في حديث أخرجه نعيم بن حماد وابن مردويه عن عمر رضي الله تعالى عنه مرفوعا ليس ذلك بحديث ولا كلام ولكنه سمة تسم من أمرها الله تعالى
Nuaym b. Hammâd ve İbn Merdûye'nin Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan merfû olarak rivayet ettikleri bir hadiste şöyle buyrulmaktadır: “Bu bir hadis (söz) veya kelâm (konuşma) değildir; bilakis o, Allah Teâlâ'nın kendisine emrettiği kimseleri damgalayacağı bir damgadır.”
، وسأل أبو الحوراء ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هل ما في الآية تكلمهم أو تكلمهم؟ فقال كل ذلك تفعل تكلم المؤمن وتكلم الكافر تجرحه، والظاهر أن الضمائر على تقدير أن يراد بالكلم الجرح، والوسم راجعة إلى الكفرة على الإطلاق دون المحدث عنهم فيما سبق إذ لا معنى لوسمها إياهم، ويتعين أن يراد بالناس أولئك الكفرة الذين عادت عليهم الضمائر، ولعل المعنى تسمهم لأنهم كانوا في علمنا بآياتنا لا يوقنون، وقرأ ابن مسعود- بأن- وجعلت مؤيدة لكون التكليم من الكلام وهو مبني على الظاهر وإلا فالباء تحتمل أن تكون للسببية فتلائم كونه من الكلم بمعنى الجرح، وقرأ بعض السبعة- إن- بكسر الهمزة، وخرج على إضمار القول. أو إجراء التكليم من الكلام مجراه، أو على أن الكلام استئناف مسوق من جهته سبحانه للتعليل فتدبر.
Ebu'l-Havran İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya: “Ayetteki «tükellimühüm» müdür yoksa «teklimühüm» müdür?” diye sordu. O da şöyle dedi: “Bunların hepsini yapar; müminle konuşur, kâfiri ise yaralar/damgalar.” Kelm kelimesiyle yara ve damganın kastedildiği takdire göre zamirlerin, daha önce kendilerinden bahsedilenlere değil, mutlak olarak kâfirlere dönmesi zahirdir; zira onun sadece o [geçmişteki kâfirleri] damgalamasının bir anlamı yoktur. İnsanlar lafzıyla da zamirlerin döndüğü o kâfirlerin kastedilmiş olması gerekir. Mananın: “İlmimizde ayetlerimize kesin olarak inanmadıkları için onları damgalar” şeklinde olması muhtemeldir. İbn Mes'ûd «بِأَنَّ» şeklinde okumuştur ve bu kıraat teklimin kelâmdan (konuşmaktan) gelmesine bir destek sayılmıştır. Bu zahire göredir; aksi takdirde ba harfinin sebebiyet için olması da muhtemeldir, dolayısıyla kelm (yaralamak) manasından gelmesine de uygun düşer. Yedi kurradan bazıları hemzenin kesresiyle «إِنَّ» şeklinde okumuştur; bu da kavil lafzının takdir edilmesi veya teklimin kelâm yerine geçmesi yahut da kelâmın Allah Teâlâ tarafından ta'lîl (gerekçelendirme) gayesiyle getirilmiş bir isti'nâf (başlangıç) cümlesi olması üzerine hamledilmiştir. İyi düşün!
وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا بيان إجمالي لحال المكذبين عند قيام الساعة بعد بيان بعض مباديها، ويَوْمَ منصوب بفعل مضمر خوطب به نبينا ﷺ أي اذكر يوم، وتوجيه الأمر بالذكر إلى الوقت مع أن المقصود تذكير ما وقع فيه من الحوادث قد مر بيان سره مرارا، والمراد بهذا الحشر الحشر للتوبيخ والعذاب بعد الحشر الكلي الشامل لكافة الخلق وهو المذكور فيما بعد من قوله تعالى: وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ [النمل: ٨٧] إلى آخره، ولعل تقديم ما تضمن هذا على ما تضمن ذلك دون العكس مع أن الترتيب الوقوعي يقتضيه للإيذان بأن كلا مما تضمنه هذا وذاك من الأحوال طامة كبرى وداهية دهياء حقيقة بالتذكير على حيالها ولو روعي الترتيب الوقوعي لربما توهم أن الكل داهية واحدة قد أمر بذكرها كما مر في سورة البقرة مع أن الأنسب بذكر أن الكفرة لا يوقنون بالآيات المراد به أنهم يكذبون بها أن يذكر بعده ما تضمن التوبيخ منه ﷿ والتعذيب على ذلك التكذيب، ومن الثانية بيانية جيء بها لبيان فَوْجاً، ومن الأولى تبعيضية لأن كل أمة منقسمة إلى مصدق ومكذب، أي ويوم نجمع من كل أمة من أمم الأنبياء ﵈ أو من أهل كل قرن من القرون جماعة كثيرة مكذبة بآياتنا فَهُمْ يُوزَعُونَ أي يحبس أولهم على آخرهم حتى يتلاحقوا ويجتمعوا في موقف التوبيخ والمناقشة، وفيه من الدلالة على كثرة عددهم وتباعد أطرافهم ما لا يخفى، وقيل: مِنْ الثانية تبعيضية كالأولى، والمراد بالفوج جماعة من الرؤساء المتبوعين للكفرة، وعن ابن عباس أبو جهل والوليد بن المغيرة وشيبة بن ربيعة يساقون بين يدي أهل مكة وهكذا يحشر قادة سائر الأمم بين أيديهم إلى النار وهذه الآية من أشهر ما استدل بها الإمامية على الرجعة.
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا } “Ve ayetlerimizi yalanlayanlardan her ümmetten bir topluluk toplayacağımız gün”, kıyametin bazı başlangıç alametlerinin beyanından sonra kıyamet koptuğu andaki yalanlayıcıların durumunun icmâlî bir beyanıdır. { يَوْمَ } kelimesi, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap eden mukadder bir fiille mensuptur; yani “o günü hatırla” demektir. Maksat o vakitte meydana gelen olayları hatırlatmak olduğu halde hatırlama emrinin bizzat vakte yöneltilmesinin sırrı defalarca beyan edilmişti. Bu haşirden maksat, bütün mahlûkatı kapsayan genel haşirden sonra azap ve kınama için olan haşirdir; o genel haşir ise Allah Teâlâ'nın daha sonra gelecek olan: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün...” [Neml: 87] kavlinden itibaren zikredilendir. Bunun kapsadığı hususun, vuku sırası aksini gerektirdiği halde diğerinden öne geçirilmesi; hem bunun hem de onun içerdiği durumların her birinin başlı başına hatırlatılmaya layık büyük bir felaket ve dehşetli bir musibet olduğunu bildirmek içindir. Şayet vuku sırası gözetilseydi, Bakara Suresi'nde geçtiği üzere, hepsinin hatırlatılması emredilen tek bir felaket olduğu vehmedilebilirdi. Bununla birlikte, kâfirlerin ayetlere kesin olarak inanmadıklarının -ki bundan maksat onları yalanlamalarıdır- zikrinin ardından, Allah Azze ve Celle tarafından o yalanlamaya yönelik azap ve kınamayı içeren hususun zikredilmesi en uygun olanıdır. İkinci { مِنْ } edatı, { فَوْجاً } kelimesini açıklamak için getirilen beyâniyyedir. Birinci { مِنْ } ise teb'îziyyedir (bölme/kısım bildiren); zira her ümmet tasdik eden ve yalanlayan olarak ikiye ayrılır. Yani: Peygamberlerin aleyhimüsselâm ümmetlerinden her bir ümmetten veya asırlardan her bir asrın ehlinden ayetlerimizi yalanlayan büyük bir topluluğu topladığımız gün, { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “onlar artık sevk ve tevkif edilirler”, yani kınama ve sorgu mevkiinde birbirlerine yetişip bir araya gelsinler diye öncekiler sonrakiler gelene kadar tutulurlar. Bunda, sayılarının çokluğuna ve saflarının genişliğine dair gizli olmayan bir delalet vardır. Denildi ki: İkinci { مِنْ } de birinci gibi teb'îziyyedir ve fevc ile kâfirlerin peşinden gittiği reisler topluluğu kastedilmiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre; Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve Şeybe b. Rebîa, Mekke ehlinin önünde sevk edileceklerdir; diğer ümmetlerin liderleri de aynı şekilde onların önünde ateşe sürüleceklerdir. Bu ayet, İmamiyye'nin ric'at (dünyaya geri dönüş) inancına delil getirdiği en meşhur ayetlerdendir.
قال الطبرسي في تفسيره مجمع البيان: واستدل بهذه الآية على صحة الرجعة من ذهب إلى ذلك من الإمامية بأن قال: إن دخول مِنْ في الكلام يوجب التبعيض فدل بذلك على أنه يحشر قوم دون قوم وليس ذلك صفة يوم القيامة الذي يقول فيه سبحانه: وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً [الكهف: ٤٧] ، وقد تظاهرت الأخبار عن أئمة الهدى من آل محمد صلّى الله تعالى عليه وسلّم في أن الله تعالى سيعيد عند قيام المهدي قوما ممن تقدم موتهم من أوليائه وشيعته ليفوزوا بثواب نصرته ومعونته ويبتهجوا بظهور دولته، ويعيد أيضا قوما من أعدائه لينتقم منهم وينالوا بعض ما يستحقونه من العقاب بالقتل على أيدي شيعته أو الذل والخزي بما يشاهدون من علو كلمته.
Tabersî, Mecmeu'l-Beyân adlı tefsirinde şöyle demiştir: İmamiyye'den ric'ate inanan kimseler bu ayeti onun doğruluğuna delil getirerek şöyle demişlerdir: Kelamda { مِنْ } harfinin yer alması teb'îzi (bütünün bir kısmını) gerektirir; bu da bir kısım kavmin haşredilip diğer bir kısmın haşredilmeyeceğine delalet eder. Oysa bu, Yüce Allah'ın hakkında: { وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً } “Onları toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” [Kehf: 47] buyurduğu kıyamet gününün sıfatı değildir. Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'inin hidayet önderlerinden gelen haberler tevatür derecesinde açıkça göstermiştir ki, Allah Teâlâ Mehdî'nin zuhurunda O'na yardım etme ve destek olma sevabına nail olmaları ve devletinin zuhuruyla sevinmeleri için evliyasından ve taraftarlarından daha önce ölmüş olan bir topluluğu diriltecektir. Düşmanlarından bir topluluğu da onlardan intikam almak, taraftarlarının eliyle öldürülmek suretiyle hak ettikleri cezanın bir kısmına çarptırılmaları veya O'nun davasının yüceliğini görerek zillet ve rüsvaylığa düşmeleri için diriltecektir.
ولا يشك عاقل أن هذا مقدور لله تعالى غير مستحيل في نفسه وقد فعل الله تعالى ذلك في الأمم الخالية ونطق القرآن بذلك في عدة مواضع مثل قصة عزير وغيره ﵇،
Hiçbir akıl sahibi bunun Allah Teâlâ'nın gücü dahilinde olduğunda ve bizatihi imkânsız olmadığında şüphe etmez. Allah Teâlâ bunu geçmiş ümmetlerde yapmış ve Kur'ân da Üzeyr aleyhisselâm ve başkalarının kıssası gibi birçok yerde bunu açıkça ifade etmiştir.
وصح عن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم قوله:
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den şu sözü sahih olarak rivayet edilmiştir:
«سيكون في أمتي كل ما كان في بني إسرائيل حذو النعل بالنعل والقذة بالقذة حتى لو أن أحدهم دخل جحر ضب لدخلتموه»
«İsrailoğullarında meydana gelen her şey, bir ayakkabı tekinin diğer teke ve bir okun tüyünün diğer tüye uygunluğu gibi tıpatıp ümmetimde de meydana gelecektir. Hatta onlardan biri bir kertenkele deliğine girmiş olsa siz de mutlaka ona gireceksiniz.»
، وتأول جماعة من الإمامية ما ورد من الأخبار في الرجعة على رجوع الدولة والأمر والنهي دون رجوع الأشخاص وإحياء الأموات، وأولوا الأخبار الواردة في ذلك لما ظنوا أن الرجعة تنافي التكليف وليس كذلك لأنه ليس فيها ما يلجىء إلى فعل الواجب والامتناع من القبيح، والتكليف يصح معها كما يصح مع ظهور المعجزات الباهرة والآيات القاهرة كفلق البحر وقلب العصا ثعبانا وما أشبه ذلك ولأن الرجعة لم تثبت بظواهر الأخبار المنقولة فيتطرق التأويل عليها، وإنما المعول عليه في ذلك إجماع الشيعة الإمامية وإن كانت الأخبار تعضده وتؤيده انتهى.
İmamiyye'den bir grup, ric'at hakkında gelen rivayetleri şahısların geri dönmesi ve ölülerin diriltilmesi olarak değil, devletin, emir ve nehyin geri dönmesi şeklinde tevil etmişlerdir. Bu konudaki rivayetleri, ric'atin mükellefiyetle bağdaşmayacağını zannettikleri için tevil etmişlerdir. Oysa durum böyle değildir; çünkü ric'atte vacibi yapmaya ve çirkinden kaçınmaya zorlayıcı (ilcâ edici) bir durum yoktur. Denizin yarılması, asanın yılana dönüşmesi ve benzeri parlak mucizeler ve kahredici ayetlerin zuhuruyla birlikte mükellefiyet nasıl caiz oluyorsa, bununla da caiz olur. Ayrıca ric'at, nakledilen rivayetlerin zahirleriyle sabit olmamıştır ki üzerlerine tevil yolu açılsın; bilakis bu konuda asıl dayanılan husus, rivayetler onu destekleyip pekiştirse de, Şîa-i İmamiyye'nin icmâıdır (Tabersî'nin sözü bitti).
وأقول: أول من قال بالرجعة عبد الله بن سبأ ولكن خصها بالنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم، وتبعه جابر الجعفي في أول المائة الثانية فقال برجعة الأمير كرّم الله تعالى وجهه أيضا لكن لم يوقتها بوقت، ولما أتى القرن الثالث قرر أهله من الإمامية رجعة الأئمة كلهم وأعدائهم وعينوا لذلك وقت ظهور المهدي، واستدلوا على ذلك بما رووه عن أئمة أهل البيت، والزيدية كافة منكرون لهذه الدعوى إنكارا شديدا، وقد ردّوها في كتبهم على وجه مستوفى بروايات عن أئمة أهل البيت أيضا تعارض روايات الإمامية، والآيات المذكورة هنا لا تدل على الرجعة حسبما يزعمون ولا أظن أن أحدا منهم يزعم دلالتها على ذلك، بل قصارى ما يقول: إنها تدل على رجعة المكذبين أو رؤسائهم فتكون دالة على أصل الرجعة وصحتها لا على الرجعة بالكيفية التي يذكرونها، وفي كلام الطبرسي ما يشير إلى هذا.
Ben de derim ki: Ric'at görüşünü ilk ortaya atan Abdullah b. Sebe'dir; ancak o bunu sadece Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e has kılmıştır. İkinci asrın başlarında Câbir el-Cu'fî de ona uymuş ve Müminlerin Emîri'nin de -kerremallâhu teâlâ vecheh- geri döneceğini söylemiş, fakat buna belirli bir vakit tayin etmemiştir. Üçüncü asır geldiğinde ise İmamiyye ehli bütün imamların ve düşmanlarının geri döneceğini kabul etmiş ve bunun için Mehdî'nin zuhur vaktini belirlemişlerdir. Buna da Ehl-i Beyt imamlarından rivayet ettikleri şeyleri delil getirmişlerdir. Zeydiyye'nin tamamı ise bu iddiayı şiddetle inkâr etmektedir ve kitaplarında İmamiyye'nin rivayetleriyle çelişen Ehl-i Beyt imamlarından gelen rivayetlerle bunu etraflıca reddetmişlerdir. Burada zikredilen ayetler onların iddia ettiği gibi ric'ate delalet etmez. Onlardan birinin ayetin buna delalet ettiğini iddia edeceğini de zannetmiyorum; bilakis söyleyebilecekleri en ileri söz şudur: Ayet, yalanlayıcıların veya onların reislerinin geri dönüşüne delalet eder; böylece onların zikrettikleri keyfiyetteki ric'ate değil, ric'atin aslına ve sıhhatine delalet etmiş olur. Tabersî'nin sözünde de buna işaret eden bir yön vardır.
