Binûn

Neml Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ليبعثون، والجملة في موضع النصب. بيشعرون. وعلقت يَشْعُرُونَ لمكان الاستفهام، وضمير الجمع للكفرة وإن كان عدم الشعور بما ذكر عاما لئلا يلزم التفكيك بينه وبين ما يذكر بعد من الضمائر الخاصة بهم قطعا، وقيل: الكل لمن وإسناد خواص الكفرة إلى الجميع من قبيل بنو فلان فعلوا كذا والفاعل بعض منهم، وفيه بحث.

{ يُبْعَثُونَ } fiili ile amel almıştır. Cümle, { يَشْعُرُونَ } fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir. İstifham sebebiyle { يَشْعُرُونَ } fiili ta'lik edilmiştir (amelden alıkonulmuştur). Her ne kadar zikredilen hususun şuurunda olmama hali genel olsa da, bu zamir ile bundan sonra kesinlikle kendilerine tahsis edilecek olan zamirler arasında tefrik zorunluluğu doğmasın diye cemi (çoğul) zamiri kâfirlere aittir. Bir görüşe göre: Genel ifade “men” lafzına aittir, kâfirlere ait özel durumların tamamına isnat edilmesi ise, faili içlerinden bazıları olduğu halde “falanoğulları şöyle yaptı” denilmesi kabîlindendir; ancak bunda itiraz edilecek yönler vardır.

وقرأ السلمي. «إيان» . بكسر الهمزة وهي لغة بني سليم بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ إضراب عما تقدم على وجه يفيد تأكيده وتقريره، وأصل ادَّارَكَ تدارك فأدغمت التاء في الدال فسكنت فاجتلبت همزة الوصل وهو من تدارك بنو فلان إذا تتابعوا في الهلاك وهو مراد من فسر التدارك هنا بالاضمحلال والفناء، وإلا فأصل التدارك التتابع والتلاحق مطلقا، وفِي الْآخِرَةِ متعلق بعلمهم. والعلم يتعدى بفي كما يتعدى بالباء، وهي حينئذ بمعنى الباء كما نص عليه الفراء وابن عطية وغيرهما، والمعنى بل تتابع علمهم في شأن الآخرة التي ما ذكر من البعث حال من أحوالها حتى انقطع وفني ولم يبق لهم علم بشيء مما سيكون فيها قطعا مع توفر أسبابه فهو ترق عن وصفهم بجهل فاحش إلى وصفهم بجهل أفحش، وليس تدارك علمهم بذلك على معنى أنه كان لهم علم به على الحقيقة فانتفى شيئا فشيئا، بل على طريقة المجاز بتنزيل أسباب العلم ومباديه من الدلائل العقلية والسمعية منزلة نفسه، وإجراء تساقطها عن درجة اعتبارهم كلما لا حظوها مجرى تتابعها إلى الانقطاع.

Es-Sülemî, Benî Süleym lehçesi olan hemzenin kesresiyle «إيان» şeklinde okumuştur. { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Hayır, ahirete dair bilgileri peş peşe tükenip gitmiştir.” ifadesi, kendisinden önceki söze tekit ve pekiştirme ifade edecek şekilde yapılan bir idrabdır (vazgeçip başka söze geçiştir). { ادَّارَكَ } kelimesinin aslı “tedâreke”dir; “tâ” harfi “dâl”e idgam edilmiş, bu sebeple sakin olunca başına vasıl hemzesi getirilmiştir. Bu kelime, helakte birbirini takip ettikleri zaman söylenen “falanoğulları tedârek etti” ifadesinden gelir; nitekim burada “tedârek”i izmihlal ve fena (tükenip yok olma) ile tefsir edenin muradı da budur. Aksi takdirde tedârekin asıl anlamı mutlak olarak peş peşe gelmek ve ardı ardına ulaşıp birbirine kavuşmaktır. { فِي الْآخِرَةِ } ifadesi { عِلْمُهُمْ } kelimesine müteallıktır. İlim kelimesi bâ ile müteaddi olduğu gibi fî ile de müteaddi olur; bu takdirde Ferrâ, İbn Atıyye ve başkalarının açıkça belirttiği üzere bâ anlamındadır. Manası şöyledir: Bilakis, zikredilen dirilmenin de hallerinden biri olduğu ahiret hususundaki bilgileri ardı ardına geldi, nihayet kesintiye uğradı, tükendi ve sebepleri bolca mevcut olduğu halde ileride orada vuku bulacak şeylerden hiçbirine dair kesin bir bilgileri kalmadı. Bu da onları çirkin bir cehaletle nitelemekten daha çirkin bir cehaletle nitelemeye bir terakkidir (derece yükseltmedir). Onların bu husustaki bilgilerinin tükenmesi; hakikatte buna dair bir bilgileri vardı da azar azar yok oldu manasında değildir. Bilakis akli ve sem'î delillerden ibaret ilmin sebep ve öncüllerini bizzat ilmin kendisi makamına indirmek ve bu delilleri her mülahaza ettiklerinde onların nazarındaki itibar derecesinden düşmelerini, tükenişe doğru peş peşe birbirini takip etmesi yerine koymak suretiyle mecaz yoluyladır.

وجوز أن يكون الكلام على تقدير مضاف أي ادّارك أسباب علمهم، والتدارك مجاز عما ذكر من التساقط، وقوله تعالى: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها إضراب وانتقال عن عدم علمهم بها إلى ما هو أفحش منه على نحو ما مر وهو حيرتهم في ذلك أي بل هم في شك عظيم من نفس الآخرة وتحققها كمن تحير في أمر لا يجد عليه دليلا فضلا عن الأمور التي ستقع فيها، وقوله سبحانه: بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ إضراب وانتقال عن وصفهم بكونهم شاكين إلى وصفهم بما هو أفظع منه وهو كونهم عميا قد اختلت بصائرهم بالكلية بحيث لا يكادون يدركون طريق العلم بها وهو الدلائل الدالة على أنها كائنة لا محالة، فالمراد عَمُونَ عن دلائلها أو عمون عن كل ما يوصلهم إلى الحق ويدخل فيه دلائلها دخولا أوليا، ومِنْها متعلق بعمون، قدم عليه رعاية للفواصل، ولعل تعديته بمن دون عن لجعل الآخرة مبدأ عماهم ومنشأه، والكفر بالعاقبة والجزاء يدع الشخص عاكفا على تحصيل مصالح بطنه وفرجه لا يتدبر ولا يتبصر فيما عدا ذلك.

Sözün takdir edilmiş bir muzaf üzere olması, yani “ilimlerinin sebepleri tükenip gitti” anlamında olması caiz görülmüştür. Bu durumda tedârek, zikredilen delillerin hükümsüz kalmasından kinayedir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها } “Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler.” kavli-i şerifi; onların ahireti bilmeyişlerinden, yukarıda geçtiği üzere bundan daha vahim bir duruma yani bu husustaki şaşkınlıklarına bir idrab ve intikaldir. Yani bilakis onlar, orada vuku bulacak şeyler bir yana, hakkında hiçbir delil bulamayan kimsenin şaşkınlığı gibi bizzat ahiretin kendisinden ve tahakkukundan büyük bir şüphe içindedirler. Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } “Hayır, onlar ona karşı kördürler.” kavli-i şerifi ise; onların şüphe içinde olmalarından, bundan daha korkunç bir hale yani basiretleri tamamen bozularak onun vuku bulmasının kaçınılmaz olduğuna delalet eden delilleri -ki bunlar ahirete dair ilmin yoludur- neredeyse hiç idrak edemeyecek derecede kör kimseler olmaları durumuna bir idrab ve intikaldir. Muradı, “onun delillerine karşı kördürler” yahut “kendilerini hakka ulaştıran her şeye karşı kördürler” demektir ve ahiretin delilleri de buna öncelikle dâhildir. { مِنْها } kelimesi { عَمُونَ } lafzına müteallıktır; durak sonlarına (fâsılalara) riayet için öne geçirilmiştir. “An” yerine “min” harf-i ceriyle müteaddi kılınması, muhtemelen ahireti onların körlüğünün başlangıcı ve menşei kılmak içindir. Zira akıbeti ve cezayı inkâr etmek, kişiyi sadece karnının ve fercinin menfaatlerini elde etmeye adanmış halde bırakır da bunun ötesindeki şeyleri ne tefekkür eder ne de idrak eder.

وجوز أن يكون ادَّارَكَ بمعنى استحكم وتكامل ووصفهم باستحكام علمهم بذلك وتكامله من باب التهكم بهم كما تقول لأجهل الناس: ما أعلمك على سبيل الهزء، ومآل التهكم المذكور نفي علمهم بذلك كما في الوجه السابق لكن على الوجه الأبلغ، والإضرابان من باب الترقي من الوصف بالفظيع إلى الوصف بالأفظع نحو ما تقدم وهو وجه حسن، ويشعر كلام بعض المحققين بترجيحه على ما ذكرنا أولا.

{ ادَّارَكَ } kelimesinin sağlamlaştı ve kemale erdi manasında olması da caiz görülmüştür. Onların bu husustaki ilimlerinin sağlamlaşması ve kemale ermesiyle nitelenmeleri, insanların en cahiline alay yollu “ne kadar da âlimsin!” demen gibi bir istihza (alay) kabilindendir. Zikredilen istihzanın neticesi, önceki vecihte olduğu gibi fakat daha beliğ bir tarzda onların bunu bilmediklerinin nefyidir. İki idrab ise daha önce geçtiği üzere çirkin bir vasıftan daha çirkinine terakki (tırmanma) babındandır; bu da güzel bir vecihtir ve bazı muhakkiklerin sözü, bunun ilk zikrettiğimize tercih edildiğini hissettirmektedir.

وجوز أيضا أن يكون المراد بالإدراك الاستحكام لكن على معنى استحكم أسباب علمهم بأن القيامة كائنة لا محالة من الآيات القاطعة والحجج الساطعة وتمكنوا من المعرفة فضل تمكن وهم جاهلون في ذلك، وفيه أن دلالة النظم الكريم على إرادة وهم جاهلون ليست بواضحة.

Ayrıca idrakten muradın sağlamlaşmak olması, ancak kesin ayetler ve parlak hüccetler sebebiyle kıyametin kesinlikle kopacağına dair ilimlerinin sebeplerinin sağlamlaşması ve onlar bu hususta cahil oldukları halde marifete fazlasıyla güç yetirmiş bulunmaları manasında olması da caiz görülmüştür. Ancak bunda, yüce nazmın “onlar cahil oldukları halde” manasını kastettiğine delaletinin açık olmaması gibi bir kusur vardır.

وقال الكرماني: التدارك التتابع، والمراد بالعلم هنا الحكم والقول والمعنى بل تتابع منهم القول والحكم في الآخرة وكثر منهم الخوض فيها، فنفاهم بعضهم. وشك فيها بعضهم واستبعدها بعضهم وفيه ما فيه.

El-Kirmânî şöyle demiştir: Tedârek, birbirini takip etmektir. Buradaki ilimden murat ise hüküm ve sözdür. Mana: “Bilakis ahiret hakkında onların sözleri ve hükümleri birbirini takip etti ve onda pek çok lakırdıya daldılar; bazısı onu inkâr etti, bazısı onda şüpheye düştü, bazısı da onu uzak gördü” şeklindedir; ancak bu görüşte de eleştirilecek yönler mevcuttur.

وقيل: إن في الآخرة متعلق. بادّارك. وإليه ذهب الزجاج والطبرسي، واقتضته بعض الآثار المروية عن ابن عباس

Bir görüşe göre: { فِي الْآخِرَةِ } ifadesi { ادَّارَكَ } kelimesine müteallıktır. Zeccâc ve Tabersî bu görüşe gitmiştir; İbn Abbas'tan

رضي الله تعالى عنهما، والمعنى على هذا عند بعضهم بل استحكم في الآخرة علمهم بما جهلوه في الدنيا حيث رأوا ذلك عيانا، وكان الظاهر يدّارك بصيغة الاستقبال إلا أنه عبر بصيغة الماضي لتحقق الوقوع.

radıyallâhu anhümâ rivayet edilen bazı rivayetler de bunu gerektirmektedir. Bazılarına göre bu takdirde mana şöyledir: Bilakis dünyada cahil kaldıkları şey hakkındaki ilimleri, onu bizzat müşahede ettiklerinde ahirette kemale erdi. Zahir olan, istikbal (geniş/gelecek zaman) sığasıyla “yeddâreku” olması idi; ancak vukuunun kesinliği sebebiyle mazi sığasıyla ifade edilmiştir.

وقيل: التدارك عليه من تداركت أمر فلان إذا تلافيته، ومفعوله هنا محذوف أي بل تدارك في الآخرة علمهم ما جهلوه في الدنيا أي تلافاه، وحاصل المعنى بل علموا ذلك في الآخرة حين لم ينفعهم العلم، والتعبير بصيغة الماضي على ما علمت، ولا يخفى أن في وجه ترتيب الإضرابات الثلاث حسب ما في النظم الكريم على هذين الوجهين خفاء فتدبر.

Bir görüşe göre: Buradaki tedârek, telafi ettiğin zaman söylediğin “falancanın işini tedârek ettim (telafi ettim)” ifadesindendir ve mefulü burada hazfedilmiştir; yani bilakis dünyada cahil oldukları şeyi ahiretteki ilimleri tedârek etti, telafi etti demektir. Netice mana: Bilakis kendilerine ilmin fayda vermediği bir zamanda ahirette bunu bildiler, demektir. Mazi sığasıyla ifadenin sebebi ise öğrendiğin gibidir. Şüphesiz ki yüce nazımdaki üç idrabın bu iki veche göre tertip ediliş şeklinde bir kapalılık vardır, iyi düşün.

وقرأ أبيّ أم «تدارك» . على الأصل وجعل أم بدل بَلِ، وقرأ سليمان بن يسار بل أدرك بنقل حركة الهمزة إلى اللام وشد الدال بناء على وزنه افتعل، فأدغم الدال وهي فاء الكلمة في التاء بعد قلبها دالا فصار فيه قلب الثاني للأول كما في قولهم: اثرد وأصله اثترد من الثرد، والهمزة المحذوفة المنقول حركتها إلى اللام هي همزة الاستفهام أدخلت على ألف الوصل فانحذفت ألف الوصل ثم انحذفت هي وألقيت حركتها على لام بل، وقرأ أبو رجاء والأعرج وشيبة وطلحة وتوبة العنبري كذلك إلا أنهم كسروا لام «بل» ، وروى ذلك عن ابن عياش وعاصم والأعمش.

Übeyy, { بَلِ } yerine «أم» koyarak aslı üzere «أم تدارك» şeklinde okumuştur. Süleyman b. Yesar ise hemzenin harekesini lâma naklederek ve ifteale vezninde olduğuna binaen dâl harfini şeddeleyerek «بل أدرك» şeklinde okumuştur. Böylece kelimenin fâ'sı olan dâl harfini dâle dönüştürdükten sonra tâ'ya idgam etmiştir; neticede tirit yapmak anlamındaki serdden türeyen “istüride”nin aslı “isterede” olduğu gibi ikincinin birinciye dönüştürülmesi vuku bulmuştur. Harekesi lâma nakledilerek hazfedilen hemze ise istifham hemzesidir; vasıl elifinin üzerine dâhil olmuş, vasıl elifi hazfedilmiş, sonra kendisi de hazfedilerek harekesi “bel” kelimesinin lâmına aktarılmıştır. Ebû Recâ, el-A'rec, Şeybe, Talha ve Tevbe el-Anberî de aynı şekilde okumuşlar, ancak “bel” kelimesinin lâmını kesrelemişlerdir. Bu kıraat İbn Ayyâş, Âsım ve el-A'meş'ten de rivayet edilmiştir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو جعفر وأهل مكة. «بل أدرك» . على وزن أفعل بمعنى تفاعل، ورويت عن أبي بكر عن عاصم، وقرأ عبد الله في رواية وابن عباس في رواية أبي حيوة وغيره عنه والحسن وقتادة وابن محيصن. «بل آدّرك» .

İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Mekke ehli, tefâale manasında ef'ale vezninde «بل أدرك» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Âsım'dan Ebû Bekir rivayetiyle de nakledilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] bir rivayette, İbn Abbas Ebû Hayve ve başkalarının kendisinden rivayetinde, el-Hasan, Katâde ve İbn Muhaysın ise «بل آدّرك» şeklinde okumuşlardır.

