أو حين
yahut da
تطبق جهنم على أهلها فيفزعون كما روي عن الكلبي
Kelbî'den rivayet edildiği üzere cehennemin ehlinin üzerine kapatılıp da onların dehşete kapıldıkları vakittir.
وليس ذلك إلا بعد تكامل أهل الجنة دخولا الجنة والعذاب الذي يكون لبعض عصاة المؤمنين إنما هو قبل ذلك والآية لا تدل على نفيه بوجه من الوجوه.
Bu ise ancak cennet ehlinin cennete girişleri tamamlandıktan sonradır; günahkâr müminlerden bazıları için vuku bulacak azap ise bundan öncedir ve ayet bunu hiçbir surette nefyetmeye delalet etmez.
وأجاب بعضهم بأنه يجوز أن يكون المؤمن العاصي آمنا من فزع مشاهدة العذاب، وإن عذب لعلمه بأنه لا يخلد فيعد عذابه كالمشاق التي يتكلفها المحب في طريق وصال المحبوب وهذا في غاية السقوط كما لا يخفى.
Bazıları da şöyle cevap vermiştir: Günahkâr mümin, azap görse bile ebedi kalmayacağını bildiği için azabı müşahede etmenin dehşetinden güvende olması caizdir; dolayısıyla onun azabı, sevenin sevdiğine kavuşma yolunda katlandığı meşakkatler gibi sayılır. Bu ise gizli olmadığı üzere son derece tutarsızdır (sakıttır).
واستدل بعض المعتزلة بقوله تعالى: مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ إلخ على عدم الفرق بين عذاب الكافر وعذاب المؤمن العاصي لأن مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ يعمهما وقد أثبت له الكب على الوجوه في النار فحيث كان ذلك بالنسبة إلى الكافر على وجه الخلود كان بالنسبة إلى المؤمن العاصي كذلك، وأجيب بأن المراد بالسيئة الإشراك كما روي تفسيرها به عن أكثر سلف الأمة فلا يدخل المؤمن العاصي فيمن جاء بالسيئة ولو سلّم دخوله بناء على القول بعموم السيئة فلا نسلم أن في الآية دلالة على خلوده في النار وكون الكب في النار بالنسبة إلى الكافر على وجه الخلود لا يقتضي أن يكون بالنسبة إليه كذلك فكثيرا ما يحكم على جماعة بأمر كلي ويكون الثابت لبعضهم نوعا وللبعض الآخر نوعا آخر منه وهذا مما لا ريب فيه، ثم إن الآية من باب الوعيد فيجرى فيه على تقدير دخول المؤمن العاصي في عموم من ما قاله الأشاعرة في آيات الوعيد فافهم وتأمل.
Bazı Mu'tezile mensupları, Allah Teâlâ'nın: { مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de kötülükle gelirse...” vb. kavlini, kâfirin azabı ile günahkâr müminin azabı arasında fark bulunmadığına delil getirmişlerdir; çünkü «kim kötülükle gelirse» ifadesi her ikisini de kapsamakta ve onun için ateşte yüzüstü atılma sabit kılınmaktadır. Dolayısıyla bu durum kâfire nispetle ebediyet üzere olduğuna göre, günahkâr mümine nispetle de böyledir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ümmetin selefinin ekserisinden rivayet edildiği üzere seyyieden maksat şirktir; dolayısıyla günahkâr mümin seyyie ile gelenlerin arasına girmez. Seyyienin umumi olduğu görüşüne binaen onun [bu kapsama] girdiği kabul edilse bile, ayette onun ateşte ebedi kalacağına dair bir delalet olduğunu kabul etmeyiz. Zira ateşe yüzüstü atılmanın kâfire nispetle ebediyet üzere olması, mümine nispetle de böyle olmasını gerektirmez. Nitekim çoğu zaman bir topluluk hakkında külli bir hüküm verilir de onlardan bir kısmı için bunun bir türü, diğer kısmı içinse başka bir türü sabit olur; bunda hiçbir şüphe yoktur. Ayrıca bu ayet vaîd (tehdit) kabilindendir; dolayısıyla günahkâr müminin { مَنْ } lafzının umumuna dahil olduğu takdirde, Eş'arîlerin vaîd ayetleri hakkındaki görüşleri burada da cari olur; anla ve tefekkür et!
إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها استئناف بتقدير قل قبله وهو أمر له ﵊ بأن يقول لهؤلاء الكفرة ذلك بعد ما بين لهم أحوال المبدأ والمعاد وشرح أحوال القيامة إثارة لهممهم بألطف وجه إلى أن يشتغلوا بتدارك أحوالهم وتحصيل ما ينفعهم والتوجه نحو التدبر فيما قرع أسماعهم من الآيات الباهرة الكافية في إرشادهم والشافية لعللهم والبلدة على ما روي عن ابن عباس وقتادة وغيرهما هي مكة المعظمة، وفي تاريخ مكة أنها منى قال حدثنا يحيى بن ميسرة عن خلاد بن يحيى عن سفيان أنه قال: البلدة منى والعرب تسميها بلدة إلى الآن.
{ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها } “Bana ancak bu beldenin, onu haram kılan Rabbine kulluk etmem emrolundu” [ayeti], öncesinde takdir edilen bir «قُلْ» (De ki) ile müsteneftir (yeni bir başlangıçtır). Bu, onlara başlangıç ve dönüş hallerini açıklayıp kıyamet hallerini izah ettikten sonra, durumlarını düzeltmekle, kendilerine fayda verecek şeyleri elde etmekle meşgul olmaları ve hidayetlerine kafi gelip dertlerine şifa olan, kulaklarına çarpan o apaçık ayetleri tefekkür etmeye yönelmeleri için himmetlerini en latif bir vecihle harekete geçirmek üzere [Peygamber] aleyhisselâm'a o kâfirlere bunu söylemesini emretmektedir. İbn Abbâs, Katâde ve başkalarından rivayet edildiğine göre belde, Mekke-i Mükerreme'dir. Târîhu Mekke'de ise onun Mina olduğu geçer: Bize Yahyâ b. Meysere, Hallâd b. Yahyâ'dan, o da Süfyân'dan nakletti ki şöyle dedi: «Belde Mina'dır, Araplar günümüze kadar oraya belde demektedirler.»
وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي العالية تفسيرها بذلك أيضا، وذكر بعض الأجلة أن أكثر المفسرين على الأول وتخصيصها بالإضافة لتفخيم شأنها وإجلال مكانها والتعرض لتحريمه تعالى إياها تشريف لها بعد تشريف وتعظيم إثر تعظيم مع ما فيه من الإشعار بعلة الأمر وموجب الامتثال به كما في قوله تعالى: فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ [قريش: ٣، ٤] ومن الرمز إلى غاية شناعة ما فعلوا فيها ألا ترى أنهم مع كونها محرمة من أن تنتهك حرمتها باختلاء خلاها وعضد شجرها وتنفير صيدها وإرادة الإلحاد فيها قد استمروا فيها على تعاطي أفظع أفراد الفجور وأشنع آحاد الإلحاد حيث تركوا عبادة ربها ونصبوا فيها الأوثان وعكفوا على عبادتها قاتلهم الله تعالى أنى يؤفكون، ولا تعارض بين ما في الآية من نسبة تحريمها إليه ﷿ وما في