وأنت تعلم أنه لا يكاد يصح إرادة الرجعة إلى الدنيا من الآية لإفادتها أن الحشر المذكور لتوبيخ المكذبين وتقريعهم من جهته ﷿ بل ظاهر ما بعد يقتضي أنه تعالى بذاته يوبخهم ويقرعهم على تكذيبهم بآياته سبحانه، والمعروف من الآيات لمثل ذلك هو يوم القيامة مع أنها تفيد أيضا وقوع العذاب عليهم واشتغالهم به عن الجواب ولم تفد موتهم ورجوعهم إلى ما هو أشد منه وأبقى وهو عذاب الآخرة الذي يقتضيه عظم جنايتهم، فالظاهر استمرار حياتهم وعذابهم بعد هذا الحشر، ولا يتسنى ذلك إلا إذا كان حشر يوم القيامة، وربما يقال أيضا:- مما يأبى حمل الحشر المذكور على الرجعة- أن فيه راحة لهم في الجملة حيث يفوت به ما كانوا فيه من عذاب البرزخ الذي هو للمكذبين كيفما كان أشد من عذاب الدنيا، وفي ذلك إهمال لما يقتضيه عظم الجناية، وأيضا كيف تصح إرادة الرجعة منها، وفي الآيات ما يأبى ذلك، منه قوله تعالى: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [المؤمنون: ٩٩، ١٠٠] فإن آخر الآية ظاهر في عدم الرجعة مطلقا وكون الإحياء بعد الإماتة والإرجاع إلى الدنيا من الأمور المقدورة له ﷿ مما لا ينتطح فيه كبشان إلا أن الكلام في وقوعه وأهل السنة ومن وافقهم لا يقولون به ويمنعون إرادته من الآية ويستندون في ذلك إلى آيات كثيرة، والأخبار التي روتها الإمامية في هذا الباب قد كفتنا الزيدية مؤنة ردها، على أن الطبرسي أشار إلى أنها ليست أدلة وأن التعويل ليس عليها، وإنما الدليل إجماع الإمامية والتعويل ليس إلا عليه، وأنت تعلم أن مدار حجية الإجماع على المختار عندهم حصول الجزم بموافقة المعصوم ولم يحصل للسني هذا الجزم من إجماعهم هذا فلا ينتهض ذلك حجة عليه مع أن له إجماعا يخالفه وهو إجماع قومه على عدم الرجعة الكاشف عما عليه سيد المعصومين صلّى الله تعالى عليه وسلم، وكل ما تقوله الإمامية في هذا الإجماع يقول السني مثله في إجماعهم، وما ذكر من
Sen de bilirsin ki, bu ayetten dünyaya geri dönüş manasındaki ric'atin kastedilmiş olması neredeyse hiç sahih olmaz; çünkü ayet, zikredilen haşrin Allah Azze ve Celle tarafından yalanlayıcıları kınamak ve azarlamak için olduğunu ifade etmektedir. Hatta sonraki kısmın zahiri, ayetlerini yalanladıkları için bizzat Allah Teâlâ'nın onları kınayıp azarlayacağını gerektirmektedir. Bunun benzeri durumlar için ayetlerden bilinen ise kıyamet günüdür. Bununla birlikte ayetler, üzerlerine azabın vuku bulduğunu ve azapla meşguliyetten dolayı cevap veremediklerini de bildirmekte; ölümlerini ve cinayetlerinin büyüklüğünün gerektirdiği daha şiddetli ve kalıcı olan ahiret azabına dönmelerini bildirmemektedir. Zahir olan, bu haşirden sonra hayatlarının ve azaplarının devam etmesidir; bu da ancak kıyamet gününün haşri olmasıyla mümkündür. Zikredilen haşrin ric'ate hamledilmesine engel olan hususlardan biri olarak belki şu da söylenebilir: Bunda onlar için bir bakıma bir rahatlama vardır; zira yalanlayıcılar için her halükârda dünya azabından daha şiddetli olan berzah azabı bu sayede son bulmuş olur. Bunda ise büyük cinayetin gerektirdiği cezanın ihmal edilmesi söz konusudur. Ayrıca bundan ric'atin kastedilmesi nasıl sahih olabilir ki, ayetler arasında buna mani olanlar vardır; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman: «Rabbim! Beni geri döndürün ki, terk ettiğim dünyada salih bir amelde bulunayım» der. Hayır! Bu, sadece onun söylediği [boş] bir sözdür. Arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” [Mü'minûn: 99-100]. Ayetin sonu, mutlak surette ric'atin olmadığı hususunda açıktır. Öldürdükten sonra diriltmek ve dünyaya geri döndürmek Allah Azze ve Celle'nin kudreti dahilinde olan hususlardandır ve bunda iki koç bile tokuşmaz (hiçbir ihtilaf yoktur); ancak tartışma bunun vuku bulup bulmadığındadır. Ehl-i Sünnet ve onlara muvafakat edenler buna inanmazlar ve ayetten bunun kastedilmesini menederler, bu hususta da birçok ayete dayanırlar. İmamiyye'nin bu konuda rivayet ettiği haberleri reddetme külfetinden Zeydiyye bizi kurtarmıştır. Kaldı ki Tabersî, bunların delil olmadığına ve onlara itimat edilmediğine işaret etmiştir; asıl delil İmamiyye'nin icmâıdır ve itimat yalnız onadır. Bilirsin ki, onlara göre tercih edilen görüşe göre icmâın hüccet oluşunun dayanağı Masum'un muvafakatinin kesin olarak bilinmesidir. Sünnî kimse için ise onların bu icmâından böyle bir kesinlik hasıl olmaz; dolayısıyla bu, onun aleyhine bir delil teşkil etmez. Üstelik onun elinde buna muhalif bir icmâ vardır ki o da kendi kavminin ric'atin olmadığına dair icmâıdır ve bu icmâ masumların efendisi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu yolu açığa çıkarmaktadır. İmamiyye'nin bu icmâ hakkında söylediği her şeyi, Sünnî de onların icmâı hakkında söyler. Zikredilen
قوله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «سيكون في أمتي» الحديث
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Ümmetimde vaki olacaktır...» hadisine gelince;
لا نعلم صحته بهذا اللفظ بل الظاهر عدم صحته فإنه كان في بني إسرائيل ما لم يذكر أحد أنه يكون مثله في هذه الأمة كنتق الجبل عليهم حين امتنعوا عن أخذ ما آتاهم الله تعالى من الكتاب والبقاء في التيه أربعين سنة حين قالوا لموسى ﵇: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ [المائدة: ٢٤] ونزول المن والسلوى عليهم فيه إلى غير ذلك.
bu lafızla sıhhatini bilmiyoruz; bilakis sahih olmadığı zahirdir. Zira İsrailoğullarında öyle şeyler olmuştur ki, bu ümmette bir benzerinin olacağını hiç kimse söylememiştir; Allah Teâlâ'nın kendilerine verdiği Kitab'ı almaktan imtina ettiklerinde dağın üzerlerine kaldırılması, Mûsâ aleyhisselâm'a: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Haydi sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturucularız” [Mâide: 24] dediklerinde Tîh çölünde kırk yıl kalmaları ve orada üzerlerine kudret helvası ile bıldırcın eti indirilmesi gibi durumlar bunlardandır.
وبالجملة القول بالرجعة حسبما تزعم الإمامية مما لا ينتهض عليه دليل، وكم من آية في القرآن الكريم تأباه غير قابلة للتأويل، وكأن ظلمة بغضهم للصحابة رضي الله تعالى عنهم حالت بينهم وبين أن يحيطوا علما بتلك الآيات فوقعوا فيما وقعوا فيه من الضلالات حَتَّى إِذا جاؤُ إلى موقف السؤال والجواب والمناقشة والحساب قالَ أي الله ﷿ موبخا لهم على التكذيب لا سائلا ﷾ سؤال استفسار لاستحالته منه ﷿، وعدم وقوع الاستفسار عن الذنب يوم القيامة من غيره تعالى من الملائكة ﵈ وإن كان ممكنا على ما يدل عليه قوله تعالى: لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرحمن: ٣٩] على أحد التفسيرين، والالتفات لتربية المهابة أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي الناطقة بلقاء يومكم هذا، وقوله تعالى: وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً جملة حالية مفيدة لزيادة شناعة التكذيب وغاية قبحه، ومؤكدة للإنكار والتوبيخ أي أكذبتم بها بادىء الرأي غير ناظرين فيها نظرا يؤدي إلى العلم بكنهها وأنها حقيقة بالتصديق حتما، وهذا على ما قيل: ظاهر في أن المراد بالآيات فيما تقدم الآيات التنزيلية لأنها المنطوية على دلائل الصحة وشواهدها التي لم يحيطوا بها علما مع وجوب أن يتأملوا ويتدبروا فيها لا نفس الساعة وما فيها.
Hülasa, İmamiyye'nin iddia ettiği şekildeki ric'at görüşü üzerine hiçbir delil kaim olamaz. Kur'ân-ı Kerîm'de bunu reddeden ve tevile kabil olmayan nice ayet vardır. Sanki sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm'e olan buğuzlarının karanlığı, o ayetleri bihakkın kavramalarına engel olmuş ve düştükleri sapıklıklara düşmüşlerdir. { حَتَّى إِذا جاؤُ } “Nihayet geldikleri zaman” yani sual, cevap, münakaşa ve hesap mevkiine vardıklarında { قالَ } [Allah] der. Yani Allah Azze ve Celle, yalanlamalarından ötürü onları kınayarak der; yoksa Allah Celle Şânuhû tarafından bir bilgi edinme sorusu sorarak değil; zira O'nun Celle ve Alâ hakkında bu imkânsızdır. Kıyamet gününde melekler aleyhimüsselâm gibi O'nun dışındakilerden de günah hakkında soruşturma vuku bulmaz; her ne kadar iki tefsirden birine göre: { لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “O gün ne insana ne de cine günahından sorulmaz” [Rahmân: 39] ayetinin delalet ettiği üzere bu mümkün olsa da. Buradaki iltifat sanatı azamet ve heybeti tesis etmek içindir. { أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي } “Siz bu gününüze kavuşmayı haber veren ayetlerimi yalanladınız mı?” Allah Teâlâ'nın: { وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً } “oysa siz onları ilimce kuşatmamışken” kavli, yalanlamanın çirkinliğini ve nihai kötülüğünü artırmayı ifade eden ve inkâr ile kınamayı pekiştiren bir hâl cümlesidir. Yani: Mahiyetini bilmeye ve mutlaka tasdik edilmeye layık olduğunu kavramaya ulaştıracak bir tefekkür ile bakmaksızın, ilk bakışta/düşüncesizce onları yalanladınız mı? Denildiğine göre bu, daha önce geçen ayetlerden kastedilenin tenzîlî (vahyedilen) ayetler olduğuna açıktır; çünkü üzerinde düşünmeleri ve tedebbür etmeleri vacip olduğu halde ilimce kuşatamadıkları sıhhat delillerini ve şahitlerini içerenler bunlardır, bizzat kıyamet saati ve içindekiler değildir.
وقال بعض الأجلة: إن التكذيب يأبى بظاهره أن يراد بالآيات الآيات التكوينية كالمعجزات ونحوها إذ ليس فيها نسبة يتعلق بها ذلك، وإرادة الأعم تستدعي اعتبار التغليب وكون التكذيب بمعنى نفي دلالتها على المراد منها كتصديق النبي ﷺ في المعجزات ونحوه في نحوها من آيات الأنفس والآفاق خلاف الظاهر، فالأولى إبقاؤه على الظاهر وحمل الآيات على الآيات التنزيلية، وقيل: هو معطوف على- كذبتم- والهمزة لإنكار الجمع والتوبيخ عليه كأنه قيل:
Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Yalanlama, zahiri itibariyle ayetlerden mucizeler ve benzeri tekvînî ayetlerin kastedilmesine engeldir; çünkü onlarda buna taalluk edecek bir isnat/nispet yoktur. Daha genel bir mananın kastedilmesi ise tağlîb kuralının dikkate alınmasını ve yalanlamanın, mucizelerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etmek ve afakî ile enfüsî ayetlerde de benzeri şekilde kastedilen manaya delaletlerini nefyetmek anlamına gelmesini gerektirir ki bu da zahire aykırıdır. Bu sebeple en uygun olanı, onu zahiri üzere bırakıp ayetleri tenzîlî ayetlere hamletmektir. Denildi ki: Bu, “yalanladınız mı” ifadesine matuftur ve baştaki hemze iki durumun bir arada bulunmasını inkâr ve bunu kınamak içindir; sanki şöyle denilmiştir:
أجمعتم بين التكذيب بآياتي وعدم التدبر فيها.
“Ayetlerimi yalanlamak ile onlar üzerinde düşünmemeyi bir araya mı getirdiniz?”
أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي أم ماذا كنتم تعملون بها على أن المراد التبكيت وأنهم لم يعملوا إلا التكذيب وهو أحد وجهين ذكرهما الزمخشري، وقرره في الكشف بأن (أم) متصلة، والأصل أكذبتم بآياتي أم صدقتم، والمعادلة بين الفعلين المتعلقين بالآيات لكن جيء بالأول مجيء معلوم محقق، وبالثاني لا على ذلك النهج تنبيها على انتفائه كأنه قيل: أهو ما عهد من التكذيب أم حدث حادث، ووجه الدلالة أنه جعل العديل مرددا فيه فلم يجعل التصديق مثل التكذيب في الاستفهام عن حاله بل إنما شك في وجود معادل التكذيب لأن قوله تعالى: أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ يشمل التكذيب المذكور أولا وعديله الحقيقي، وهذه قرينة أنه لم يجأ بالاستفهام جهلا بالحال بل إنما أريد التبكيت والإلزام على معنى قل لي ويحك إن حدث أمر آخر بتّا بالقول بأنه لم يحدث ما يضاد الأول وإشعارا بأنه إذا سئل عن الذي عمله لم يجب إلا بما قدم أولا، ثم قال: وهذا وجه لائح، وإنما جاز دخول (أم) على (ما) الاستفهامية لهذه النكتة فإنها خرجت عن حقيقة الاستفهام إلى البت بالحكم لا بالمعادل بل بالأول، وثانيهما أن المعنى ما كان لكم عمل في الدنيا إلا الكفر والتكذيب بآيات الله تعالى أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ من غير ذلك، وقرره في الكشف أيضا بأن (أم) على اتصالها ولكن المعادلة بين التكذيب وكل عمل غيره تعلق بالآيات أولا والإيراد على صيغة الاستفهام للنكتة السابقة فدل على أنه لم يكن لهم عمل إلا التكذيب والكفر كأنهم لم يخلقوا إلا لذلك فلأجله لم يعملوا غيره، وجعل سائر أعمالهم لاستمرار الكفر بهم نفس الكفر أو كلا عمل، ثم قال: وهذا وجه وجيه بالغ، ومنه ظهر أن دخول (أم) على أسماء الاستفهام غير منكر إذا خرجت عن حقيقة الاستفهام وهو مقاس معنى وإن كانت مراعاة صورة الاستفهام أيضا منقاسة من حيث اللفظ لكنهم يرجحون في نحوه جانب المعنى ولا يلتفتون لفت اللفظ اهـ.
{ أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yoksa ne yapıyordunuz?” yani ayetler karşısında ne yapıyordunuz? Bu, maksadın onları susturup azarlamak (tebkît) olduğu ve yalanlamaktan başka hiçbir şey yapmadıkları esasına göredir. Bu, Zemahşerî'nin zikrettiği iki vecihten biridir. el-Keşşâf hâşiyesinde (Teftâzânî) bunu şöyle açıklamıştır: Buradaki «em» muttasıladır; aslı «أكذبتم بآياتي أم صدقتم» (Ayetlerimi yalanladınız mı yoksa tasdik mi ettiniz?) şeklindedir ve muadele ayetlerle taalluk eden iki fiil arasındadır. Ancak birincisi malum ve muhakkak bir tarzda getirilmiş, ikincisi ise yokluğuna dikkat çekmek için bu tarzda getirilmemiştir. Sanki şöyle denilmiştir: “O bilinen yalanlama mıdır, yoksa başka bir durum mu meydana geldi?” Delalet vechi şudur: Karşıt taraf tereddütlü kılınmış, dolayısıyla durumunun sorulmasında tasdik yalanlama gibi yapılmamıştır; bilakis yalanlamanın denginin varlığında şüphe edilmiştir; zira Allah Teâlâ'nın: { أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavli hem başta zikredilen yalanlamayı hem de onun hakiki dengini kapsamaktadır. Bu da istifhamın durumu bilmemekten kaynaklanmadığına bir karinedir; bilakis birincinin zıddı bir durumun meydana gelmediğini kesin bir dille belirtmek ve yaptığı şey sorulduğunda önce takdim ettiğinden başkasıyla cevap veremeyeceğini hissettirmek üzere: “Söyle bana bre gafil, başka bir iş mi meydana geldi?” manasında bir susturma ve bağlama (ilzam) kastedilmiştir. Sonra dedi ki: Bu gayet açık bir vecihtir. «Em» edatının istifham ifade eden «mâ» üzerine dahil olması ancak bu nükte sayesindedir; zira o hakiki istifhamdan çıkıp denge değil birinciye kesin hüküm verme manasına kaymıştır. İkinci vecih ise şudur: Mana, “Dünyada küfürden ve Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaktan başka hiçbir ameliniz yok muydu, { أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } yoksa bundan başka ne yapıyordunuz?” şeklindedir. Bunu da el-Keşf'te şöyle takrir etmiştir: «Em» muttasıldır, ancak muadele yalanlama ile ayetlerle taalluk etsin ya da etmesin diğer bütün ameller arasındadır. İstifham siygasıyla irat edilmesi ise geçen nükteden ötürüdür; böylece sanki onlar sadece bunun için yaratılmışlar ve bu sebeple ondan başkasını yapmamışlar gibi yalanlama ve küfürden başka bir amelleri olmadığına delalet etmiştir. Küfrün devamlılığı sebebiyle diğer bütün amelleri bizzat küfür veya hiç amel yapılmamış gibi kılınmıştır. Sonra dedi ki: Bu pek veciz ve mükemmel bir vecihtir. Buradan anlaşılmıştır ki, hakiki istifhamdan çıktığında «em» edatının istifham isimlerinin başına gelmesi inkâr edilecek bir durum değildir. Bu anlam bakımından kıyasidir; her ne kadar istifham suretinin gözetilmesi lafız bakımından da kıyasi olsa da, bu gibi yerlerde mana cihetini tercih ederler ve lafzın şekline iltifat etmezler (Söz bitti).
واختار أبو حيان كون (أم) منقطعة فتقدر ببل وحدها وهي للانتقال من توبيخ إلى توبيخ وليس في ذلك
Ebû Hayyân ise «em» edatının munkatıa olmasını tercih etmiş ve onu sadece «bel» (bilakis) ile takdir etmiştir ki bu da bir kınamadan diğer bir kınamaya geçiş (intikal) içindir ve bunda
شائبة من دخول الاستفهام على الاستفهام، وما تقدم أبعد مغزى، وماذا تحتمل أن تكون بجملتها استفهاما منصوب المحل بخبر كان وهو تَعْمَلُونَ أو مرفوعة على الابتداء والجملة بعده خبره والرابط محذوف أي تعملونه، وتحتمل أن تكون (ما) فيها استفهاما، وذا اسم موصول بمعنى الذي، وهما مبتدأ وخبر والجملة بعد صلة الموصول والعائد إليه محذوف.
istifham üzerine istifhamın girmesi gibi bir şaibe yoktur; ancak önceki vechin gayesi daha derindir. «Mâzâ» kelimesinin tamamıyla istifham olup Kâne'nin haberi olan { تَعْمَلُونَ } fiiliyle mahallen mensup olması veya mübteda olarak merfû olup kendisinden sonraki cümlenin onun haberi olması ve rabit zamirin mahzuf («onu yapıyordunuz / تعملونه») bulunması muhtemeldir. İçindeki «mâ»nın istifham, «zâ»nın ise «ellezî» manasında ism-i mevsûl olması, bunların mübteda ve haber teşkil etmesi, sonraki cümlenin sıla cümlesi ve ona dönen aid zamirinin de mahzuf olması da muhtemeldir.
وقرأ أبو حيوة- «أما ذا» - بتخفيف الميم وفيها دخول الاستفهام على الاستفهام وقد سمعت وجهه.
Ebû Hayve mîm harfinin tahfifiyle «أَمَا ذَا» şeklinde okumuştur; bunda istifham üzerine istifhamın girmesi vardır ve bunun vechini işitmiştin.
وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ حل بهم العذاب الذي هو مدلول القول الناطق بحلوله وهو كبهم في النار بِما ظَلَمُوا أي بسبب ظلمهم الذي هو تكذيبهم بآيات الله تعالى فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ بحجة لانتفائها عنهم بالكلية وابتلائهم بما حل بهم من العذاب الأليم، وقيل: يختم على أفواههم فلا يقدرون على النطق بشيء أصلا.
{ وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } “Ve üzerlerine o söz gerçekleşmiştir”, yani inmesini bildiren sözün medlûlü olan azap başlarına inmiştir ki bu da onların ateşe yüzüstü atılmalarıdır; { بِما ظَلَمُوا } “zulmetmiş olmaları sebebiyle”, yani Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaktan ibaret olan zulümleri sebebiyle; { فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ } “artık onlar konuşamazlar”, yani ellerinde hiçbir hüccet bulunmadığı ve başlarına inen elem verici azaba müptela oldukları için hiçbir delil ileri süremezler. Denildi ki: Ağızları mühürlenir de hiçbir şey konuşamazlar.
وفي البحر أن انتفاء نطقهم يكون في موطن من مواطن القيامة أو من فريق من الناس لأن القرآن الكريم ناطق بأنهم ينطقون في بعض المواطن بأعذار وما يرجون به النجاة من النار.
el-Bahr'da belirtildiğine göre, konuşamamaları kıyamet duraklarından bir durakta veya insanlardan bir grup için söz konusudur; zira Kur'ân-ı Kerîm onların bazı duraklarda mazeretler ileri sürerek ve ateşten kurtulmayı umarak konuşacaklarını açıkça bildirmektedir.
أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ الرؤية قلبية لا بصرية لأن نفس الليل والنهار وإن كانا من المبصرات لكن جعلهما كما ذكر من قبيل المعقولات أي ألم يعلموا أنا جعلنا الليل بما فيه من الإظلام ليستريحوا فيه بالقرار والنوم، قال بعض الرجاز:
{ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ } “Görmediler mi ki, biz geceyi içinde sükûnet bulsunlar diye yarattık”. Buradaki görme kalbî (ilmî) görmedir, gözle görme değildir; zira gece ve gündüzün kendisi görülen şeylerden olsa da, zikredildiği şekilde yaratılmaları akılla kavranan hususlardandır. Yani: Dinlenmek ve uyumak suretiyle içinde sükûnet bulsunlar diye geceyi taşıdığı karanlıkla kıldığımızı bilmediler mi? Recez şairlerinden biri şöyle demiştir:
النوم راحة القوى الحسية ... من حركات والقوى النفسية
“Uyku, hissi kuvvetlerin rahatlamasıdır... Hareketlerden ve nefsani kuvvetlerden.”
وَالنَّهارَ مُبْصِراً أي ليبصروا بما فيه من الإضاءة طرق التقلب في أمور معاشهم فبولغ حيث جعل الابصار الذي هو حال الناس حالا له ووصفا من أوصافه التي جعل عليها بحيث لا ينفك عنها، ولم يسلك في الليل هذا المسلك لما أن تأثير ظلام الليل في السكون ليس بمثابة تأثير ضوء النهار في الابصار، والمشهور أن في الآية صنعة الاحتباك والتقدير جعلنا الليل مظلما ليسكنوا فيه والنهار مبصرا لينتشروا فيه إِنَّ فِي ذلِكَ أي في جعلهما كما وصفا وما في اسم الإشارة من معنى البعد للإشعار ببعد درجته في الفضل لَآياتٍ عظيمة لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ فإنه يدل على التوحيد وتجويز الحشر وبعث الرسل ﵈ لأن تعاقب النور والظلمة على وجه مخصوص غير متعين
{ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “Gündüzü de aydınlatıcı [kıldık]”, yani taşıdığı aydınlık sayesinde maişet işlerindeki hareket yollarını görsünler diye [böyle yaptık]. İnsanların hâli olan görme durumu gündüzün bir hâli ve kendisinden ayrılmayacak şekilde üzerine yaratıldığı vasıflarından biri kılınarak mübalağa yapılmıştır. Gece hakkında bu yola gidilmemiştir; zira gecenin karanlığının sükûnetteki etkisi, gündüzün aydınlığının görmedeki etkisi mertebesinde değildir. Meşhur olan görüşe göre ayette ihtibâk sanatı vardır ve takdiri: “Geceyi içinde sükûnet bulsunlar diye karanlık, gündüzü de [rızık peşinde] dağılsınlar diye aydınlık kıldık” şeklindedir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, yani ikisinin vasfedildiği şekilde kılınmasında -ki işaret ismindeki uzaklık manası onun fazilet mertebesinin yüceliğini hissettirmek içindir- { لَآياتٍ } nice büyük ayetler/deliller vardır { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için”. Zira bu durum tevhide, haşrin caiz olduğuna ve peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesine delalet eder; çünkü ışık ve karanlığın bizatihi muayyen olmayan özel bir tarzda birbiri ardınca gelmesi,
بذاته لا يكون إلا بقدرة قاهرة ليست لما أشركه المشركون، وأن من قدر على إبدال الظلمة بالنور في مادة واحدة قادر على إبدال الموت بالحياة في مواد الأبدان، وأن من جعل الليل والنهار سببين لمنافعهم ومصالحهم لعله لا يخل بما هو مناط جميع مصالحهم في معاشهم ومعادهم وهو بعثة الرسل ﵈.
ancak müşriklerin ortak koştuklarının sahip olamayacağı kahredici bir kudretle mümkündür. Tek bir maddede karanlığı aydınlıkla değiştirmeye kadir olan zat, bedenlerin maddelerinde ölümü hayatla değiştirmeye de kadirdir. Geceyi ve gündüzü onların menfaatleri ve maslahatları için birer sebep kılan zat, maişet ve ahiretlerindeki bütün maslahatlarının dayanağı olan peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesini de elbette ihmal etmez.
وفي إرشاد العقل السليم لآيات عظيمة كثيرة لقوم يؤمنون دالة على صحة البعث وصدق الآيات الناطقة به دلالة واضحة كيف لا وأن من تأمل في تعاقب الليل والنهار واختلافهما على وجوه بديعة مبنية على حكم رائقة تحار في فهمها العقول ولا يحيط بها إلا علم الله جل وعلا وشاهد في الآفاق تبدل ظلمة الليل المحاكية للموت بضياء النهار المضاهي للحياة وعاين في نفسه تبدل النوم الذي هو أخو الموت بالانتباه الذي هو مثل الحياة قضى بأن الساعة آتية لا ريب فيها وأن الله تعالى يبعث من في القبور قضاء متقنا وجزم بأنه تعالى قد جعل هذا أنموذجا له ودليلا يستدل به على تحققه، وأن الآيات الناطقة به وبكون حال الليل والنهار برهانا عليه وسائر الآيات كلها حق نازل من عند الله تعالى اهـ.
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: İnanan bir kavim için öldükten sonra dirilmenin sıhhatine ve bunu bildiren ayetlerin doğruluğuna apaçık bir surette delalet eden pek çok büyük ayetler vardır. Nasıl olmasın ki! Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişini, akılların anlamakta hayrete düştüğü ve Allah Celle ve Alâ'nın ilminden başkasının kuşatamayacağı latif hikmetlere dayalı eşsiz şekillerdeki farklılaşmalarını tefekkür eden, afakta ölüme benzeyen gece karanlığının hayata benzeyen gündüz aydınlığı ile değiştiğini müşahede eden ve kendi nefsinde de ölümün kardeşi olan uykunun hayat gibi olan uyanıklıkla değiştiğini bizzat gören kimse; kıyametin şüphesiz geleceğine ve Allah Teâlâ'nın kabirlerdekileri dirilteceğine kesin bir hükümle hükmeder. Allah Teâlâ'nın bunu kıyamet için bir örnek ve gerçekleşmesine delil getirilecek bir hüccet kıldığını, bunu ve gece ile gündüzün durumunun ona bir burhan olduğunu bildiren ayetlerin ve diğer bütün ayetlerin tamamının Allah Teâlâ katından inmiş birer hak olduğunu katiyetle kabul eder (Söz bitti).
ولعل الأول أولى لا سيما إذا ضم إلى الاستدلال على جواز الحشر مشابهة النوم واليقظة للموت والحياة لما في هذا من خفاء الدلالة، وتخصيص المؤمنين بالذكر لما أنهم هم المنتفعون بالآيات، ووجه ربط هذه الآية بما قبلها أنها كالدليل على صحة ما تضمنته من الحشر وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ إما معطوف على يَوْمَ نَحْشُرُ منصوب بناصبه، أو منصوب بمضمر معطوف على ذلك الناصب، والصور- على ما في التذكرة- قرن من نور، وذكر البخاري عن مجاهد أنه كالبوق.
Özellikle haşrin caiz oluşuna delil getirmeye uyku ile uyanıklığın ölüm ile hayata benzerliği eklendiğinde, birinci vecih herhalde daha evladır; zira bunda bir delalet kapalılığı vardır. Müminlerin zikirle tahsis edilmesi ise ayetlerden istifade edenlerin yalnız onlar olmasındandır. Bu ayetin öncesiyle irtibat vechi, içerdiği haşrin sıhhatine bir delil mesabesinde olmasıdır. { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün” kavli, ya { يَوْمَ نَحْشُرُ } kavline matuf olup onun amiliyle mensuptur ya da o amile matuf mukadder bir fiille mensuptur. Sûr -et-Tezkire'de geçtiği üzere- nurdan bir boynuzdur. Buhârî, Mücâhid'den onun boru gibi olduğunu zikretmiştir.
وأخرج الترمذي عن عبد الله بن عمرو بن العاص قال: «جاء أعرابي إلى النبي ﷺ فقال: «ما الصور؟ قال: قرن ينفخ فيه» ،
Tirmizî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir bedevî Peygamber ﷺ'e gelerek: “Sûr nedir?” dedi. O da: “İçine üflenen bir boynuzdur” buyurdu.»
والمشهور أن صاحب الصور هو إسرافيل ﵇.
Meşhur olan, sûr sahibinin İsrâfîl aleyhisselâm olduğudur.
وذكر القرطبي أن الأمم مجمعة على ذلك وهو مخلوق اليوم،
Kurtubî, ümmetlerin bu konuda icmâ ettiğini ve onun bugün yaratılmış olduğunu zikretmiştir.
فقد أخرج الترمذي وحسنه عن أبي سعيد الخدري عن النبي ﷺ أنه قال: «كيف أنعم وصاحب الصور قد التقم القرن واستمع الإذن متى يؤمر بالنفخ؟! فكأن ذلك ثقل على أصحاب رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم فقال ﵊ لهم: قولوا: حسبنا الله ونعم الوكيل»
Nitekim Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiği hadiste Ebû Saîd el-Hudrî'den Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: «Sûr sahibi boruyu ağzına almış, ne zaman üfleme emri verilecek diye kulağını kabartıp izin beklerken ben nasıl nimetlerden zevk alabilirim?!» Bu durum Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabına ağır gelmiş gibi oldu; bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm onlara: «“Hasbünallâhu ve ni'me'l-vekîl” (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) deyiniz» buyurdu.
وروي أيضا عن أبي هريرة مرفوعا «ما أطرق صاحب الصور مذ وكل به مستعدا بحذاء العرش مخافة أن يؤمر بالصيحة قبل أن يرتد طرفه كأن عينيه كوكبان دريان» .
Ayrıca Ebû Hüreyre'den merfû olarak şöyle rivayet edilmiştir: «Sûr sahibi kendisine bu vazife verildiğinden beri, gözünü kırpmadan önce sura üfleme emri verilir korkusuyla Arş'ın hizasında hazır bekleyerek başını hiç öne eğmemiştir; sanki iki gözü parıldayan iki yıldız gibidir.»