بمدة بعد همزة الاستفهام، وأصله أأدرك فقلبت الثانية ألفا تخفيفا كراهة الجمع بين همزتين، وأنكر أبو بكر بن أبي العلاء هذه الرواية، وقال أبو حاتم: لا يجوز الاستفهام بعد «بل» لأن بل للإيجاب، والاستفهام في هذا الموضع إنكار بمعنى لم يكن كما في قوله تعالى: أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ [الزخرف: ١٩] ، أي لم يشهدوا خلقهم فلا يصح وقوعهما معا للتنافي الذي بين الإيجاب والإنكار اهـ.

Bu kıraat istifham hemzesinden sonra bir med (uzatma) iledir; aslı “e-edreke” olup iki hemzenin yan yana gelmesinin ağırlığından kaçınmak için teshil amacıyla ikinci hemze elife dönüştürülmüştür. Ebû Bekir b. Ebi'l-Alâ bu rivayeti inkâr etmiştir. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: “Bel” kelimesinden sonra istifham caiz değildir; çünkü bel icap (ispat) içindir, bu makamdaki istifham ise Allah Teâlâ'nın: { أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } “Onların yaratılışına şahit mi oldular?” [Zuhruf 43/19] kavlinde olduğu gibi “şahit olmadılar” manasında bir inkârdır. İcap ile inkâr arasındaki zıtlık sebebiyle ikisinin birden bir arada bulunması sahih olmaz.

وقد أجاز بعض المتأخرين، كما قال أبو حيان، الاستفهام بعد بَلِ وشبهه بقول القائل: أخبزا أكلت، بل أماء شربت على ترك الكلام الأول والأخذ في الثاني، وقرأ مجاهد «أم أدرك» جعل أم بدل بَلِ وأدرك على وزن أفعل، وقرأ ابن عباس في رواية أيضا «بل أدارك» بهمزة داخلة على ادَّارَكَ فتسقط همزة الوصل المجتلبة لأجل الإدغام والنطق بالساكن، وقرأ ابن مسعود أيضا بل أأدرك بهمزتين همزة الاستفهام وهمزة أفعل، وقرأ الحسن أيضا والأعرج. «بل أدرك» . بهمزة، وادغام فاء الكلمة وهي الدال في فاء افتعل بعد صيرورة التاء دالا، وقرأ ورش في رواية. «بل ادّرك» .

Ebû Hayyân'ın naklettiğine göre, müteahhirînden bazıları { بَلِ } lafzından sonra istifhamı caiz görmüş ve bunu; birinci sözü bırakıp ikinciye yönelerek söylenen “ekmek mi yedin, yoksa su mu içtin?” sözüne benzetmiştir. Mücâhid, { بَلِ } yerine «أم» koyarak ve «أدرك» kelimesini ef'ale vezninde kılarak «أم أدرك» şeklinde okumuştur. İbn Abbas diğer bir rivayette, { ادَّارَكَ } fiilinin başına bir hemze dâhil ederek «بل أدارك» şeklinde okumuştur; bu durumda idgam ve sakini telaffuz etmek için getirilen vasıl hemzesi düşer. İbn Mes'ûd yine biri istifham hemzesi, diğeri ef'ale'nin hemzesi olmak üzere iki hemze ile «بل أأدرك» şeklinde okumuştur. El-Hasan ve el-A'rec de bir hemze ile ve tâ harfinin dâle dönüşmesinden sonra kelimenin fâ'sı olan dâl harfini ifteale'nin fâ'sına idgam ederek «بل أدرك» şeklinde okumuşlardır. Verş ise bir rivayette «بل ادّرك» şeklinde,

بحذف همزة أدرك، ونقل حركتها إلى اللام، وقرأ ابن عباس أيضا. «بلى أدرك» . بحرف الإيجاب الذي يوجب به المستفهم المنفي، وقرأ. «بل آإدّارك» . بألف بين الهمزتين، فهذه عدة قراءات فما فيه منها استفهام صريح أو مضمن فهو إنكار ونفي، وما فيه بلى فقد قال فيه أبو حاتم: إن كان يلي جوابا لكلام تقدم جاز أن يستأنف بعده كأن قوما أنكروا ما تقدم من القدرة فقيل لهم: بلى إيجابا لما نفوا، ثم استؤنف بعده الاستفهام وعودل بقوله تعالى: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بمعنى أم هم في شك منها لأن حروف العطف قد تتناوب، وكف عن الجملتين بقوله تعالى: بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ اهـ، يعني أن المعنى أأدرك علمهم بالآخرة أم شكوا؟ فبل بمعنى أم عودل بها الهمزة، وتعقبه في البحر بأن جعل بل بمعنى أم ومعادلتها لهمزة الاستفهام ضعيف جدا، وقال بعض المحققين: ما فيه بلى فإثبات لشعورهم وتفسير له بالإدراك على وجه التهكم الذي هو أبلغ وجوه النفي والإنكار وما بعده من قوله تعالى: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ إلخ له بالإدراك على وجه التهكم الذي هو أبلغ وجوه النفي والإنكار وما بعده من قوله تعالى: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ إلخ إضراب عن التفسير مبالغة في النفي ودلالة على أن شعورهم بها أنهم شاكون فيها بل إنهم منها عمون فهو على منوال:

«أدرك» kelimesinin hemzesini hazfedip harekesini lâma naklederek okumuştur. İbn Abbas da olumsuz soruya olumlu cevap vermeye yarayan icap harfi ile «بلى أدرك» şeklinde okumuştur. Yine «بل آإدّارك» şeklinde iki hemze arasında bir elif ile de okumuştur. İşte bunlar muhtelif kıraatlerdir. Bunlardan açık veya zımnî istifham içerenler inkâr ve nefy ifade eder. İçinde «بلى» bulunan kıraate gelince, Ebû Hâtim onun hakkında şöyle demiştir: Eğer daha önce geçen bir söze cevap teşkil ediyorsa, sonrasında istinaf yapılması caizdir; sanki bir kavim önceden zikredilen kudreti inkâr etmiş de onlara nefyettikleri şeyi ispat için “bilakis (belâ)” denilmiş, sonra bundan sonra istifham başlatılmış ve atıf harfleri bazen birbirinin yerine geçebildiği için Allah Teâlâ'nın: { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها } “Yoksa onlar ondan şüphe içinde midirler?” kavliyle muadele yapılmış (denk tutulmuş), Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } kavliyle de iki cümleden vazgeçilmiştir. Yani mana: Ahirete dair ilimleri tam mı oldu, yoksa şüpheye mi düştüler? demektir; böylece “em” manasındaki “bel” ile istifham hemzesine muadele yapılmıştır. El-Bahr sahibi, “bel” kelimesini “em” manasında kılmayı ve onu istifham hemzesine denk tutmayı gayet zayıf bularak buna itiraz etmiştir. Muhakkiklerden bazıları ise şöyle demiştir: İçinde «بلى» olan kıraat; onların şuurunu ispat etmekte ve bunu, nefy ve inkârın en beliğ tarzı olan istihza yoluyla idrak olarak tefsir etmektedir. Bundan sonra gelen Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ } ilah. kavli-i şerifi ise nefyde mübalağa etmek ve onların ahirete dair şuurunun aslında ondan şüphe etmekten, hatta ona karşı kör olmaktan ibaret olduğunu göstermek için yapılan tefsirden bir idrabdır. Dolayısıyla bu,

تحية بينهم ضرب وجيع أو رد وإنكار لشعورهم على أن الإضراب إبطالي فافهم، وقوله تعالى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ كالبيان لجهلهم بالآخرة وعما هم منها ووضع الموصول موضع ضميرهم لذمهم بما في حيز صلته والإشعار بعلة حكمهم الباطل الذي تضمنه مقول القول، وإذا. ظرف لمحذوف دل عليه مخرجون. أي أنخرج إذا كنا ترابا ولا مساغ لأن يكون ظرفا لَمُخْرَجُونَ لأن كلا من الهمزة وإن واللام على ما قيل: مانعة من عمل ما بعدها فيما قبلها فكيف بها إذا اجتمعت، ولم يعتبر بعضهم اللام مانعة بناء على ما قرر في النحو من جواز تقدم معمول خبر إن المقرون باللام عليه نحو إن زيدا طعامك لآكل، ويكفي حينئذ مانعان وأظن أن من قال: يتوسع في الظروف ما لا يتوسع في غيرها لا يقول باطراد الحكم في مثل هذا الموضع ومرادهم بالإخراج الإخراج من القبور، وجوز أن يكون الإخراج من حال الفناء إلى الحياة، والأول هو الظاهر، وتقييد الإخراج بوقت كونهم ترابا ليس لتخصيص الإنكار بالإخراج حينئذ فقط فإنهم منكرون للإحياء بعد الموت مطلقا وإن كان البدن على حاله بل لتقوية الإنكار بتوجيهه إلى الإخراج في حالة منافية له بزعمهم، وقوله سبحانه: وَآباؤُنا عطف على اسم كان واستغنى بالفصل بالخبر عن الفصل بالتأكيد، وتكرير الهمزة في أإنا. للمبالغة والتشديد في الإنكار، وتحلية الجملة بأن واللام لتأكيد الإنكار لا لإنكار التأكيد كما يوهمه ظاهر النظم الكريم، فإن تقديم الهمزة لأصالتها في الصدارة، والضمير في. أإنا. لهم ولآبائهم لأن الكون ترابا قد تناولهم وآباءهم، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو. أئذا. وأ إنا. بالجمع بين الاستفهامين، وقلب الثانية ياء وفصل بينهما بألف أبو عمرو.

“Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruşmadır” dizesi gibidir; yahut idrabın ibtâlî (hükmü geçersiz kılıcı) olmasına binaen onların şuuruna bir ret ve inkârdır, iyi anla. Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ } “Kâfirler dediler ki: ‘Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra, gerçekten biz mi [kabirlerden] çıkarılacağız?’” kavli-i şerifi, onların ahireti bilmeyişlerinin ve ona karşı körlüklerinin bir açıklaması gibidir. Zamirleri yerine ism-i mevsûlün getirilmesi; sılasının dâhilinde bulunan vasıfla onları yermek ve söylenen sözün içerdiği bâtıl hükmün illetini hissettirmek içindir. { إِذا } lafzı, { لَمُخْرَجُونَ } kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir amilin zarfıdır; yani “toprak olduğumuz zaman mı çıkarılacağız?” demektir. { إِذا } kelimesinin bizzat { لَمُخْرَجُونَ } lafzının zarfı olmasına imkân yoktur; zira denildiğine göre hemze, inne ve lâm harflerinin her biri, kendilerinden sonrakinin kendilerinden öncekinde amel etmesine engeldir; nitekim bunlar bir araya geldiklerinde durum nasıl olur! Bazıları, nahivde yerleşmiş olan “inne”nin lâm ile birleşmiş haberinin mamulünün onun önüne geçebileceği (mesela: “İnne Zeyden taâmeke le-âkilün” denilmesi gibi) kuralına binaen lâmı engelleyici kabul etmemiştir; bu durumda iki engelleyici yeterlidir. Zannediyorum ki “diğerlerinde geniş tutulmayan hususlar zarflarda geniş tutulur” diyen kimse bile böyle bir yerde hükmün mutlak olduğunu söylemez. Çıkarılmaktan muratları kabirlerden çıkarılmaktır. Yokluk halinden hayata çıkarılma olması da caiz görülmüştür, fakat birincisi zahir olandır. Çıkarılmanın toprak olma vaktiyle kayıtlanması, inkârı sadece o vakitteki çıkarılmaya tahsis etmek için değildir; zira beden olduğu gibi kalsa bile onlar ölümden sonra dirilmeyi mutlak olarak inkâr etmektedirler. Bilakis inkârı, kendi zanlarına göre çıkarılmaya tamamen zıt bir hale yönelterek kuvvetlendirmek içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَآباؤُنا } kavli “kâne”nin ismine matuftur ve haber ile aranın açılması sayesinde tekitle aranın açılmasına ihtiyaç kalmamıştır. { أَإِنَّا } kelimesindeki hemzenin tekrarı, inkârda mübalağa ve şiddet içindir. Cümlenin inne ve lâm ile bezenmesi ise yüce nazmın zahirinin vehmettirdiği gibi tekitin inkârı için değil, inkârın tekidi içindir. Nitekim hemzenin öne geçirilmesi, cümlenin başında yer almadaki asaletinden dolayıdır. { أَإِنَّا } lafzındaki zamir hem kendilerine hem de atalarına aittir; çünkü toprak olma durumu kendilerini de atalarını da kapsamıştır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, iki istifhamı cem ederek ve ikincisini yâ'ya çevirerek «أئذا» ve «أ ينا» şeklinde okumuşlar, Ebû Amr ise aralarını bir elif ile ayırmıştır.

وقرأ نافع «إذا» بهمزة واحدة مكسورة فهمزة الاستفهام مقدرة مع الفعل المقدر لأن المعنى ليس على الخبر، وآينا، بهمزة الاستفهام وقلب الثانية ياء وبينهما مدة، وقرأ آخرون أئذا. باستفهام ممدود أننا بنونين من غير استفهام لَقَدْ وُعِدْنا هذا أي الإخراج المذكور نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ أي من قبل وعد محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم، وتقديم الموعد على نَحْنُ هنا للدلالة على أنه هو الذي تعمد بالكلام وقصد به حتى كأن ما سواه مطرح وعلاوة له كما ينبىء عن ذلك ذكر ما صدر منهم أنفسهم مؤكدا مقررا مكررا وتأخيره عنه في آية سورة المؤمنين لرعاية الأصل، ولا مقتضى للعدول إذ لم يذكر هناك سوى أتباعهم أسلافهم في الكفر وإنكار البعث من غير نعي ذلك عليهم، والجملة استئناف مسوق لتقرير الإنكار وتصديرها بالقسم لمزيد التأكيد، وقوله تعالى: إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ تقرير إثر تقرير.

Nâfi', tek bir meksur hemze ile «إذا» şeklinde okumuştur; mana haber üzere olmadığı için istifham hemzesi takdir edilen fiil ile beraber takdir edilmiştir; ve istifham hemzesiyle, ikincisini yâ'ya çevirerek ve ikisinin arasında bir med ile «آينا» şeklinde okumuştur. Başkaları ise uzatmalı bir istifham ile «أئذا» ve istifhamsız iki nûn ile «أننا» şeklinde okumuşlardır. { لَقَدْ وُعِدْنا هذا } “Andolsun bu” yani zikredilen çıkarılma “bize vaadolundu,” { نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ } “biz ve daha önce atalarımız da;” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vaadinden önce [vaadolundu]. Burada vaad olunan şeyin { نَحْنُ } lafzından öne geçirilmesi; bizzat kendilerinden sâdır olan şeyin tekitli, pekiştirilmiş ve tekrarlanmış olarak zikredilmesinin bildirdiği üzere, sanki onun dışındaki her şey bir kenara atılmış ve bir fazlalıktan ibaretmiş gibi sözün doğrudan ona yöneldiğini ve onun kastedildiğini göstermek içindir. Mü'minûn sûresindeki ayette [Mü'minûn 23/83] ise asıl kurala riayetle sonraya bırakılmıştır; zira orada küfürde ve dirilişi inkârda atalarına uymaları zikredilmiş olup bu durum ayrıca başlarına kakılmadığından asıldan dönmeyi gerektirecek bir sebep yoktur. Bu cümle, inkârı pekiştirmek için getirilmiş bir istinaftır ve tekitin ziyadeleşmesi için başına kasem getirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.” kavli-i şerifi ise pekiştirme üstüne pekiştirmedir.

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ بسبب تكذيبهم الرسل عليهم الصلاة والسلام فيما دعوهم إليه من الإيمان بالله ﷿ وحده وباليوم الآخر الذي تنكرونه فإن في مشاهدة عاقبتهم ما فيه كفاية لأولي الأبصار، وفي التعبير عن المكذبين بالمجرمين الأعم منه بحسب المفهوم لطف بالمؤمنين في ترك الجرائم لما فيه من إرشادهم إلى أن الجرم مطلقا مبغوض لله ﷿ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ لإصرارهم على الكفر والتكذيب وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ أي في حرج صدر مِمَّا يَمْكُرُونَ أي من مكرهم فإن الله تعالى يعصمك من الناس.