İbn Ebî Hâtim de Ebu'l-Âliye'den orayı bu şekilde tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Bazı büyük âlimler ise müfessirlerin çoğunun birinci görüş üzere olduğunu belirtmişlerdir. [Beldenin] izâfet ile tahsis edilmesi, şanının yüceltilmesi ve mevkiinin tazimi içindir. Allah Teâlâ'nın orayı haram kıldığını zikretmesi ise, Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيْتِ } { الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “Şu evin Rabbine kulluk etsinler; O ki onları açlıktan doyurmuş ve korkudan emin kılmıştır” [Kureyş: 3-4] kavlinde olduğu gibi emrin illetini ve ona imtisal etmenin gereğini hissettirmekle birlikte, şeref üstüne şeref ve tazim üstüne tazimdir. Ayrıca orada işledikleri şeylerin son derece çirkin olduğuna da bir işarettir. Görmez misin ki orası; otunun koparılması, ağacının kesilmesi, avının ürkütülmesi ve orada haktan sapmanın murat edilmesiyle hürmetinin çiğnenmesinden haram kılınmış olmasına rağmen onlar, orada Rabbinin ibadetini terk edip putlar dikerek ve onlara tapınmaya devam ederek fücurun en korkuncunu ve ilhadın en iğrencini irtikâp etmeyi sürdürmüşlerdir. Allah Teâlâ onları kahretsin, nasıl da döndürülüyorlar! Ayette oranın haram kılınmasının Allah azze ve celle'ye nispet edilmesi ile şu
قوله ﵊ «إن إبراهيم ﵇ حرم مكة وأنا حرمت المدينة»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «İbrâhim aleyhisselâm Mekke'yi haram kıldı, ben de Medine'yi haram kıldım» kavlinde
من نسبة تحريمها إلى إبراهيم ﵇ لأن ما هنا باعتبار أنه هو المحرم في الحقيقة وما في الحديث باعتبار أن إبراهيم ﵇ مظهر لحكمه عز شأنه.
oranın haram kılınmasının İbrâhim aleyhisselâm'a nispet edilmesi arasında bir çelişki yoktur; çünkü buradaki ifade, hakiki anlamda haram kılanın O [Allah] olması itibarıyladır; hadisteki ifade ise İbrâhim aleyhisselâm'ın O'nun -şânı yüce olanın- hükmünü izhar eden olması itibarıyladır.
وقرأ ابن عباس وابن مسعود التي صفة للبلدة وقراءة الجمهور أبلغ في التعظيم، ففي الكشف أن إجراء الوصف على الرب تعالى شأنه، تعظيم لشأن الوصف ولشأن ما يتعلق به الوصف وزيادة اختصاص له بمن أجرى عليه الوصف على سبيل الإدماج وجعل ذلك كالمسلم المبرهن ولا كذلك لو وصفت البلدة بوصف تخصيصا أو مدحا. وقوله تعالى: وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ أي خلقا وملكا وتصرفا، من غير أن يشاركه سبحانه شيء في شيء من ذلك تحقيق للحق، وتنبيه على أن إفراد مكة بالإضافة لما مر من التفخيم والتشريف مع عموم الربوبية لجميع الموجودات، واستدل به بعض الناس لجواز ما يقوله جهلة المتصوفة شيء لله، لأنه في معنى كل شيء لله ﷿، نحو تمرة خير من جرادة، وأنت تعلم أنهم لا يأتون به لإرادة ذلك بل يقولون: شيء لله يا فلان لبعض الأكابر من أهل القبور، إما على معنى أعطني شيئا لوجه الله تعالى يا فلان، أو أنت شيء عظيم من آثار قدرة الله تعالى وقد وجهه بذلك من لم يكفرهم به وهو الحق وإن كان في ظاهره على أول التوجيهين طلب شيء ممن لا قدرة له على شيء نعم الأولى صيانة اللسان عن أمثال هذه الكلمات.
İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd, beldenin sıfatı olarak { الَّتِي } şeklinde okumuşlardır; cumhurun kıraati ise tazim bakımından daha beliğdir. el-Keşşâf'ta [belirtildiğine göre] vasfın Rab Teâlâ şânuhû üzerine icra edilmesi, vasfın şanını ve vasfın taalluk ettiği şeyin şanını tazim etmektir; ayrıca idmâc yoluyla vasfın kendisine icra edildiği zata mahsusiyetini artırmak ve bunu delillendirilmiş apaçık bir gerçek kılmaktır. Halbuki beldenin tahsis veya medih sadedinde vasıflanması böyle değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ } “Her şey de O'nundur” kavli; yani O'na bu hususların hiçbirinde hiçbir şey ortak olmaksızın yaratılış, mülkiyet ve tasarruf bakımından [O'nundur], hakkın tahkiki olup, rububiyetin bütün varlıkları kuşatmasıyla birlikte Mekke'nin izâfetle zikredilmesinin daha önce geçen tazim ve teşrif gayesiyle olduğuna bir tenbihtir. Bazı kimseler, cahil tasavvuf ehlinin «Şey'un lillâh» (Allah için bir şey) sözünün caizliğine bunu delil getirmişlerdir; zira bu söz «تمرة خير من جرادة» (Bir hurma bir çekirgeden hayırlıdır) [sözündeki tenvin gibi] «Her şey Allah azze ve celle'nindir» manasındadır. Oysa sen bilirsin ki onlar bu sözü o manayı murat ederek söylemezler; bilakis kabir ehlinden bazı büyüklere: «Şey'un lillâh yâ filân» (Ey filanca, Allah için bir şey!) derler; bu da ya «Ey filanca, Allah Teâlâ rızası için bana bir şey ver» manasındadır ya da «Sen Allah Teâlâ'nın kudret eserlerinden yüce bir şeysin» manasındadır. Bundan dolayı onları tekfir etmeyenler sözü bu şekilde tevcih etmişlerdir ve hak olan da budur; her ne kadar ilk tevcihe göre zahirinde hiçbir şeye gücü yetmeyen birinden bir şey istemek olsa da. Evet, evla olan dili bu tür sözlerden muhafaza etmektir.
وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أي أثبت على ما كنت عليه من كوني من جملة الثابتين على ملة الإسلام والتوحيد أو الذين أسلموا وجوههم لله تعالى خالصة من قوله تعالى: وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ [النساء: ١٢٥] وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ أي أواظب على قراءته على الناس بطريق تكرير الدعوة وتثنيته الإرشاد لكفايته في الهداية إلى طريق الرشاد، وقيل أي أواظب على قراءته لينكشف لي حقائقه الرائقة المخزونة في تضاعيفه شيئا فشيئا فإن المواظبة على قراءته من أسباب فتح باب الفيوضات الإلهية والأسرار القدسية،
{ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ve bana Müslümanlardan olmam emrolundu”; yani İslam ve tevhid milleti üzere sebat edenlerden yahut Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Kendini tam bir ihlasla Allah'a teslim eden kimseden din bakımından daha güzel kim vardır?” [Nisâ: 125] kavlinde olduğu gibi yüzlerini ihlasla Allah Teâlâ'ya teslim edenlerden biri olarak bulunduğum hal üzere sebat etmem [emrolundu]. { وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ } “Ve Kur'an'ı okumam [emrolundu]”; yani doğru yola iletmede kafi gelmesi sebebiyle, daveti tekrarlamak ve irşadı pekiştirmek suretiyle onu insanlara okumaya devam etmem [emrolundu]. Bir görüşe göre de, satırları arasında saklı olan berrak hakikatlerinin bana peyderpey açılması için onu okumaya devam etmem [emrolundu]; zira onu okumaya devam etmek, ilahi feyizler ve kudsi sırlar kapısının açılmasının sebeplerindendir.
وقد حكي أنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم قام ليلة يصلي فقرأ قوله تعالى: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ [المائدة: ١١٨] فما زال يكررها ويظهر له من أسرارها ما يظهر حتى طلع الفجر
Nitekim rivayet edildiğine göre sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir gece namaza kalkmış ve Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar senin kullarındır” [Mâide: 118] kavlini okumuş, fecir doğana kadar onu tekrarlamaya ve kendisine onun sırlarından aşikâr olanlar aşikâr olmaya devam etmiştir.