وجاء عن أبي هريرة من حديث مرفوع «إن عظم دائرة فيه كعرض السماوات والأرض»
Ebû Hüreyre'den gelen merfû bir hadiste de: «Onun ağzının genişliği göklerle yerin genişliği kadardır» buyrulmuştur.
وهذا مما يؤمن به وتفوض كيفيته إلى علام الغيوب، وقيل: إن الصور بسكون الواو بمعنى الصور بضم الصاد وفتح الواو جمع صورة- وعليه أبو عبيدة- والكلام في الوجهين على حقيقته، وقيل: في الكلام استعارة تمثيلية شبه هيئة انبعاث الموتى من القبور إلى المحشر إذا نودوا بالقيام بهيئة قيام جيش نفخ لهم في المزمار المعروف وسيرهم إلى محل عين لهم، والأول قول الأكثرين- وعليه المعول- لأن قوله تعالى: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى [الزمر: ٦٨] ظاهر في أن الصور ليس جمع صورة وإلا لقال سبحانه: فيها بدل فيه، وارتكاب التأويل بجعل الكلام من باب التمثيل ظاهر في إنكار أن يكون هناك صور حقيقة، وهو خلاف ما نطقت به الأحاديث الصحاح، وقد قال أبو الهيثم على ما نقل عنه القرطبي في تفسيره: من أنكر أن يكون الصور قرنا فهو كمن أنكر العرش والصراط والميزان وطلب لها تأويلات، وهذا النفخ قيل:
Bu, inanılması gereken ve keyfiyeti gaybları hakkıyla bilen Allah'a havale edilecek hususlardandır. Denildi ki: Vâv harfinin sükûnu ile olan sûr, sâd harfinin zammesi ve vâv harfinin fethasıyla sûret kelimesinin çoğulu olan suver (suretler) manasındadır -Ebû Ubeyde bu görüştedir- ve her iki vecihte de kelam hakiki anlamı üzeredir. Bir diğer görüşe göre kelamda temsîlî istiare vardır; ölülerin kabirlerinden mahşere kalkmaya çağrıldıklarında diriliş heyeti, kendilerine bilinen boru çalınıp belirlenen yere sevk edilen ordunun kalkış heyetine benzetilmiştir. Birinci görüş çoğunluğun kavlidir ve itimat edilen de odur; zira Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى } “Sonra ona bir daha üflenir” [Zümer: 68] kavli, sûr kelimesinin sûretin çoğulu olmadığına açıktır; aksi takdirde Yüce Allah «fîhi» yerine «fîhâ» buyururdu. Kelamı temsil babından kılarak tevile yeltenmek ise hakiki bir sûrün varlığını açıkça inkâr etmektir ki bu da sahih hadislerin ifade ettiği hususlara aykırıdır. Kurtubî'nin tefsirinde kendisinden naklettiğine göre Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: Sûrun bir boynuz olduğunu inkâr eden kimse; Arş'ı, Sırat'ı ve Mîzân'ı inkâr edip onlar için tevil arayan kimse gibidir. Bu üflemenin şöyle olduğu söylenmiştir:
المراد به النفخة الثانية، وإليه ذهب صاحب الغنيان، واختاره العلامة أبو السعود وقال: الذي يستدعيه سياق النظم الكريم وسباقه ذلك، وأن المراد بالفزع في قوله تعالى:
Kastedilen ikinci üflemedir. Gınyân sahibi bu görüşe gitmiş, Allâme Ebüssuûd da bunu tercih ederek şöyle demiştir: Yüce kelâmın öncesi ve sonrası bunu gerektirmektedir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki korkudan maksat ise:
فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ ما يعتري الكل عند البعث والنشور من الرعب والتهيب الضروريين الجبليين بمشاهدة الأمور الهائلة الخارقة للعادات في الأنفس والآفاق، ثم قال: وقيل: المراد بالنفخ هي النفخة الأولى، وبالفزع هو الذي يستتبع الموت لغاية شدة الهول كما في قوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ فيختص أثرها بمن كان حيا عند وقوعها دون من مات قبل ذلك من الأمم.
{ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “göklerde ve yerde olanlar dehşete kapılmıştır”, ba's ve nüşûr esnasında nefislerde ve afakta meydana gelen harikulade ve korkunç olayları müşahede etmekle herkesi saran zarurî ve fıtrî korku ve dehşettir. Sonra şöyle dedi: Üflemeden maksadın birinci üfleme, korkudan maksadın ise Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Sûra üflenir de göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp ölür” kavlinde olduğu gibi dehşetin son derece şiddetli olmasından dolayı ölümü netice veren korku olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde onun etkisi, vuku bulduğu sırada hayatta olanlara mahsus olur, daha önce ölmüş olan ümmetleri kapsamaz.
وقيل: إن المراد بهذه النفخة الفزع التي تكون قبل نفخة الصعق التي أريدت بقوله تعالى: ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً ما لَها مِنْ فَواقٍ [ص: ١٥] وشنع على كلا القولين بما هو مذكور في تفسيره.
Bu üflemenin, Allah Teâlâ'nın: { ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً ما لَها مِنْ فَواقٍ } “Bunlar ancak bir tek çığlığa bakarlar ki onun için bir gecikme/kesilme yoktur” [Sâd: 15] kavliyle kastedilen sa'k (ölüm) üflemesinden önceki feza' (korku) üflemesi olduğu da söylenmiştir. [Ebüssuûd] tefsirinde zikredildiği üzere her iki görüşü de çirkin bulup eleştirmiştir.
وقال العلامة الطيبي الحق أن المراد بقوله تعالى: يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ هو النفخة الأولى، وقوله تعالى الآتي: وَكُلٌّ إلخ إشارة إلى النفخة الثانية، واعلم أنهم اختلفوا في عدد النفخة فقيل: ثلاث: نفخة الصعق المذكورة في قوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [الزمر: ٦٨] ، ونفخة البعث المذكورة في قوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] ، ونفخة الفزع المذكورة في الآية المذكورة هاهنا، وهو اختيار ابن العربي.
Allâme Tîbî şöyle demiştir: Hak olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın: { يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ } kavlinden maksat birinci üflemedir; daha sonra gelen: { وَكُلٌّ } vb. kavli ise ikinci üflemeye işarettir. Bil ki onlar üflemenin sayısında ihtilaf etmişlerdir; üflemenin üç olduğu söylenmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } [Zümer: 68] kavlinde zikredilen sa'k (ölüm) üflemesi, Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } [Yâsîn: 51] kavlinde zikredilen ba's (diriliş) üflemesi ve buradaki ayette zikredilen feza' (korku) üflemesi. İbnü'l-Arabî'nin tercihi de budur.
وقيل: اثنتان، ونفخة الفزع هي نفخة الصعق لأن الأمرين: الفزع بمعنى الخوف. والصعق بمعنى الموت لا زمان لها، قال القرطبي: والسنة كحديث مسلم عن عبد الله بن عمرو بن العاص وهو طويل منه مع حذف ثم ينفخ في الصور فأول من يسمعه رجل يلوط حوضه فيصعق ثم يصعق الناس ثم ينفخ فيه أخرى فإذا هم قيام ينظرون. تدل على أن النفخ مرتين لا ثلاثة وهو الصحيح، ونفخ الفزع هو نفخ الصعق بعينه لاتحاد الاستثناء في آيتيهما. وتعقب في الرسالة المسماة بشرح العشر في معشر الحشر المنسوبة لابن الكمال بأنه لا دلالة في الحديث على عدم النفخة الثالثة، غايته أنه وسائر الأحاديث الواردة على نسقه ساكت عنها، ولا يلزم من ذلك عدمها، وكذا لا دلالة في اتحاد الاستثناء في الآيتين أن يكون المذكور فيهما نفخة واحدة، وهذا ظاهر، ثم قال: والصحيح عندي ما في القول الأول، من أن نفخة الفزع غير نفخة الصعق. فإن حديث الصحيحين لا تخيروني من بين الأنبياء، فإن الناس يصعقون يوم القيامة فأكون أول من يفيق فإذا أنا بموسى ﵇ آخذ بقائمة من قوائم العرش، فلا أدري أفاق قبلي أو جزي بصعقة الطور: صريح في أن الصعق يوم القيامة، وأن لا موت فيه فهو فزع بلا موت، فمن قال: هي ثلاث نفخات: نفخة الفزع، ثم نفخة الصعق وهو الموت، ثم نفخة البعث فقد أصاب في التفرقة بين نفخة الفزع ونفخة الصعق، إلا أنه لم يصب في زعمه أن نفخة الفزع قبل نفخة الصعق. كيف وقد دل حديث الصحيحين المذكور على عموم حكم نفخة الفزع للأنبياء ﵈ الذين ماتوا قبل نفخة الصعق أي الموت، قال القاضي عياض: إن نفخة الفزع بعد النشر حين تنشق السماوات والأرض، فظهر أن النفخات ثلاث بل أربع: نفخة يميت الله تعالى جميع الخلق بها كما جاء في الحديث وعند ذلك ينادي سبحانه: لمن الملك اليوم. وينادي على ذلك قوله تعالى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص:
İki üfleme olduğu da söylenmiştir; feza' üflemesi bizzat sa'k üflemesidir, çünkü iki durum -korku manasındaki feza' ile ölüm manasındaki sa'k- birbirinden ayrılmaz. Kurtubî şöyle demiştir: Müslim'in Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiği uzun hadisteki -kısaltarak aktarılan- «Sonra sûra üflenir; onu ilk işiten kimse havuzunu sıvayan bir adam olur, o çarpılıp ölür, sonra insanlar ölür, sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar kalkmış bakınıp duruyorlar» sünneti, üflemenin üç değil iki defa olduğuna delalet eder ve sahih olan da budur. Feza' üflemesi, her iki ayetteki istisnanın bir olması sebebiyle bizzat sa'k üflemesidir. İbn Kemâl'e nispet edilen Şerhu'l-Aşr fî Ma'şeri'l-Haşr adlı risalede buna şöyle itiraz edilmiştir: Hadiste üçüncü üflemenin olmadığına dair bir delalet yoktur; olsa olsa o ve benzeri hadisler bundan bahsetmemiştir, bundan ise onun yokluğu gerekmez. Aynı şekilde iki ayetteki istisnanın bir olmasında da her ikisinde zikredilenin tek bir üfleme olduğuna dair bir delalet yoktur ve bu açıktır. Sonra dedi ki: Bana göre sahih olan birinci görüştür; yani feza' üflemesi sa'k üflemesinden başkadır. Zira Sahîhayn'da geçen: «Beni peygamberler arasından üstün tutmayın; çünkü insanlar kıyamet gününde çarpılıp bayılırlar (sa'k olurlar), ilk ayı беkilen ben olurum. Bir de bakarım ki Mûsâ aleyhisselâm Arş'ın ayaklarından birini tutmaktadır; benden önce mi ayıldı yoksa Tûr'daki baygınlığı ile mi mükâfatlandırıldı bilemem» hadisi, sa'kın kıyamet gününde olduğuna ve onda ölüm bulunmadığına sarihtir; dolayısıyla bu, ölümsüz bir dehşettir (feza'dır). Şu halde: “Bunlar üç üflemedir: feza' üflemesi, sonra ölüm olan sa'k üflemesi, sonra ba's üflemesi” diyen kimse feza' üflemesi ile sa'k üflemesini birbirinden ayırmakla isabet etmiştir; ancak feza' üflemesinin sa'k üflemesinden önce olduğunu iddia etmekle isabet etmemiştir. Nasıl etsin ki! Zikredilen Sahîhayn hadisi, sa'k yani ölüm üflemesinden önce vefat etmiş olan peygamberler aleyhimüsselâm hakkında da feza' üflemesinin hükmünün genel olduğuna delalet etmiştir. Kâdî İyâz şöyle demiştir: Feza' üflemesi, gökler ve yer yarıldığı vakit ba's ve nüşûrdan sonradır. Böylece üflemelerin üç, hatta dört olduğu ortaya çıkmıştır: Hadiste geldiği üzere Allah Teâlâ'nın bütün mahlûkatı kendisiyle öldürdüğü üfleme; işte o zaman Yüce Allah: «Bugün mülk kimindir?» diye nida eder ve Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey yok olucudur” [Kasas:
٨٨] . ونفخة البعث كما نطق به قوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] ونفخة الصعق وهي نفخة الفزع بعينها وقد سمعت آيتيهما، ونفخة للإفاقة كما قال تعالى بعد ذكر نفخة الصعق ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ وقد عرفت ما في زعم أن نفخة الصعق هي نفخة الفزع بعينها فتدبر انتهى، وتعقبه بعضهم بأنه يلزم حينئذ على القول بالمغايرة بين نفخة الفزع ونفخة الصعق أن تكون النفخات خمسا ولم نسمع متنفسا يقول بذلك، وأيضا فيه القول بأن نفخة الصعق بعد نفخة البعث، ويأباه
88] kavli buna delalet eder. Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Sûra üflenmiştir de bir de bakarsın kabirlerinden Rablerine doğru akın etmektedirler” [Yâsîn: 51] kavlinin ifade ettiği ba's üflemesi. Sa'k üflemesi ki bu bizzat feza' üflemesidir, her ikisinin ayetlerini de işitmiştin. Ve sa'k üflemesini zikrettikten sonra Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar kalkmış bakınıp duruyorlar” buyurduğu gibi bir ayılma üflemesi. Sa'k üflemesinin bizzat feza' üflemesi olduğu iddiasındaki durumu anlamış oldun, iyi düşün (Söz bitti). Bazıları ona şöyle itiraz etmiştir: Feza' üflemesi ile sa'k üflemesinin farklı olduğu görüşüne göre o takdirde üflemelerin beş tane olması gerekir ki hiçbir kimsenin bunu söylediğini işitmedik. Ayrıca bu görüşte sa'k üflemesinin ba's üflemesinden sonra olduğu iddiası vardır; oysa
قوله صلّى الله تعالى عليه وسلم «أنا أول من تنشق عنه الأرض فأرفع رأسي فإذا موسى متعلق بقائمة من قوائم العرش فما أدري أفاق قبلي أم كان ممن استثنى الله
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Kabri ilk yarılacak olan benim; başımı kaldırırım, bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ın ayaklarından birine tutunmuş; benden önce mi ayıldı yoksa Allah Teâlâ'nın istisna ettiği kimselerden
تعالى»
miydi bilemem» kavli buna engeldir.
فإن انشقاق الأرض عنه صلى الله تعالى عليه وسلم بعد نفخة البعث لا محالة فإذا عقبه رفع رأسه ﵊ ومفاجأة كون موسى ﵇ متعلقا بقائمة من قوائم العرش فأين نفخة الصعق. ولا يخفى أن كون النفخات خمسا لم يسمع هو الغالب على الظن ويتوقف قبول ما ذكره ثانيا على صحة ما ذكره من الخبر، ولعل القائل بما تقدم من وراء المنع، وقيل: الأظهر أن النفخات ثلاث: الأولى نفخة الصعق بمعنى الموت كما هو أحد معنييه المدلول عليها بقوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [الزمر: ٦٨] ، والثانية نفخة البعث المدلول عليها بقوله تعالى: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزمر: ٦٨] وقوله سبحانه:
Zira Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kabrinin yarılması şüphesiz ba's üflemesinden sonradır; bunun hemen ardından başını kaldırması aleyhisselâm ve Mûsâ aleyhisselâm'ın Arş'ın ayaklarından birine tutunmuş olduğunu ansızın görmesi vaki olduğuna göre, o halde sa'k üflemesi nerede kalmaktadır? Gizli değildir ki, üflemelerin beş olduğuna dair bir sözün işitilmemiş olması galip zandır; ikinci olarak zikrettiği hususun kabulü ise zikrettiği haberin sıhhatine bağlıdır; belki de önceki görüşü savunan kimse bu engelin ötesindedir. Denildi ki: En zahir olanı, üflemelerin üç olmasıdır: Birincisi, iki manasından biri olarak Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Sûra üflenir de göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp ölür” [Zümer: 68] kavliyle delalet edilen ölüm manasındaki sa'k üflemesidir. İkincisi, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar kalkmış bakınıp duruyorlar” [Zümer: 68] kavli ile Yüce Allah'ın:
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] والثالثة نفخة الفزع المدلول عليها بما هنا وهي على ما سمعت عن القاضي عياض بعد النشر حين تنشق السماوات والأرض.