{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da günahkârların akıbeti nasıl oldu bir bakın!” Peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- kendilerini davet ettikleri bir ve tek olan Allah'a azze ve celle ve sizin inkâr ettiğiniz ahiret gününe iman hususunda onları yalanlamaları sebebiyle [akıbetlerinin nasıl olduğuna bakın]. Zira onların akıbetini müşahede etmekte basiret sahipleri için yeterli ibret vardır. Yalanlayanların, mefhum bakımından ondan daha genel olan “mücrimler” lafzıyla ifade edilmesinde müminlere günahları terk etmeleri hususunda bir lütuf vardır; çünkü bunda, günahın mutlak surette Allah azze ve celle nezdinde buğzedilen bir şey olduğuna dair onlara bir irşat bulunmaktadır. { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı üzülme!” küfür ve yalanlamada ısrar etmelerinden ötürü [üzülme], { وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ } “bir sıkıntı içinde de olma,” yani göğsün daralmasın { مِمَّا يَمْكُرُونَ } “kurdukları tuzaklardan dolayı;” yani onların hilelerinden ötürü [sıkıntıya düşme]; zira Allah Teâlâ seni insanlardan koruyacaktır.

وقرأ ابن كثير «ضيق» بكسر الضاد وهو مصدر أيضا، وجوز أن يكون مفتوح الضاد مخففا من ضيق، وقد قرىء كذلك أي لا تكن في أمر ضيق، وكره أبو علي كون ذلك مخففا مما ذكر لأنه يقتضي حذف الموصوف وإقامة الصفة مقامه، وليس من الصفات التي تقوم مقام الموصوف باطراد، وفيه بحث.

İbn Kesîr, dâd harfinin kesresiyle «ضيق» şeklinde okumuştur, bu da bir masdardır. Dâd harfinin fethasıyla olanın ise “dayyık” lafzından muhaffef (hafifletilmiş) olması caiz görülmüştür; nitekim bu şekilde yani “dar bir iş içinde olma” manasında da okunmuştur. Ebû Ali, bunun zikredilen lafızdan hafifletilmiş olmasını hoş görmemiştir; çünkü bu durum mevsufun hazfedilmesini ve sıfatın onun yerine ikame edilmesini gerektirir, oysa bu sıfat muttared (kurallı) olarak mevsufun yerine geçen sıfatlardan değildir; ancak bunda da itiraz edilecek yönler vardır.

وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ أي العذاب العاجل الموعود، وكأنهم فهموا وعدهم بالعذاب من الأمر بالسير والنظر في عاقبة أمثالهم المكذبين، ويعلم منه وجه للتعبير- بيقولون- وعدم إجرائه على سنن ما قبله أعني وقال الذين كفروا وسؤالهم عن وقت إتيان هذا العذاب على سبيل الاستهزاء والإنكار، ولذا قالوا:

{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Ve derler ki: Bu vaad ne zaman?” Yani vaadolunan peşin azap [ne zaman?]. Sanki onlar kendilerine azap vaadolunduğunu, yeryüzünde gezip dolaşma ve kendileri gibi yalanlayanların akıbetine bakma emrinden anlamışlardır. Buradan, sözün { وَيَقُولُونَ } “derler” şeklinde ifade edilmesinin ve kendisinden öncekilerin yani { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “kâfirler dediler ki” ifadesinin üslubu üzere yürütülmemesinin veçhi anlaşılır. Bu azabın geliş vaktini sormaları ise alay ve inkâr yolludur; nitekim şöyle demişlerdir:

إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ عانين إن كنتم صادقين في إخباركم بإتيانه فبينوا لنا وقته، والجمع باعتبار شركة المؤمنين في الإخبار بذلك قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ أصل معنى رَدِفَ تبع والمراد به هنا لحق، ووصل وهو مما يتعدى بنفسه وباللام كنصح.

{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz?” Yani onun geleceğini haber vermenizde doğru söyleyen kimseler iseniz bize vaktini açıklayın, [demişlerdir]. Çoğul kipi, müminlerin bunu haber vermedeki ortaklığı itibarıyladır. { قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “De ki: Çarçabuk gelmesini istediğiniz şeyin bir kısmı belki de ardınıza takılmıştır bile.” { رَدِفَ } kelimesinin asıl manası tabi oldu, arkasından gitti demektir; buradaki muradı ise ulaştı ve yetişti manasıdır. Bu fiil, “nesaha” gibi hem bizzat hem de lâm ile müteaddi olan fiillerdendir.

وقيل: اللام مزيدة لتأكيد وصول الفعل إلى المفعول به كما زيدت الباء لذلك في قوله تعالى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [البقرة: ١٩٥] ، وقيل: إن اللام لتضمين رَدِفَ معنى دنا وهو يتعدى باللام كما يتعدى بمن وإلى كما في الأساس ولتضمينه ذلك عدي بمن في قوله:

Bir görüşe göre: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın!” [Bakara 2/195] kavlinde bâ harfinin bunun için ziyade kılınması gibi, buradaki lâm harfi de fiilin mef'ûlün bihe ulaşmasını pekiştirmek için ziyade kılınmıştır. Bir görüşe göre de: Lâm harfi, { رَدِفَ } fiilinin “yaklaştı” manasını tazammun etmesinden ötürüdür; nitekim bu fiil Esâs'ta belirtildiği üzere lâm ile müteaddi olduğu gibi min ve ilâ ile de müteaddi olur. Bu manayı tazammun etmesinden dolayı şu beyitte min ile müteaddi kılınmıştır:

فلما ردفنا من عمير وصحبه ... تولوا سراعا والمنية تعنق

“Umeyr ve arkadaşlarının arkasından yanaştığımızda... Ölüm süratle koşarken onlar arkalarını dönüp kaçtılar.”

وقيل: اللام داخلة على المفعول لأجله والمفعول به الذي يتعدى إليه الفعل بنفسه محذوف أي رَدِفَ الخلق لأجلكم ولا يخفى ضعفه، وقيل: إن الكلام تم عند رَدِفَ على أن فاعله ضمير يعود على الوعد، ثم استأنف بقوله تعالى: لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ على أن بَعْضُ مبتدأ، ولَكُمْ متعلق بمحذوف وقع خبرا له، ولا يخفى ما فيه من التفكيك للكلام والخروج عن الظاهر لغير داع لفظي ولا معنوي، والمعنى قل عسى أن يكون لحقكم ووصل إليكم بعض الذي تستعجلون حلوله وتطلبونه وقتا فوقتا، والمراد بهذا البعض عذاب يوم بدر، وقيل: عذاب القبر وليس بذاك، ونسبة استعجال ذلك إليهم بناء على ما يقتضيه ما هم عليه من التكذيب والاستهزاء وإلا فلا استعجال منهم حقيقة، والترجي المفهوم من عسى قيل: راجع إلى العباد.

Bir görüşe göre: Lâm harfi mef'ûlün lieclihin başına dâhil olmuştur; fiilin bizzat müteaddi olduğu mef'ûlün bih ise hazfedilmiştir, yani “yaratılmışlar sizin yüzünüzden arkaya düştü” demektir; bunun zayıflığı ise açıktır. Bir görüşe göre de: { رَدِفَ } kelimesinde söz tamamlanmıştır, faili vaade dönen bir zamirdir; sonra { لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } ifadesiyle istinaf yapılmıştır; { بَعْضُ } mübteda, { لَكُمْ } ise onun haberi olan mahzufa müteallıktır. Lafzî ve manevî hiçbir gerektirici sebep yokken sözü parçalamak ve zahirden çıkmak demek olan bu görüşün durumu da açıktır. Mana şöyledir: De ki, başınıza çabucak gelmesini istediğiniz ve vakit be vakit talep ettiğiniz şeylerin bir kısmı belki de size ulaşmış ve yetişmiştir. Bu “bir kısım”dan murat Bedir günü azabıdır. Kabir azabı olduğu da söylenmiştir ama bu pek isabetli değildir. Bunu acele istemelerinin kendilerine nispet edilmesi, içinde bulundukları yalanlama ve alayın gerektirdiği durum üzere binaendir; yoksa hakikatte onların bir acele talepleri yoktur. { عَسى } kelimesinden anlaşılan ümit etme (teraccî) manasının kullara ait olduğu söylenmiştir.

وقال الزمخشري: إن عسى ولعل وسوف في وعد الملوك ووعيدهم تدل على صدق الأمر وجده وما لا مجال

Zemahşerî şöyle demiştir: Hükümdarların vaat ve tehditlerinde geçen “asâ”, “lealle” ve “sevfe” lafzı, işin doğruluğuna, ciddiyetine ve sonrasında şüpheye hiçbir mecal

للشك بعده، وإنما يعنون بذلك إظهار وقارهم وأنهم لا يعجلون بالانتقام لإدلالهم بقهرهم وغلبتهم ووثوقهم بأن عدوهم لا يفوتهم وأن الرمزة إلى الأغراض كافية من جهتهم، فعلى ذلك جرى وعد الله تعالى ووعيده سبحانه انتهى.

kalmayacağına delalet eder. Onlar bununla ancak kendi vakarlarını, kahir üstünlüklerine ve galibiyetlerine güvenerek intikam almakta acele etmediklerini, düşmanlarının ellerinden kaçamayacağını ve kendi taraflarından maksada dair küçük bir işaretin bile kâfi geleceğini göstermeyi kastederler. İşte Allah Teâlâ'nın vaadi ve tehdidi de bu üslup üzere cereyan etmiştir.

وعليه ففي الكلام استعارة تمثيلية ولا يخفى حسن ذلك، وإيثار ما عليه النظم الكريم على أن يقال: عسى أن يردفكم إلخ لكونه أدل على تحقق الوعد، وقرأ ابن هرمز «ردف» بفتح الدال وهو لغة فيه.

Buna göre sözde istiare-i temsiliyye vardır ve bunun güzelliği izahtan varestedir. Yüce nazmın üslubunun “asâ en yerdifeküm” denilmesine tercih edilmesi, vaadin tahakkukuna daha kuvvetli delalet etmesinden dolayıdır. İbn Hürmüz, onda bir lehçe olarak dâl harfinin fethasıyla «ردف» şeklinde okumuştur.

وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ أي لذو إفضال وإنعام كثير على كافة الناس، ومن جملة إفضاله ﷿ وإنعامه تعالى تأخير عقوبة هؤلاء على ما يرتكبونه من المعاصي وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ أي لا يشكرونه جل وعلا على إفضاله سبحانه عليهم ومنهم هؤلاء، وقيل: لا يعرفون حق فضله تعالى عليهم تعبيرا عن انتفاء معرفتهم ذلك بانتفاء ما يترتب عليها من الشكر وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ أي ما تخفيه من الأسرار التي من جملتها عداوتك وَما يُعْلِنُونَ أي وما يظهرونه من الأقوال والأفعال التي من جملتها ما حكي عنهم فليس تأخير عقوبتهم لخفاء حالهم عليه سبحانه، أو فيجازيهم على ذلك، وفعل القلب إذا كان مثل الحب والبغض والتصديق والتكذيب والعزم المصمم على طاعة أو معصية فهو مما يجازى عليه، وفي الآية إيذان بأن لهم قبائح غير ما حكي عنهم، وتقديم الاكتنان ليظهر المراد من استواء الخفي والظاهر في علمه جل وعلا، أو لأن مضمرات الصدور سبب لما يظهر على الجوارح، وإلى الرمز إلى فساد صدورهم التي هي المبدأ لسائر أفعالهم أوثر ما عليه النظم الكريم على أن يقال: وإن ربك ليعلم ما يكنون وما يعلنون.

{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir;” yani bütün insanlara karşı çokça ihsan ve nimet sahibidir. İşledikleri günahlara rağmen şunların cezasının ertelenmesi de Allah'ın azze ve celle lütuf ve ihsanı cümlesindendir. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ } “fakat onların çoğu şükretmezler.” Yani O'nun kendilerine olan lütuf ve ihsanına karşı celil ve âlâ olan Allah'a şükretmezler; bunlar da o çoğunluğun içindedir. Bir görüşe göre: Şükürden doğacak sonucun yokluğuyla onların bunu bilmeyişleri ifade edilerek, Allah Teâlâ'nın kendileri üzerindeki lütfunun hakkını bilmezler, demektir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ } “Ve şüphesiz Rabbin, onların göğüslerinin gizlediği şeyleri elbette bilir,” yani sana olan düşmanlıklarının da dâhil olduğu sakladıkları sırları [bilir], { وَما يُعْلِنُونَ } “açığa vurduklarını da.” Yani kendilerinden hikâye edilen şeylerin de dâhil olduğu açığa vurdukları söz ve fiilleri [bilir]. Dolayısıyla cezalarının ertelenmesi, durumlarının O'na gizli kalmasından ötürü değildir; yahut bu yaptıklarına karşılık onları cezalandıracaktır. Sevgi, buğuz, tasdik, tekzip ve bir itaate veya masiyete kesin azmetmek gibi kalbin fiili, karşılığında ceza veya mükâfat görülecek hususlardandır. Ayette, kendilerinden hikâye edilenlerin dışında başka çirkin işlerinin de bulunduğuna bir bildirim vardır. Gizlemenin öne geçirilmesi; celil ve âlâ olan Allah'ın ilminde gizli ile açığın eşitliği muradının zahir olması içindir yahut göğüslerde saklanan şeylerin organlarda zahir olan şeylere sebep olmasından ötürüdür. Ya da diğer bütün fiillerinin menşei olan göğüslerinin fesadına işaret etmek için, “inne Rabbeke le-ya'lemü mâ yükinnûne ve mâ yu'linûn” denilmesine bedel yüce nazmın bulunduğu üslup tercih edilmiştir.

وقرأ ابن محيصن وحميد وابن السميفع «تكنّ» بفتح التاء وضم الكاف من كن الشيء ستره وأخفاه.

İbn Muhaysın, Humeyd ve İbnü's-Sümeyfa, bir şeyi örtüp gizlemek anlamındaki “kenne” fiilinden tâ'nın fethası ve kâf'ın dammesiyle «تكنّ» şeklinde okumuşlardır.

وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ أي من شيء خفي ثابت الخفاء فيهما على أن غائِبَةٍ صفة غلبت في هذا المعنى فكثر عدم إجرائها على الموصوف ودلالتها على الثبوت وإن لم تنقل إلى الاسمية كمؤمن وكافر، فتاؤها ليست للتأنيث إذ لم يلاحظ لها موصوف تجري عليه كالراوية للرجل الكثير الرواية فهي تاء مبالغة، ويجوز أن تكون صفة منقولة إلى الاسمية سمي بها ما يغيب ويخفى، والتاء فيها للنقل كما في الفاتحة، والفرق بين المغلب والمنقول- على ما قال الخفاجي- ان الأول يجوز إجراؤه على موصوف مذكر بخلاف الثاني.

{ وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Gökte ve yerde hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki,” yani her ikisinde de gizliliği sabit olan hiçbir gizli şey yoktur ki; zira { غائِبَةٍ } lafzı bu manada galebe çalmış bir sıfattır, bu sebeple “mümin” ve “kâfir” kelimeleri gibi isimleşmeye nakledilmese bile mevsufsuz kullanılması ve sübûta delaleti çoğalmıştır. Dolayısıyla sonundaki tâ, çok rivayet eden adama “râviye” denilmesinde olduğu gibi üzerine cereyan edeceği bir mevsuf gözetilmediğinden te'nis (dişillik) için değildir; aksine mübalağa tâ'sıdır. Kaybolan ve gizlenen şeyin ismi kılınarak isimleşmeye nakledilmiş bir sıfat olması da caizdir; buradaki tâ ise el-Fâtiha kelimesinde olduğu gibi nakil içindir. Hafâcî'nin belirttiğine göre galebe yoluyla isimleşen ile nakledilen arasındaki fark; birincisinin müzekker bir mevsufa sıfat kılınması caiz iken ikincisinin aksine olmasıdır.

والظاهر عموم الغائبة أي ما من غائبة كائنة ما كانت إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ أي بين، أو مبين لما فيه لمن يطالعه وينظر فيه من الملائكة ﵈ وهو اللوح المحفوظ، واشتماله على ذلك إن كان متناهيا لا إشكال فيه وإن كان غير متناه ففيه إشكال ظاهر ضرورة قيام الدليل على تناهي الأبعاد واستحالة وجود ما لا يتناهى، ولعل وجود الأشياء الغير المتناهية في علم الله تعالى في اللوح المحفوظ على نحو ما يزعمونه من وجود الحوادث في الجفر الجامع وإن لم يكن ذلك حذو القذة بالقذة.

