قالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ أي وسط الطريق المؤدّي إلى النجاة، وإنما قال ﵇ ذلك توكلا على الله تعالى وثقة بحسن توفيقه ﷿، وكان ﵇ لا يعرف الطرق فعن ثلاث طرائق فأخذ في الوسطى وأخذ طالبوه في الأخريين وقالوا: المريب لا يأخذ في أعظم الطرق ولا يسلك إلا بنياتها فبقي ثماني ليال وهو
{ قالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ } “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir, dedi”, yani kurtuluşa götüren yolun ortasına [iletir]. [Mûsâ] aleyhisselâm bunu ancak Allah Teâlâ’ya tevekkül ederek ve O azze ve celle’nin güzel muvaffakiyetine güvenerek söylemiştir. O aleyhisselâm yolları bilmiyordu; karşısına üç yol çıktı, o da ortadakine yöneldi. Onu arayanlar ise diğer iki yola yönelip: “Şüphe çeken kimse en büyük yola girmez, ancak tali yollara sapar” dediler. Böylece o, sekiz gece boyunca
حاف لا يطعم إلا ورق الشجر
yalınayak ve ağaç yaprağından başka bir şey yemeksizin kaldı.
وعن سعيد بن جبير أنه ﵇ لم يصل حتى سقط خف قدميه
Saîd b. Cübeyr’den rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, ayaklarının taban derisi dökülene kadar yürümüştür.
، وروي أنه ﵇ أخذ يمشي من غير معرفة فهداه جبريل ﵇ إلى مدين،
Onun aleyhisselâm [yolu] bilmeksizin yürümeye başladığı, bunun üzerine Cebrâîl aleyhisselâm’ın onu Medyen’e ulaştırdığı da rivayet edilmiştir.
وعن السدي أنه ﵇ أخذ في بنيات الطريق فجاءه ملك على فرس بيده عنزة فلما رآه موسى ﵇ سجد له أي خضع من الفرق، فقال: لا تسجد لي ولكن اتبعني فتبعه وانطلق حتى انتهى به إلى مدين.
es-Süddî’den rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm tali yollara saptı; derken elinde kısa bir mızrak (aneze) bulunan atlı bir melek ona geldi. Mûsâ aleyhisselâm onu görünce korkudan ona secde etti, yani boyun eğdi. Melek: “Bana secde etme, fakat beni takip et” dedi. O da onu takip etti ve nihayet melek onu Medyen’e ulaştırdı.
وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ أي وصل إليه وورد. الورود بمعنى الدخول وبمعنى الشرب وليس شيء منهما مرادا والمراد بماء مدين بئر كانوا يسقون منها، فهو مجاز من إطلاق الحال وإرادة المحل وَجَدَ عَلَيْهِ أي فوق شفيره ومستقاه أُمَّةً مِنَ النَّاسِ أي جماعة كثيرة مختلفي الأصناف، ويشعر بالقيد الأول التنوين، وبالثاني من الناس لشموله للأصناف المختلفة وهي فائدة ذكره، وقيل فائدته تحقير أولئك الجماعة وأنهم لئام لا يعرفون بغير جنسهم أو محتاجون إلى بيان أنهم من البشر يَسْقُونَ الظاهر أنهم كانوا يسقون مواشي مختلفة الأنواع بمعنى أن منهم من كان يسقي إبلا ومنهم من كان يسقي غنما وهكذا، وتخصص سقيهم بنوع يحتاج إلى توقيف وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ أي في مكان أسفل من مكانهم، وقيل من قربهم أو من سواهم أو مما يلي جهته إذا قدم عليهم وإلى هذا الأخير ذهب ابن عطية حيث قال: المعنى ووجد من الجهة التي وصل إليها قبل أن يصل إلى الأمة امْرَأَتَيْنِ اسم إحداهما قيل ليا وقيل عبرا وقيل شرفا، واسم الأخرى قيل صفوريا وقيل صفوراء وقيل صفيراء، وفي الكشاف صفيراء اسم الصغرى واسم الكبرى صفراء تَذُودانِ كانتا تمنعان غنمهما عن الماء خوفا من السقاة الأقوياء قاله ابن عباس وغيره، وقيل تمنعان غنمهما عن التقدم إلى البئر لئلا تختلط بغيرها. وحكي ذلك عن الزجاج، وقال قتادة: تمنعان الناس عن غنمهما، وقال الفراء: تحبسان غنمهما عن أن تتفرق، وفي جميع هذه الأقوال تصريح بأن المذود كان غنما، والظاهر أن ذلك عن توقيف، وقيل تذودان عن وجوههما نظر الناظرين لتسترهما وهذا كما ترى قالَ ما خَطْبُكُما أي ما مخطوبكما ومطلوبكما مما أنتما عليه من التأخر والذود ولم لا تباشران السقي كغيركما؟. وأصل الخطب مصدر خطب بمعنى طلب ثم استعمل بمعنى المفعول. وفي سؤاله ﵇ إياهما دليل على جواز مكالمة الأجنبية فيما يعني.
{ وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ } “Medyen suyuna vardığında”, yani oraya ulaştığında ve [su başına] indiğinde. Vürûd (suya varma), dühûl (girme) ve şürb (içme) manasına gelir; ancak burada ikisi de kastedilmemiştir. Medyen suyundan maksat, kendisinden su çektikleri bir kuyudur; dolayısıyla bu, hâlin zikredilip mahallin kastedilmesi türünden bir mecazdır. { وَجَدَ عَلَيْهِ } “Onun başında buldu”, yani kenarında ve su çekilen yerinde, { أُمَّةً مِنَ النَّاسِ } “insanlardan bir topluluk”, yani farklı sınıflardan kalabalık bir cemaat [buldu]. Tenvin birinci kaydı (kalabalığı), { مِنَ النَّاسِ } “insanlardan” ifadesi ise farklı sınıfları kapsadığı için ikinci kaydı hissettirmektedir; ifadenin zikrediliş gayesi de budur. Bunun gayesinin, o topluluğu tahkir etmek, onların kendi cinslerinden başkasıyla tanınmayan aşağılık kimseler olduğunu veya beşer olduklarının beyan edilmesine ihtiyaç duyulduğunu ifade etmek olduğu da söylenmiştir. { يَسْقُونَ } “[Hayvanlarını] suluyorlardı”. Zahir olan, onların farklı türden hayvanları suladıklarıdır; yani içlerinden kimi develeri, kimi koyunları suluyor ve bu şekilde devam ediyordu. Onların sulamasını tek bir türe tahsis etmek ise naklî bir delile (tevkîfe) muhtaçtır. { وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ } “Onların gerisinde de buldu”, yani onların bulunduğu yerin daha aşağısında; veya onların yakınında, yahut onların haricinde, ya da yanlarına vardığında kendi bulunduğu tarafta [buldu]. Nitekim İbn Atıyye: “Mana; o topluluğa ulaşmadan önce vardığı tarafta buldu demektir” diyerek bu son görüşe meyletmiştir. { امْرَأَتَيْنِ } “İki kadın”. Birinin adının Leyyâ, veya Aberâ, yahut Şerefâ olduğu söylenmiştir. Diğerinin adının ise Safûriyâ, veya Safûrâ, yahut Safeyrâ olduğu söylenmiştir. el-Keşşâf’ta Safeyrâ’nın küçüğün adı, büyüğün adının ise Safrâ olduğu belirtilmiştir. { تَذُودانِ } “[Hayvanlarını sudan] menediyorlardı”. İbn Abbâs ve başkalarının belirttiğine göre güçlü sulayıcılardan korktukları için davarlarını sudan menediyorlardı. Başkalarının davarlarına karışmasın diye koyunlarının kuyuya doğru ilerlemesini engelledikleri de söylenmiştir; bu ez-Zeccâc’dan nakledilmiştir. Katâde: “İnsanları davarlarından uzaklaştırıyorlardı” demiştir. el-Ferrâ ise: “Davarlarının dağılmasını önlüyorlardı” demiştir. Bütün bu görüşlerde menedilen şeyin koyun olduğu açıkça belirtilmiştir; zahir olan bunun naklî bir bilgiye dayandığıdır. Tesettürleri gereği bakanların bakışlarını yüzlerinden uzaklaştırdıkları da söylenmiştir ki bu görüşün durumu ortadadır. { قالَ ما خَطْبُكُما } “[Mûsâ] dedi ki: Durumunuz nedir?”, yani bu geride duruşunuzdan ve menetmenizden maksadınız, talebiniz nedir? Neden başkaları gibi doğrudan sulamaya girişmiyorsunuz? Hatb kelimesinin aslı “talep etmek” anlamında mastardır; sonradan mef‘ûl (talep edilen şey) anlamında kullanılmıştır. [Mûsâ] aleyhisselâm’ın onlara bu soruyu sormasında, ilgilendiren bir hususta yabancı bir kadınla konuşmanın caiz olduğuna delil vardır.