{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Sûra üflenmiştir de bir de bakarsın kabirlerinden Rablerine doğru akın etmektedirler” [Yâsîn: 51] kavliyle delalet edilen ba's üflemesidir. Üçüncüsü ise buradaki ayetle delalet edilen feza' üflemesidir ki bu, Kâdî İyâz'dan işittiğin üzere ba's ve nüşûrdan sonra gökler ve yer yarıldığı vakittir.
وأصله كما قال الراغب انقباض ونفار يعتري الشخص من الشيء المخيف والمراد به الرعب الشديد، ولعل الصعق المذكور في حديث الصحيحين هو غشي يترتب عليه بلا واسطة وعلى النفخ بواسطته وقد نص في الأساس على هذا المعنى له قال يقال صعق الرجل إذا غشي عليه من هدة أو صوت شديد يسمعه ويدل على أنه بمعنى الغشي
Râgıb'ın belirttiği gibi feza'ın aslı, korkutucu bir şey sebebiyle insana arız olan büzülme ve ürpertidir; bundan maksat ise şiddetli dehşettir. Sahîhayn hadisinde zikredilen sa'k, belki de vasıtasız olarak bu dehşetin, vasıtalı olarak da üflemenin neticesinde meydana gelen bir bayılmadır. Esâs'ta bu manası açıkça belirtilmiş ve şöyle denilmiştir: «İşittiği şiddetli bir çöküş veya sesten dolayı bayıldığında صعق الرجل (adam çarpıldı/bayıldı) denir». Bunun bayılma manasına geldiğine,
قوله ﵊ «فأكون أول من يفيق»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «İlk ayılan ben olurum» kavli delalet eder;
لأن الإفاقة إنما تكون من الغشي دون الموت ولم يعبر هنا بالصعق مرادا به الغشي المذكور في الحديث لئلا يتوهم إرادة معنى الموت منه لخلوه هنا عن القرينة التي في الحديث واقترانه بما يلائم ذلك. وقد يختار ما هو المشهور من أن النفخة اثنتان ويجاب عما يشعر بالزيادة فالنفخة الأولى نفخة الصعق بمعنى الموت بحال هائلة فبها يموت من في السماوات والأرض من الأحياء قبيل ذلك إلّا من شاء الله تعالى، ويدل عليها آية ونفخ في الصور فصعق إلخ، والنفخة الثانية نفخة البعث المدلول عليها بآية ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ وبينهما في المشهور أربعون سنة،
zira ayılma ölümden değil, ancak baygınlıktan olur. Hadiste bulunan karineden burada yoksun olması ve ona uygun düşen şeylerle birlikte zikredilmesi sebebiyle ölüm manasının kastedildiği vehmedilmesin diye, hadiste zikredilen baygınlık kastedilerek burada sa'k lafzıyla ifade edilmemiştir. Bazen meşhur olan görüş -ki üflemenin iki tane olmasıdır- tercih edilir ve fazlalık hissettiren hususlara cevap verilir. Buna göre birinci üfleme, korkunç bir hal ile ölüm manasındaki sa'k üflemesidir; onunla Allah Teâlâ'nın diledikleri müstesna, o esnada göklerde ve yerde hayatta olan kimseler ölür. { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ } vb. ayeti buna delalet eder. İkinci üfleme ise { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } ayetiyle delalet edilen ba's üflemesidir. Meşhur kabule göre bu ikisi arasında kırk yıl vardır.
وفي الصحيحين عن أبي هريرة مرفوعا «أربعون»
Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den merfû olarak: «Kırk» şeklinde rivayet edilmiştir;
بدون ذكر التمييز فقيل أربعون يوما فقال أبو هريرة أبيت فقيل أربعون شهرا فقال أبيت فقيل أربعون سنة فقال أبيت، ونفخة الفزع بمعنى الرعب والخوف هي هذه النفخة بعينها ووجه ذلك أنه ينفخ في الصور للبعث فيبعث الخلق وينشرون فإذا تحققوا يوم القيامة وشاهدوا آثار عظمة الله تعالى فزعوا ورعبوا إلا من شاء الله تعالى وترتب الفزع على النفخ بالفاء للإشارة إلى قلة الزمان الفاصل لسرعة تحققهم ومشاهدتهم ما ذكر، والإضافة في قولنا نفخة البعث وقولنا نفخة الفزع من إضافة السبب إلى المسبب إلا أن سببية النفخ للبعث بلا واسطة وسببيته للفزع بواسطة،
Temyiz (zaman birimi) zikredilmeksizin [böyle rivayet edildi]. «Kırk gün mü?» denildi, Ebû Hüreyre: «Bir şey diyemem (çekindim)» dedi. «Kırk ay mı?» denildi, «Bir şey diyemem» dedi. «Kırk yıl mı?» denildi, «Bir şey diyemem» dedi. Dehşet ve korku manasındaki feza' üflemesi ise bizzat bu [ba's] üflemesidir. Bunun izahı şöyledir: Ba's (yeniden diriltilme) için Sûr'a üflenir, mahlûkat diriltilir ve kabirlerinden çıkarılırlar (neşrolunurlar). Kıyamet gününü bizzat görüp idrak ettiklerinde ve Allah Teâlâ'nın azametinin eserlerine şahit olduklarında, Allah Teâlâ'nın diledikleri müstesna, dehşete kapılır ve korkarlar. Feza'ın üflemeye fâ (فَ) harfiyle terettüp etmesi (bağlanması), zikredilen hususları hızlıca idrak edip müşahede etmelerinden dolayı aradaki zaman fasılasının azlığına işaret etmek içindir. «Ba's üflemesi» ve «feza' üflemesi» sözlerimizdeki izâfet, sebebin müsebbebe (sonuca) izâfetidir; şu kadar var ki, üflemenin ba'se sebep olması vasıtasız, feza'a sebep olması ise vasıtalıdır.
وحديث الصحيحين «لا تخيروني من بين الأنبياء فإن الناس يصعقون يوم القيامة»
Sahîhayn'daki: «Beni peygamberler arasında üstün tutmayın; zira kıyamet gününde insanlar bayılıp çarpılacaklar (sa'k)...»
إلخ ليس فيه سوى إثبات الصعق بمعنى الغشي كما يرشد إليه ذكر الإفاقة للناس يوم القيامة ولا تعرض له لنفخ يترتب عليه ذلك، نعم التعبير بالصعق على ما ذكروا في معناه يقتضي أن يكون هناك هدة أو صوت شديد يسمعه من يسمعه فيغشى عليه إلا أنه لا يعين النفخ لجواز أن يكون ذلك من صوت حادث من انشقاق السماوات الكائن بعد البعث والفزع من يوم القيامة وما شاهدوا من أهواله.
hadisinde ise -kıyamet gününde insanların ayılmasının zikredilmesinin delalet ettiği gibi- sadece bayılma manasındaki sa'kın sübûtu vardır; hadiste buna terettüp eden bir üflemeye değinilmemiştir. Evet, manası hakkında zikrettikleri üzere sa'k lafzıyla ifade edilmesi, orada işiten kimsenin duyup da bayılacağı şiddetli bir çöküş veya sesin bulunmasını gerektirir; fakat bunun ba'sten ve kıyamet gününün dehşetinden ve müşahede ettikleri korkunç hallerden sonra meydana gelen göklerin yarılmasından kaynaklanan bir sesten olması caiz olduğu için bu durum üflemeyi belirlemez (üfleme olduğunu tayin etmez).
ومنع بعضهم اقتضاءه ذلك لجواز أن يراد به الغشي لحدوث أمر عظيم من أمور يوم القيامة غير النفخ، وقيل: هو من فروع النفخ للبعث وذلك أنه ينفخ فتبعث الخلائق فيتحققون ما يتحققون ويشاهدون ما يشاهدون فيفزعون فيغشى عليهم إلا ما شاء الله تعالى، وحديث الصحيحين مما لا يأبى ذلك واحتياج الإفاقة لنفخة أخرى في حيز المنع وقيل:
Bazıları, üfleme dışında kıyamet günü işlerinden büyük bir olayın meydana gelmesi sebebiyle bayılmanın kastedilmesinin caiz olması hasebiyle, bunun anılan hususu gerektirmesini kabul etmemiştir (menetmiştir). Şöyle de denilmiştir: Bu, ba's için üflemenin fer'i (sonucu) olan durumlardandır; şöyle ki, [Sûr'a] üflenir, mahlûkat diriltilir, idrak edecekleri şeyleri idrak ederler ve müşahede edeceklerini müşahede ederler, bunun üzerine dehşete kapılırlar ve Allah Teâlâ'nın diledikleri müstesna bayılırlar. Sahîhayn hadisi de buna aykırı değildir; ayılmanın başka bir üflemeye ihtiyaç duyması ise menedilmiştir (kabul görmemiştir). Şöyle de denilmiştir:
في بيان اتحاد نفخة البعث ونفخة الفزع أن المراد بالفزع الإجابة والإسراع للقيام لرب العالمين وقد صرحت الآيات بإسراع الناس عند البعث فقال تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ وقال سبحانه:
Ba's üflemesi ile feza' üflemesinin birliğinin beyanında [şöyle denilmiştir]: Feza'dan maksat icabet etmek ve Âlemlerin Rabbi için kalkıp acele etmektir. Nitekim ayetler de ba's esnasında insanların aceleyle koşacaklarını açıkça belirtmiştir; Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Sûra üflenmiştir de bir de bakarsın kabirlerinden Rablerine doğru akın etmektedirler” [Yâsîn: 51]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur:
يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ [المعارج: ٤٣] ولا يخفى بعده واحتياج توجيه
{ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } “Dikili taşlara doğru koşarcasına kabirlerinden süratle çıkarlar” [Meâric: 43]. Bunun uzak bir ihtimal olduğu ve bu görüşe göre bundan sonra gelen istisnanın tevilinin külfete ihtiyaç duyduğu gizli değildir. Dolayısıyla [iki üflemenin] birliğini daha önce geçen izahla yönlendirmek (açıklamak) en evla olanıdır, iyi düşün!
الاستثناء بعد عليه إلى تكلف فالأولى أن يوجه الاتحاد بما سبق فتأمل، وإيراد صيغة الماضي مع كون المعطوف أعني ينفخ مضارعا للدلالة على تحقق الوقوع كما في قوله تعالى: فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ [هود: ٩٨] بعد قوله تعالى: يَقْدُمُ قَوْمَهُ [هود: ٩٨] ووجه تأخير بيان الأحوال الواقعة في ابتداء هذه النفخة عن بيان ما يقع بعد من حشر المكذبين قد تقدم الكلام فيه فتذكر فما في العهد من قدم إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ استثناء متصل كما هو الظاهر من من ومفعول المشيئة محذوف أي إلا من شاء الله تعالى أن لا يفزع، والمراد بذلك على ما قيل: من جاء بالحسنة لقوله تعالى فيهم: وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ وتعقب بأن الفزع في تلك الآية غير الفزع المراد من قوله سبحانه: فَفَزِعَ إلخ وسنذكر ذلك إن شاء الله تعالى، واختلف الذين حملوا النفخ هنا على النفخة الأولى التي تكون للصعق- أي الموت- في تعيينهم فقيل هم جبرائيل وميكائيل وإسرافيل وعزرائيل وروي ذلك عن مقاتل والسدي.
Matuf olan -yani { ينفخ } fiilinin- muzari (şimdiki/geniş zaman) olmasına rağmen [ { فَفَزِعَ } şeklinde] mazi (geçmiş zaman) kalıbının getirilmesi, Allah Teâlâ'nın: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ } “Kavminin önüne geçer” [Hûd: 98] kavlinden sonra gelen: { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Onları ateşe sokar” [Hûd: 98] kavlinde olduğu gibi, vukuunun kesinliğini ifade etmek içindir. Bu üflemenin başlangıcında vuku bulan hallerin beyanının, daha sonra gerçekleşecek olan yalanlayanların haşredilmesinin beyanından sonraya bırakılmasının gerekçesi daha önce geçmişti, hatırla; çünkü bilgi henüz tazedir. { إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği kimseler müstesna” [ifadesi], { مَنْ } lafzından zahir olduğu üzere muttasıl bir istisnadır ve meşietin (dilemenin) mef'ûlü hazfedilmiştir; yani Allah Teâlâ'nın dehşete kapılmamasını dilediği kimseler müstesnadır. Söylendiğine göre bundan maksat, haklarında Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ } “Onlar o günün dehşetinden güvendedirler” buyurduğu, [huzura] güzellikle gelenlerdir. Bu görüşe, o ayetteki feza'ın Yüce Allah'ın: { فَفَزِعَ } vb. kavlindeki murat edilen feza'dan farklı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; inşallah Teâlâ bunu zikredeceğiz. Buradaki üflemeyi sa'k -yani ölüm- için olan birinci üflemeye hamledenler, bu istisna edilenlerin tayininde ihtilaf etmişlerdir: Bunların Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail olduğu söylenmiş ve bu, Mukâtil ile Süddî'den rivayet edilmiştir.
وقال الضحاك: هم الولدان والحور العين وخزنة الجنة وحملة العرش. وحكى بعضهم هذين القولين في المراد بالمستثنى على تقدير أن يراد بالنفخ النفخة الثانية وبالفزع الخوف والرعب وأورد عليهما أن حملة العرش ليسوا من سكان السماوات والأرض لأن السماوات في داخل الكرسي ونسبتها إليه نسبة حلقة في فلاة ونسبة الكرسي إلى العرش كهذه النسبة أيضا فكيف يكون حملته في السماوات وكذا الولدان والحور وخزنة الجنة لأن هؤلاء كلهم في الجنة والجنان جميعها فوق السماوات ودون العرش على ما أفصح عنه
Dahhâk şöyle demiştir: Onlar vildanlar (cennet çocukları), hûr-i 'în (iri gözlü huriler), cennetin bekçileri ve Arş'ı taşıyan meleklerdir (hamele-i Arş). Bazıları, üflemeden maksadın ikinci üfleme, feza'dan maksadın da korku ve dehşet olması takdirine göre de müstesna kılınanlar hakkında bu iki görüşü nakletmişlerdir. Bu iki görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Hamele-i Arş göklerin ve yerin sakinlerinden değildir; zira gökler Kürsî'nin içindedir ve Kürsî'ye nispeti, çöldeki bir halka gibidir; Kürsî'nin Arş'a nispeti de bu nispet gibidir. O halde Arş'ı taşıyanlar nasıl göklerde olabilir? Vildanlar, huriler ve cennet bekçileri de böyledir; zira bunların hepsi cennettedir ve cennetlerin tamamı,
قوله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «سقف الجنة عرش الرحمن»
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Cennetin tavanı Rahmân'ın Arşı'dır» kavlinin açıkça ifade ettiği üzere göklerin üstünde ve Arş'ın altındadır.
فما فيها من الولدان والحور والخزنة لا يصح استثناؤهم ممن في السماوات والأرض وأما جبرائيل ومن معه من الملائكة المقربين ﵈ فهم من الصافين المسبحين حول العرش وإذا كان العرش فوق السماوات لا يمكن أن يكون الاصطفاف حوله في السماوات، وأجيب بأنه يجوز أن يراد بالسماوات ما يعم العرش والكرسي وغيرهما من الأجرام العلوية فإنه الأليق بالمقام، وقد شاع استعمال من في السماوات والأرض عند إرادة الإحاطة والشمول.
Dolayısıyla cennette bulunan vildan, huri ve bekçilerin göklerde ve yerde olanlardan istisna edilmesi sahih olmaz. Cebrail ve beraberindeki mukarreb meleklere aleyhimüsselâm gelince; onlar Arş'ın etrafında saf tutup tesbih edenlerdendir. Arş göklerin üzerinde olduğuna göre, onun etrafındaki saf tutmanın göklerde olması mümkün değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Makama en uygun olanı bu olduğu için göklerden maksadın Arş'ı, Kürsî'yi ve diğer ulvî cisimleri içine alan şey olması caizdir. Kuşatma ve kapsayıcılık murat edildiğinde «göklerde ve yerde olanlar» ifadesinin kullanımı yaygındır.