Zahir olan, gayb kelimesinin umumi olmasıdır; yani her ne olursa olsun hiçbir gayb yoktur ki { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “apaçık bir kitapta olmasın.” Yani meleklerden -aleyhimüsselâm- onu mütalaa edip bakan kimse için apaçık olan veya içindekileri açıklayan bir kitapta [olmasın]; o da Levh-i Mahfuz'dur. Şayet Levh-i Mahfuz'un bu şeyleri kapsaması sonlu ise bunda hiçbir müşkillik yoktur; şayet sonsuz ise, boyutların sonluluğuna ve sonsuz olanın varlığının imkânsızlığına dair delilin bulunması zorunluluğundan ötürü bunda açık bir müşkillik vardır. Allah Teâlâ'nın ilmindeki sonsuz şeylerin Levh-i Mahfuz'da bulunması, her ne kadar birebir aynı olmasa da hadiselerin Cifr-i Câmi'de bulunduğunu iddia ettikleri tarza benzer.

وقيل: المراد بالكتاب المبين علمه تعالى الأزلي الذي هو مبدأ لإظهار الأشياء بالإرادة والقدرة، وقيل: حكمه سبحانه الأزلي وإطلاق الكتاب على ما ذكر من باب الاستعارة ولا يخفى ما في ذلك.

Bir görüşe göre: Kitâb-ı Mübîn'den murat, eşyayı irade ve kudret ile açığa çıkarmanın mebdei (başlangıcı) olan Allah Teâlâ'nın ezeli ilmidir. Bir görüşe göre de O'nun ezeli hükmüdür; zikredilen hususlara kitap ıtlak edilmesi ise istiare babındandır, bunda olan durum da gizli değildir.

وقيل: المراد به القرآن واشتماله على كل غائبة على نحو ما ذكرنا في اشتمال اللوح المحفوظ عليه، وقد ذكر أن بعض العارفين استخرج من الفاتحة أسماء السلاطين العثمانية ومدد سلطنتهم إلى آخر من يتسلطن منهم أدام الله تعالى ملكهم إلى يوم الدين ووفقهم لما فيه صلاح المسلمين.

Bir görüşe göre: Ondan murat Kur'an'dır; onun her gaybı kapsaması ise Levh-i Mahfuz'un onu kapsaması hakkında zikrettiğimiz minval üzeredir. Nitekim ariflerden birinin Fâtiha sûresinden Osmanlı sultanlarının isimlerini ve son hüküm sürecek olanına kadar saltanat sürelerini çıkardığı zikredilmiştir -Allah Teâlâ onların mülkünü din gününe kadar daim eylesin ve onları Müslümanların salahı olan işlere muvaffak kılsın-.

وذكر بعضهم في هذا الوجه أنه مناسب لما بعد من وصف القرآن وفيه ما فيه، وقال الحسن: الغائبة هو يوم القيامة وأهوالها، وقال صاحب الغنيان: الحوادث والنوازل، وقيل: أعمال العباد، وقيل: ما غاب من عذاب السماء والأرض، والعموم أولى، وروي ذلك عن ابن عباس، فقد أخرج ابن جرير. وابن أبي حاتم عنه أنه قال في الآية يقول سبحانه: ما من شيء في السماء والأرض سرا وعلانية إلا يعلمه ﷾، وأخذ منه بعضهم حمل الكتاب على العلم الأزلي، وفيه نظر لجواز أن يكون قد جعل كون ذلك في كتاب مبين كناية عن علمه تعالى به.

Bazıları bu veçhin, sonradan gelen Kur'an'ın vasfına uygun olduğunu zikretmiştir; ancak bunda da eleştirilecek yönler vardır. Hasan-ı Basrî: “Gayb, kıyamet günü ve onun dehşetleridir” demiştir. El-Gunyân sahibi: “Hadiseler ve başa gelen musibetlerdir” demiştir. Kulların amelleridir denilmiştir. Göğün ve yerin gizlenen azabıdır denilmiştir. Umumi olması ise daha evladır. Bu görüş İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir; nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in kendisinden rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Allah celle celâlüh buyuruyor ki: Göklerde ve yerde gizli ve aşikâr hiçbir şey yoktur ki Allah onu bilmesin.” Bazıları buradan hareketle kitabın ezeli ilme hamledilmesini çıkarmışlardır; ancak bunun açık bir kitapta olmasının Allah Teâlâ'nın onu bilmesinden kinaye kılınmış olması ihtimali sebebiyle bu çıkarımda tutarsızlık vardır.

وذهب أبو حيان إلى أنه رضي الله تعالى عنه اعتبر في الآية حذف أحد المتقابلين اكتفاء بالآخر وكلامه رضي الله تعالى عنه محتمل لذلك، ويحتمل أنه ذكر العلانية في بيان المعنى لأن من علم السر علم العلانية من باب أولى، ويحتمل أن ذلك لأنه ما من علانية إلا وهي غيب بالنسبة إلى بعض الأشخاص، فيكون قد أشار رضي الله تعالى عنه ببيان المعنى وذكر السر والعلانية فيه إلى أن المراد- بغائبة- في الآية ما يشملهما وهو ما اتصف بالغيبة أعم من أن تكون مطلقة أو إضافية كذا قيل فتدبر.

Ebû Hayyân, İbn Abbas'ın radıyallâhu teâlâ anh ayette birbirine mukabil olan iki şeyden birinin diğeriyle yetinilerek hazfedildiğini kabul ettiği görüşüne varmıştır; onun sözü buna muhtemeldir. Mananın beyanında aşikâr olanı zikretmiş olması da muhtemeldir; zira gizliyi bilen kimse aşikârı evleviyetle bilir. Yine bunun sebebi, bazı şahıslara nispetle gaib olmayan hiçbir aşikâr şeyin bulunmaması da olabilir. Bu takdirde İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh mananın beyanı ve içinde gizli ile açığın zikredilmesiyle, ayetteki { غائِبَةٍ } lafzından muradın ister mutlak ister izafî olsun gayb vasfını taşıyan her şeyi kapsadığına işaret etmiş olur; böyle denilmiştir, iyi düşün.

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ لما ذكر سبحانه ما يتعلق بالمبدأ والمعاد ذكر تعالى ما يتعلق بالنبوة فإن القرآن أعظم ما تثبت به نبوة نبينا صلّى الله تعالى عليه وسلّم فذكر جل وعلا أنه يقص على بني إسرائيل، والمراد بهم- كما روي عن قتادة- اليهود والنصارى أكثر ما تجدد واستمر اختلافهم فيه على وجهه ويبين لهم حقيقة الأمر فيه وذلك مما يقتضي إسلامهم لو تأملوا وأنصفوا لكنهم لم يفعلوا وكابروا مثلكم أيها المشركون، ومما اختلفوا فيه أمر المسيح ﵇، فمن قائل: هو الله تعالى، ومن قائل: ابن الله سبحانه، ومن قائل: ثالث ثلاثة، ومن قائل: هو نبي كغيره من الأنبياء ﵈، ومن قائل: هو- وحاشاه- كاذب في دعواه النبوة وينسب مريم فيه إلى ما هي منزهة عنه رضي الله تعالى عنها وهم اليهود الذين كذبوه، وأمر النبي المبشر به في التوراة، فمن قائل: هو يوشع ﵇، ومن قائل: هو عيسى ﵇، ومن قائل: إنه لم يأت إلى الآن وسيأتي آخر الزمان ومما اختلفوا فيه أمر الخنزير فقالت اليهود: بحرمة أكله، وقالت النصارى: بحله إلى غير ذلك.

{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır.” Cenâb-ı Hak mebde (başlangıç) ve mead (ahiret) ile ilgili hususları zikredince, peygamberlikle ilgili olanı zikretmiştir; zira Kur'an, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin kendisiyle sabit olduğu en büyük delildir. Celil ve âlâ olan Allah; Kur'an'ın İsrailoğullarına -ki Katâde'den rivayet edildiğine göre onlardan murat Yahudiler ve Hristiyanlardır- hakkında ihtilaflarının yenilenip sürüp gittiği hususların çoğunu dosdoğru bir şekilde anlattığını ve işin hakikatini kendilerine açıkladığını zikretmiştir. Bu da şayet düşünüp insaf etselerdi İslam'a girmelerini gerektiren bir husustu; fakat onlar bunu yapmadılar ve ey müşrikler, sizin gibi inatlaştılar. Hakkında ihtilaf ettikleri şeylerden biri Mesih'in -aleyhisselâm- durumudur: İçlerinden kimi “O Allah'tır” dedi, kimi “Allah'ın oğludur” dedi, kimi “üçün üçüncüsüdür” dedi, kimi “diğer peygamberler gibi bir peygamberdir” -aleyhimüsselâm- dedi; onu yalanlayan Yahudiler olan bir kesim de -hâşâ- “peygamberlik davasında bir yalancıdır” dedi ve Meryem'i -radıyallâhu anhâ- berî olduğu şeylerle itham etti. Tevrat'ta müjdelenen peygamber hususunda da ihtilaf ettiler: Kimi “O Yûşa'dır” -aleyhisselâm-, kimi “O Îsâ'dır” -aleyhisselâm-, kimi de “O şimdiye kadar gelmemiştir, ahir zamanda gelecektir” dedi. İhtilaf ettikleri şeylerden biri de domuz meselesidir: Yahudiler onun etinin haram olduğunu söylerken, Hristiyanlar helal olduğunu söylediler; ve benzeri diğer meseleler.

وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ على الإطلاق فيدخل فيهم من آمن من بني إسرائيل دخولا أوليا، وتخصيص المؤمنين بهم كما فعل بعضهم خلاف الظاهر، وتخصيص المؤمنين بالذكر مع أنه رحمة للعالمين لأنهم المنتفعون به إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ أي بين بني إسرائيل الذين اختلفوا أو بين المؤمنين وبين الناس بِحُكْمِهِ قيل: أي بحكمته جل شأنه، ويدل عليه قراءة جناح بن حبيش بحكمه- بكسر الحاء وفتح الكاف- جمع حكمة مضاف إلى ضميره تعالى، وقيل: المراد بالحكم المحكوم به إطلاقا للمصدر على اسم المفعول، والمراد بالمحكوم به الحق والعدل، وعلى الوجهين لم يبق على المعنى المصدري، والداعي لذلك أن- يقضي- بمعنى يحكم فلو بقي الحكم على المعنى المصدري لصار الكلام نحو قولك: زيد يضرب بضربه وهو لا يقال مثله في كلام عربي، وأورد عليه أنه يصح أن يقال ذلك على معنى يضرب بضربه المعروف بالشدة مثلا، فالمعنى هنا يحكم بحكمه المعروف بملابسة الحق، أو يحكم بحكم نفسه تعالى لا بحكم غيره عز شأنه كالبشر، وقيل عليه: ليس المانع لصحة مثل هذا القول إضافة المصدر إلى ضمير الفاعل فإنه لا كلام في صحته كإضافته إلى ضمير المفعول في- سعى لها سعيها- إنما المانع دخول الباء على المصدر المؤكد، ثم إن المعنى الأول يوهم أن له سبحانه حكما غير معروف بملابسة الحق، والثاني إنما يظهر لو قدم بحكمه، وفيه أنه على ما ذكر ليس بمصدر مؤكد، وعدم الجواز في المصدر النوعي لا سيما إذا كان من غير لفظه ليس بمسلم، وأيضا الظاهر أن المانع بزعم المؤول لزوم اللغوية لو لم يؤول بما ذكر، والأولى إبقاؤه

{ وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir.” Mutlak olarak böyledir; dolayısıyla İsrailoğullarından iman edenler de buna öncelikle dâhildir. Bazılarının yaptığı gibi müminleri sadece onlara tahsis etmek zahire aykırıdır. Âlemlere rahmet olduğu halde müminlerin tahsisle zikredilmesi, ondan istifade edenlerin yalnızca kendileri olmasından ötürüdür. { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ } “Şüphesiz Rabbin, onların arasında hükmedecektir;” yani ihtilafa düşen İsrailoğulları arasında yahut müminler ile diğer insanlar arasında, { بِحُكْمِهِ } “kendi hükmüyle.” Denildi ki: Yani O'nun hikmetiyle hükmedecektir; buna Cenâh b. Hubeyş'in O'nun zamirine muzâf olarak hikmetin çoğulu olan hâ'nın kesresi ve kâf'ın fethasıyla «بحِكَمه» şeklindeki kıraati delalet eder. Bir görüşe göre de: Hükümden murat, ism-i mef'ûl yerine masdarın kullanılması kabilinden hükmolunan şeydir; hükmolunan şeyden murat da hak ve adalettir. Her iki veche göre de kelime masdar manasında kalmamıştır. Buna sevk eden sebep, “yakdî” fiilinin “hükmeder” manasında olmasıdır; şayet hüküm masdar manasında kalsaydı, söz senin “Zeyd kendi vuruşuyla vuruyor” demene benzerdi ki Arap kelamında böylesi söylenmez. Buna karşı; bu sözün mesela “şiddetiyle bilinen vuruşuyla vuruyor” manasında söylenmesinin sahih olacağı itirazı getirilmiştir. Buradaki mana da: Hak ile irtibatıyla bilinen hükmüyle hükmeder yahut beşer gibi başkasının hükmüyle değil bizzat kendi hükmüyle hükmeder, demektir. Buna karşı da şöyle denilmiştir: Böyle bir sözün sıhhatine engel olan şey masdarın fail zamirine izafeti değildir; zira “sa'yâ lehâ sa'yehâ” ifadesinde meful zamirine izafe edilmesinde olduğu gibi bunun sıhhatinde hiçbir tartışma yoktur; asıl engel olan şey tekid edici masdarın başına bâ harfinin girmesidir. Kaldı ki birinci mana Allah Teâlâ'nın hak ile irtibatıyla bilinmeyen bir hükmünün de bulunduğu vehmini verir; ikincisi ise ancak “bi-hükmihî” öne geçirilirse zahir olur. Bu itiraza karşı da denilmiştir ki: Zikredilene göre bu tekid edici bir masdar değildir; özellikle fiilin kendi lafzından olmadığı zaman nevî masdarda caiz olmama durumu ise kabul edilmiş bir husus değildir. Ayrıca zahir olan şudur ki tevile gidenin zannınca buna engel olan şey, zikredildiği şekilde tevil edilmediği takdirde lağv olmanın (anlamsızlığın) gerekecek olmasıdır. En uygunu ise onun,

على المصدرية، وجل الإضافة للعهد، وكون المعنى كما قال المورد: يحكم بحكمه المعروف بملابسة الحق وأمر التوهم على طرف الثمام وأيا ما كان فالضمير المجرور عائد على الرب سبحانه وعوده على القرآن على أن المعنى يحكم بالحكم الذي تضمنه القرآن واشتمل عليه من إثابة المحق وتعذيب المبطل وحينئذ لا يحتاج إلى كثرة القيل والقال لا يخفى ما فيه من القيل والقال على من له أدنى تمييز بأساليب المقال وَهُوَ الْعَزِيزُ فلا يرد حكمه سبحانه وقضاؤه ﷻ الْعَلِيمُ بجميع الأشياء التي من جملتها ما يقضي به، والفاء في قوله تعالى: فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ لترتيب الأمر على ما ذكر من شؤونه ﷿ فإنها موجبة للتوكل عليه تعالى وداعية إلى الأمر به وفي ذكره تعالى بالاسم الجامع تأييد لذلك أي فتوكل على الله الذي هذا شأنه فإنه يوجب على كل أحد أن يتوكل عليه ويفوض جميع أموره إليه جل وعلا، وقوله تعالى:

masdarlık üzere bırakılması, izafetin ahid için kılınması ve mananın itiraz edenin dediği gibi “hak ile irtibatıyla bilinen hükmüyle hükmeder” şeklinde olmasıdır; zikredilen vehim meselesi ise son derece zayıftır. Her ne olursa olsun mecrur zamir celil olan Rabbe aittir; zamirin Kur'an'a ait kılınarak mananın “haklıya sevap verilmesi ve bâtıl ehlinin cezalandırılmasını içeren Kur'an'ın ihtiva ettiği hükümle hükmeder” şeklinde olması ve bu takdirde çokça dedikoduya hacet kalmayacağı görüşüne gelince, söz üsluplarından en ufak bir nasibi olan kimse için bunda ne kadar dedikodu olduğu gizli değildir. { وَهُوَ الْعَزِيزُ } “O, mutlak galiptir;” dolayısıyla celil ve âlâ olan Allah'ın hükmü ve kazası geri çevrilemez; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir,” hükmettiği şeylerin de dâhil olduğu bütün eşyayı [hakkıyla bilendir]. Allah Teâlâ'nın: { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Öyleyse Allah'a tevekkül et!” kavlindeki fâ harfi, emrin zikredilen şanlara terettüp etmesi içindir; zira bunlar Allah Teâlâ'ya tevekkülü gerektirir ve bununla emredilmeye sevk eder. O'nun toplayıcı olan lafza-i celal ile zikredilmesinde de bunu destekleyen bir yön vardır. Yani şanı bu olan Allah'a tevekkül et; zira bu durum herkesin O'na tevekkül etmesini ve bütün işlerini celil ve âlâ olan Allah'a havale etmesini gerektirir. Allah Teâlâ'nın:

إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ تعليل صريح للتوكل عليه تعالى بكونه ﵊ على الحق البين، أو الفاصل بينه وبين الباطل. أو بين المحق والمبطل فإن كونه صلّى الله تعالى عليه وسلّم كذلك مما يوجب الوثوق بحفظه تعالى ونصرته وتأييده لا محالة، وقوله سبحانه: إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى إلخ تعليل آخر للتوكل الذي هو عبارة عن التبتل إلى الله تعالى وتفويض الأمر إليه سبحانه والإعراض عن التشبث بما سواه وقد علل أولا بما يوجبه من جهته تعالى أعني قضاءه ﷿ بالحق وعزته وعلمه ﵎، وثانيا بما يوجبه من جهته ﵊ على أحد الوجهين أعني كونه صلّى الله تعالى عليه وسلّم على الحق ومن جهته تعالى على الوجه الآخر أعني إعانته تعالى وتأييده تعالى للمحق، ثم علل ثالثا بما يوجبه لكن لا بالذات بل بواسطة إيجابه للإعراض عن التشبث بما سواه تعالى، فإن كونهم كالموتى والصم والعمي موجب لقطع الطمع عن مشايعتهم ومعاضدتهم رأسا، وداع إلى تخصيص الاعتضاد به تعالى، وهو المعني بالتوكل عليه جل شأنه، وجوز أن يكون قوله تعالى: إِنَّكَ لا تُسْمِعُ إلخ استئنافا بيانيا وقع جوابا لسؤال نشأ مما قبله، أعني إنك على الحق المبين كأنه قيل: ما بالهم غير مؤمنين بمن هو على الحق المبين فقيل: إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى إلخ.

{ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin.” kavli-i şerifi; Peygamber'in -aleyhisselâm- apaçık hak üzerinde olması yahut hak ile bâtılı ya da haklı ile haksızı birbirinden ayıran şey üzerinde bulunması sebebiyle Allah Teâlâ'ya tevekkül etmenin açık bir gerekçesidir. Zira Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu minval üzere olması, Allah Teâlâ'nın korumasına, yardımına ve desteğine kesinlikle güvenmeyi gerektiren hususlardandır. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } ilah. “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin...” kavli ise, Allah Teâlâ'ya yönelmekten, işi O'na havale etmekten ve O'ndan başkasına sarılmaktan yüz çevirmekten ibaret olan tevekkül için başka bir gerekçedir. Tevekkül, ilk olarak Allah Teâlâ cihetinden bunu gerektiren şeyle yani O'nun hak ile hükmetmesi, izzeti ve ilmi ile gerekçelendirilmiştir; ikinci olarak iki vecihten birine göre Peygamber aleyhisselâm cihetinden bunu gerektiren şeyle yani kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem hak üzere olmasıyla, diğer veche göre ise Allah Teâlâ cihetinden yani O'nun hak ehline yardım ve teyidiyle gerekçelendirilmiştir. Sonra üçüncü olarak bizzat değil, Allah Teâlâ'dan başkasına sarılmaktan yüz çevirmeyi gerektirmesi vasıtasıyla tevekkülü vacip kılan şeyle gerekçelendirilmiştir. Zira onların ölüler, sağırlar ve körler gibi olması; onların taraftarlığından ve yardımından tamamen ümidi kesmeyi gerektirir ve sadece Allah Teâlâ'nın yardımına sığınmaya sevk eder ki celil olan Allah'a tevekkülden murat da budur. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّكَ لا تُسْمِعُ } ilah. kavlinin, kendisinden önceki { إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } ifadesinden doğan bir soruya cevap teşkil eden bir istinaf-ı beyânî olması da caiz görülmüştür; sanki “Apaçık hak üzere olan bir kimseye bunların iman etmeyişlerinin sebebi nedir?” denilmiş, buna karşılık: { إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } ilah. “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin...” denilmiştir.

وتعقب بأنه يأباه السياق، واعترض بالمنع وإنما شبهوا بالموتى على ما قيل لعدم تأثرهم بما يتلى عليهم من القوارع، وإطلاق الأسماع عن المفعول لبيان عدم سماعهم لشيء من المسموعات، وقيل: لعل المراد تشبيه قلوبهم بالموتى فيما ذكر من عدم الشعور فإن القلب مشعر من المشاعر أشير إلى بطلانه بالمرة، ثم بين بطلان مشعري الأذن والعين كما في قوله تعالى: لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها [الأعراف: ١٧٩] ، وإلا فبعد تشبيه أنفسهم بالموتى لا يظهر لتشبيههم بالصم والعمي مزيد مزية وكأنه لهذا قال في البحر: أي موتى القلوب، أو شبهوا بالموتى لأنهم لا ينتفعون بما يتلى عليهم فقدم احتمال نسبة الموت إلى قلوبهم.

Siyakın buna mani olduğu belirtilerek buna itiraz edilmişse de bu mani olma durumu kabul edilmemiştir. Denildiğine göre onların ölülere benzetilmesi, kendilerine okunan sarsıcı ayetlerden etkilenmemelerinden ötürüdür; işittirme fiilinin mefulden soyutlanması ise işitilen şeylerden hiçbirini işitmediklerini beyan içindir. Bir görüşe göre: Muradı, şuurun bulunmayışı hususunda kalplerinin ölülere benzetilmesidir; zira kalp idrak duygularından biridir ve tamamen işlevsiz kaldığına işaret edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler.” [A'râf 7/179] kavlinde olduğu gibi kulak ve göz duygularının işlevsizliği beyan edilmiştir. Aksi takdirde bizzat kendilerinin ölülere benzetilmesinden sonra, sağırlara ve körlere benzetilmelerinde fazla bir meziyet (anlam derinliği) zahir olmazdı. Sanki bu sebeple el-Bahr sahibi: “Yani kalpleri ölü olanlar; yahut kendilerine okunan şeylerden faydalanmadıkları için ölülere benzetilmişlerdir” diyerek ölümün onların kalplerine nispet edilmesi ihtimalini öne almıştır.

وتعقب بأن ما ذكر تخيل بارد لأن القلب يوصف بالفقه والفهم لا السمع، وما ذكر أولا من أنهم أنفسهم شبهوا بالموتى هو الظاهر، ووجهه أنه على طريق التسليم والنظر لأحوالهم كأنه قيل: كيف تسمعهم الإرشاد إلى طريق الحق وهم موتى وهذا بالنظر لأول الدعوة ولو أحييناهم لم يفد أيضا لأنهم صم، وقد ولوا مدبرين وهذا بالنظر لحالهم بعد التبليغ البليغ ونفرتهم عنه، ثم إنا لو أسمعناهم أيضا فهم عمي لا يهتدون إلى العمل بما يسمعون، وهذا خاتمة أمرهم، ويعلم من هذا ما في ذلك من مزيد المزية الخالية عن التكلف.

Buna; zikredilen şeyin soğuk bir hayal olduğu, çünkü kalbin işitmekle değil kavramak ve anlamakla niteleneceği söylenerek itiraz edilmiştir. İlk zikredilen yani bizzat kendilerinin ölülere benzetildiği görüşü zahir olandır. Bunun veçhi ise teslimiyet ve onların hallerine bakış yoludur; sanki şöyle denilmiştir: Onlar ölü iken hak yola irşadı onlara nasıl işittireceksin? Bu durum ilk davete nazarandır; şayet onları diriltseydik bu da fayda vermezdi, çünkü onlar sağırdırlar ve arkalarını dönüp gitmişlerdir; bu da beliğ tebliğden sonraki hallerine ve ondan nefret edip kaçmalarına nazarandır. Sonra şayet onlara işittirseydik bile onlar kördürler, işittikleriyle amel etmeye hidayet bulamazlar; bu da işlerinin sonudur. Buradan, bu anlatımda hiçbir tekellüf (zorlama) bulunmayan ne kadar üstün bir meziyetin yer aldığı anlaşılır.

وجوز أن يكون التشبيه لطوائف على مراتبهم في الضلال، فمنهم من هو كالميت ومن هو كالأصم ومن هو كالأعمى، وهو وإن كان وجها خفيف المئونة إلا أنه خلاف الظاهر أيضا وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ أي الدعوة إلى

Benzetmenin, sapıklıktaki derecelerine göre fırkalara yönelik olması da caiz görülmüştür; zira onlardan kimi ölü gibi, kimi sağır gibi, kimi de kör gibidir. Bu her ne kadar zahmeti az bir vecih olsa da yine de zahire muhaliftir. { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ } “Ve sağırlara da daveti işittiremezsin,” yani herhangi bir

أمر من الأمور، وتقييد النفي بقوله تعالى: إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ لتتميم وتأكيد النفي فإنهم مع صممهم عن الدعاء إلى الحق معرضون عن الداعي مولون على أدبارهم، ولا ريب في أن الأصم لا يسمع الدعاء مع كون الداعي بمقابلة صماخه قريبا منه، فكيف إذا كان خلفه بعيدا منه، ومثله في التتميم قول امرئ القيس:

işe yapılan çağrıyı [işittiremezsin]. Nefyin Allah Teâlâ'nın: { إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “arkalarını dönüp gittikleri zaman” kavliyle kayıtlanması; nefyi tamamlamak ve pekiştirmek içindir. Zira onlar hakka yapılan çağrıya karşı sağır olmalarının yanı sıra, çağırandan da yüz çevirmekte ve arkalarını dönüp kaçmaktadırlar. Şüphe yok ki sağır bir kimse, çağıran kulak deliğinin karşısında ve ona yakın olduğu halde bile daveti işitmezken; arkasında ve ondan uzakta olduğu zaman nasıl işitsin! Anlatımı tamamlamada bunun bir benzeri İmruülkays'ın şu sözüdür:

حملت ردينيا كأن سنانه ... سنا لهب لم يتصل بدخان

“Öyle bir Rudeynî mızrağı taşıdım ki sanki onun ucu... Dumana karışmamış alevin parıltısıdır.”

وقرأ ابن كثير- لا يسمع الصم الدعاء- بالياء التحتانية وفتح الميم ورفع الضم وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ أي وما أنت بصارف العمي عن ضلالتهم هاديا لهم هداية موصلة إلى المطلوب لفقد الشرط العادي للاهتداء وهو البصر، وعَنْ متعلقة بالهداية باعتبار تضمنها معنى الصرف كما أشرنا إليه، وجوز أبو البقاء أن تعلق بالعمى ويكون المعنى أن العمى صدر عن ضلالتهم وفيه بعد، وإيراد الجملة الاسمية للمبالغة في نفي الهداية.

İbn Kesîr, iki noktalı yâ, mîm harfinin fethası ve samm lafzının ref'i ile «لا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ» şeklinde okumuştur. { وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ } “Körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletecek değilsin.” Yani hidayet bulmanın âdeten geçerli şartı olan görme duyusunun yokluğundan ötürü, körleri sapıklıklarından çevirip onları matluba ulaştırıcı bir hidayetle hidayete erdirici değilsin. { عَنْ } harf-i ceri, işaret ettiğimiz üzere vazgeçirme (sarf) manasını tazammun etmesi itibarıyla hidayete müteallıktır. Ebü'l-Bekâ, bunun körlük kelimesine müteallık olmasını ve mananın “körlük onların sapıklığından neşet etmiştir” şeklinde olmasını caiz görmüştür ki bunda uzaklık vardır. İsim cümlesi olarak getirilmesi ise hidayetin nefyinde mübalağa içindir.

وقرأ يحيى بن الحارث وأبو حيوة- «بهاد» - بالتنوين «العمي» بالنصب، وقرأ الأعمش وطلحة وابن وثاب وابن يعمر وحمزة- «تهدي» - مضارع هدى «العمي» بالنصب، وقرأ ابن مسعود- وما أن تهتدي- بزيادة أن بعد ما كما في قول امرئ القيس:

Yahya b. el-Hâris ve Ebû Hayve tenvin ile «بهادٍ» ve nasb ile «العُميَ» şeklinde okumuşlardır. El-A'meş, Talha, İbn Vessâb, İbn Ya'mer ve Hamza “hedâ”nın muzarisi olan «تَهْدِي» ve nasb ile «العُميَ» şeklinde okumuşlardır. İbn Mes'ûd ise İmruülkays'ın şu sözünde olduğu gibi “mâ”dan sonra “in” ziyadesiyle «وما إن تهتدي» şeklinde okumuştur:

حلفت لها بالله حلفة فاجر ... لناموا فما إن من حديث ولا صال

“Günahkâr birinin yeminiyle ona Allah adına yemin ettim ki... Uyudular; artık ortalıkta ne bir konuşma kaldı ne de bir ateş başında oturan.”

و «تهتدي» - مضارع اهتدى، و «العمي» بالرفع إِنْ تُسْمِعُ أي ما تسمع إسماعا يجدي السامع نفعا.

«تهتدي» kelimesi “ihtedâ” fiilinin muzarisidir, «العُميُ» ise ref iledir. { إِنْ تُسْمِعُ } “Sen ancak işittirirsin,” yani dinleyene fayda verecek bir işittirme ile asla işittiremezsin,

إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا أي من شأنهم الإيمان بها وهم الذين ليسوا موتى ولا صما ولا عميا.

{ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا } “ancak ayetlerimize iman eden kimselere.” Yani şanları ayetlere iman etmek olan kimselere [işittirebilirsin] ki onlar da ölü, sağır ve kör olmayan kimselerdir.

وقال بعض الأجلة: أي إلا من هو في علم الله تعالى كذلك، واعترض بأن صيغة الاستقبال وإن صحت باعتبار تعلق العلم فيما لا يزال إلا أن المناسب صيغة المضي، واختار المعترض أن المعنى إلا الذين يصدقون أن القرآن كلام الله تعالى إذ حينئذ تثبت نبوته ﷺ فيقبل قوله ويجدي إسماعه نفعا، وتعقب بأنه ينتقض الحصر بالمصدقين في الاستقبال إن كانت الصيغة للحال وبالمصدقين في الحال إن كانت للاستقبال، وإذا دفع لزوم الانتقاض بجعلها لهما لزم استعمال المشترك في معنييه معا أو الجمع بين الحقيقة والمجاز، وأجيب بأن المراد الحال ويدخل غيره فيه بدلالة النص من غير تكليف.

Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Yani ancak Allah Teâlâ'nın ilminde öyle olan kimseler müstesna. Buna şöyle itiraz edilmiştir: İstikbal sîgası (gelecek zaman kipi), ilmin ezelden ebede taalluku itibarıyla sahih olsa da [burada] münasip olan mazi sîgasıdır (geçmiş zaman kipidir). İtiraz eden zat, mananın “ancak Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğunu tasdik edenler” şeklinde olmasını tercih etmiştir; zira bu durumda O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliği sabit olur, sözü kabul edilir ve [ayetleri] işittirmesi fayda verir. Buna da şu şekilde karşılık verilmiştir: Eğer sîga şimdiki zaman içinse gelecekte tasdik edeceklerle, eğer gelecek zaman içinse şimdiki zamanda tasdik edenlerle hasr bozulur. Hasrın bozulması gerekliliği sîganın her ikisi için de geçerli kılınmasıyla defedilirse bu defa müşterek lafzın her iki anlamında birden kullanılması yahut hakikat ile mecazın bir arada toplanması gerekir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Kastedilen şimdiki zamandır ve diğerleri zorlamaya kaçmaksızın nassın delaletiyle buna dâhil olur.