وقرأ شمر «ما خطبكما» بكسر الخاء، قال في البحر: أي من زوجكما؟. ولم لا يسقي هو؟. وهذه قراءة شاذة نادرة اه. ولا يخفى ما فيه وإباء الجواب عنه. وقال بعضهم: الخطب فيها بمعنى المخطوب والمطلوب كما في القراءة المتواترة، ونظيره الحب بكسر الحاء المهملة بمعنى المحبوب قالَتا لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ أي عادتنا أن لا نسقي حتى يصرف الرعاة مواشيهم بعد ريها عن الماء عجزا عن مساجلتهم لا أنا لا نسقي اليوم إلى تلك الغاية. وقرأ ابن مصرف «لا نسقي» بضم النون من الاسقاء، وقرأ أبو جعفر، وشيبة، والحسن وقتادة، والعربيان: ابن عامر، وأبو عمرو «يصدر» بفتح الياء وضم الدال أي حتى يصدر الرعاة بأغنامهم. وسأل بعض الملوك عن الفرق بين القراءتين من حيث المعنى. فأجيب بأن قراءة يصدر بفتح الياء تدل على فرط حيائهما وتواريهما من الاختلاط بالأجانب، وقراءة يصدر بضم الياء تدل على إصدار الرعاة المواشي ولم يفهم منها صدورهم عن الماء. وقرىء بزاي خالصة وبحرف بين الصاد والزاي، وقرىء الرعاء بضم الراء والمعروف في صيغ الجمع فعال بكسر الفاء كما في قراءة الجمهور، وأما فعال بالضم فعلى خلاف القياس لأنه من أبنية المصادر والمفردات كنباح وصراخ، وإذا استعمل في معنى الجمع كما في القراءة الشاذة فقيل هو اسم جمع لا جمع وقيل إنه جمع أصلي وقيل إنه جمع ولكن الأصل فيه الكسر، والضم فيه بدل من الكسر كما أنه بدل من الفتح في نحو سكارى، والوارد منه في كلام العرب ألفاظ محصورة ذكرها الخفاجي في شرح درة الغواص والمشهور منها على ما قال ثمانية، وقد نظمها صدر الأفاضل لا الزمخشري على الأصح بقوله:
Şemir, “mâ hıtbukümâ” şeklinde hı harfinin kesresiyle okumuştur. el-Bahr’da şöyle denmiştir: Yani “Sizi kim evlendirdi? O niçin sulamıyor?” demektir. Bu şaz ve nadir bir kıraattir. [İktibas sonu]. Bu kıraatin taşıdığı mana ve verilecek cevabın bunu reddedeceği açıktır. Bazıları ise şöyle demiştir: Buradaki hıtb, mütevâtir kıraatte olduğu gibi “mahtûb” (talep edilen) anlamındadır; noktasız hâ’nın kesresiyle “hıbb” kelimesinin “mahbûb” (sevilen) anlamına gelmesi bunun benzeridir. { قالَتا لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ } “Dediler ki: Çobanlar [hayvanlarını] sulayıp çekilmedikçe biz sulayamayız”, yani onlarla yarışmaya güç yetiremediğimiz için âdetimiz, çobanlar hayvanlarını suya kandırıp oradan uzaklaştırmadıkça sulamamaktır; yoksa sadece bugün o vakte kadar sulamayacağımız anlamına gelmez. İbn Musarrif, iskā (sulama) fiilinden hareketle nûn’un dammesiyle “lâ nüskī” şeklinde okumuştur. Ebû Ca‘fer, Şeybe, el-Hasan, Katâde ve iki Arap [kurra olan] İbn Âmir ile Ebû Amr, yâ’nın fethası ve dâl’ın dammesiyle “yasdura” şeklinde okumuşlardır; yani çobanlar koyunlarıyla dönüp gidinceye kadar [sulayamayız demektir]. Bazı melikler mana bakımından bu iki kıraat arasındaki farkı sormuş; buna cevaben şöyle denmiştir: Yâ’nın fethasıyla okunan “yasdura” kıraati, kadınların aşırı hayâlarına ve yabancılarla karışmaktan gizlenmelerine delalet eder. Yâ’nın dammesiyle okunan “yüsdira” kıraati ise çobanların davarları geri çevirmesine delalet eder ve bundan kendilerinin bizzat sudan ayrıldıkları anlaşılmaz. Halis zâ ile ve sâd ile zâ arasında bir harfle de okunmuştur. “er-Rı‘â’” kelimesi rā’nın dammesiyle “er-Rû‘â’” şeklinde de okunmuştur. Çoğul kalıplarında bilinen, cumhurun kıraatinde olduğu gibi fâ’nın kesresiyle “fı‘âl” kalıbıdır. Damme ile “fu‘âl” kalıbına gelince, bu kıyasa aykırıdır; çünkü nübâh (köpek havlaması) ve sürâh (feryat) gibi mastar ve müfred kelimelerin kalıplarındandır. Şaz kıraatte olduğu gibi çoğul manasında kullanıldığında, bunun çoğul değil ismi cem olduğu söylenmiştir. Aslî bir çoğul olduğu da söylenmiştir; keza bunun bir çoğul olduğu ancak aslında kesreli olup dammenin -sekârâ kelimesinde fethanın yerine geçmesi gibi- kesrenin yerine geçtiği de söylenmiştir. Arap kelamında bundan gelen lafızlar sınırlı sayıdadır; el-Hafâcî bunları Şerhu Dürreti’l-Gavvâs’ta zikretmiştir. Onun belirttiğine göre bunlardan meşhur olanı sekiz tanedir. En sahih görüşe göre bunları ez-Zemahşerî değil Sadru’l-Efâdıl şu beytinde nazmetmiştir:
ما سمعنا كلما غير ثمان ... هي جمع وهي في الوزن فعال (١)
Sekiz kelimeden başkasını işitmedik... Ki bunlar çoğuldur ve vezinleri fu‘âldir (١)
فرباب وفرار وتؤام ... وعرام وعراق ورخال وظؤار (٢)
Rübâb, fürâr, tü’âm... ‘Urâm, ‘urâk, rühâl ve zü’âr (٢)
جمع ظئر وبساط، جمع بسط هكذا فيما يقال.
Zü’âr zı’rın çoğuludur; büsât da basîtin çoğuludur, söylendiğine göre böyledir.