وقيل: لا مانع من حمل السماوات على السماوات السبع والتزام كون الاستثناء على القولين المذكورين منقطعا ولا يخفى ما فيه، وعد بعضهم ممن استثنى موسى ﵇، وأنت تعلم أنه لا يكاد يصح إلا إذا أريد بالفزع الصعق يوم القيامة بعد النفخة الثانية، أما إذا أريد به ما يكون في الدنيا عند النفخة الأولى فلا، على أن عده ﵇ ممن لا يصعق يوم القيامة بعد قوله صلّى الله تعالى عليه وسلّم في حديث الصحيحين السابق فلا أدري أفاق قبلي أو جزي بصعقة الطور يحتاج إلى خبر صحيح وارد بعد ذلك.
Şöyle de denilmiştir: Gökler lafzının yedi göğe hamledilmesine ve zikredilen iki görüşe göre istisnanın munkatı' olduğunun kabul edilmesine bir engel yoktur; ancak bunda ne [tür bir zorlama] olduğu gizli değildir. Bazıları istisna edilenlerden birinin de Musa aleyhisselâm olduğunu saymıştır. Sen de bilirsin ki bu, ancak feza' ile ikinci üflemeden sonra kıyamet günündeki sa'k (bayılma) murat edilirse sahih olabilir; birinci üfleme esnasında dünyada meydana gelen şey murat edilirse sahih olmaz. Kaldı ki, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in yukarıda geçen Sahîhayn hadisindeki: «Bilemiyorum, benden önce mi ayıldı yoksa Tûr'daki bayılmasına karşılık mı sayıldı?» kavlinden sonra onun kıyamet gününde bayılmayacak olanlardan sayılması, bundan sonra varid olmuş sahih bir habere ihtiyaç duyar.
وروى أبو هريرة عن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم أنهم الشهداء عند ربهم يرزقون
Ebû Hüreyre, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den onların Rableri katında rızıklanan şehitler olduğunu rivayet etmiştir.
وصححه القاضي أبو بكر بن العربي كما قال القرطبي وبه رد على من زعم أنه لم يرد في تعيينهم خبر صحيح، وإلى ذلك ذهب ابن جبير ولفظه هم الشهداء متقلدو السيوف حول العرش وكذا ذهب إليه الحليمي وقال: هو مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ثم ضعف غيره من الأقوال. وقد ذكره غير واحد من المفسرين إلا أن بعضهم ذكره في تفسير من شاء الله في آية الصعق وبعض آخر ذكره في تفسيره في آية الفزع فتدبر.
Kurtubî'nin belirttiği gibi Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî bu rivayeti sahih kabul etmiştir ve onların tayini hususunda sahih bir haberin gelmediğini iddia eden kimseye bununla reddiye yapılmıştır. İbn Cübeyr de bu görüşe meyletmiş olup onun lafzı şöyledir: «Onlar, Arş'ın etrafında kılıçlarını kuşanmış olan şehitlerdir.» Halîmî de bu görüşe meyletmiş ve: «Bu, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir» demiş, ardından diğer görüşleri zayıf bulmuştur. Bunu müfessirlerden birden fazla kişi zikretmiştir; şu kadar var ki bazısı bunu sa'k ayetindeki { مَنْ شاءَ اللَّهُ } ifadesinin tefsirinde zikretmiş, diğer bir kısmı ise feza' ayetindeki tefsirinde zikretmiştir; iyi düşün.
وَكُلٌّ أي كل واحد من الفازعين المبعوثين عند النفخة أَتَوْهُ أي حضروا الموقف بين يدي رب العزة ﷻ للسؤال والجواب والمناقشة والحساب، وقيل: أي رجعوا إلى أمره تعالى وانقادوا. وضمير الجمع باعتبار معنى كُلٌّ وقرأ قتادة أتاه فعلا ماضيا مسندا لضمير كُلٌّ على لفظها.
{ وَكُلٌّ } yani [Sûr'a] üflendiğinde diriltilip dehşete kapılanların her biri, { أَتَوْهُ } yani soru, cevap, münakaşa ve hesap için İzzet Sahibi Rabbin celle celâlühû huzurunda mahşer yerine geldiler. Şöyle de denilmiştir: Yani O Teâlâ'nın emrine döndüler ve boyun eğdiler. Çoğul zamiri { كُلٌّ } lafzının manası itibarıyladır. Katâde ise lafzına uygun olarak { كُلٌّ }'ün zamirine isnat edilmiş mazi fiil şeklinde { أَتَاهُ } olarak okumuştur.
وقرأ أكثر السبعة آتوه اسم فاعل داخِرِينَ أي أذلاء، وقرأ الحسن والأعمش دخرين بغير ألف وهو على
Yedi kıraat imamının çoğu ism-i fâil olarak { آتُوهُ } okumuştur. { داخِرِينَ } “boyun eğmişler olarak” yani zillet içinde demektir. Hasan ve A'meş ise elifsiz olarak { دَخِرِينَ } okumuştur ki bu, her iki
القراءتين نصب على الحال من ضمير كُلٌّ وقوله سبحانه: وَتَرَى الْجِبالَ عطف على ينفخ داخل في حكم التذكير وترى من رؤية العين، وقوله تعالى: تَحْسَبُها جامِدَةً أي ثابتة في أماكنها لا تتحرك حال من فاعل ترى أو من مفعوله، وجوز أن يكون بدلا من سابقه، وقوله ﷿.
kıraatte de { كُلٌّ }'ün zamirinden hâl olarak mansubdur. Yüce Allah'ın: { وَتَرَى الْجِبالَ } “Dağları görürsün” kavli, { ينفخ } fiiline matuf olup tezkîr (hatırlatma) hükmüne dâhildir ve { تَرَى } gözle görmek manasındadır. Allah Teâlâ'nın: { تَحْسَبُها جامِدَةً } “onları donmuş sanırsın” yani yerlerinde sabit, hareket etmiyor [sanırsın] kavli, { تَرَى } fiilinin failinden veya mef'ûlünden hâldir; öncekinin bedeli olması da caiz görülmüştür. Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ حال من ضمير الجبال في تحسبها، وجوز أن يكون حالا من ضميرها في جامدة ومنعه أبو البقاء لاستلزامه أن تكون جامدة ومارة في وقت واحد أي وترى الجبال رأي العين ساكنة والحال أنها تمر في الجو مر السحاب التي تسيرها الرياح سيرا حثيثا، وذلك أن الأجرام المجتمعة المتكاثرة العدد على وجه الالتصاق إذا تحركت نحو سمت لا تكاد تبين حركتها، وعليه قول النابغة الجعدي في وصف جيش:
{ وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “oysa onlar bulutların geçişi gibi geçip gitmektedir” [ifadesi], { تَحْسَبُها } içindeki dağlar zamirinden hâldir; { جامِدَةً } içindeki zamirden hâl olması da caiz görülmüştür. Ancak Ebü'l-Bekâ, aynı anda hem donmuş hem de geçip gidiyor olmasını gerektireceği için bunu menetmiştir. Yani: Dağları gözünle durağan sanırsın, hâlbuki onlar rüzgârların hızlıca sevk ettiği bulutların geçişi gibi boşlukta süratle geçip gitmektedir. Çünkü birbirine bitişik ve çok sayıda toplanmış olan büyük cisimler bir yöne doğru hareket ettiğinde hareketleri neredeyse hiç belli olmaz. Nâbiğa el-Ca'dî'nin bir orduyu vasfederken söylediği şu beyit bu kabildendir:
بأرعن مثل الطود تحسب أنهم ... وقوف لحاج والركاب تهملج
«Ulu bir dağ gibi büyük bir ordu ile; sanırsın ki bir ihtiyaç için durmuşlar, oysa binekler hızlı hızlı yürümektedir.»
وقيل: شبه مرها بمر السحاب في كونها تسير سيرا وسطا كما قال الأعشى:
Şöyle de denilmiştir: Dağların geçişi, A'şâ'nın dediği gibi orta hızda yürümeleri bakımından bulutların geçişine benzetilmiştir:
كأن مشيتها من بيت جارتها ... مر السحائب لا ريث ولا عجل
«Sanki onun komşusunun evinden yürüyüşü, ne yavaş ne acele olan bulutların geçişi gibidir.»
والمشهور في وجه الشبه السرعة وإن منشأ الحسبان المذكور ما سمعت، وقيل: إن حسبان الرائي إياها جامدة مع مرورها لهول ذلك اليوم فليس له ثبوت ذهن في الفكر في ذلك حتى يتحقق كونها جامدة وليس بذاك وقد أدمج في التشبيه المذكور تشبيه حال الجبال بحال السحاب في تخلخل الأجزاء وانتفاشها كما في قوله تعالى: وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ [القارعة: ٥] واختلف في وقت هذا، ففي إرشاد العقل السليم أنه مما يقع بعد النفخة الثانية كالفزع المذكور عند حشر الخلق يبدل الله تعالى شأنه الأرض غير الأرض ويغير هيئتها ويسير الجبال عن مقارها على ما ذكر من الهيئة الهائلة يشاهدها أهل المحشر وهي وإن اندكت وتصدعت عند النفخة الأولى لكن تسييرها وتسوية الأرض إنما يكون بعد النفخة الثانية كما نطق به قوله تعالى: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ [طه: ١٠٥- ١٠٨] ، وقوله سبحانه: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [إبراهيم: ٤٨] فإن اتباع الداعي الذي هو إسرافيل وبروز الخلق لله تعالى لا يكونان إلا بعد النفخة الثانية وقد قالوا في تفسير قوله تعالى: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ [الكهف: ٤٧] إن صيغة الماضي في المعطوف مع كون المعطوف عليه مستقبلا للدلالة على تقدم الحشر على التسيير والرؤية كأنه قيل: وحشرناهم قبل ذلك اهـ.
Benzetme yönünde (vech-i şebeh) meşhur olan ise sürattir ve anılan sanmanın kaynağı işittiğin durumdur. Şöyle de denilmiştir: Gören kimsenin geçip gitmelerine rağmen onları donmuş sanması, o günün dehşetinden dolayıdır; zira onun donmuş olduklarını tahkik edecek derecede bu hususta fikir yürütecek zihnî bir sebatı yoktur; fakat bu [görüş] pek muteber değildir. Zikredilen teşbihe, Allah Teâlâ'nın: { وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ } “Dağlar atılmış renkli yün gibi olur” [Kâria: 5] kavlinde olduğu gibi, parçaların ayrışması ve kabarması bakımından dağların halinin bulutların haline teşbihi de dâhil edilmiştir. Bunun vakti konusunda ihtilaf edilmiştir: İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiğine göre bu durum, mahlûkatın haşredilmesi esnasında zikredilen feza' gibi ikinci üflemeden sonra vuku bulan hususlardandır; şanı yüce olan Allah yeri başka bir yere dönüştürür, heyetini değiştirir ve dağları yerlerinden zikredilen korkunç heyet üzere yürütür, mahşer ehli de bunu müşahede eder. Dağlar birinci üflemede parçalanıp yarılmış olsa da, onların yürütülmesi ve yerin düzlenmesi ancak ikinci üflemeden sonra olur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu açıkça ifade etmektedir: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } “Sana dağları sorarlar; de ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak, yerlerini dümdüz, bomboş bir çöl halinde bırakacaktır. Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin. O gün o çağırıcıya uyarlar” [Tâhâ: 105-108]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüldüğü ve [insanların] bir ve mutlak galip olan Allah'ın huzuruna çıktıkları gün” [İbrâhîm: 48]. Çünkü çağırıcıya -ki o İsrafil'dir- uymak ve mahlûkatın Allah Teâlâ'nın huzuruna çıkması ancak ikinci üflemeden sonra olur. Âlimler Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ } “Dağları yürüteceğimiz, yeri çırılçıplak göreceğin ve onları bir araya toplayacağımız gün” [Kehf: 47] kavlinin tefsirinde; matufun aleyh istikbal (gelecek zaman) bildirdiği halde matufta mazi kalıbının kullanılmasının, haşrin yürütme ve görmeden önce olduğuna delalet etmek için olduğunu, sanki «bundan önce onları haşrettik» denildiğini söylemişlerdir, [alıntı sonu].
وقال بعضهم إنه مما يقع عند النفخة الأولى وذلك أنه ترجف الأرض والجبال ثم تنفصل الجبال عن الأرض وتسير في الجو ثم تسقط فتصير كثيبا مهيلا ثم هباء منبثا، ويرشد إلى أن هذه الصيرورة مما لا يترتب على الرجفة ولا تعقبها بلا مهلة العطف بالواو دون الفاء في قوله تعالى: يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ وَكانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا [المزمل: ١٤] والتعبير بالماضي في قوله تعالى: وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ لتحقق الوقوع كما مر آنفا واليوم في قوله تعالى: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ [طه: ١٠٥] الآية، وقوله تعالى: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ إلخ يجوز أن يجعل اسما للحين الواسع الذي يقع فيه ما يكون عند النفخة الأولى من النسف والتبديل وما يكون عند النفخة الثانية من اتباع الداعي والبروز لله تعالى الواحد القهار، وقد حمل اليوم على ما يسع ما يكون عند النفختين في قوله تعالى:
Bazıları ise bunun birinci üfleme esnasında vuku bulan şeylerden olduğunu söylemiştir; şöyle ki, yer ve dağlar sarsılır, sonra dağlar yerden kopup boşlukta yürütülür, sonra düşüp akıp giden bir kum yığını, ardından da saçılmış toz zerreleri haline gelirler. Bu dönüşümün sarsıntıya [doğrudan] terettüp etmediğine ve gecikmesiz olarak onu takip etmediğine, Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ وَكانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا } “O gün yer ve dağlar sarsılır ve dağlar akıp giden bir kum yığını haline gelir” [Müzzemmil: 14] kavlinde fâ (فَ) yerine vâv (وَ) ile atfedilmiş olması delalet eder. Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ } kavlindeki mazi lafzı ise az önce geçtiği üzere vukuunun kesinliği içindir. Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } [Tâhâ: 105] ayetindeki ve { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ } vb. kavlindeki «yevm (gün)» lafzının, birinci üflemede meydana gelen savrulma ve dönüştürme ile ikinci üflemede meydana gelen çağırıcıya uyma ve bir ve mutlak galip olan Allah'ın huzuruna çıkmanın içinde vuku bulduğu geniş bir zamanın ismi kılınması caizdir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde «yevm» lafzı her iki üflemedeki olayları kapsayacak şekilde hamledilmiştir:
فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ [الحاقة: ١٣- ١٥] يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ [الحاقة: ١٨] وهذا كما تقول جئته عام كذا وإنما مجيئك في وقت من أوقاته وقد ذهب غير
{ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ } “Artık Sûr'a tek bir üfleme ile üflendiği, yer ve dağlar kaldırılıp birbirine tek bir çarpışla çarpılıp darmadağın edildiği zaman, işte o gün o vuku bulacak olan [kıyamet] vuku bulmuştur” [Hâkka: 13-15], { يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ } “O gün [hesap için] arz olunursunuz” [Hâkka: 18]. Bu, «falanca senede ona gittim» demen gibidir; hâlbuki senin gidişin o senenin sadece vakitlerinden bir vakitte olmuştur. Pek çok kimse
واحد إلى أن تبديل الأرض كالبروز بعد النفخة الثانية لما
yerin dönüştürülmesinin de tıpkı huzura çıkış gibi ikinci üflemeden sonra olduğu görüşüne gitmiştir; çünkü
في صحيح مسلم عن عائشة «قلت يا رسول الله أرأيت قول الله تعالى يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ فأين يكون الناس؟ قال على الصراط»
Sahîh-i Müslim'de Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir: «Ey Allah'ın Resûlü, Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } kavli hakkında ne dersin, [o gün] insanlar nerede olacak? dedim; 'Sırât üzerinde' buyurdu.»