وقال بعض المحققين: قد يراد بالمضارع الاستقبال الشامل لجميع الأزمنة فإن الاستقبال كما يكون بالنظر لزمان الحكم والتكلم على ما حقق في الأصول يجوز أن يكون بالنظر إلى علم القائل أيضا فيشمل من يؤمن هنا من آمن حالا كما يشمل من يؤمن استقبالا فلا غبار في المعنى الذي اختاره ذلك المعترض من هذه الحيثية، نعم قيل: إن فيه شبه تحصيل الحاصل لأن التصديق بالقرآن هو استماعه النافع، ولعل من عدل عنه إنما عدل لذلك، ولم يعبأ بالمغايرة بين ذينك الأمرين الظاهرة بعد النظر الصحيح، والحق أن ما ذكر من شبه تحصيل الحاصل على طرف الثمام لظهور الفرق بين الاسماع المراد في الآية والتصديق بأن القرآن كلام الله تعالى كما لا يخفى، وجوز أن يزاد بالآيات المعجزات التي أظهرها الله تعالى على يده ﵊ الشاملة للآيات التنزيلية والتكوينية وأن يراد بها الآيات التكوينية فقط، والإيمان بها التصديق بكونها آيات الله تعالى وليست من السحر وإذا أريد بالإسماع النافع على هذا إسماع الآيات التنزيلية ليؤتى بما تضمنته من الاعتقادات والأعمال كان الكلام أبعد وأبعد من أن يكون فيه شبه تحصيل الحاصل إلا أن ذلك لا يخلو عن شيء، وفي إرشاد العقل السليم أن إيراد الاسماع في النفي والإثبات دون الهداية مع قربها بأن يقال: إن تهدي إلا من يؤمن إلخ لما أن طريق الهداية هو إسماع الآيات التنزيلية فافهم، وقوله تعالى: فَهُمْ مُسْلِمُونَ قيل: تعليل لإيمانهم بها كأنه قيل: فإنهم منقادون للحق في كل وقت.

Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Muzari fiil ile bütün zamanları kapsayan istikbal (gelecek) kastedilmiş olabilir; zira istikbal, usul ilminde tahkik edildiği üzere hüküm ve konuşma zamanına göre olduğu gibi, konuşanın ilmine göre de olabilir. Dolayısıyla buradaki “iman eden” ifadesi gelecekte iman edecek olanları kapsadığı gibi hâlihazırda iman etmiş olanları da kapsar. Bu bakımdan mezkûr itirazcının tercih ettiği manada bir sakınca yoktur. Evet, şöyle denilmiştir: Bunda tahsil-i hâsıl (zaten var olanı elde etmeye çalışma) şüphesi vardır; çünkü Kur'an'ı tasdik etmek, onu faydalı bir şekilde dinlemek demektir. Bundan yüz çeviren kimse de muhtemelen bu sebeple yüz çevirmiştir ve doğru bir incelemeden sonra açıkça görülen bu iki husus arasındaki farka aldırış etmemiştir. Hak olan şu ki, zikredilen tahsil-i hâsıl şüphesi son derece zayıftır; çünkü ayette kastedilen işittirme ile Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğunu tasdik etmek arasındaki fark gizli değildir. Ayetlerden kastın, Allah Teâlâ'nın O'nun (aleyhisselâm) eliyle izhar ettiği ve hem tenzilî hem de tekvinî ayetleri kapsayan mucizeler olması yahut sadece tekvinî ayetler olması caiz görülmüştür. Bunlara iman etmek ise onların büyü değil, Allah Teâlâ'nın ayetleri olduğunu tasdik etmektir. Eğer bu doğrultuda faydalı işittirmeden maksat, ihtiva ettiği inanç ve amellerin yerine getirilmesi için tenzilî ayetlerin işittirilmesi olarak alınırsa, sözün tahsil-i hâsıl şüphesi taşımasından büsbütün uzaklaşılmış olur; ne var ki bu da birtakım mülahazalardan uzak değildir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmektedir: Hidayete erdirmek [ifadesi] lafzen çok yakın olduğu halde “ancak iman edenleri hidayete erdirirsin” denmeyip de nefy ve ispattaki ifadenin işittirme olarak getirilmesi, hidayete ulaştıran yolun tenzilî ayetleri işittirmek olmasındandır; iyi anla! Allah Teâlâ'nın: { فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “onlar artık teslim olmuşlardır” kavlinin onların bu ayetlere iman etmelerinin gerekçesi olduğu söylenmiştir; sanki “onlar her vakit hakka boyun eğen kimselerdir” denilmektedir.

وقيل: مخلصون لله تعالى من قوله تعالى: بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ [البقرة: ١١٢] ، وقيل: هو تعليل لما يدل عليه الكلام من أنهم يسمعون إسماعا نافعا لهم، وفي توحيد الضمير تارة. وجمعه أخرى رعاية للفظ من ومعناها.

Allah Teâlâ'nın: { بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Hayır, kim yüzünü Allah'a tertemiz teslim ederse...” [Bakara: 112] kavlinden hareketle “Allah Teâlâ'ya karşı ihlâslı kimselerdir” anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre bu, sözün delalet ettiği “onların kendilerine fayda verecek bir şekilde işittikleri” hususunun gerekçesidir. Zamirin bir yerde tekil, bir yerde çoğul getirilmesi ise “men” (مَنْ) lafzının hem lafzına hem de manasına riayet edilmesindendir.

واستدل بقوله سبحانه: إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى على أن الميت لا يسمع كلام الناس مطلقا، وسيأتي إن شاء الله تعالى تفصيل الكلام في ذلك في سورة الروم على أتم وجه وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بيان لما أشير إليه بقوله تعالى: بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ من بقية ما يستعجلونه من الساعة ومباديها، والمراد بالقول ما نطق من الآيات الكريمة بمجيء الساعة وما فيها من فنون الأهوال التي كانوا يستعجلونها وبوقوعه قيامها وحصولها عبر عن ذلك به للإيذان بشدة وقعها وتأثيرها، وإسناده إلى القول لما أن المراد بيان وقوعها من حيث إنها مصداق للقول الناطق بمجيئها، وقد أريد بالوقوع دنوه واقترابه كما في قوله تعالى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النحل: ١] ففيه مجاز المشارفة أي إذا دنا وقوع مدلول القول المذكور الذي لا يكادون يسمعونه ومصداقه.

Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” kavliyle, ölünün insanların sözünü mutlak surette işitmeyeceğine delil getirilmiştir. İnşâallahu Teâlâ bu konudaki sözün en tafsilatlı hali Rûm Suresi'nde gelecektir. { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } “O söz başlarına geldiği zaman” ayeti, Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “o acele istediğiniz şeylerin bir kısmı” kavliyle işaret edilen, aceleyle istedikleri kıyametin ve onun alametlerinin devamının bir açıklamasıdır. “Söz” (el-kavl) ile kastedilen, kıyametin kopacağını ve onların aceleyle gelmesini istedikleri türlü türlü korkunç hallerini bildiren kerim ayetlerdir. Sözün vuku bulması ise kıyametin kopması ve gerçekleşmesidir; dehşetinin ve tesirinin şiddetini bildirmek için bundan bu şekilde ifade edilmiştir. Vuku bulmanın söze isnat edilmesi ise, onun vukuunun gelişini haber veren söze tam bir مصداق (doğrulayıcı/karşılık) olması bakımından açıklanmak istenmesindendir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” [Nahl: 1] kavlinde olduğu gibi vuku bulmaktan maksat onun yaklaşması ve kapıya dayanmasıdır. Dolayısıyla burada mecâz-ı müşârefe (bir şeyin yaklaştığı anı vuku bulmuş gibi ifade etme mecazı) vardır; yani neredeyse hiç işitmek istemedikleri mezkûr sözün medlûlünün ve مصداقının vuku bulması yaklaştığı zaman,

أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ وذلك على ما أخرج ابن مردويه من حديث أبي سعيد الخدري مرفوعا، وهو.

{ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ } “onlara yerden bir dabbe çıkarırız.” Bu durum, İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den merfû olarak rivayet ettiğine göredir; bu da,

وجماعة عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما موقوفا «حين يترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر» .

ve bir topluluğun İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) mevkuf olarak rivayet ettiği üzere «İyiliğin emredilmesi ve kötülükten nehyedilmesi terk edildiği zamandır.»

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن مسعود قال: «أكثروا الطواف بالبيت من قبل أن يرفع وينسى الناس مكانه وأكثروا تلاوة القرآن من قبل أن يرفع، قيل: وكيف يرفع ما في صدور الرجال؟ قال: يسرى عليهم ليلا فيصبحون منه فقراء وينسون قول لا إله إلا الله ويقعون في قول الجاهلية وأشعارهم فذلك حين يقع القول عليهم» ، وهذا ظاهر في أن خروج الدابة حين لا يبقى في الأرض خير، ويقتضي ذلك أن يكون بعد موت عيسى والمهدي وأتباعهما ﵈، وسيأتي إن شاء الله تعالى من الأخبار ما هو ناطق بأنها تخرج وعيسى يطوف بالبيت ومعه المسلمون.

İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Beyt'i, ortadan kaldırılmadan ve insanlar onun yerini unutmadan önce çokça tavaf ediniz. Kur'an'ı da ortadan kaldırılmadan önce çokça okuyunuz. Denildi ki: İnsanların göğüslerindeki nasıl kaldırılır? Dedi ki: Geceleyin üzerlerine bir hâl gelir ve sabahleyin ondan tamamen mahrum kalırlar; 'Lâ ilâhe illallâh' sözünü unuturlar da cahiliye sözlerine ve şiirlerine dalarlar. İşte bu, sözün başlarına geldiği zamandır.» Bu rivayet, Dabbe'nin yeryüzünde hiçbir hayır kalmadığı zaman çıkacağı hususunda açıktır. Bu da onun İsa, Mehdi ve onlara tabi olanların (aleyhimesselâm) vefatından sonra olmasını gerektirir. İnşâallahu Teâlâ ileride onun İsa Beyt'i tavaf ederken ve beraberinde Müslümanlar bulunurken çıkacağını açıkça bildiren haberler gelecektir.

وأخرج نعيم بن حماد عن وهب بن منبه قال: أول الآيات الروم والثانية الدجال والثالثة يأجوح ومأجوج والرابعة عيسى والخامسة الدخان والسادسة الدابة، وصوب السفاريني أنها قبل الدخان، والحق أنها تخرج وفي الناس مؤمن وكافر، فالظاهر أن الخبر المذكور عن ابن مسعود غير صحيح، ويدل على ما ذكرنا من الحق ما

Nuaym b. Hammâd, Vehb b. Münebbih'ten şunu rivayet etmiştir: «Ayetlerin (kıyamet alametlerinin) ilki Rumlar, ikincisi Deccâl, üçüncüsü Ye'cûc ve Me'cûc, dördüncüsü İsa, beşincisi Duhan ve altıncısı Dabbe'dir.» Seffârînî ise Dabbe'nin Duhan'dan önce olduğunu doğru kabul etmiştir. Hak olan şudur ki o, insanlar arasında hem mümin hem de kâfir varken çıkar. Dolayısıyla İbn Mes'ûd'dan nakledilen mezkûr haberin sahih olmadığı açıktır. Bizim zikrettiğimiz hakikate şu rivayet delalet etmektedir:

أخرج أحمد والطيالسي ونعيم بن حماد وعبد بن حميد والترمذي وحسنه وابن ماجه وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في البعث عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: تخرج دابة الأرض ومعها عصا موسى وخاتم سليمان ﵉ فتجلو (١) وجه المؤمن بالخاتم وتحطم أنف الكافر بالعصا حتى يجتمع الناس على الخوان يعرف المؤمن من الكافر»

Ahmed, et-Tayâlisî, Nuaym b. Hammâd, Abd b. Humeyd, Tirmizî —ve onu hasen görmüştür—, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Dâbbetü'l-arz yanında Musa'nın asası ve Süleyman'ın (aleyhimesselâm) mührüyle çıkar. Mühürle müminin yüzünü aydınlatır (parlatır), asayla kâfirin burnunu kırar; öyle ki insanlar sofra başında toplanır ve mümin kâfirden ayırt edilir.»

وقد اختلفت الروايات فيها اختلافا كثيرا، فحكى أبو حيان في البحر والدميري في حياة الحيوان رواية أنه يخرج في كل بلد دابة مما هو مبثوث نوعها في الأرض فليست دابة واحدة وعليه يراد بدابة الجنس الصادق بالمتعدد، وأكثر الروايات أنها دابة واحدة وهو الصحيح، فالتعبير عنها باسم الجنس وتأكيد إبهامه بالتنوين الدال على التفخيم من الدلالة على غرابة شأنها وخروج أوصافها عن طور البيان ما لا يخفى، وعلى كونها واحدة اختلف فيها أيضا فقيل: هي من الإنس واستؤنس له بما

Dabbe hakkında rivayetler pek çok ihtilaf göstermiştir. Ebû Hayyân el-Bahr'da, Demîrî de Hayâtü'l-Hayavân'da şöyle bir rivayet nakletmiştir: Her beldede, türü yeryüzüne yayılmış olan canlılardan bir dabbe çıkar; dolayısıyla o tek bir dabbe değildir. Bu görüşe göre dabbe ile birden fazla fert için geçerli olan cins kastedilmiştir. Rivayetlerin çoğuna göre ise o tek bir dabbedir ve sahih olan da budur. Onun cins ismiyle ifade edilmesi ve büyüklüğü/korkunçluğu gösteren tenvin ile kapalılığının pekiştirilmesi; durumunun garipliğine ve vasıflarının beyan sınırlarını aştığına delalet etmektedir ki bu gizli değildir. Tek bir dabbe olduğu kabul edildiğinde de mahiyeti hakkında ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: O insan türündendir. Buna şu rivayetle delil getirilmeye çalışılmıştır:

روى محمد بن كعب القرظي قال: سئل عليّ كرّم الله تعالى وجهه عن الدابة فقال: أما والله إنها ليست بدابة لها ذنب ولكن لها لحية

Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ali'ye (kerremallâhu Teâlâ vecheh) Dabbe hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki o kuyruğu olan bir canlı değildir, fakat onun sakalı vardır.»

، وفي الميزان للذهبي عن جابر الجعفي-

Zehebî'nin el-Mîzân'ında Câbir el-Cu'fî'den nakledildiğine göre—

وهو كذاب- قال أبو حنيفة: ما لقيت أكذب منه أنه كان يقول: هي من الإنس وأنها عليّ نفسه كرّم الله تعالى وجهه وعلى ذلك جمع من إخوانه الشيعة ولهم في ذلك روايات: منها ما

ki o bir yalancıdır; Ebû Hanîfe: 'Ondan daha yalancısını görmedim' demiştir— o şöyle diyordu: 'O insan türündendir ve bizzat Ali'nin (kerremallâhu Teâlâ vecheh) kendisidir.' Şîa kardeşlerinden bir topluluk da bu görüştedir ve bu konuda birtakım rivayetleri vardır: Bunlardan biri de şudur:

رواه عليّ بن إبراهيم في تفسيره عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه قال: قال رجل لعمار بن ياسر: يا أبا اليقظان آية في كتاب الله تعالى أفسدت قلبي، قال عمار: وأية آية هي؟! فقال: قوله تعالى: وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ الآية فأية دابة هذه؟ قال عمار: والله ما أجلس ولا آكل ولا أشرب حتى أريكها فجاء عمار مع الرجل إلى أمير المؤمنين علي كرّم الله تعالى وجهه وهو يأكل تمرا وزبدا فقال: يا أبا اليقظان هلم فجلس عمار يأكل معه فتعجب الرجل منه فلما قام عمار قال الرجل: سبحان الله حلفت أنك لا تجلس ولا تأكل ولا تشرب حتى ترينيها قال عمار: قد أريتكها إن كنت تعقل، وروى العياشي هذه القصة بعينها عن أبي ذر

Ali b. İbrâhim'in kendi tefsirinde Ebû Abdillâh'tan (radıyallâhu Teâlâ anh) rivayet ettiğine göre: Bir adam Ammâr b. Yâsir'e: «Ey Ebü'l-Yakzân! Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bir ayet kalbimi bozdu/şüpheye düşürdü» dedi. Ammâr: «O hangi ayettir?!» diye sordu. Adam: «Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } ayetidir. Bu dabbe hangisidir?» dedi. Ammâr: «Allah'a yemin ederim ki onu sana gösterinceye kadar ne oturacağım, ne yiyeceğim ne de içeceğim» dedi. Ammâr adamla birlikte Müminlerin Emîri Ali'nin (kerremallâhu Teâlâ vecheh) yanına geldi; o hurma ile tereyağı yiyordu. Ali: «Ey Ebü'l-Yakzân, yaklaş» dedi. Ammâr da oturup onunla birlikte yemeye başladı. Adam buna şaşırdı. Ammâr kalktığında adam: «Sübhânallâh! Onu bana gösterinceye kadar oturmayacağına, yemeyeceğine ve içmeyeceğine yemin etmiştin!» dedi. Ammâr: «Eğer aklın eriyorsa onu sana gösterdim ya!» dedi. El-Ayyâşî de bu kıssanın aynısını Ebû Zer'den

أيضا وكل ما يروونه في ذلك كذب صريح، وفيه القول بالرجعة التي لا ينتهض لهم عليها دليل.

rivayet etmiştir. Bu hususta rivayet ettikleri her şey apaçık bir yalandır. Bunda, lehlerine hiçbir delil bulunmayan 'ric'at' (dünyaya geri dönüş) inancı vardır.