وذهب أبو حيان إلى أن الرعاء في قراءة الجمهور ليس بقياس أيضا قال: لأنه جمع راع وقياس فاعل الصفة التي للعاقل أن تكسر على فعلة كقاض وقضاة وما سوى جمعه هذا فليس بقياس، وقرأ عياش عن أبي عمرو الرعاء بفتح الراء وهو مصدر أقيم مقام الصفة فاستوى لفظ الواحد والجماعة فيه، وجوز أن يكون مما حذف منه المضاف أي أهل الرعاء وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ إبداء منهما للعذر له ﵇ في توليهما للسقي بأنفسهما كأنهما قالتا: إنا امرأتان ضعيفتان مستورتان لا نقدر على مساجلة الرجال ومزاحمتهم وما لنا رجل يقوم بذلك وأبونا شيخ كبير السن قد أضعفه الكبر فلا بد لنا من تأخير السقي إلى أن يقضي الناس أوطارهم من الماء، وذكر بعضهم أنه ﵇ أخرج السؤال على ما يقتضيه كرمه ورحمته بالضعفاء حيث سألهما عن مطلوبهما من التأخر والذود قصدا لأن يجاب بطلب المعونة إلا أنهما لجلالة قدرهما حملتا قوله على ما يجاب عنه بالسبب وفي ضمنه طلب المعونة لأن إظهارهما العجز ليس إلا لذلك، وقيل: ليس في الكلام ما يدل على ضعفهما بل فيه أمارات على حيائهما وسترهما ولو أرادتا إظهار العجز لقالتا لا نقدر على السقي ومعنى وأبونا شيخ كبير أنا مع حيائنا إنما تصدينا لهذا الأمر لكبره وضعفه وإلا كان عليه أن يتولاه، ولعل الأولى أن يقال: إنهما أرادتا إظهار العجز عن المساجلة للضعف ولما جبلا عليه من الحياء، والكلام وإن لم يكن فيه ما يدل على ضعفهما فيه ما يشير إليه لمن له قلب، ويفهم من بيان معنى جوابهما المار آنفا أن جملة أبونا شيخ كبير عطف على مقدر، وجوز أن تكون حالا أي نترك السقي حتى يصدر الرعاء والحال أبونا شيخ كبير وأبوهما عند أكثر المفسرين شعيب ﵇.
Ebû Hayyân, cumhurun kıraatindeki “er-Rı‘â’” kelimesinin de kıyasa uygun olmadığını savunarak şöyle demiştir: Çünkü bu, “râ‘in”in çoğuludur; akıl sahibi kimselere sıfat olan fâil kalıbının kıyasa uygun çoğulu, kādî ve kudât kelimelerinde olduğu gibi fe‘ale kalıbında kesreli olmasıdır. Bunun dışındaki çoğulları ise kıyasa uygun değildir. Ayyâş, Ebû Amr’dan “er-Ra‘â’” şeklinde râ’nın fethasıyla nakletmiştir; bu, sıfat yerine ikame edilmiş bir mastardır ve bu sebeple tekil ile çoğul lafzı onda eşit olmuştur. Bunun, muzâfı hazfedilmiş bir terkip olması, yani “ehlü’r-ra‘â’” (çobanlık ehli) manasında olması da caiz görülmüştür. { وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ } “Babamız ise çok yaşlı bir ihtiyardır”. Bu, sulama işini bizzat üstlenmeleri hususunda Mûsâ aleyhisselâm’a mazeret beyan etmeleridir. Sanki şöyle demişlerdir: “Biz iki zayıf ve örtülü kadınız; erkeklerle yarışmaya ve onlarla itişip kakışmaya güç yetiremeyiz. Bu işi üstlenecek bir erkeğimiz de yoktur. Babamız ise yaşlı bir ihtiyardır; yaşlılık onu zayıf düşürmüştür. Dolayısıyla insanlar sudan ihtiyaçlarını giderene kadar sulamayı ertelemekten başka çaremiz yoktur.” Bazıları, onun aleyhisselâm soruyu kereminin ve zayıflara olan merhametinin gerektirdiği şekilde yönelttiğini, yardım talebiyle cevap verilsin diye onlara geride durmaktan ve davarları menetmekten maksatlarının ne olduğunu sorduğunu; ancak onların, kadrü kıymetlerinin yüceliğinden ötürü onun sözünü gerekçeyle cevap verilecek bir soru olarak değerlendirdiklerini zikretmişlerdir. Bu gerekçenin zımnında yardım talebi de vardır; zira acizliklerini ortaya koymaları ancak bunun içindir. Şöyle de denilmiştir: Sözde onların zayıflığına delalet eden bir husus yoktur; bilakis hayâ ve iffetlerine dair alametler vardır. Şayet acizliklerini ortaya koymak isteselerdi “sulamaya güç yetiremiyoruz” derlerdi. “Babamız ise çok yaşlı bir ihtiyardır” sözünün manası şudur: Biz hayâmıza rağmen, onun yaşlılığı ve zaafı sebebiyle bu işe giriştik; aksi takdirde bu işi onun üstlenmesi gerekirdi. Belki de en evlası şöyle denilmesidir: Onlar, hem zaaflarından hem de yaratılışlarındaki hayâdan ötürü yarışmaktan aciz olduklarını ortaya koymak istemişlerdir. Sözde onların zaafına delalet eden bir ifade olmasa bile, basiret sahibi için buna işaret eden bir yön bulunmaktadır. Cevaplarının az önce geçen açıklamasından anlaşılacağı üzere, “babamız çok yaşlı bir ihtiyardır” cümlesi takdirî bir cümleye matuftur. Hâl cümlesi olması da caiz görülmüştür; yani “babamız çok yaşlı bir ihtiyar iken, biz çobanlar çekilene kadar sulamayı bırakırız” demektir. Müfessirlerin çoğuna göre babaları Şuayb aleyhisselâm’dır.