وجاء في غير خبر ما يدل على أنه قبل النفخة الأولى، وجمع صاحب الإفصاح بين الاخبار بأن التبديل يقع مرتين مرة قبل النفخة الأولى وأخرى بعد النفخة الثانية، وحكى في البحر أن أول الصفات ارتجاجها ثم صيرورتها كالعهن المنفوش ثم كالهباء بأن تتقطع بعد أن كانت كالعهن ثم نسفها بإرسال الرياح عليها ثم تطييرها بالريح في الجو كأنها غبار ثم كونها سرابا، وهذا كله على ما يقتضيه كلام السفاريني قبل النفخة الثانية، ومن تتبع الأخبار وجدها ظاهرة في ذلك، والآية هنا تحتمل كون الرؤية المذكورة فيها قبل النفخة الثانية وكونها قبلها فتأمل صُنْعَ اللَّهِ الظاهر أنه مصدر مؤكد لمضمون الجملة السابقة وهي جملة الحال والعامل فيه ما دلت عليه من كون ذلك من صنعه تعالى فكأنه قيل: صنع الله تعالى ذلك صنعا وهذا نحو له عليّ ألف عرفا ويسمى في اصطلاحهم المؤكد لنفسه وإلى هذا ذهب الزجاج وأبو البقاء.
Birden fazla haberde ise bunun birinci üflemeden önce olduğuna delalet eden rivayetler gelmiştir. el-İfsâh sahibi haberlerin arasını şöyle cem etmiştir: Dönüştürme iki defa vuku bulur; bir defa birinci üflemeden önce, bir defa da ikinci üflemeden sonra. el-Bahr'da zikredildiğine göre sıfatların ilki [dağların] sarsılması, sonra atılmış renkli yün gibi olması, sonra yün gibi olduktan sonra parçalanarak toz zerreleri gibi olması, sonra üzerlerine rüzgârlar gönderilerek savrulması, sonra rüzgârla havada toz gibi uçurulması, sonra da serap olmasıdır. Bütün bunlar Seffârînî'nin kelamının gerektirdiğine göre ikinci üflemeden öncedir. Haberleri araştıran kimse bunların bu hususta açık olduğunu görür. Buradaki ayet ise içinde zikredilen görmenin ikinci üflemeden önce olmasına da ondan sonra olmasına da ihtimallidir; iyi düşün! { صُنْعَ اللَّهِ } Zahir olan, bunun önceki cümlenin -ki o hâl cümlesidir- mazmununu tekit eden bir mastar olmasıdır; buradaki âmil ise bu durumun Allah Teâlâ'nın sanatı olduğuna cümlenin delalet etmesidir. Sanki şöyle denilmiştir: «Allah Teâlâ bunu mükemmel bir sanatla yaptı (san'at etti).» Bu, [Arapçadaki] «örf gereği bana bin borcu vardır» sözü gibidir ve onların ıstılahında «kendini tekit eden mastar (el-müekkidu li-nefsihî)» diye isimlendirilir. Zeccâc ve Ebü'l-Bekâ bu görüşe meyletmiştir.
وقال بعض المحققين: مؤكد لمضمون ما قبله على أنه عبارة عما ذكر من النفخ في الصور وما ترتب عليه جميعا قصد به التنبيه على عظم شأن تلك الأفاعيل وتهويل أمرها والإيذان بأنها ليست بطريق إخلال نظام العالم وإفساد أحوال الكائنات بالكلية من غير أن يكون فيه حكمة بل هي من قبيل بدائع صنع الله تعالى المبنية على أساس الحكمة المستتبعة للغايات الجميلة التي لأجلها رتبت مقدمات الخلق ومبادئ الإبداع على الوجه المتين والنهج الرصين كما يعرب عنه قوله تعالى: الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ
Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bu, Sûr'a üflenmesi ve buna terettüp eden şeylerin tamamından ibaret olmak üzere kendisinden öncekinin mazmununu tekit eder; bununla o fiillerin şanının büyüklüğüne, işinin dehşetine dikkat çekmek ve bunların hikmetten yoksun bir şekilde âlemin nizamını bozmak ve varlıkların hallerini bütünüyle ifsat etmek yoluyla olmayıp, bilakis Allah Teâlâ'nın sağlam bir temel ve muhkem bir yol üzere yaratılışın mukaddimelerini ve icadın ilkelerini kendisi için düzenlediği güzel gayeleri netice veren hikmet temeli üzerine bina edilmiş eşsiz sanatının nevilerinden olduğunu bildirmek murat edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ }
أي أتقن خلقه وسواه على ما تقتضيه الحكمة اهـ، وحسنه ظاهر.
yani: «Her şeyin yaratılışını hikmetin gerektirdiği şekilde sapasağlam ve mükemmel kıldı» kavli de bunu açıkça ifade etmektedir, [alıntı sonu]; bunun güzelliği zahirdir.
وقال الزمخشري هو من المصادر المؤكدة إلا أن مؤكده محذوف وهو الناصب ليوم ينفخ والمعنى ويوم ينفخ في الصور فكان كيت وكيت أثاب الله تعالى المحسنين وعاقب المجرمين ثم قال سبحانه: صنيع الله يريد ﷿ به الإثابة والمعاقبة إلى آخر ما قال، وهو يدل على أنه فرض اليوم ممتدا شاملا لزمان النفختين وما بعدهما وجعل المصدر مؤكدا لهذا المحذوف المدلول عليه بالتفصيل في قوله تعالى الآتي: من جاء ومن جاء وباستدعاء يوم ينفخ ناصبا وفرع عليه ما فرع وتعقبه أبو حيان بأن المصدر المؤكد لمضمون الجملة لا يجوز حذف جملته لأنه منصوب بفعل من لفظه فيجتمع حذف الفعل الناصب وحذف الجملة التي أكد مضمونها بالمصدر وذلك حذف كثير مخل ومن تتبع مساق هذه المصادر التي تؤكد مضمون الجملة وجد الجمل مصرحا بها لم يرد الحذف في شيء منها إذا الأصل أن لا يحذف المؤكد إذ الحذف ينافي التأكيد لأنه من حيث أكد معتنى به ومن حيث حذف غير معتنى به، وكأن الداعي له إلى العدول عن الظاهر على ما قيل إن الصنع المتقن لا يناسب تسيير الجبال ظاهرا وأنت تعلم أن هذا على طرف الثمام نعم الأحسن جعله مؤكدا لمضمون ما ذكر من النفخ في الصور وما بعده وجيء به للتنبيه على عظم شأن تلك الأفاعيل على ما سمعته عن بعض المحققين. وقيل هو منصوب على الإغراء بمعنى انظروا صنع الله وهو كما ترى.
Zemahşerî şöyle demiştir: Bu, tekit eden mastarlardandır; ancak onu tekit eden [cümle] mahzuftur ve o da { يَوْمَ يُنْفَخُ } fiilini nasbeden lafızdır. Mana şöyledir: Sûr'a üfleneceği gün şöyle şöyle oldu, Allah Teâlâ iyilik yapanları mükâfatlandırdı ve suçluları cezalandırdı; sonra Yüce Allah: { صُنْعَ اللَّهِ } buyurdu; bununla Aziz ve Celil olan Allah mükâfatlandırma ve cezalandırmayı murat etmiştir... [Zemahşerî'nin] sözünün sonuna kadar. Bu durum, onun «yevm» kelimesini iki üflemenin ve sonrasının vaktini kapsayacak şekilde uzun kabul ettiğine ve mastarı, gelecek olan: { مَنْ جاءَ } ve { وَمَنْ جاءَ } kavlindeki tafsilat ile ve { يَوْمَ يُنْفَخُ } ifadesinin bir nâsıb gerektirmesiyle delalet edilen bu mahzufa tekit kıldığına delalet eder ve bunun üzerine bina ettiklerini bina etmiştir. Ebû Hayyân ona şöyle itiraz etmiştir: Cümlenin mazmununu tekit eden mastarın cümlesinin hazfedilmesi caiz değildir; çünkü o kendi lafzından bir fiille mansubdur. Dolayısıyla hem nâsıb fiilin hazfi hem de mazmunu mastarla tekit edilen cümlenin hazfi bir araya gelmiş olur ki bu da [anlamı] bozan çok büyük bir haziftir. Cümlenin mazmununu tekit eden bu mastarların geliş yerlerini inceleyen kimse, cümlelerin açıkça zikredildiğini ve bunlardan hiçbirinde hazfin varid olmadığını görür; zira asıl olan müekkedin (tekit edilenin) hazfedilmemesidir. Çünkü hazif tekide aykırıdır; zira tekit edilmesi yönüyle ona ihtimam gösterilmiştir, hazfedilmesi yönüyle ise ihtimam gösterilmemiştir. Söylendiğine göre [Zemahşerî'yi] zahirden sapmaya sevk eden sebep, mükemmel kılınmış sanatın zahiren dağların yürütülmesine uygun düşmemesidir. Sen ise bunun pek kolay ve çürük bir iddia olduğunu bilirsin. Evet, en güzeli, bazı muhakkiklerden işittiğin üzere bunun Sûr'a üflenmesi ve sonrasından zikredilen hususların mazmununu tekit edici kılınması ve bu fiillerin şanının büyüklüğüne dikkat çekmek için getirilmiş olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: O, «Allah'ın sanatına bakın» manasında iğrâ (teşvik) üzere mansubdur; bu da gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür.
واستدل بالآية على جواز إطلاق الصانع على الله ﷿ وهو مبني على مذهب من يرى أن ورود الفعل كاف.
Bu ayetle, Allah celle ve alâ hakkında «es-Sâni' (Sanatkâr/Yapan)» isminin ıtlakının caiz olduğuna delil getirilmiştir; bu da fiilin [naslarda] gelmiş olmasını yeterli gören kimselerin mezhebine dayanmaktadır.
واستدل بعضهم على الجواز المذكور
Bazıları ise söz konusu cevaza
بالخبر الصحيح «إن الله صانع كل صانع وصنعته»
«Şüphesiz Allah her yapanın ve onun sanatının (yaptığının) yapıcısıdır (sâni'idir)» sahih hadisiyle delil getirmiştir.
وتعقب بأن الشرط أن لا يكون الوارد على جهة المقابلة نحو أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ [الواقعة: ٦٤] خلافا للحليمي على ما يقتضيه قوله يستحب لمن ألقى بذرا في أرض أن يقول الله تعالى الزارع والمنبت والمبلغ، وما في هذا الحديث من هذا القبيل وأيضا ما في الخبر بالإضافة فلا يدل على جواز الخالي عنها ألا ترى أن
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şart olan, [naslarda] gelen lafzın: { أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “Onu siz mi ekiyorsunuz yoksa ekenler biz miyiz?” [Vâkıa: 64] kavlinde olduğu gibi mukabele yoluyla olmamasıdır. Halîmî ise toprağa tohum atan kimsenin «Allah Teâlâ eken, bitiren ve ulaştırandır» demesinin müstehap olduğu yönündeki sözünün gerektirdiği üzere buna muhaliftir. Bu hadisteki ifade de bu kabildendir (mukabeledir). Ayrıca hadisteki lafız izâfetlidir; dolayısıyla izâfetten soyutlanmış halinin caiz olduğuna delalet etmez. Görmez misin ki:
قوله صلّى الله تعالى عليه وسلّم يا صاحب كل نجوى أنت الصاحب في السفر
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Ey her gizli konuşmanın sahibi, yolculuktaki yoldaş (sâhib) Sensin» kavlinden
لم يأخذوا منه أن الصاحب من غير قيد من أسمائه تعالى فكذا هو لا يؤخذ منه أن الصانع من غير قيد من أسمائه تعالى فتأمله، ونحو هذا الاستدلال
hiçbir kayıt olmaksızın «es-Sâhib» lafzının Allah Teâlâ'nın isimlerinden olduğunu çıkarmamışlardır; aynı şekilde bundan da mutlak olarak «es-Sâni'» lafzının Allah Teâlâ'nın isimlerinden olduğu çıkarılamaz; iyi düşün! Bu türden bir delillendirme de
بخبر مسلم «ليعزم في الدعاء فإن الله
Müslim'in rivayet ettiği şu hadisle yapılmıştır: «Duada azimli olsun; çünkü Allah
تعالى صانع ما شاء لا مكره له»
Teâlâ dilediğini yapandır (sâni'u mâ şâe), O'nu zorlayacak hiçbir kimse yoktur.»
فإن ما فيه من قبيل المضاف أو المقيد والأولى الاستدلال بما
Zira oradaki ifade de muzaf veya mukayyed kabildendir. En evla olanı ise şununla delil getirmektir:
صح في حديث الطبراني والحاكم «اتقوا الله تعالى فإن الله تعالى فاتح لكم وصانع»
Taberânî ve Hâkim'in rivayetinde sahih olan şu hadis: «Allah Teâlâ'dan sakının; zira Allah Teâlâ sizin için fetheden (fâtih) ve yapandır (sâni').»
ولا فرق بين المعرف والمنكر عند الفقهاء لأن تعريف المنكر لا يغير معناه ولذا يجوزون في تكبيرة الإحرام: الله الأكبر.
Fakihler nezdinde marife (belirli) ile nekire (belirsiz) arasında fark yoktur; zira nekirenin marife yapılması manasını değiştirmez; bu sebeple iftitah tekbirinde «Allâhu'l-Ekber» denilmesini caiz görürler.
واستدل القاضي عبد الجبار بعموم قوله سبحانه: أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ على أن قبائح العبد ليست من خلقه سبحانه وإلا وجب وصفها بأنها متقنة والإجماع مانع منه وأجيب بأن الآية مخصوصة بغير الأعراض لأن الإتقان بمعنى الإحكام وهو من أوصاف المركبات ولو سلّم فوصف كل الأعراض به ممنوع فما من عام إلا وقد خص ولو سلم فالإجماع المذكور ممنوع بل هي متقنة أيضا بمعنى أن الحكمة اقتضتها إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ جعله بعض المحققين تعليلا لكون ما ذكر من النفخ في الصور وما بعده صنعا محكما له تعالى ببيان أن علمه تعالى بظواهر أفعال المكلفين وبواطنها مما يستدعي إظهارها وبيان كيفياتها على ما هي عليه من الحسن والسوء وترتيب أخيريتها عليها بعد بعثهم وحشرهم وتسيير الجبال حسبما نطق به التنزيل. وقوله تعالى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها بيانا لما أشير إليه بإحاطة علمه تعالى بأفعالهم من ترتيب أخيريتها عليها. وقال العلامة الطيبي قوله تعالى إن الله إلخ استئناف وقع جوابا لقول من يسأل فماذا يكون بعد هذه القوارع فقيل إن الله خبير بعمل العاملين فيجازيهم على أعمالهم وفصل ذلك بقوله سبحانه من جاء إلخ. والخطاب في تَفْعَلُونَ لجميع المكلفين وقرأ العربيان وابن كثير «يفعلون» بياء الغيبة. والمراد بالحسنة على ما روي عن ابن عباس وابن مسعود ومجاهد والحسن والنخعي وأبي صالح وسعيد بن جبير وعطاء وقتادة
Kâdî Abdülcebbâr, Yüce Allah'ın: { أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi sapasağlam ve mükemmel kılmıştır” kavlinin umumundan (kapsayıcılığından) hareketle kulun çirkin fiillerinin Yüce Allah'ın yaratmasıyla olmadığına delil getirmiştir; aksi takdirde onların da «sağlam/mükemmel (mütkan)» olarak nitelenmesi gerekirdi, icma ise bunu menetmektedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet a'razlar dışındaki şeylere mahsustur; zira itkan sağlamlaştırmak demektir ve mürekkep (bileşik) varlıkların vasıflarındandır. Kabul edilse bile bütün a'razların bununla vasıflanması menedilmiştir; zira tahsis edilmemiş hiçbir umum yoktur. Bu da kabul edilse, söz konusu icma kabul edilmez; bilakis onlar da hikmetin onları iktiza etmesi anlamında sağlam ve mükemmeldir. { إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” [kavlini] bazı muhakkikler, Sûr'a üflenmesi ve sonrasında zikredilenlerin Allah Teâlâ'ya ait muhkem bir sanat olmasının gerekçesi (ta'lili) kılmışlardır; şöyle ki: Allah Teâlâ'nın mükelleflerin açık ve gizli fiillerini bilmesi, onların açığa çıkarılmasını, iyi ve kötü olarak bulundukları keyfiyetlerin beyan edilmesini ve tenzilin açıkça bildirdiği üzere onların diriltilip haşredilmelerinden ve dağların yürütülmesinden sonra akıbetlerinin bunlara terettüp ettirilmesini gerektirir. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” kavli ise Allah Teâlâ'nın ilminin onların fiillerini kuşatmasıyla işaret edilen, akıbetlerinin bu fiillere terettüp ettirilişinin beyanıdır. Allâme Tîbî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُ } vb. kavli, «Bu korkunç hadiselerden sonra ne olacak?» diye soran kimsenin sözüne cevap olarak gelen bir istînâftır; şöyle denilmiştir: Şüphesiz Allah amel edenlerin amellerinden haberdardır ve onları amellerine göre cezalandırıp mükâfatlandıracaktır. Yüce Allah bunu: { مَنْ جاءَ } vb. kavliyle tafsilatlandırmıştır. { تَفْعَلُونَ } kavlindeki hitap bütün mükellefleredir. İki Arap [kıraat imamı Ebû Amr ve İbn Âmir] ile İbn Kesîr ğâib yâ'sı ile «yef'alûne (yaparlar)» şeklinde okumuşlardır. İbn Abbas, İbn Mes'ûd, Mücâhid, Hasan, Nehaî, Ebû Sâlih, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Katâde'den rivayet edildiğine göre «hasene (iyilik)»den maksat
شهادة أن لا إله إلا الله وروى عبد بن حميد وابن جرير وابن مردويه عن أبي هريرة وأبو الشيخ وابن مردويه والديلمي عن كعب بن عجرة أن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم فسرها بذلك
«Lâ ilâhe illallâh» şehadetidir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Merdûye Ebû Hüreyre'den; Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Deylemî de Ka'b b. Ucre'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bunu böyle tefsir etmiştir.