وفي بعض الآثار ما يعارض ما ذكر،

Bazı rivayetlerde ise bu zikredilenlere aykırı hususlar yer almaktadır.

فقد أخرج ابن أبي حاتم عن النزال بن سبرة قال: قيل لعلي كرّم الله تعالى وجهه: إن ناسا يزعمون أنك دابة الأرض، فقال: والله إن لدابة الأرض لريشا وزغبا وما لي ريش ولا زغب وإن لها لحافرا وما لي من حافر وإنها لتخرج من حفر الفرس الجواد ثلاثا

Nitekim İbn Ebî Hâtim, en-Nezzâl b. Sebre'den rivayet etmiştir; demiştir ki: Ali'ye (kerremallâhu Teâlâ vecheh): «Bazı insanlar senin Dâbbetü'l-arz olduğunu iddia ediyorlar» denildi. Bunun üzerine o şöyle dedi: «Allah'a yemin olsun ki Dâbbetü'l-arz'ın tüyleri ve havları vardır, benim ise tüyüm ve havım yoktur. Onun tırnakları/tırnaklı ayakları vardır, benim ise tırnaklı ayağım yoktur. O, soylu atın çukurlarından üç defa çıkar da

وما خرج ثلثها، والمشهور- وهو الحق- أنها دابة ليست من نوع الإنسان، فقيل: هي الثعبان الذي كان في جوف الكعبة واختطفته العقاب حين أرادت قريش بناء البيت الحرام فمنعهم وأن العقاب التي اختطفته ألقته بالحجون فالتقمته الأرض، وذكر ذلك الدميري عن ابن عباس، والأكثرون على أنها غيرها.

üçte biri dahi çıkmış olmaz.» Meşhur ve hak olan şudur ki, o insan türünden olmayan bir canlıdır. Denildi ki: O, Kâbe'nin içinde bulunan ve Kureyş Beyt-i Harâm'ı bina etmek istediğinde onlara engel olunca kartalın kapıp götürdüğü yılandır; onu kapıp götüren kartal Hacûn mevkisine atmış, yer de onu yutmuştur. Bunu Demîrî, İbn Abbas'tan nakletmiştir. Çoğunluk ise onun bundan başka bir şey olduğu görüşündedir.

أخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن الزبير أنه وصف الدابة فقال: رأسها رأس ثور وعينها عين خنزير وأذنها أذن فيل وقرنها قرن إيل وعنقها عنق نعامة وصدرها صدر أسد ولونها لون نمر وخاصرتها خاصرة هرة وذنبها ذنب كبش وقوائمها قوائم بعير بين كل مفصلين اثنا عشر ذراعا- زاد ابن جرير- بذراع آدم ﵇.

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbnü'z-Zübeyr'den rivayet etmişlerdir ki o Dabbe'yi şöyle vasfetmiştir: «Başı boğa başı, gözü domuz gözü, kulağı fil kulağı, boynuzu dağ keçisi boynuzu, boynu devekuşu boynu, göğsü aslan göğsü, rengi kaplan rengi, böğrü kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu, bacakları deve bacakları gibidir; her iki eklemi arası on iki arşındır —İbn Cerîr şunu ziyade etmiştir— Âdem'in (aleyhisselâm) arşınıyla.»

ونقل السفاريني عن كعب أنه قال: صوتها صوت حمار، وأخرج ابن المنذر عن ابن عباس أنه قال: الدابة مؤلفة ذات زغب وريش فيها من ألوان الدواب كلها وفيها من كل أمة سيما وسيماها من هذه الأمة أنها تتكلم بلسان عربي مبين، وعن أبي هريرة أنه قال: فيها من كل لون وما بين قرنيها فرسخ للراكب، وفي رواية أخرى عن ابن عباس أن لها عنقا مشرفا يراها من بالمشرق كما يراها من بالمغرب ولها وجه كوجه الإنسان ومنقار كمنقار الطير ذات وبر وزغب، وعن وهب وجهها وجه رجل وسائر خلقها كخلق الطير، وصرح في بعض الروايات بأن لها جناحين، وذكر بعضهم أن طولها ستون ذراعا، واختلف في محل خروجها فقيل: المسجد الحرام لما

Seffârînî, Kâ'b'dan onun sesinin merkep sesi olduğunu nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Abbas'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Dabbe tüylü ve havlıdır; üzerinde bütün hayvanların renklerinden renkler vardır. Her ümmetten bir alamet taşır; bu ümmetten alameti ise apaçık Arap diliyle konuşmasıdır.» Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: «Onda her renkten vardır ve iki boynuzunun arası bir atlının mesafesiyle bir fersahtır.» İbn Abbas'tan gelen başka bir rivayette ise onun yüksek bir boynu olduğu, doğudakilerin de batıdakilerin de onu gördüğü, yüzünün insan yüzü gibi, gagasının kuş gagası gibi olduğu, yünlü ve tüylü olduğu nakledilmiştir. Vehb'den nakledildiğine göre yüzü erkek yüzü, diğer yaratılışı ise kuş yaratılışı gibidir. Bazı rivayetlerde onun iki kanadı olduğu açıkça ifade edilmiş, bazısı da boyunun altmış arşın olduğunu zikretmiştir. Çıkacağı yer konusunda da ihtilaf edilmiştir; denildi ki: Mescid-i Harâm'dır. Zira,

أخرج ابن جرير عن حذيفة بن اليمان قال: «ذكر رسول الله ﷺ الدابة فقال حذيفة: يا رسول الله من أين تخرج؟ قال: من أعظم المساجد حرمة على الله تعالى بينما عيسى ﵇ يطوف بالبيت ومعه المسلمون إذ تضطرب الأرض من تحتهم تحرك القنديل وينشق الصفا مما يلي المسجد فتخرج الدابة من الصفا أول ما يبدو رأسها ملمعة ذات وبر وريش لن يدركها طالب ولن يفوتها هارب تسم الناس مؤمن وكافر: أما المؤمن فيرى وجهه كأنه كوكب دري وتكتب بين عينيه مؤمن وأما الكافر فتنكت بين عينيه نكتة سوداء وتكتب كافر» .

İbn Cerîr'in Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet ettiğine göre: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Dabbe'yi zikretti. Huzeyfe: 'Ey Allah'ın Resûlü, nereden çıkar?' diye sordu. Buyurdu ki: 'Allah Teâlâ katında hürmeti en büyük olan mescitten çıkar. İsa (aleyhisselâm) Beyt'i tavaf ederken ve beraberinde Müslümanlar bulunurken birden altlarındaki yer sarsılır, kandil gibi sallanır ve Safâ mescide bakan tarafından yarılır. Dabbe Safâ'dan ilk olarak alacalı, tüylü ve havlı olan başı görünecek şekilde çıkar. Onu isteyen yakalayamaz, ondan kaçan da kurtulamaz. İnsanları mümin ve kâfir olarak damgalar: Mümine gelince, yüzü parlayan bir yıldız gibi görünür ve iki gözü arasına 'mümin' yazılır. Kâfire gelince, iki gözü arasına siyah bir nokta koyar ve 'kâfir' yazar.'»

وأخرج ابن أبي شيبة والخطيب في تالي التلخيص عن ابن عمر قال: تخرج الدابة من جبل جياد في أيام التشريق والناس بمنى

İbn Ebî Şeybe ve Tâlî et-Telhîs'te el-Hatîb, İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Dabbe teşrik günlerinde, insanlar Mina'da iken Ciyâd dağından çıkar,

،

»

وأخرج ابن مردويه والبيهقي عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «تخرج دابة الأرض من جياد فيبلغ صدرها الركن ولم يخرج ذنبها بعد وهي دابة ذات وبر وقوائم».

İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Dâbbetü'l-arz Ciyâd'dan çıkar; göğsü Rükn'e ulaşır da henüz kuyruğu çıkmamış olur. O tüylü ve bacaklı bir hayvandır.».

وأخرج البخاري في تاريخه وابن ماجة وابن مردويه عن بريدة رضي الله تعالى عنه قال: «ذهب بي رسول الله ﷺ إلى موضع بالبادية قريب من مكة فإذا أرض يابسة حولها رمل فقال رسول الله ﷺ: «تخرج الدابة من هذا الموضع فإذا شبر في شبر» .

Buhârî Târîh'inde, İbn Mâce ve İbn Merdûye Büreyde'den (radıyallâhu Teâlâ anh) rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) beni çölde Mekke'ye yakın bir yere götürdü; bir de baktım ki etrafı kum olan kuru bir yer. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Dabbe işte bu yerden çıkacaktır' buyurdu; burası bir karışa bir karışlık bir yerdi.»

وجاء في بعض الروايات أنها تخرج من أقصى البادية

Bazı rivayetlerde onun çölün en uzak noktasından çıkacağı nakledilmiştir.

،

,

وفي بعض من مدينة قوم لوط

Bazı rivayetlerde Lût kavminin şehrinden çıkacağı nakledilmiştir.

،

,

وفي بعض أن لها ثلاث خرجات في الدهر: تخرج في أول خرجة في أقصى اليمن منتشرا ذكرها بالبادية ولا يدخل ذكرها القرية يعني مكة، ثم تخرج خرجة أخرى فيعلو ذكرها في البادية ويدخل القرية، ثم بينما الناس في أعظم المساجد حرمة لم يرعهم إلا وهي في ناحية المسجد من الركن الأسود وباب بني مخزوم فيرفضّ الناس عنها شتى وتثبت عصابة من المسلمين عرفوا أنهم لن يعجزوا الله تعالى فتنفض عن رأسها التراب فتجلو عن وجوههم حتى كأنهم الكواكب الدرية

Bazı rivayetlerde ise onun dünya hayatında üç defa çıkışı olacağı zikredilmiştir: İlk çıkışında Yemen'in en uzak köşesinden çıkar, haberi çölde yayılır fakat şehre yani Mekke'ye haberi girmez. Sonra bir başka çıkış yapar; çölde haberi yayılır ve şehre de girer. Daha sonra insanlar hürmeti en büyük olan mescidde iken, ansızın onu Mescid'in bir köşesinde, Rükn-i Esved ile Benî Mahzûm kapısı arasında görürler; insanlar darmadağınık olarak ondan kaçışır. Allah Teâlâ'yı asla aciz bırakamayacaklarını bilen Müslümanlardan bir grup ise sebat eder. Dabbe başındaki toprağı silker ve onların yüzlerini parlatır; öyle ki parlayan yıldızlar gibi olurlar.

، واختلف أيضا في أنها هل تخلق يوم تخرج أو هي مخلوقة الآن؟ فقيل: إنها تخلق يوم تخرج، وقيل: إنها مخلوقة الآن لكن لم تؤمر بالخروج.

Onun çıkacağı gün mü yaratılacağı, yoksa şu anda yaratılmış mı olduğu konusunda da ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Çıkacağı gün yaratılır. Denildi ki: Şu anda yaratılmıştır fakat henüz çıkması emredilmemiştir.

واستدل بما روي عن ابن عباس أنه قرع الصفا بعصاه وهو محرم وقال: إن الدابة لتسمع قرع عصاي هذه، وعليه من يقول: إنها الثعبان، ومن يقول: إنها الجساسة التي تتجسس الأخبار للدجال كما هو المروي عن عبد الله بن عمرو بن العاص، وزعم بعضهم أنها مخلوقة في عهد الأنبياء المتقدمين ﵈،

İbn Abbas'tan ihramlı iken asasıyla Safâ'ya vurup: «Şüphesiz Dabbe şu asamın vuruşunu işitmektedir» dediği rivayetiyle delil getirilmiştir. Onun yılan olduğunu söyleyenler ile Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiği üzere Deccâl için haber toplayan Cessâse olduğunu söyleyenler de bu görüştedir. Bazıları ise onun geçmiş peygamberler (aleyhimüsselâm) zamanında yaratıldığını ileri sürmüşlerdir.

فقد أخرج ابن أبي شيبة وعبد ابن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن الحسن «أن موسى ﵇ سأل ربه سبحانه أن يريه الدابة فخرجت ثلاثة أيام ولياليهن تذهب في السماء لا يرى واحد من طرفيها فرأى ﵇ منظرا فظيعا فقال: يا رب ردها فردها

Nitekim İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Hasan'dan şunu rivayet etmişlerdir: «Musa (aleyhisselâm) Yüce Rabbinden kendisine Dabbe'yi göstermesini istedi. O da üç gün üç gece göğe doğru uzanarak çıktı; iki ucundan biri dahi görünmüyordu. Musa (aleyhisselâm) korkunç bir manzara gördü ve: 'Ey Rabbim, onu geri çevir' dedi, O da geri çevirdi.»

،

,

وجاء في حديث أخرجه نعيم بن حماد في الفتن والحاكم في المستدرك عن ابن مسعود أنها إذا خرجت تقتل إبليس عليه اللعنة- وهو ساجد- وذلك بعد طلوع الشمس من مغربها

Nuaym b. Hammâd'ın el-Fiten'de ve Hâkim'in el-Müstedrek'te İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği bir hadiste geçtiğine göre o çıktığında, güneşin batıdan doğmasından sonra lanetli İblis'i —o secde halinde iken— öldürür

وتحقق هلاكه عنده، والأخبار في هذه الدابة كثيرة.

ve onun helaki yanında gerçekleşir. Bu Dabbe hakkındaki haberler pek çoktur.

وفي البحر أنهم اختلفوا- في ماهيتها وشكلها ومحل خروجها وعدد خروجها ومقدار ما يخرج منها وما تفعل بالناس وما الذي تخرج به- اختلافا مضطربا معارضا بعضه بعضا فاطرحنا ذكره لأن نقله تسويد للورق بما لا يصح وتضييع لزمان نقله اه، وهو كلام حق وأنا إنما نقلت بعض ذلك دفعا لشهوة من يحب الاطلاع على شيء من أخبارها صدقا كان أو كذبا، وقد تصدى السفاريني في كتابه البحور الزاخرة للجمع بين بعض هذه الأخبار المتعارضة ولا أظنه أتى بشيء.

el-Bahr'da şöyle denilmektedir: 'Onun mahiyeti, şekli, çıkış yeri, kaç defa çıkacağı, kendisinden ne kadarının çıkacağı, insanlara ne yapacağı ve yanında ne ile çıkacağı hususunda birbiriyle çelişen ve muztarip olan pek çok ihtilaf etmişlerdir; bu yüzden biz bunları zikretmeyi terk ettik. Çünkü bunları nakletmek, sahih olmayan şeylerle sayfaları karartmak ve nakil vaktini boşa harcamaktır.' [el-Bahr'dan nakil bitti.] Bu doğru bir sözdür; ben ise doğru olsun yalan olsun onun haberlerinden bir şeyler öğrenmek isteyenin arzusunu gidermek için bunlardan bazılarını naklettim. Seffârînî el-Buhûrü'z-Zâhire adlı kitabında bu çelişkili haberlerin arasını cem etmeye girişmiştir, ancak bir şey ortaya koyabildiğini sanmıyorum.

ثم إن الأخبار المذكورة أقربها للقبول الخبر الذي حسنه الترمذي، ومن الأخبار في هذا الباب ما صححه الحاكم وتصحيحه محكوم عليه بين المحدثين بعدم الاعتبار، وقصارى ما أقول في هذه الدابة أنها دابة عظيمة ذات قوائم ليست من نوع الإنسان أصلا يخرجها الله تعالى آخر الزمان من الأرض، وفي تقييد إخراجها بقوله سبحانه: مِنَ الْأَرْضِ نوع إشارة على ما قيل: إلى أن خلقها ليس بطريق التوالد بل هو بطريق التولد نحو خلق الحشرات.

Zikredilen haberlerin kabule en yakın olanı, Tirmizî'nin hasen gördüğü haberdir. Bu babdaki haberlerden bir kısmı da Hâkim'in tashih ettiği rivayetlerdir ki onun tashihi muhaddisler nezdinde muteber sayılmamaktadır. Bu Dabbe hakkında söyleyebileceğim en son söz şudur: O, insan türünden asla olmayan, ayakları bulunan büyük bir canlıdır; Allah Teâlâ onu ahir zamanda yerden çıkaracaktır. Onun çıkarılmasının Yüce Allah'ın: { مِنَ الْأَرْضِ } kavliyle kayıtlanmasında —denildiğine göre— onun yaratılışının tenasül (üreme) yoluyla değil, haşeratın yaratılışı gibi tevellüd (maddeden doğrudan oluşma) yoluyla olduğuna bir nevi işaret vardır.