، وقيل أتلو من تلاه إذا تبعه، أي وأن أتبع القرآن، وهو خلاف الظاهر، ويؤيد ما ذكرناه أولا من المعنى ما في حرف أبي كما أخرجه أبو عبيد وابن المنذر عن هارون واتل عليهم القرآن وحكى عنه في البحر
Bir görüşe göre de «etlü», ardınca gittiğinde söylenen «telâhu» kökündendir; yani «Kur'an'a uymam [emrolundu]» demektir; ancak bu zahire aykırıdır. Anlam bakımından ilk zikrettiğimizi, Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Hârûn'dan rivayet ettikleri üzere Übeyy mushafında yer alan { وَاتْلُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ } [şeklindeki kıraat] teyit etmektedir. el-Bahr'da ondan rivayet edildiğine göre ise
أنه قرأ واتل هذا القرآن، ولا تأييد فيه لما ذكرنا. وقرأ عبد الله وأن اتل بغير واو أمرا من تلا فجاز أن تكون أن مصدرية وصلت بالأمر، وجاز أن تكون مفسرة على إضمار أمرت فَمَنِ اهْتَدى أي بالإيمان بالقرآن والعمل بما فيه من الشرائع والأحكام، وقيل أي بالاتباع فيما ذكر من العبادة والإسلام، وتلاوة القرآن أو اتباعه فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ أي فإنما منافع اهتدائه تعود إليه وَمَنْ ضَلَّ بالكفر به والإعراض عنه، وقيل بالمخالفة فيما ذكر فَقُلْ أي له.
o, { وَاتْلُ هَذَا الْقُرْآنَ } şeklinde okumuştur; bunda zikrettiğimiz şeye bir teyit yoktur. Abdullah ise «telâ» fiilinden emir olarak vâvsız { وَأَنْ اتْلُ } şeklinde okumuştur. Bu durumda { أَنْ } harfinin emirle sıla yapılan masdariyye olması da takdir edilen «emir olundum» ifadesine binaen müfessire olması da caizdir. { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim doğru yolu bulursa”; yani Kur'an'a iman edip onda yer alan şeriat ve hükümlerle amel etmek suretiyle [doğru yolu bulursa], bir görüşe göre de zikredilen ibadete, İslam'a ve Kur'an'ı tilavet etmeye veya ona tabi olmaya uymak suretiyle [doğru yolu bulursa], { فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “ancak kendisi için doğru yolu bulmuş olur”; yani hidayetinin faydaları ancak kendisine döner. { وَمَنْ ضَلَّ } “Kim de saparsa”; onu inkâr edip ondan yüz çevirmekle, bir görüşe göre de zikredilenlere muhalefet etmekle [saparsa], { فَقُلْ } “de ki”; yani ona.
إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ وقد خرجت عن عهدة الإنذار فليس عليّ من وبال ضلالك شيء وإنما هو عليك فقط ويعلم مما ذكرنا أن جواب الشرط جملة القول وما في حيزه والرابط المشترط في مثله محذوف وقدره بعضهم بعد المنذرين أي من المنذرين إياه، وجوز أبو حيان كون الجواب محذوفا أي من ضل فوبال ضلاله مختص به وحذف ذلك لدلالة جواب مقابله عليه، وجوز بعضهم كون الجملة بعد هي الجواب ولكونها كناية تعريضية عما قدره أبو حيان لم تحتج إلى رابط ثم إن ظاهر التصريح بقل هنا يقتضي أن يكون فمن اهتدى إلخ من كلامه ﷿ عقب به أمره صلى الله تعالى عليه وسلّم بأن يقول لهم ما قبله، ولا بعد في كونه من مقول القول المقدر قبل قوله تعالى: إِنَّما أُمِرْتُ كما سمعت وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ أي على ما أفاض عليّ من نعمائه التي من أجلها نعمة النبوة المستتبعة لفنون النعم الدينية والدنيوية ووفقني لتحمل أعبائها وتبليغ أحكامها بالآيات البينة والبراهين النيرة، وقوله تعالى:
{ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Ben sadece uyarıcılardanım”; ben uyarma sorumluluğunu yerine getirip çıktım, artık senin sapıklığının vebali bende değildir, o sadece senin üzerinedir. Zikrettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki şartın cevabı, kavil cümlesi ile onun kapsamındaki ifadedir; bu gibilerde şart koşulan rabıt ise mahzuftur ve bazıları bunu { الْمُنْذِرِينَ } kelimesinden sonra «yani onu uyaranlardanım» şeklinde takdir etmişlerdir. Ebû Hayyân ise cevabın mahzuf olmasını caiz görmüştür; yani «kim saparsa onun sapıklığının vebali kendisine aittir» demektir ve mukabilinin cevabı buna delalet ettiği için hazfedilmiştir. Bazıları da sonraki cümlenin bizzat cevap olmasını caiz görmüşlerdir; bu cümle Ebû Hayyân'ın takdir ettiği manadan kinaye ve ta'riz yoluyla bir ifade olduğu için rabıta ihtiyaç duymamıştır. Ayrıca burada «قُلْ» (de ki) lafzının açıkça zikredilmesinin zahiri, { فَمَنِ اهْتَدى } vb. ifadelerin Allah azze ve celle'nin kelâmı olmasını ve Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e bundan öncekini onlara söylemesini emretmesinin ardından gelmesini iktiza eder. Daha önce duyduğun üzere, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما أُمِرْتُ } kavlinden önce takdir edilen sözün bir parçası (makûlü) olması da uzak bir ihtimal değildir. { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Ve de ki: Hamd Allah'a mahsustur”; yani bana bahşettiği nimetlere -ki bunların en büyüğü, dini ve dünyevi türlü nimetleri peşinden getiren peygamberlik nimetidir- ve beni onun ağır yüklerini taşımaya, hükümlerini apaçık ayetlerle ve nurlu delillerle tebliğ etmeye muvaffak kılmasına [hamdolsun]. Allah Teâlâ'nın:
سَيُرِيكُمْ آياتِهِ من جملة الكلام المأمور به أي قل سيريكم آياته سبحانه: فَتَعْرِفُونَها أي فتعرفون أنها آيات الله تعالى حيث لا تنفعكم المعرفة، وقيل: أي سيريكم في الدنيا والمراد بالآيات الدخان وما حل بهم من نقمات الله تعالى وعد منها قتل يوم بدر واعتراف المقتولين بذلك بالفعل واعتراف غيرهم بالقوة، وقيل: هي خروج الدابة وسائر أشراط الساعة والخطاب لجنس الناس لا لمن في عهد النبوة.
{ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “O, size ayetlerini gösterecektir” [kavli], söylenmesi emredilen sözün cümlesindendir; yani «De ki: Sübhânehu size ayetlerini gösterecektir». { فَتَعْرِفُونَها } “Siz de onları tanıyacaksınız”; yani bilmenin size fayda vermeyeceği bir zamanda onların Allah Teâlâ'nın ayetleri olduğunu bileceksiniz. Bir görüşe göre de: «Dünyada size gösterecektir» demektir; ayetlerden maksat duman ve Allah Teâlâ'nın başlarına indirdiği azaplardır; Bedir günü öldürülmek, öldürülenlerin bunu bilfiil itiraf etmesi ve diğerlerinin de bilkuvve itiraf etmesi bunlardan sayılmıştır. Bir görüşe göre ise dâbbetü'l-arzın çıkışı ve kıyametin diğer alametleridir; hitap da nübüvvet asrındakilere değil, genel olarak insan cinsinedir.
