل علم بخفي حصل بواسطة سبب من الأسباب كعلمنا بالله تعالى وصفاته العلية وعلمنا بالجنة والنار ونحو ذلك، على أنك إذا أنصفت تعلم أن ما عند النجومي ونحوه ليس علما حقيقيا وإنما هو ظن وتخمين مبني على ما هو أوهن من بيت العنكبوت كما سنحقق ذلك بما لا مزيد عليه في محله اللائق به إن شاء الله تعالى.

bu kasıtla söyleyen kimse kâfir olmaz, ancak bu sözüne bir daha dönmemesi için ta'zir cezasına çarptırılması gerekir. Sonra gaybın dışındaki hissedilen ve akledilen şeylerin ilmi de mümkün varlıkların hiçbirine sübutunda vasıtasız olarak sabit olmasa bile; o ilmin Allah Teâlâ'ya has kılınıp O'ndan başkasından nefyedildiği vârid olmadığı, bilakis sayılamayacak kadar çok yerde O'ndan başkasına nispet edildiği sarih olarak geçtiği için, mümkün varlıklardan birine nispet edilmesinde o vasıtanın nefyedilmesi şart koşulmaksızın sadece onunla vasıflanması muteber sayılmıştır. Şayet gayb ilminde vârid olan şeyler onda da vârid olsaydı, onda iltizam edilen husus bunda da iltizam edilirdi. Takrir edilen bu esasa göre filozofların iddia ettiği üzere akılların henüz vuku bulmamış hadiseleri bilmesi gayb ilminden sayılmaz; bilakis bu kabul edilse bile, hikmetin iktiza ettiği yollardan bir yolla Mutlak Feyiz Sahibi olan Allah Teâlâ'dan onlara hasıl olmuş bir ilimdir; dolayısıyla onlar hakkında 'gaybı bilendirler' denilmesi uygun olmaz; bunu söyleyen ya kâfirdir ya da günahkâr bir Müslümandır. Bazı Müslüman sûfîlerin ve kâfir yogilerin riyazetleri neticesinde elde ettikleri ilim hakkında da aynı şey söylenir; zira onlara bundan hasıl olan her şey ancak feyiz yoluyladır ve onun mertebeleri ve halleri sayılamaz. Buna ehil olmak bazen fıtrî bazen de kesbî olur; onu kesbetmenin yolları ise neredeyse sayılamayacak kadar çok kollara ayrılır. Bu feyzin kâfir riyazet ehline verilmesi, mümin ve takva sahiplerine verilmesine benzese de muhakkik âlimlerin nezdinde bu iki mesele arasında muazzam bir fark vardır. Nitekim bazı mutasavvıflar; imtihan yurdu olduğu ve içindekilerin çoğu meşakkatten ibaret bulunduğu için, her hakkın karşısına ona benzeyen bir bâtılın konulduğunu zikretmişlerdir. İslâm'a nispet edilen, üzerlerine vacip olan hükümlerin çoğunu ihmal eden, gece ve gündüzlerinde haramları işlemeye dalmış olan bazı mutasavvıfların ilmi de yogi riyazet ehlinin ilmine katılır; dolayısıyla bunun bir keramet olduğuna inanılması uygun düşmez, bilakis bu, hasret ve nedamete götüren bir nıkmettir (azaptır). Müneccimin iddia ettiği üzere kevnî hadiseleri bilmesine gelince, bu kabil şeylerden değildir; çünkü onun haber verdiği bu hadiseler zikrettiğimiz manada gaybdan değildir. Zira her ne kadar bize gaib olsalar da onun iddiasına göre kavuşum, teslîs, tesdîs, mukabele ve benzeri felekî durumlardan ve yıldız nispetlerinden kendisi için bir karine tayin edilmiş hususlardandır. İddia ettiği karinelerin delaletine dair ilmi ise tecrübeden ve oluş ve bozuluş âlemindeki farklı tesirlerin iddiasına göre delalet ettiği yıldızların ve burçların tabiatlarının iktiza ettiği şeylerden neşet etmektedir. Ben bu ilmi, mahir bir tabibin mesela safralı bir kimseyi görüp mizacının derecesini bilip tahakkuk ettirdiğinde, onun belirli bir miktar bal yemesi halinde bir veya iki saat sonra başına şöyle şöyle ağrıların geleceğini bilmesi gibi görüyorum; buna gayb ilmi ıtlak edilmesinde ise eleştirilecek ne varsa mevcuttur. Şayet sen buna gayb adını vermekte ısrar edersen; sebepler vasıtasıyla olduğu için bunun ilmi Allah Teâlâ'dan başkasından nefyedilen gayb ilminden kesinlikle sayılamaz. Nitekim Allah Teâlâ'yı ve yüce sıfatlarını bilmemiz, cenneti ve cehennemi bilmemiz ve benzeri sebeplerden bir sebep vasıtasıyla hasıl olan gizli her ilim de böyledir. Kaldı ki sen insaf edersen bilirsin ki müneccim ve benzerinin elindeki şey hakiki bir ilim değildir; o ancak inşâallahu teâlâ kendi layık olduğu yerinde fazlasına hacet kalmayacak şekilde tahkik edeceğimiz üzere örümcek yuvasından daha çürük temeller üzerine bina edilmiş bir zan ve tahminden ibarettir.