فإن قيل كيف ساغ لنبي الله تعالى أن يرضى لابنتيه بسقي الغنم؟ فالجواب: أن الأمر في نفسه ليس بمحظور فالدين لا يأباه، وأما المروءة فالناس مختلفون في ذلك والعادات متباينة فيه وأحوال العرب فيه خلاف أحوال العجم ومذهب أهل البدو فيه غير مذهب أهل الحضر خصوصا إذا كانت الحال حال ضرورة، وذهب جماعة إلى أنه ليس بشعيب ﵇ فاخرج سعيد بن منصور وابن أبي شيبة وابن المنذر وابن أبي حاتم عن أبي عبيدة أنه قال كان صاحب موسى ﵇ أثرون ابن أخي شعيب النبي ﵇، وحكى هذا القول عنه أبو حيان أيضا إلا أنه ذكر هارون بدل أثرون وحكاه أيضا عن الحسن إلا أنه ذكر بدله مروان، وحكى الطبرسي عن وهب وسعيد بن جبير نحو ما حكاه أبو حيان عن أبي عبيدة، وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال بلغني أن أبا الامرأتين ابن أخي شعيب واسمه رعاويل وقد أخبرني من أصدق أن اسمه في الكتاب يثرون كاهن مدين والكاهن حبر، وأخرج ابن جرير عن ابن عباس أنه قال الذي استأجر موسى ﵇ يثرب صاحب مدين، وجاء في رواية أخرى عنه أن اسمه يثرون وهو موافق لما نقل عن الكتاب من الاسم ولم يذكر في هاتين الروايتين نسبته إلى شعيب ﵇ فيحتمل أن المسمى بما فيها ابن
Şayet: “Allah Teâlâ’nın peygamberinin, iki kızının koyunları sulamasına razı olması nasıl caiz olmuştur?” denilirse, buna şöyle cevap verilir: Bu işin kendisi yasaklanmış [bir fiil] değildir; dolayısıyla din buna engel olmaz. Mürüvvete gelince; bu hususta insanlar farklı anlayışlara, örf ve adetler de çeşitliliğe sahiptir. Bu konuda Arapların durumu acemlerin (Arap olmayanların) durumundan, bedevilerin tutumu da şehirlilerin tutumundan farklıdır; hele ki durum bir zaruret durumu ise. Bir grup [âlim] ise bu zatın Şuayb aleyhisselâm olmadığı görüşüne varmıştır. Nitekim Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Ebû Ubeyde’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm’ın beraber olduğu zat, Şuayb Peygamber aleyhisselâm’ın kardeşinin oğlu Ebrûn idi. Bu görüşü Ebû Hayyân da ondan nakletmiş, ancak Ebrûn yerine Hârûn ismini zikretmiştir; ayrıca bunu Hasan[-ı Basrî]’den de nakletmiş, fakat onun yerine Mervân ismini zikretmiştir. et-Tabresî de Vehb ve Saîd b. Cübeyr’den, Ebû Hayyân’ın Ebû Ubeyde’den naklettiğine benzer bir rivayette bulunmuştur. İbnü’l-Münzir’in İbn Cüreyc’den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre iki kadının babası Şuayb’ın kardeşinin oğludur ve adı Ra‘âvîl’dir. Güvendiğim bir kimse de bana Kitap’ta (Tevrat’ta) onun adının Medyen kâhini Yesrûn olduğunu haber vermiştir; kâhin ise din bilgini (ahbâr) demektir. İbn Cerîr’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o: “Mûsâ aleyhisselâm’ı ücretle tutan kimse Medyen’in sahibi Yesreb’dir” demiştir. Ondan gelen bir başka rivayette ise isminin Yesrûn olduğu geçmektedir ki bu da Kitap’tan nakledilen isme uygundur. Bu iki rivayette onun Şuayb aleyhisselâm’a olan nisbeti zikredilmemiştir; dolayısıyla bu rivayetlerde adı geçenin onun erkek kardeşinin oğlu [olması muhtemeldir]...
أخيه ويحتمل أنه رجل أجنبي عنه فقد قيل: إن أباهما ليس ذا قرابة من شعيب ﵇ وإنما هو رجل صالح، وحكى الطبرسي عن بعضهم أن يثرون اسم شعيب وقد أخبرني بعض أهل الكتاب بذلك أيضا إلا أنه قال هو عندنا يثرو بدون نون في آخره والذي رأيته أنا في الفصل الثاني من السفر الثاني من توراتهم ما ترجمته ولما سمع فرعون بهذا الخبر أي خبر القتل طلب أن يقتل موسى فهرب موسى من بين يديه وصار إلى بلد مدين وجلس على بئر ماء وكان لإمام مدين سبع بنات فجاءت ودلت وملأت الأحواض لسقي غنم أبيهن فلما جاء الرعاة فطردوهن قام موسى فأغاثهن وسقى غنمهن فلما جئن إلى رعوايل أبيهن قال ما بالكن أسرعتن المجيء اليوم إلخ، وفي أول الفصل الثالث منه ما ترجمته وكان موسى يرعى غنم يثرو حمية أمام مدين إلخ فلا تغفل، وفي البحر عند الكلام في تفسير إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ قيل: كان عمها صاحب الغنم وهو المزوج عبرت عنه بالأب إذ كان بمثابته والظاهر أن هذا القائل يقول: إنهما عنتا بالأب هنا العم، وأنت تعلم أن هذا وأمثاله مما تقدم مما لا يقال من قبل الرأي فالمدار في قبول شيء من ذلك خبر يعول عليه والأخبار التي وقفنا عليها في هذا المطلب مختلفة ولم يتميز عندنا ما هو الأرجح فيما بينها وكأني بك تعول على المشهور الذي عليه أكثر المفسرين وهو أن أباهما على الحقيقة شعيب ﵇ إلى أن يظهر لك ما يوجب العدول عنه والظاهر من قوله تعالى: فَسَقى لَهُما أنه ﵇ سارع إلى السقي لهما رحمة عليهما ومنشأ الترحم كونهما على الذود وكون الأمة من الناس على السقي ولهذا ذهب الشيخ عبد القاهر وصاحب الكشاف إلى أن حذف المفعول في يسقون وتذودان للقصد إلى نفس الفعل وتنزيله منزلة اللازم أي يصدر منهم السقي ومنهما الذود وقال: إن كون المسقي والمذود إبلا أو غنما خارج عن المقصود بل يوهم خلافه إذ لو قيل: أو قدر يسقون إبلهم وتذودان غنمهما لتوهم أن الترحم عليهما ليس من جهة أنهما على الذود والناس على السقي بل من جهة أن مذودهما غنم ومسقيهم إبل بناء على أن محط الفائدة في الكلام البليغ هو القيد الأخير وخالفهما في ذلك السكاكي فذهب إلى أن حذف المفعول من يسقون وتذودان لمجرد الاختصار والمراد يسقون مواشيهم وتذودان غنمهما وكذا سائر الأفعال المذكورة في هذه الآية، واختاره العلامة الثاني فقال: إن هذا أقرب إلى التحقيق لأن الترحم لم يكن من جهة صدور الذود عنهما وصدور السقي من الناس بل من جهة ذودهما غنمهما وسقي الناس مواشيهم حتى لو كانتا تذودان غير غنمهما بل مواشيهم وكان الناس يسقون غير مواشيهم بل غنمهما مثلا لم يصح الترحم ووافقه في ذلك السيد السند وقال في تحقيق المذهبين: إن الشيخين اعتبرا المفعول الذي نزل الفعلان بالنسبة إليه هو الإبل والغنم مثلا أي النوعين من المواشي بدون الإضافة كما يدل عليه قولهما إن كون المسقي والمذود إبلا أو غنما إلخ وكل منهما مقابل للآخر في نفسه وجعلا ما يضاف إليه كل في القول أو التقدير المفروض خارجا عن المفعول من حيث إنه مفعول غير ملحوظ معه فالمفعول عندهما ليس إلا مطلق الإبل والغنم فلو قدر المفعول لأدّى إلى فساد المعنى فإنهما لو كانتا تذودان إبلا لهما على سبيل الفرض لكان الترحم باقيا بحاله لأنه إنما كان لعدم قدرتهما على السقي، والسكاكي نظر إلى أن المفعول هو الغنم المضافة إليهما والمواشي المضافة إليهم وكل واحد منهما يقابل الآخر من حيث إنه مضاف فلو لم يقدر المفعول يفسد المعنى وهذا أدق نظرا وأصح معنى انتهى، وتعقبه المولى عبد الحكيم السالكوني بقوله:
olması muhtemel olduğu gibi, onunla bağı olmayan yabancı bir adam olması da muhtemeldir. Nitekim o ikisinin babasının Şuayb aleyhisselâm ile bir akrabalığı olmadığı, sadece salih bir zat olduğu söylenmiştir. et-Tabresî bazılarından Yesrûn’un Şuayb’ın ismi olduğunu nakletmiştir. Ehl-i Kitap’tan biri de bana bunu bu şekilde haber vermiş, ancak: “O bizde sonunda nûn olmaksızın Yesrû’dur” demiştir. Benim Tevratlarının ikinci سفر (bölümünün) ikinci faslında bizzat gördüğüm metnin tercümesi şöyledir: “Firavun bu haberi, yani öldürme haberini işitince Mûsâ’yı öldürmek istedi. Mûsâ onun huzurundan kaçıp Medyen diyarına vardı ve bir su kuyusunun başına oturdu. Medyen imamının yedi kızı vardı. Babalarının koyunlarını sulamak için gelip su çektiler ve tekneleri doldurdular. Çobanlar gelip onları kovunca Mûsâ kalktı, onlara yardım etti ve koyunlarını suladı. Babaları Re‘ûil’in yanına döndüklerinde babaları: ‘Bugün niçin böyle çabuk geldiniz?’ dedi...” İlgili yerin üçüncü faslının başında ise tercümesi şu olan kısım vardır: “Mûsâ, Medyen imamı olan kayınpederi Yesrû’nun koyunlarını güdüyordu...” gaflet etmeyesin. el-Bahr’da { إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ } ayetinin tefsirinde şöyle denilmiştir: “Koyunların sahibi amcası idi ve kızı evlendiren de oydu; onun konumunda olduğu için onu ‘baba’ diye ifade etmiştir.” Zahir olan, bu görüşü ileri sürenin kızların buradaki “baba” lafzıyla amcalarını kastettiklerini söylemesidir. Sen de bilirsin ki bu ve benzeri geçmiş rivayetler şahsi görüşle söylenecek şeyler değildir; bu hususta bir şeyin kabul edilmesindeki dayanak güvenilir bir haberdir. Bu meselede ulaştığımız haberler ise ihtilaflıdır ve hangisinin daha racih olduğu bizim açımızdan belirginleşmemiştir. Anlaşılan sen de, aksini gerektiren bir delil ortaya çıkıncaya kadar, müfessirlerin çoğunun benimsediği meşhur görüşe -yani babalarının hakikatte Şuayb aleyhisselâm olduğu görüşüne- dayanmaktasın. Allah Teâlâ’nın { فَسَقى لَهُما } ifadesinin zahirinden anlaşılan, o ikisine acıdığı için onların yerine sulamaya acele ettiğidir. Merhametinin kaynağı ise, kızların menetme, insanların ise sulama durumunda olmalarıdır. Bu sebeple Şeyh Abdülkāhir ve el-Keşşâf sahibi, “yeskūne” ve “tezûdâni” fiillerindeki mef‘ûlün hazfedilmesinin, fiilin bizzat kendisine yönelmek ve onu lâzım fiil konumuna indirmek gayesiyle olduğunu savunmuşlardır; yani onlardan sulama, iki kadından ise menetme sadır oluyordu. Demiştir ki: Sulanan ve menedilenin deve yahut koyun olması asıl maksadın dışındadır, hatta aksini vehmettirir. Zira şayet “develerini suluyorlardı, koyunlarını menediyorlardı” denseydi yahut bu takdir edilseydi; onlara merhametin kadınların menetme ve insanların sulama durumunda olmalarından değil de menettiklerinin koyun, onların suladıklarının deve olmasından kaynaklandığı vehmedilirdi. Çünkü beliğ kelamda asıl fayda son kayda râcidir. es-Sekkâkî ise bu konuda onlara muhalefet etmiş ve “yeskūne” ile “tezûdâni” fiillerinden mef‘ûlün hazfedilmesinin sırf ihtisar için olduğunu, maksadın “davarlarını suluyorlar, davarlarını menediyorlar” demek olduğunu, bu ayette zikredilen diğer fiillerin de böyle olduğunu savunmuştur. İkinci Allâme (et-Teftâzânî) de bu görüşü tercih ederek şöyle demiştir: “Tahkike en yakın olan budur; çünkü merhamet, iki kadından menetmenin ve insanlardan sulamanın sadır olması sebebiyle değil, bilakis kadınların kendi koyunlarını menetmesi ve insanların kendi davarlarını sulaması sebebiyleydi. Hatta şayet kadınlar kendi koyunlarını değil de insanların davarlarını menediyor olsalardı ve insanlar da kendi davarlarını değil de kadınların koyunlarını suluyor olsalardı, acıma duygusu sahih olmazdı.” Seyyid es-Sened (el-Cürcânî) de bu hususta ona muvafakat etmiş ve iki mezhebin tahkiki sadedinde şöyle demiştir: “İki imam, fiillerin nispet edildiği mef‘ûlü, izafetsiz olarak bizzat deve ve koyun -yani iki hayvan türü- olarak kabul etmişlerdir; nitekim sulanan ve menedilenin deve yahut koyun olmasının maksadın dışında kaldığına dair sözleri de buna delalet eder. Her biri zatı itibarıyla diğerinin mukabilidir. Sözde veya farz edilen takdirde her birinin izafe edildiği şeyi ise, mef‘ûl olması bakımından onunla birlikte mülahaza edilmeyen bir dış unsur kılmışlardır. Dolayısıyla onlara göre mef‘ûl, mutlak deve ve koyundan ibarettir. Eğer mef‘ûl takdir edilseydi mananın bozulmasına yol açardı; zira faraza iki kadın kendilerine ait develeri menediyor olsalardı merhamet yine aynı kalırdı, çünkü bu merhamet onların sulamaya güç yetirememelerinden ötürüydü. es-Sekkâkî ise mef‘ûlün, kadınlara izafe edilen koyunlar ve insanlara izafe edilen davarlar olduğu cihetine bakmıştır; her biri izafe edilmiş olması bakımından diğerinin mukabilidir. Şayet mef‘ûl takdir edilmezse mana bozulur. Bu ise daha ince bir bakış ve manaca daha sahihtir.” [İktibas sonu]. Molla Abdülhakîm es-Siyelkûtî şu sözleriyle onu tenkit etmiştir:
وفيه بحث لأن عدم التقدير إن قصد به التعميم أي يسقون مواشيهم وغير مواشيهم وتذودان غنمهما وغير غنمهما يلزم الفساد أما إذا قصد به مجرد السقي والذود من غير ملاحظة التعلق بالمفعول كما في قوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩] فلا لأن كون طبيعة السقي والذود منشأ الترحم لا يقتضي أن يكون عند تعلقه بمفعول مخصوص كذلك حتى يلزم أن يكون سقي غير مواشيهم وذود غير غنمهم محلا للترحم فتدبر، فإن منشأ ما ذكره السكاكي عدم الفرق بين الإطلاق والعموم انتهى، ولا يخفى أنه ينبغي أن يضم إلى طبيعة السقي والذود بعض
“Burada bir mülahaza vardır; zira mef‘ûlü takdir etmemekten şayet tamim (genelleme) kastediliyorsa -yani hem kendi davarlarını hem başkalarının davarlarını suluyorlar ve hem kendi koyunlarını hem başkalarının koyunlarını menediyorlar kastediliyorsa- bozulma lazım gelir. Fakat Allah Teâlâ’nın { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } [ez-Zümer: 9] ayetinde olduğu gibi, mef‘ûle taalluku mülahaza edilmeksizin sırf sulama ve menetme kastediliyorsa bir bozulma olmaz. Çünkü sulama ve menetme tabiatının merhametin kaynağı olması, muayyen bir mef‘ûle taalluk ettiğinde de öyle olmasını gerektirmez ki kendi davarlarından başkasını sulamak veya kendi koyunlarından başkasını menetmek acıma mahalli olsun. Düşün! es-Sekkâkî’nin zikrettiği şeyin kaynağı, ıtlak ile umum arasındaki farkı gözetmemektir.” [İktibas sonu]. Sulama ve menetme tabiatına bazı
الحيثيات كحيثية تحقق طبيعة السقي من أقوياء متغلبين وتحقق طبيعة الذود من امرأتين ضعيفتين مستورتين في موضع هو مجتمع الناس للسقي وإلا فالظاهر أن مجرد طبيعة السقي والذود لا تصلح منشأ الترحم.
hususiyetlerin eklenmesi gerektiği açıktır; nitekim sulama tabiatının güçlü ve galip kimselerden sadır olması, menetme tabiatının ise insanların sulama için toplandığı bir yerde iki zayıf ve örtülü kadından sadır olması gibi. Aksi takdirde, sırf sulama ve menetme tabiatının acıma duygusunun kaynağı olmaya elverişli olmadığı zahirdir.