والمراد بهذه الشهادة التوحيد المقبول وقيل المراد بالحسنة ما يتحقق بما ذكر وغيره من الحسنات وهو الظاهر، نظرا إلى أن اللام حقيقة في الجنس.
Bu şehadetten maksat makbul olan tevhiddir. «Hasene»den maksadın zikredilen husus ve diğer iyiliklerle tahakkuk eden şeyler olduğu da söylenmiştir ki -harf-i tarifin (el-) cins için hakikat olmasına binaen- zahir olan da budur.
وقال بعضهم: الظاهر الأول، لأن الظاهر حمل المطلق على الكامل وأكمل جنس الحسنة التوحيد ولو أريد العموم لكان الظاهر الإتيان بالنكرة، ويكفي في ترجيح الأول ذهاب أكثر السلف إليه وإذا صح الحديث فيه لا يكاد يعدل عنه.
Bazıları şöyle demiştir: Zahir olan birinci görüştür; zira zahir olan, mutlakın kâmile hamledilmesidir ve hasene cinsinin en kâmili ise tevhiddir. Şayet umum murat edilseydi, nekire getirilmesi zahir olurdu. Birinci görüşü tercihte selefin çoğunun ona gitmesi yeterlidir; bu hususta hadis sahih olunca da ondan neredeyse hiç dönülmez.
وكان النخعي يحلف على ذلك ولا يستثني، والظاهر أن خيرا للتفصيل وفضل الجزاء على الحسنة كائنة ما كانت.
Nehaî bu hususta yemin eder ve istisna yapmazdı (kesin konuşurdu). Zahir olan, { خَيْرٌ } lafzının tafdîl (üstünlük) için olmasıdır; mükâfatın fazileti, her ne olursa olsun haseneden [daha üstündür].
قيل باعتبار الإضعاف أو باعتبار الدوام. وزعم بعضهم أن الكلام بتقدير مضاف أي خير من قدرها وهو كما ترى. وقال بعض الأجلة ثواب المعرفة النظرية والتوحيد الحاصل في الدنيا هي المعرفة الضرورية على أكمل الوجوه في الآخرة والنظر إلى وجهه الكريم ﷻ وذلك أشرف السعادات. وقيل إن خيرا ليس للتفضيل ومن لابتداء الغاية أي فله خير من الخيور مبدؤه ومنشؤه منها أي من جهة الحسنة. وروي ذلك عن ابن عباس والحسن وقتادة ومجاهد وابن جريج وعكرمة وَهُمْ أي الذين جاؤوا بالحسنة مِنْ فَزَعٍ أي فزع عظيم هائل لا يقادر قدره يَوْمَئِذٍ ظرف منصوب بقوله تعالى: آمِنُونَ وبه أيضا يتعلق مِنْ فَزَعٍ والأمن يستعمل بالجار وبدونه كما في قوله تعالى: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ [الأعراف: ٩٩] ، وجوز أن يكون الظرف منصوبا بفزع وأن يكون منصوبا بمحذوف وقع صفة له أي من فزع كائن في ذلك الوقت، وقرأ العربيان وابن كثير وإسماعيل بن جعفر، عن نافع فزع يومئذ بإضافة فزع إلى يوم، وكسر ميم يوم، وقرأ نافع في غير رواية إسماعيل كذلك إلا أنه فتح الميم فتح بناء لإضافة يوم إلى غير متمكن وتنوين إذ للتعويض عن جملة، والأولى على ما في البحر أن تكون الجملة المحذوفة المعوض هو عنها ما قرب من الظرف أي يوم إذ جاء بالحسنة، وجوز أن يكون التقدير يوم إذ ينفخ في الصور لا سيما إذا أريد بذلك النفخ النفخة الثانية، واقتصر عليه شيخ الإسلام، وفسر الفزع بالفزع الحاصل من مشاهدة العذاب بعد تمام المحاسبة وظهور الحسنات والسيئات
Bunun kat kat verilmesi veya devamlılığı itibarıyla olduğu söylenmiştir. Bazıları ise ifadenin muzaf takdiriyle «kendi miktarından daha hayırlı» şeklinde olduğunu iddia etmiştir ki bu gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür. Bazı büyük zatlar şöyle demiştir: Dünyada hâsıl olan nazarî marifet ve tevhidin sevabı, ahirette en kâmil vecihler üzere olan zarûrî marifet ve O'nun Kerîm olan Zâtına celle celâlühû bakmaktır; bu ise saadetlerin en şereflisidir. Şöyle de denilmiştir: { خَيْرٌ } lafzı tafdîl için değildir, { مِنْ } ise ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir; yani onun için başlangıcı ve kaynağı ondan -yani hasene cihetinden- olan hayırlardan bir hayır vardır. Bu, İbn Abbas, Hasan, Katâde, Mücâhid, İbn Cüreyc ve İkrime'den rivayet edilmiştir. { وَهُمْ } yani iyilikle gelen kimseler, { مِنْ فَزَعٍ } yani miktarını kimsenin takdir edemeyeceği büyük ve korkunç bir dehşetten, { يَوْمَئِذٍ } Allah Teâlâ'nın: { آمِنُونَ } “güvendedirler” kavliyle mansub olan bir zarftır. { مِنْ فَزَعٍ } car-mecrûru da buna taalluk eder. Güvende olma fiili (emn), Allah Teâlâ'nın: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından güvende mi oldular?” [A'râf: 99] kavlinde olduğu gibi harf-i cer ile de harf-i cersiz de kullanılır. Bu zarfın { فَزَعٍ } lafzıyla mansub olması veya ona sıfat olan mahzuf bir kelimeyle mansub olması da caiz görülmüştür; yani «o vakitte meydana gelen dehşetten» demektir. İki Arap [kıraat imamı] ile İbn Kesîr ve Nâfi'den rivayetle İsmâil b. Ca'fer, feza' kelimesini yevm kelimesine izâfe ederek ve yevm'in mim'ini kesreleyerek { فَزَعِ يَوْمِئِذٍ } şeklinde okumuşlardır. Nâfi' ise İsmâil rivayeti dışındaki rivayette yine böyle okumuş, ancak yevm gayr-i mütemekkin bir kelimeye muzaf kılındığı için mim'i bina fethasıyla fethalı okumuştur. { إِذٍ } lafzındaki tenvin ise bir cümlenin ivazıdır (yerine gelmiştir). el-Bahr'da belirtildiğine göre evla olan, yerine tenvin getirilen mahzuf cümlenin zarfa yakın olan cümle olmasıdır; yani «hasene ile geldiği gün» demektir. Özellikle bu üflemeden ikinci üfleme murat edildiğinde, takdirin «Sûr'a üflendiği gün» olması da caiz görülmüştür. Şeyhülislâm bununla yetinmiştir ve feza'ı, muhasebenin tamamlanmasından ve iyiliklerle kötülüklerin ortaya çıkmasından sonra azabın müşahede edilmesinden hâsıl olan dehşetle tefsir etmiştir;
وهو الذي في قوله تعالى: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الأنبياء: ١٠٣] وحكي عن الحسن أن ذاك حين يؤمر بالعبد إلى النار،
nitekim Allah Teâlâ'nın: { لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” [Enbiyâ: 103] kavlinde geçen de budur. Hasan'dan nakledildiğine göre o vakit, kulun cehenneme götürülmesinin emredildiği vakittir.
وعن ابن جريج أنه حين يذبح الموت وينادى يا أهل الجنة خلود فلا موت ويا أهل النار خلود فلا موت
İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre ise ölümün [koç şeklinde] boğazlandığı ve: «Ey cennet ehli, ebediyet vardır, artık ölüm yoktur! Ey cehennem ehli, ebediyet vardır, artık ölüm yoktur!» diye nida edildiği vakittir.
وهو كذلك في قراءة التنوين وقراءة الإضافة ولا يراد به في القراءة الثانية جميع الأفزاع الحاصلة يومئذ، ومدار الإضافة كون ذلك أعظم الأفزاع وأكبرها كأن ما عداه ليس بفزع بالنسبة إليه وقال تبعا لغيره إن الفزع المدلول عليه بقوله تعالى:
Tenvin kıraatinde de izâfet kıraatinde de durum böyledir; ikinci kıraatte o gün meydana gelen bütün dehşetler murat edilmez. İzâfetin mihveri, sanki onun dışındakiler ona nispetle bir dehşet değilmişçesine bunun dehşetlerin en büyüğü ve en dehşetlisi olmasıdır. [Şeyhülislâm] başkasına tabi olarak demiştir ki: Allah Teâlâ'nın şu kavliyle delalet edilen dehşet:
فَفَزِعَ إلخ ليس إلا التهيب والرعب الحاصل في ابتداء الإحساس بالشيء الهائل ولا يكاد يخلو منه أحد بحكم الجبلة وإن كان آمنا من لحاق الضرر به.
{ فَفَزِعَ } “...korkuya kapıldı” vb. [ifadelerdeki dehşet], ancak korkunç bir şeyin ilk hissedilmesinde ortaya çıkan çekinme ve ürperti hissinden ibarettir; fıtrat gereği bundan -kendisine bir zararın dokunmasından güvende olsa bile- neredeyse hiç kimse uzak kalamaz.
وقال أبو علي: يجوز أن يراد بالفزع في القراءتين فزع واحد وأن يراد به الكثرة لأنه مصدر فإن أريد الكثرة شمل كل فزع يكون في القيامة وإن أريد الواحد فهو الذي أشير إليه بقوله تعالى: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا تتمة للكلام في الآية وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ وهو الشرك وبه فسرها من فسر الحسنة بشهادة أن لا إله إلا الله وقد علمت من هم، وقيل: المراد بها ما يعم الشرك وغيره من السيئات: فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ أي كبوا فيها على وجوههم منكوسين، فإسناد الكب إلى الوجوه مجازي لأنه يقال كبه وأكبه إذا نكسه، وقيل: يجوز أن يراد بالوجوه الأنفس كما أريدت بالأيدي في قوله تعالى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [البقرة: ١٩٥] أي فكبت أنفسهم في النار هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ على الالتفات للتشديد أو على إضمار القول أي مقولا لهم ذلك فلا التفات فيه لأنه في كلام آخر ومن شروط الالتفات اتحاد الكلامين كما حقق في المعاني، واستدل بعض المرجئة القائلين بأنه لا يضر مع الإيمان معصية كما لا ينفع مع الكفر طاعة بقوله تعالى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ إلخ على أن المؤمن العاصي لا يعذب يوم القيامة وإلا لم يكن آمنا من فزع مشاهدة العذاب يومئذ وهو خلاف ما دلت عليه الآية الكريمة، وأجيب بمنع دخول المؤمن العاصي في عموم الآية لأن المراد بالحسنة الحسنة الكاملة وهو الإيمان الذي لم تدنسه معصية، وذلك غير متحقق فيه أو لأن المتبادر المجيء بالحسنة غير مشوبة بسيئة وهو أيضا غير متحقق فيه ومن تحقق فيه فهو آمن من ذلك الفزع بل لا يبعد أن يكون آمنا من كل فزع من أفزاع يوم القيامة وإن سلّم الدخول قلنا المراد بالفزع الآمن منه من جاء بالحسنة ما يكون حين يذبح الموت
Ebû Alî şöyle demiştir: İki kıraatte de feza' (dehşet) ile tek bir dehşetin kastedilmiş olması caiz olduğu gibi, mastar olduğu için çokluğun kastedilmiş olması da caizdir. Şayet çokluk kastedilmişse, kıyamette vuku bulacak her dehşeti kapsar; şayet tek [bir dehşet] kastedilmişse, o da Allah Teâlâ'nın: { لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” kavliyle işaret edilen dehşettir. İnşâallahu Teâlâ yakında bu ayetle ilgili sözün devamı gelecektir. { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de kötülükle gelirse” [ifadesindeki seyyie] şirktir; haseneyi «Lâ ilâhe illallâh» şehadetiyle tefsir edenler, bunu da bu şekilde tefsir etmişlerdir; onların kimler olduğunu öğrenmiştin. Bir görüşe göre de bununla şirk ve diğer günahları kapsayan şeyler murat edilmiştir. { فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “...artık yüzleri ateşte tersyüz edilir”; yani yüzleri üstü tepetaklak ateşe atılırlar. Tepetaklak edilmenin (kebbin) yüzlere isnat edilmesi mecazidir; zira baş aşağı çevirdiğinde «كَبَّهُ ve أَكَبَّهُ» denir. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [Bakara: 195] kavlinde eller ile nefisler kastedildiği gibi, burada da yüzler ile nefislerin kastedilmiş olması caizdir; yani «nefisleri ateşe tepetaklak atılır». { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yalnızca yaptıklarınızın karşılığını görmüyor musunuz?” [kavli], şiddeti artırmak amacıyla iltifat tarikiyle [gelmiştir] yahut kavil lafzının takdiri iledir; yani «onlara böyle denilir» [demektir]. Bu durumda onda iltifat yoktur, çünkü başka bir sözdedir; maânî ilminde tahkik edildiği üzere iltifatın şartlarından biri de iki kelâmın birliğidir. «Küfürle birlikte hiçbir taat fayda vermediği gibi, imanla birlikte hiçbir masiyet de zarar vermez» diyen bazı Mürcie mensupları, Allah Teâlâ'nın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse...” vb. kavlini, günahkâr müminin kıyamet gününde azap görmeyeceğine delil getirmişlerdir; aksi takdirde o gün azabın müşahede edilmesinden kaynaklanan dehşetten güvende olamazdı ki bu da kerim ayetin delalet ettiğine aykırıdır. Buna, günahkâr müminin ayetin umumi hükmüne dahil olmasının menedilmesiyle cevap verilmiştir; çünkü haseneden maksat kâmil hasenedir, o da masiyetin kirletmediği imandır ve bu da onda mevcut değildir. Yahut zihne ilk gelen, kötülük karışmamış bir iyilikle gelmektir ve bu da onda mevcut değildir; her kimde bu gerçekleşirse o, söz konusu dehşetten güvendedir, hatta kıyamet gününün dehşetlerinden her bir dehşetten de güvende olması uzak bir ihtimal değildir. Şayet [onun bu umuma] dahil olduğu kabul edilirse, şöyle deriz: İyilikle gelen kişinin güvende olacağı dehşetten maksat, ölüm boğazlandığı vakit olan dehşettir;
وينادي المنادي يا أهل الجنة خلود فلا موت ويا أهل النار خلود فلا موت كما سمعت عن ابن جريج
ve İbn Cüreyc'den duyduğun üzere münadinin: «Ey cennet ehli, ebediyet vardır, artık ölüm yoktur! Ey cehennem ehli, ebediyet vardır, artık ölüm yoktur!» diye nida ettiği [vakit meydana gelen dehşettir];