وأقوى ما عنده معرفة زمني الكسوف والخسوف وأزمنة تحقق النسب المخصوصة بين الكواكب وهي ناشئة من معرفة مقادير الحركات للكواكب والأفلاك الكلية والجزئية وهي أمور محسوسة تدرك بالأرصاد والآلات المعمولة لذلك، وبالجملة علم الغيب بلا واسطة كلا أو بعضا مخصوص بالله جل وعلا لا يعلمه أحد من الخلق أصلا، ومتى اعتبر فيه نفي الواسطة بالكلية تعين أن يكون من مقتضيات الذات فلا يتحقق فيه تفاوت بين غيب وغيب، فلا بأس بحمل أل في الغيب على الجنس، ومتى حملت على الاستغراق فاللائق أن لا يعتبر في الآية سلب العموم بل يعتبر عموم السلب، ويلتزم أن القاعدة أغلبية. وكذا يقال في السلب والعموم في جانب الفاعل فتأمل فهذا ما عندي ولعل ما عندك خير منه والله تعالى أعلم.

Onun nezdindeki en kuvvetli bilgi; güneş ve ay tutulmasının iki vaktini ve gezegenler arasındaki özel oranların gerçekleşme vakitlerini bilmektir. Bu da gezegenlerin ve küllî-cüz'î feleklerin hareket miktarlarını bilmekten kaynaklanır; bunlar ise gözlemlerle ve bu iş için yapılmış aletlerle idrak edilen somut şeylerdir. Hülasa, külliyen veya cüz'iyen vasıtasız gayb ilmi, celil ve yüce olan Allah'a mahsustur; yaratılmışlardan hiç kimse bunu asla bilemez. Gayb ilminde vasıtanın tamamen nefyedilmesi dikkate alındığında, bunun zatın gereklerinden olması zorunlu hale gelir; dolayısıyla bir gayb ile başka bir gayb arasında farklılık gerçekleşmez. Bu durumda gayb kelimesindeki el-takısının cins için kabul edilmesinde bir beis yoktur. Şayet istiğrak (bütün fertleri kapsama) için kabul edilirse, ayette selb-i umumun (genelin nefyinin) değil, umum-ı selbin (nefyin genelliğinin) dikkate alınması ve kuralın ekseri (çoğunluk ifade eden) olduğunun kabul edilmesi uygundur. Fail cihetindeki olumsuzluk ve genellik hakkında da aynı şey söylenir. İyi düşün; bu benim katımda olandır, belki senin katındaki bundan daha hayırlıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ أي متى ينشرون من القبور مع كونه مما لا بد لهم منه، ومن أهم الأمور عندهم- فأيان- اسم استفهام عن الزمان، ولذا قيل: إن أصلها أي آن أي أيّ زمان، وإن كان المعروف خلافه وهي معمولة

{ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Ne zaman diriltileceklerinin de şuurunda değillerdir.” Yani kendileri için kaçınılmaz ve yanlarında en mühim işlerden biri olmasına rağmen kabirlerden ne zaman diriltilip neşredileceklerinin farkında değillerdir. { أَيَّانَ } zaman bildiren bir istifham (soru) ismidir. Bu sebeple aslı, yaygın görüşün aksine olsa da “eyye ânin” yani “hangi zaman”dır denilmiştir. Bu kelime,