وقال بعض الأجلة: ترك المفعول في يسقون ويذودان لأن الغرض هو الفعل لا المفعول إذ هو يكفي في البعث على سؤال موسى ﵇ وما زاد على المقصود لكنة وفضول، وأما البعث على المرحمة فليس هذا موضعه فإن له قولهما: لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ ومن لم يفرق بين البعثين قال ما قال ورد بأن منشأ السؤال هو المرحمة لحالهما كما صرحوا به فسؤاله ﵇ للتوسل إلى إعانتهما وبرهما لتفرس ضعفهما وعجزهما ولولاه لم يكن للتكلم مع الأجنبية داع، وقولهما: لا نَسْقِي إلخ باعث لمزيد المرحمة لقبولها للزيادة والنقص، وتعقب بأنه إنما يتم لو سلم أنه ﵇ تفرس ضعفهما وعجزهما لأمور شاهدها، وإلا فالذود لا يدل على ذلك إذ يتحقق للضعف ولغيره، وقد نقل الخفاجي كلام جمع من الفضلاء في هذا المقام منه ما ذكرنا عن بعض الأجلة ورده واعترض بما اعترض، ثم قال: وأما ما اعترض به على المرحمة فخيال فاسد ومحط كلامه عليه الرحمة الانتصار لما ذهب إليه الشيخان وقد انتصر لهما، وقال بقولهما غير واحد.
Seçkin âlimlerden bazıları şöyle demiştir: “Yeskūne” ve “yezûdâni” fiillerinde mef‘ûl terk edilmiştir; çünkü maksat mef‘ûl değil fiildir, zira Mûsâ aleyhisselâm’ın sormasını gerektiren sebep için bu yeterlidir. Maksadın fazlası ise tutukluk ve gereksiz sözdür. Merhamete sevk eden unsura gelince; burası onun yeri değildir, zira onun yeri kadınların: { لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ } “Çobanlar sulayıp çekilmedikçe biz sulayamayız; babamız ise çok yaşlı bir ihtiyardır” sözüdür. Bu iki sevk edici unsur arasını ayıramayanlar söyleyeceklerini söylemişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Sormanın kaynağı, açıkça belirttikleri üzere onların durumuna acımaktır; dolayısıyla onun aleyhisselâm sorması, onların zaaf ve acziyetini sezdiği için onlara yardım etmeye ve iyilikte bulunmaya bir vesiledir. Bu olmasaydı yabancı kadınla konuşmaya bir sebep olmazdı. Onların { لا نَسْقِي } “sulayamayız” vb. sözleri ise, merhamet artma ve eksilmeyi kabul ettiği için acıma duygusunu artıran bir unsurdur. Bu da şu şekilde tenkit edilmiştir: Bu izah, ancak o aleyhisselâm’ın bizzat şahit olduğu hususlardan ötürü onların zaaf ve acziyetini sezdiği kabul edilirse tamam olur; aksi takdirde menetmek buna delalet etmez, zira zaaftan ötürü de başka bir sebepten ötürü de gerçekleşebilir. el-Hafâcî bu makamda fazilet ehli bir cemaatin sözlerini nakletmiştir; bu naklettikleri arasında bazı seçkin âlimlerden aktardığımız görüş, onun reddi ve yapılan itirazlar yer almaktadır. Ardından şöyle demiştir: “Merhamet gerekçesine yapılan itiraza gelince, bu batıl bir hayaldir.” Onun -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- sözünün özü iki imamın (Abdülkāhir ve ez-Zemahşerî) gittiği görüşü savunmaktır; nitekim onları savunmuş ve pek çok kimse de onların görüşünü benimsemiştir.
واعترض بعضهم على تقدير المفعول مضافا بأن الإضافة تشعر بالملك ولا ملك لأحد من الأمة والامرأتين فإن الظاهر في الأمة أنهم كانوا رعاء والأغلب أن الرعاء لا يملكون، والظاهر أن ما في يد الامرأتين كان ملكا لأبيهما، ولا يخفى أن هذا الاعتراض على طرف الثمام، والله تعالى أعلم، هذا والظاهر أنه ﵇ سقى لهما من البئر التي عليها الناس ويدل عليه ما
Bazıları mef‘ûlün izafetle takdir edilmesine, izafetin mülkiyeti hissettirdiği, oysa ne topluluktan ne de iki kadından hiçbirinin mülk sahibi olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir; zira topluluğun çobanlar olduğu zahirdir ve çobanlar ekseriyetle malik olmazlar. İki kadının elindekinin de babalarının mülkü olduğu açıktır. Bu itirazın çok zayıf (kolayca bertaraf edilebilir) olduğu gizli değildir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Zahir olan, onun aleyhisselâm iki kadın için insanların başında bulunduğu kuyudan su çektiğidir; nitekim şu rivayet de buna delalet etmektedir:
روي أنه ﵇ دفعهم عن الماء إلى أن سقى لهما وكذا ما أخرجه ابن أبي شيبة في المصنف وعبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: إن موسى ﵇ لما ورد ماء مدين وجد عليها أمة من الناس يسقون فلما فرغوا أعادوا الصخرة على البئر ولا يطيق رفعها إلا عشرة رجال فإذا هو بامرأتين قال ما خطبكما فحدثناه فأتى الصخرة فرفعها وحده ثم استسقى فلم يستسق إلا دلوا واحدا حتى رويت الغنم
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, o iki kadın için su çekene kadar insanları sudan uzaklaştırmıştır. İbn Ebî Şeybe’nin el-Musannef’te, Abd b. Humeyd’in, İbnü’l-Münzir’in, İbn Ebî Hâtim’in ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim’in Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh’tan naklettikleri şu rivayet de böyledir: “Mûsâ aleyhisselâm Medyen suyuna vardığında, orada sulayan bir grup insan buldu. İşlerini bitirince ancak on kişinin kaldırabileceği bir kayayı kuyunun üzerine geri koydular. Bir de baktı ki iki kadın [bekliyor]. ‘Durumunuz nedir?’ dedi. Durumu ona anlattılar. Bunun üzerine o, kayanın yanına gelip onu tek başına kaldırdı. Sonra su çekti; koyunlar suya kanana kadar sadece bir kova su çekti.”
لكن هذا مخالف لما يقتضيه ظاهر الآية من أنه ﵇ حين ورد ماء مدين وجد الأمة يسقون ووجد الامرأتين تذودان وهذا ظاهر في مقارنة وجدانهما لوجدانهم وذودهما لسقيهم ولا يكاد يفهم منه أن وجدانهما بعد فراغهم من السقي كما يقتضيه الخبر فلعل الخبر غير صحيح، وتصحيح الحاكم محكوم عليه بعدم الاعتبار وكأن من يقول بصحته يمنع اقتضاء الآية كون وجدان الأمة يسقون ووجدان الامرأتين تذودان في أول وقت الورود فإنه يقال: لما ورد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم المدينة وجب الصيام ووجبت الزكاة مثلا مع أن وجوب كل ليس في أول وقت الورود فيجوز أن يكون ﵇ قد وجد أمة يسقون أول وقت وروده وبعد أن فرغوا من السقي ووضعوا الصخرة على البئر وجد امرأتين تذودان فخاطبهما بما خطبكما فكان ما كان ويحمل ذودهما على منع غنمهما عن التقدم إلى البئر لعلمهما أنها قد أطبق عليها صخرة لا يقدرون على رفعها ويتكلف في توجيه الجواب ما يتكلف أو يقول الآية على ظاهرها ويسلم اقتضاءه اتحاد الوجدانين والذود والسقي بالزمان ويمنع أن يكون في الخبر ما ينافي ذلك لجواز أن يكون المعنى لما ورد ماء مدين وجد عليه أمة يسقون ووجد من دونهم امرأتين تذودان فلما فرغوا أعادوا الصخرة فإذا بالامرأتين حاضرتان عنده بين يديه فسألهما فحدثناه إلخ فما بعد الفراغ من السقي ليس وجدان الامرأتين تذودان وإنما هو حضورهما بين يديه والكل كما ترى وكأني بك تعتمد عدم صحة الخبر.