وأخرج ابن أبي حاتم وجماعة عن مجاهد أن المراد بالآيات الأنفسية والآفاقية فالآية كقوله تعالى:
İbn Ebî Hâtim ve bir grup [müfessir], Mücâhid'den ayetlerden maksadın afakî ve enfüsî ayetler olduğunu rivayet etmişlerdir; dolayısıyla ayet, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir:
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ [فصلت: ٥٣] ، وقيل: المراد بها معجزات الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلّم وإضافتها إلى ضميره تعالى لأنها فعله ﷿ أظهرها على يد رسوله ﵊ للتصديق، والمراد بالمعرفة ما يجامع الجحود، وقوله تعالى: وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ كلام مسوق من جهته سبحانه بطريق التذييل مقرر لما قبله متضمن للوعد والوعيد كما ينبىء عنه إضافة الرب إلى ضميره صلّى الله تعالى عليه وسلم وتخصيص الخطاب أولا به ﵊ وتعميمه ثانيا للكفرة تغليبا أي وما ربك بغافل عما تعمل أنت من الحسنات وما تعملون أنتم أيها الكفرة من السيئات فيجازي كلا منكم بعمله لا محالة، وقرأ الأكثر يعملون بياء الغيبة فهو وعيد محض والمعنى وما ربك بغافل عن أعمالهم فسيعذبهم البتة فلا يحسبوا أن تأخير عذابهم لغفلة سبحانه عن أعمالهم الموجبة له ومن تأمل في الآيات ظهر له أن هذه الخاتمة مما تدهش العقول وتحير الأفهام ولله تعالى در التنزيل وماذا عسى يقال في كلام الملك العلام.
{ سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” [Fussilet: 53]. Bir görüşe göre de bunlardan maksat Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in mucizeleridir; onların Allah Teâlâ'nın zamirine izâfe edilmesi ise, O azze ve celle'nin fiili olup tasdik için Resulü aleyhisselâm'ın eliyle izhar etmiş olmasındandır. Bilmekten (marifetten) maksat ise inkârla bir arada bulunan bilmedir. Allah Teâlâ'nın: { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir” kavli, O Sübhânehu tarafından tezyîl (tamamlayıcı ifade) yoluyla sevk edilmiş, öncesini pekiştiren, vaad ve vaîdi (müjde ve tehdidi) içeren bir kelâmdır; nitekim Rabb lafzının [Peygamber] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zamirine izâfe edilmesi, hitabın ilk olarak [Peygamber] aleyhisselâm'a tahsis edilip ikinci olarak tağlîb yoluyla kâfirlere teşmil edilmesi de buna işaret eder; yani «Rabbin senin işlediğin iyiliklerden de, ey kâfirler sizin işlediğiniz kötülüklerden de gafil değildir; dolayısıyla her birinize ameliyle mutlaka karşılık verecektir» demektir. Çoğunluk [kıraat imamları] gaib «yâ»sı ile { يَعْمَلُونَ } şeklinde okumuşlardır; bu durumda sırf vaîddir ve manası: «Rabbin onların amellerinden gafil değildir, binaenaleyh onları kesinlikle cezalandıracaktır; öyleyse azaplarının gecikmesini, O Sübhânehu'nun bunu gerektiren amellerinden gafil olduğuna bağlamasınlar» demektir. Ayetleri düşünen kimseye aşikâr olur ki bu hatime, akılları hayrette bırakan ve anlayışları dehşete düşüren türdendir. Bu Kur'an ne muazzamdır! Mülkün ve her şeyi hakkıyla bilenin (el-Melikü'l-Allâm) kelâmı hakkında ne söylenebilir ki!