وقيل: إنه للإشارة إلى تكونها في جوف الأرض فيكون في إخراجها من الأرض رمز إلى ما يكون في الساعة التي أخرجت هي بين يديها من تشقق الأرض وخروج الناس من جوفها أحياء كاملة خلقتهم، وفي هذا وما قبله ذهاب إلى تعلق مِنَ الْأَرْضِ ب أَخْرَجْنا وهو الظاهر الذي ينبغي أن يعول عليه دون كونه متعلقا بمحذوف وقع صفة لدابة أي دابة كائنة من الأرض.

Onun yerin derinliklerinde teşekkül ettiğine işaret olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla onun yerden çıkarılmasında, hemen öncesinde çıkarıldığı kıyamet vaktinde yerin yarılmasına ve insanların onun bağrından diri ve yaratılışları tam olarak çıkışlarına bir remiz vardır. Bu ve önceki görüşte { مِنَ الْأَرْضِ } ifadesinin { أَخْرَجْنا } fiiline müteallık olduğu kabul edilmiştir ki itimat edilmesi gereken zahir olan da budur; yoksa dabbe lafzının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallık olup “yerden olan bir dabbe” manasına gelmesi değildir.

تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ أي تكلمهم بأنهم كانوا لا يتيقنون بآيات الله تعالى الناطقة بمجيء الساعة ومباديها أو بجميع آياته التي من جملتها تلك الآيات، وقيل: بآياته التي من جملتها خروجها بين يدي الساعة وليس بذاك، وإضافة الآيات إلى نون العظمة لأنها حكاية منه تعالى لمعنى قولها لا لعين عبارتها.

{ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ } “onlara, insanların ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını söyler/onları yaralar.” Yani onlara, Allah Teâlâ'nın kıyametin kopuşunu ve alametlerini bildiren ayetlerine yahut o ayetlerin de dâhil olduğu bütün ayetlerine kesin bir şekilde inanmadıklarını söyler. Denildi ki: Kıyametin hemen öncesinde kendisinin çıkışının da dâhil olduğu ayetlerine [inanmadıklarını söyler] ki bu pek tutarlı değildir. Ayetlerin azamet “nûn”una (nâ / نا zamirine) izafe edilmesi, Allah Teâlâ'nın onun sözünün lafzını aynen değil, manasını nakletmesindendir.

وقيل: لأنها حكاية منها لقول الله ﷿ وقيل: لاختصاصها به تعالى وأثرتها عنده سبحانه كما يقول بعض خواص الملك خيلنا وبلادنا، وإنما الخيل والبلاد لمولاه، وقيل: هناك مضاف محذوف أي بآيات ربنا.

Dabbe'nin Allah Azze ve Celle'nin sözünü nakletmesinden ötürü böyle olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Dabbe'nin Allah Teâlâ'ya has ve O'nun katında seçkin kılınmış olmasındandır; nitekim hükümdarın yakınlarından biri, atlar ve beldeler efendisine ait olduğu halde “atlarımız ve beldelerimiz” der. Bir diğer görüşe göre ise orada hazfedilmiş bir muzâf vardır; yani “Rabbimizin ayetlerine” demektir.

والظاهر أن ضمير الجمع في تكلمهم للكفرة المنكرين للبعث مطلقا لا للكفرة المحدث عنهم فيما سبق بخصوصهم ضرورة أنهم ليسوا موجودين عند إخراج الدابة لتكلمهم، وتكليمها إياهم- وهم موتى- بعيد أو غير معقول، والرجعة التي يعتقدها الشيعة لا نعتقدها، والآية الآتية لا تدل كما يزعمون عليها. ويسهل أمر ذلك أنه ليس مدار الحديث عنهم سوى ما هم عليه من الشرك والكفر بالآيات وإنكار البعث وذلك موجود فيهم وفي الكفرة الموجودين عند إخراج الدابة، ومثله ضميرا- عليهم. ولهم- والمراد بالناس الكفرة الماضون مطلقا لا مشركو أهل مكة فقط، والمراد بإخبارها إياهم بذلك التحسر على ما فاتهم من الإيقان بما قرب وقوعه وظهور بطلان ما اعتقدوه فيه ومؤاخذتهم على التكذيب به أشد مؤاخذة، وفي ذلك استدعاء لأمثالهم إلى ترك ما هم عليه مما شاركوهم به من التكذيب وإنكار البعث، وجوز أن يراد بالناس مشركو أهل مكة وأمر الإخبار على حاله.

Zahir olan şu ki, { تُكَلِّمُهُمْ } ifadesindeki çoğul zamiri, önceden bahsedilen kâfirlere özel olarak değil, öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden bütün kâfirlere aittir; zira kendilerine konuşması için Dabbe'nin çıkarılışı sırasında onların hayatta olmadıkları zaruridir. Onlar ölü iken Dabbe'nin onlarla konuşması ise uzak bir ihtimaldir yahut akla uygun değildir. Şîa'nın inandığı “ric'at”a biz inanmıyoruz ve gelecek ayet de onların iddia ettiği gibi buna delalet etmemektedir. Bu meselenin anlaşılmasını kolaylaştıran husus şudur: Onlardan bahsedilmesinin yegâne sebebi, içinde bulundukları şirk, ayetleri inkâr ve dirilişi yalanlama durumudur; bu ise hem onlarda hem de Dabbe'nin çıkarılışı sırasında var olan kâfirlerde mevcuttur. { عَلَيْهِمْ } ve { لَهُمْ } ifadelerindeki iki zamir de böyledir. “İnsanlar” (en-nâs) ile kastedilen ise sadece Mekke ehlinin müşrikleri değil, geçmiş kâfirlerin tamamıdır. Dabbe'nin bunu onlara haber vermesinden maksat; gerçekleşmesi yaklaşan ve inandıkları şeylerin bâtıllığı ortaya çıkan hususlara kesin olarak inanma fırsatını kaçırdıkları için hayıflanmalarını sağlamak ve yalanlamalarından ötürü onları en şiddetli şekilde muaheze etmektir. Bunda, yalanlama ve dirilişi inkâr konusunda onlara ortak olan benzerlerini, içinde bulundukları bu durumu terk etmeye bir çağrı vardır. “İnsanlar” ile Mekke ehlinin müşriklerinin kastedilmiş olması ve haber verme işinin bu haliyle kalması da caiz görülmüştür.

وقيل: يجوز أن تكون الضمائر للناس لا للكفرة منهم خاصة، ويراد بالناس إما الكفرة المنكرون للبعث، والمراد بالإخبار التنفير عما كانوا عليه من الإنكار ليثبت المؤمن ويرتدع الكافر، وإما مشركو أهل مكة والمراد بالإخبار ذلك.

Şöyle de denilmiştir: Zamirlerin özel olarak kâfirlere değil, insanlara ait olması caizdir. “İnsanlar” ile ya öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden kâfirler kastedilmiştir ve haber vermekten maksat müminin sebat etmesi, kâfirin de vazgeçmesi için inkâr ettikleri şeylerden onları nefret ettirmektir; yahut Mekke ehlinin müşrikleri kastedilmiştir ve haber vermekten maksat yine budur.

وقيل: المراد به التشنيع عليهم بين أحبائهم وأعدائهم وكان بلسان الدابة ليكون أبلغ لما فيه من ظهور خطئهم عند ما لا يظن إدراكه له فضلا عن النطق به وإذاعته على سبيل التشنيع، وكان بين يدي الساعة ليردفه بلا كثير فصل ما يشبهه من شهادة الأعضاء عليهم وهي أبعد وقوعا مع تشنيع الدابة، وفي وقوعها بعده ما يشبه الترقي من العظيم إلى الأعظم، وأيد كون الضمائر للناس على الإطلاق وأن المراد بالناس المذكور في النظم الكريم أهل مكة ما

Denildi ki: Bundan maksat dostları ve düşmanları arasında onları rezil edip kınamaktır. Dabbe'nin lisanıyla olması ise daha beliğ olması içindir; zira bunu idrak etmesi dahi beklenmeyen bir varlığın hatalarını ortaya koyması, üstelik bunu dile getirip rezil etme yoluyla yayması çok daha etkilidir. Kıyametin hemen öncesinde olması ise, Dabbe'nin onları rezil etmesiyle birlikte vuku bulması daha da uzak olan organların onların aleyhine şahitlik etmesinin fazla bir fasıla olmaksızın peşinden gelmesi içindir. Dabbe'den sonra organların şahitliğinin gerçekleşmesinde büyük olandan daha büyük olana doğru bir terakkî (derece derece yükselme) benzeri bir durum vardır. Zamirlerin mutlak olarak insanlara ait olduğunu ve kerim nazımda zikredilen “insanlar” ile Mekke ehlinin kastedildiğini şu rivayet desteklemektedir:

روي عن وهب أن الدابة تخبر كل من تراه أن أهل مكة كانوا بمحمد ﷺ والقرآن لا يوقنون

Vehb'den rivayet edildiğine göre: «Dabbe gördüğü herkese, Mekke ehlinin Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Kur'an'a kesin olarak inanmadıklarını haber verir.»

وقيل: ضميرا- عليهم. ولهم- لمشركي أهل مكة المحدث عنهم فيما سبق، ومعنى لَهُمْ لذمهم أو نحوه، وضمير تُكَلِّمُهُمْ للناس الموجودين عند الإخراج أو للكفرة كذلك، والمراد بالناس المذكور في النظم الكريم أولئك المشركون، وقيل: غير ذلك، ولا يخفى عليك بأدنى تأمل ما هو الأولى والأظهر في الآية من الأقوال، وأيا ما كان فوصف الناس بعدم الإيقان بالآيات مع أنهم كانوا جاحدين لها للإيذان بأنه كان من حقهم أن يوقنوا بها ويقطعوا بصحتها، وقد اتصفوا بنقيض ذلك وكون التكليم من الكلام هو الظاهر، ويؤيده قراءة أبي- تنبئهم- وقراءة يحيى بن سلام تحدثهم.

Denildi ki: { عَلَيْهِمْ } ve { لَهُمْ } ifadelerindeki iki zamir daha önce kendilerinden bahsedilen Mekke ehlinin müşriklerine aittir; { لَهُمْ } ifadesinin manası onları yermek için yahut benzeri bir şeydir. { تُكَلِّمُهُمْ } kelimesindeki zamir ise çıkış anında mevcut olan insanlara yahut aynı şekilde kâfirlere aittir. Kerim nazımda zikredilen “insanlar” ile kastedilen de o müşriklerdir. Başka şeyler de söylenmiştir. En ufak bir tefekkürle dahi ayetteki görüşlerin hangisinin daha evlâ ve daha zahir olduğu sana gizli kalmaz. Her halükarda, insanların ayetleri inkâr etmelerine rağmen ayetlere kesin olarak inanmamakla vasfedilmeleri; onların bu ayetlere kesin olarak inanmalarının ve doğruluğunu kati olarak kabul etmelerinin hakları/görevleri olduğunu, ancak bunun tam zıddı ile vasıflandıklarını bildirmek içindir. “Tukellimühüm” kelimesinin “kelâm”dan (konuşmaktan) gelmesi zahir olan görüştür. Übey'in «تنبئهم» (onlara haber verir) kıraati ile Yahyâ b. Sellâm'ın «تحدثهم» (onlarla konuşur) kıraati de bunu desteklemektedir.

وقيل: هو من الكلم بمعنى الجرح والتفعيل للتكثير، ويؤيده قراءة ابن عباس ومجاهد وابن جبير وأبي زرعة والجحدري وأبي حيوة وابن أبي عبلة «تكلمهم» بفتح التاء وسكون الكاف وتخفيف اللام وقراءة بعضهم- «تجرحهم» - مكان تكلمهم، وكأنه أريد بالجرح ما هو مقابل التعديل، ويرجع ذلك إلى معنى التشنيع ورجوع الضمائر عليه إلى الكفرة المحدث عنهم فيما سبق مما لا غبار عليه، وقوله تعالى: أَنَّ النَّاسَ إلخ بتقدير بأن الناس، والمعنى تشنع عليهم بهذا الكلام، ويراد بالناس فيه أولئك المشنع عليهم، وظاهر الآية وقوعه في كلامها بهذا اللفظ، ولعل فهم السامعين كون المراد به مشركي مكة وقت التشنيع بمعونة قرينة تدل على ذلك إذ ذاك، ويحتمل أن يكون الواقع فيه بدله مشركي مكة أو نحوه، لكن جاء في الحكاية بلفظ الناس، والنكتة فيه على ما قيل: الإيماء إلى كثرتهم.

Denildi ki: Bu, yaralamak manasındaki “kelm”den (el-kelm / الكَلْم) gelmektedir ve tef'îl babı çokluk içindir. İbn Abbas, Mücâhid, İbn Cübeyr, Ebû Zür'a, el-Cahderî, Ebû Hayve ve İbn Ebî Abele'nin tâ harfinin fethası, kâf harfinin sükûnu ve lâm harfinin tahfifi ile «تَكْلِمُهُمْ» şeklindeki kıraati ve bazılarının «تُكَلِّمُهُمْ» yerine «تَجْرَحُهُمْ» (onları yaralar) şeklindeki kıraati bunu desteklemektedir. Sanki cerh (yaralamak) ile ta'dîlin zıddı olan cerh (kusurlarını sayıp dökmek) kastedilmiştir. Bu da rezil etme manasına raci olur ve buna göre zamirlerin önceden bahsedilen kâfirlere dönmesi konusunda hiçbir şüphe yoktur. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ النَّاسَ } vb. kavli «بِأَنَّ النَّاسَ» takdirindedir. Mana ise: Bu sözle onları rezil eder; buradaki “insanlar” ile de rezil edilen o kimseler kastedilmiştir. Ayetin zahiri, bu lafzın aynen onun sözünde vaki olduğunu gösterir. Dinleyenlerin bundan kastedilenin rezil edilme anında Mekke müşrikleri olduğunu anlamaları, muhtemelen o esnada buna delalet eden bir karinenin yardımıyladır. Sözde bunun yerine Mekke müşrikleri veya benzeri bir ifadenin yer almış olması da muhtemeldir; fakat nakilde “insanlar” lafzıyla gelmiştir. Denildiğine göre bundaki nükte onların çokluğuna ima etmektir.

وقيل: الرمز إلى مزيد قبح عدم الإيقان منهم، ويعلم مما ذكر وجه العدول عن- أنهم- إلى أَنَّ النَّاسَ وجوز أن يكون بتقدير حرف التعليل أي لأن الناس إلخ، وهو تعليل من جهته تعالى لجرحها إياهم، وفيه إقامة الظاهر مقام الضمير الراجع كالضمائر السابقة إلى مشركي مكة، وجوز أن تقدر الباء على أنها سببية.

Onlardaki yakîn eksikliğinin (inanmayışlarının) çirkinliğinin büyüklüğüne remiz olduğu da söylenmiştir. Zikredilenlerden, zamir yerine { أَنَّ النَّاسَ } denilerek açık isme geçilmesinin (udûl) veçhi anlaşılmaktadır. Ta'lîl harfinin takdiriyle “çünkü insanlar...” manasında olması da caiz görülmüştür ki bu, Allah Teâlâ tarafından Dabbe'nin onları yaralamasının/ayıplamasını gerekçelendirmesidir. Bunda, önceki zamirler gibi Mekke müşriklerine dönen zamirin yerine zâhir ismin ikame edilmesi durumu vardır. Bâ harf-i cerrinin sebebiyet bildirecek şekilde takdir edilmesi de caiz görülmüştür.

وجوز أيضا أن يكون المراد بالكلم الجرح بمعنى الوسم،

“Kelm” ile damgalamak manasında yaralamanın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür.

فقد روي أنها تسم جبهة الكافر،

Nitekim onun kâfirin alnını damgalayacağı rivayet edilmiştir.

وفي رواية أخرى أنها تحطم أنفه بعصا موسى ﵇ التي معها

Diğer bir rivayette ise yanındaki Mûsâ aleyhisselâm'ın asasıyla onun burnunu kıracağı [nakledilmiştir].

، واختار بعضهم كون المراد به ما ذكر لما

Bazıları bundan kastedilenin zikredilen husus olduğunu tercih etmiştir; zira