Fakat bu, ayetin zahirinin gerektirdiği mana ile çelişmektedir; zira ayetin zahirine göre o aleyhisselâm Medyen suyuna vardığı sırada topluluğu sularken, iki kadını da davarlarını menederken bulmuştur. Bu durum, kızları bulmasının topluluğu bulmasıyla, kızların menetmesinin de onların sulamasıyla eşzamanlı olduğunu açıkça göstermektedir. Haberden anlaşıldığı gibi kızları insanların sulamayı bitirmesinden sonra bulduğu manası ise ayetten neredeyse hiç anlaşılmamaktadır. Dolayısıyla bu haber sahih olmayabilir; el-Hâkim’in sahih sayması ise itibara alınmaz hükmündedir. Haberin sahih olduğunu söyleyen kimse, ayetin insanların sularken bulunması ile iki kadının menederken bulunmasının su başına ilk varış vaktinde gerçekleşmesini gerektirdiğini reddediyor gibidir. Nitekim “Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Medine’ye vardığında oruç farz oldu, zekât farz oldu” denilir; halbuki her birinin farz kılınması varışın ilk anında değildir. Dolayısıyla onun aleyhisselâm varışının ilk anında sulayan bir topluluk bulmuş olması, onlar sulamayı bitirip kayayı kuyunun üzerine koyduktan sonra meneden iki kadın bulup onlara “durumunuz nedir?” diye hitap etmiş olması ve ardından olanların vuku bulması mümkündür. Kadınların menetmesi ise, üzerine kaldıramayacakları bir kayanın kapatıldığını bildikleri için koyunlarının kuyuya doğru ilerlemesini engellemelerine hamledilir ve cevabın tevilinde türlü külfetlere girilir. Yahut ayetin zahiri üzere kaldığı söylenip iki bulmanın, menetmenin ve sulamanın zaman bakımından birliğini gerektirdiği teslim edilir; fakat haberde buna aykırı bir husus bulunduğu reddedilir. Zira mananın şöyle olması caizdir: Medyen suyuna vardığında onun başında sulayan bir topluluk buldu, onların gerisinde de meneden iki kadın buldu. İnsanlar işlerini bitirince kayayı geri koydular; derken iki kadın onun yanında, önünde hazır bulundu; o da onlara sordu, onlar da anlattılar... Dolayısıyla sulamanın bitmesinden sonrası, iki kadının menederken bulunması değil, bilakis onun huzurunda bulunmalarıdır. Bütün bu açıklamaların durumu ortadadır; anlaşılan sen de haberin sahih olmadığı görüşüne itimat etmektesin.
وقيل: إنه ﵇ سقى لهما من بئر أخرى،
Onun aleyhisselâm o iki kadın için başka bir kuyudan su çektiği de söylenmiştir.
فقد أخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في خبر طويل أنه ﵇ لما سأل الامرأتين وأجابتا قال: فهل قربكما ماء؟ قالتا: لا إلا بئر عليها
Nitekim Abd b. Humeyd ve İbnü’l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan uzun bir haberde şöyle nakletmişlerdir: O aleyhisselâm iki kadına sorup onlar da cevap verince: “Yakınınızda başka su var mı?” dedi. Onlar: “Hayır, ancak üzerinde
صخرة قد غطيت بها لا يطيقها نفر. قال: فانطلقا فأريانيها. فانطلقا معه فقال بالصخرة بيده فنحاها ثم استقى لهما سجلا واحدا فسقى الغنم ثم أعاد الصخرة إلى مكانها
bir topluluğun güç yetiremeyeceği bir kaya ile kapatılmış bir kuyu var” dediler. “Gidin, onu bana gösterin” dedi. Onunla birlikte gittiler. Eliyle kayaya vurup onu kenara çekti; sonra onlar için tek bir kova su çekip koyunları suladı ve ardından kayayı yerine geri koydu.
ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ الذي كان هناك وهو على ما روي عن ابن مسعود ظل شجرة قيل: كانت سمرة، وقيل: هو ظل جدار لا سقف له.
{ ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ } “Sonra gölgeye çekildi”, orada bulunan gölgeye [çekildi]. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildiğine göre bu, bir ağacın gölgesidir; onun semure (ak羣ya) ağacı olduğu söylenmiştir. Tavanı olmayan bir duvarın gölgesi olduğu da söylenmiştir.
وقيل: إنه ﵇ جعل ظهره يلي ما كان يلي وجهه من الشمس، وهو المراد بقوله تعالى: ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ وهو كما ترى فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ أي لأي شيء تنزله من خزائن كرمك إليّ.
Onun aleyhisselâm, yüzünün güneşe gelen tarafını arkasına çevirdiği ve Allah Teâlâ’nın: { ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ } “Sonra gölgeye çekildi” kavlinden maksadın bu olduğu da söylenmiştir ki bu görüşün durumu ortadadır. { فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ } “Ve dedi ki: Rabbim! Doğrusu bana indireceğin...”, yani kerem hazinelerinden bana indireceğin herhangi bir şeye,
مِنْ خَيْرٍ جل أو قل فَقِيرٌ أي محتاج وهو خبر إن وبه يتعلق لما، ولما أشرنا إليه من تضمنه معنى الاحتياج عدي باللام، وجوز أن يكون مضمنا معنى الطلب واللام للتقوية، وقيل: يجوز أن تكون للبيان فتتعلق بأعني محذوفا، و (ما) على جميع الأوجه نكرة موصوفة، والجملة بعدها صفتها، والرابط محذوف، ومن خير بيان لها، والتنوين فيه للشيوع، والكلام تعريض لما يطعمه لما ناله من شدة الجوع والتعبير بالماضي بدل المضارع في أنزلت للاستعطاف كالافتتاح برب، وتأكيد الجملة للاعتناء، ويدل على كون الكلام تعريضا لذلك ما
{ مِنْ خَيْرٍ } “herhangi bir hayra”, büyük olsun küçük olsun [herhangi bir hayra], { فَقِيرٌ } “muhtacım”. Bu, “inne”nin haberidir ve “limâ” ifadesi buna mütealliktir. İhtiyaç manasını tazammun ettiğine işaret ettiğimiz için lâm harfiyle geçişli kılınmıştır. Talep manasını tazammun ettiği ve lâmın tekit için olduğu da caiz görülmüştür. Lâmın beyan için olup mahzuf bir “a‘nî” (kastediyorum) fiiline müteallik olması da caizdir denilmiştir. Bütün vecihlerde “mâ”, sıfat almış bir nekredir; arkasından gelen cümle onun sıfatıdır ve ait zamiri hazfedilmiştir. “Min hayrin” ifadesi onun beyanıdır, oradaki tenvin ise şüyû (yaygınlık/belirsizlik) içindir. Söz, şiddetli açlığa maruz kaldığı için yiyeceği bir şeye üstü kapalı bir işarettir (tarizdir). “Tünzilu” (indirirsin) muzari fiili yerine “enzelte” (indirdin) geçmiş zaman fiiliyle ifade edilmesi, “Rabbi” nidasıyla başlamak gibi bir yalvarış ve lütuf talebidir; cümlenin tekit edilmesi ise ihtimam içindir. Sözün buna üstü kapalı bir işaret olduğuna şu rivayet delalet etmektedir:
أخرجه ابن مردويه عن أنس بن مالك رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لما سقى موسى ﵇ للجاريتين ثم تولى إلى الظل فقال رب إني لما أنزلت إليّ من خير فقير إنه يومئذ فقير إلى كف من تمر» .