ومن باب الإشارة في الآيات ما قيل وأنزل من السماء أي سماء القلب ماء هو ماء نظر الرحمة فأنبتنا به حدائق ذات بهجة من العلوم والمعاني والأسرار والحكم البالغة، ما كان لكم أن تنبتوا شجرها أي أصولها لما أن العلوم الإلهية غير اختيارية بل كل علم ليس باختياري في نفسه وإلا لزم تقدم الشيء على نفسه نعم هو اختياري باعتبار الأسباب أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ أي أرض النفس قرارا في الجسد وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً من دواعي البشرية وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ من قوى البشرية والحواس وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ بحر الروح وبحر النفس حاجِزاً وهو القلب أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ وهو المستعد لشيء من الأشياء إِذا دَعاهُ بلسان الاستعداد وطلب منه تعالى ما
Ayetlerdeki işarî yorumlar kabilinden şöyle denilmiştir: «Gökten -yani kalp semasından- su -ki rahmet nazarı suyudur- indirdi de onunla ilimler, manalar, sırlar ve hikmet-i bâligalardan oluşan göz alıcı bahçeler bitirdik; onun ağaçlarını -yani asıllarını- bitirmek sizin için mümkün değildi»; zira ilahi ilimler ihtiyarî (kulun seçimine bağlı) değildir; hatta hiçbir ilim bizzat kendi zatında ihtiyarî değildir, aksi takdirde bir şeyin kendi nefsine tekaddüm etmesi gerekirdi; evet, sebepler itibarıyla ihtiyarîdir. { أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ } «Yoksa yeri -yani nefis toprağını- bedende bir karargâh kılan», { وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً } «ve aralarında nehirler -yani beşeriyet saiklerinden [nehirler]- var eden», { وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ } «ve onun için oturaklı dağlar -yani beşeriyet güçleri ve duyulardan [dağlar]- kılan», { وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ } «ve iki deniz -ruh denizi ile nefis denizi- arasına», { حاجِزاً } «bir engel -ki o da kalptir- koyan mı?» { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ } «Yoksa darda kalana -yani bir şeye istidadı olana-», { إِذا دَعاهُ } «istidat lisanıyla dua edip O Teâlâ'dan
استعد له، وقال بعضهم: المضطر المستغرق في بحار شوقه تعالى: وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً وهي النفس الناطقة والروح الإنساني مِنَ الْأَرْضِ أي أرض البشرية وعلى هذا النمط تكلموا في سائر الآيات وساق الشيخ الأكبر قدس سره قوله تعالى: وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ دليلا على ما يدعيه من تجدد الجواهر كالأعراض عند الأشعري وعدم بقائها زمانين، ومبنى ذلك عنده القول بوحدة الوجود وأنه سبحانه كل يوم هو في شأن، والكلام في صحة هذا المبنى واستلزامه للمدعى لا يخفى على العارف، وأما الاستدلال بهذه الآية لهذا المطلب فمن أمهات العجائب وأغرب الغرائب والله تعالى أعلم.
istidatlı olduğu şeyi istediğinde icabet eden mi?» Bazıları da şöyle demiştir: «Muztar (darda kalan), O Teâlâ'nın şevk denizlerinde gark olmuş kimsedir.» { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً } «O söz başlarına geldiği zaman, onlara bir dabbe -ki o nâtık nefis ve insanî ruhtur- çıkarırız», { مِنَ الْأَرْضِ } «yerden -yani beşeriyet toprağından-». Diğer ayetlerde de bu minval üzere konuşmuşlardır. Şeyh-i Ekber kuddise sirruh, Eş'arî'ye göre arazlarda olduğu gibi cevherlerin de teceddüt ettiği (her an yenilendiği) ve iki zaman boyunca baki kalmadığı yönündeki iddiasına, Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “Dağları görürsün de onları donmuş sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçip gitmektedir” kavlini delil getirmiştir. Onun indinde bunun temeli, vahdet-i vücud görüşü ve O Sübhânehu'nun her gün bir şe'nde (yaratışta) olmasıdır. Bu temelin sıhhati ve iddia edilen şeyi gerektirip gerektirmediği hakkındaki söz arife gizli değildir. Bu ayetin söz konusu talep için delil getirilmesi ise şaşılacak şeylerin en büyüğü ve garipliklerin en garibidir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.