İbn Merdûye’nin Enes b. Mâlik radıyallâhu teâlâ anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Mûsâ aleyhisselâm iki genç kız için [hayvanları] sulayıp sonra gölgeye çekilerek ‘Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım’ dediğinde, o gün bir avuç hurmaya muhtaçtı.”»
وأخرج سعيد بن منصور وابن أبي شيبة وابن أبي حاتم والضياء في المختارة عن ابن عباس قال: «لقد قال موسى ﵇ رب إني لما أنزلت إليّ من خير فقير وهو أكرم خلقه عليه ولقد افتقر إلى شق تمرة ولقد لصق بطنه بظهره من شدة الجوع»
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim ve el-Muhtâre’de ed-Dıyâ, İbn Abbâs’tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Mûsâ aleyhisselâm -ki Allah katında mahlûkatının en şereflisi idi- ‘Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım’ dediğinde yarım hurmaya bile muhtaçtı ve şiddetli açlıktan karnı sırtına yapışmıştı.»
وفي رواية أخرى عنه «أنه ﵇ سأل فلقا من الخبز يشد بها صلبه من الجوع وكان ﵇ قد ورد ماء مدين»
Ondan gelen başka bir rivayette ise: «O aleyhisselâm açlıktan belini doğrultacak bir lokma ekmek istemişti; Mûsâ aleyhisselâm Medyen suyuna bu halde varmıştı» denilmiştir.
وأنه كما روى أحمد في الزهد وغيره عن الحبر ليتراءى خضرة البقل من بطنه من الهزال وإلى كون الكلام تعريضا لذلك ذهب مجاهد وابن جبير، وأكثر المفسرين
Ahmed’in ez-Zühd’de ve başkalarının İbn Abbâs’tan (Habrü’l-ümme) rivayet ettiğine göre, zayıflıktan ötürü karnından yediği otun yeşilliği görünüyordu. Sözün buna üstü kapalı bir işaret olduğu görüşüne Mücâhid, İbn Cübeyr ve müfessirlerin çoğu meyletmiştir.
وكان علي كرّم الله تعالى وجهه يقول: والله ما سأل إلا خبزا يأكله
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle diyordu: “Vallahi o, yiyeceği bir ekmekten başkasını istemedi.”
، وجوز أن تكون اللام للتعليل وما موصولة ومن للبيان والتنكير في خير لإفادة النوع والتعظيم، وصلة فقير مقدرة أي إني فقير إلى الطعام أو من الدنيا لأجل الذي أنزلته إليّ من خير الدين وهو النجاة من الظالمين فقد كان ﵇ عند فرعون في ملك وثروة وليس الغرض عليه التعريض لما يطعمه ولا التشكي والتضجر بل إظهار التبجح والشكر على ذلك، ووجه التعبير بالماضي عليه ظاهر.
Lâmın talîl (gerekçe) için, “mâ”nın ismi mevsûl, “min”in beyan için olması; “hayr” kelimesindeki tenvinin tür ve tazim bildirmesi ve “fakîr” kelimesinin sılasının takdir edilmesi de caiz görülmüştür. Yani “Bana indirdiğin din hayrı -ki o da zalimlerden kurtuluştur- sebebiyle ben yemeğe yahut dünyaya muhtacım” demektir. Zira o aleyhisselâm Firavun’un yanında mülk ve servet içindeydi; bu takdire göre maksat yiyeceğe tarizde bulunmak veya şikâyet edip sızlanmak değil, bilakis o nimete karşı sevinç ve şükrünü izhar etmektir. Geçmiş zaman fiiliyle ifade edilmesinin gerekçesi de buna göre açıktır.
وأنت تعلم أن هذا خلاف المأثور الذي عليه الجمهور، ومثله في ذلك ما روي عن الحسن أنه ﵇ سأل الزيادة في العلم والحكمة ولا يخلو أيضا عن بعد. وجاء عن ابن عباس أن الامرأتين سمعتا ما قال فرجعتا إلى أبيهما فاستنكر سرعة مجيئهما فسألهما فأخبرتاه فقال لإحداهما: انطلقي فادعيه فَجاءَتْهُ إِحْداهُما قيل هي الكبرى منهما وقيل الصغرى وكانتا على ما في بعض الروايات توأمتين ولدت إحداهما قبل الأخرى بنصف نهار. وقرأ ابن محيصن «حداهما» بحذف الهمزة تخفيفا على غير قياس مثل ويلمه في ويل أمه تَمْشِي حال من فاعل جاءت.
Sen de bilirsin ki bu, cumhurun benimsediği rivayetlere aykırıdır. el-Hasan’dan rivayet edilen, onun aleyhisselâm ilim ve hikmette artış istediği görüşü de bunun gibidir ve o da uzak bir ihtimal olmaktan uzak değildir. İbn Abbâs’tan geldiğine göre iki kadın onun ne dediğini işittiler ve babalarına döndüler. Babaları onların çabuk gelmesini yadırgayıp sebebini sordu; onlar da anlattılar. Bunun üzerine babaları onlardan birine: “Git, onu çağır” dedi. { فَجاءَتْهُ إِحْداهُما } “Derken o ikisinden biri ona geldi”. Onun büyük olanı olduğu söylenmiştir; küçük olanı olduğu da söylenmiştir. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre onlar, biri diğerinden yarım gün önce doğmuş ikizlerdi. İbn Muheysın, “veyle ümmihî” yerine “veylemihî” denilmesi gibi kıyasa aykırı bir teshil ile hemzenin hazfiyle “hıdâhümâ” şeklinde okumuştur. { تَمْشِي } “Yürüyerek”, “câet” fiilinin failinden hâldir.
وقوله تعالى: عَلَى اسْتِحْياءٍ متعلق بمحذوف هو حال من ضمير تمشي أي جاءته ماشية كائنة على استحياء فمعناه أنها كانت على استحياء حالتي المشي والمجيء معا لا عند المجيء فقط، وتنكير استحياء للتفخيم. ومن هنا قيل جاءت متخفرة أي شديدة الحياء. وأخرج سعيد بن منصور وابن جرير وابن أبي حاتم من طريق عبد الله بن أبي الهذيل عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه قال جاءت مستترة بكم درعها على وجهها وأخرجه ابن المنذر عن أبي الهذيل موقوفا عليه وفي رفعه إلى عمر رواية أخرى صححها الحاكم بلفظ واضعة ثوبها على وجهها قالَتْ استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية مجيئها إياه ﵇ كأنه قيل: فماذا قالت له ﵇؟ فقيل قالت:
Allah Teâlâ’nın: { عَلَى اسْتِحْياءٍ } “Utana sıkıla” kavli, “temşî”deki zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani ona yürüyerek ve hayâ içinde olarak geldi [demektir]. Bunun manası, sadece geliş anında değil, hem yürüme hem de geliş hallerinin her ikisinde de hayâ üzere olduğudur. “İstihyâ’” kelimesinin nekire kılınması tazim içindir. Bundan dolayı “mahcup ve son derece hayâlı olarak geldi” denilmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Abdullah b. Ebi’l-Hüzeyl tarikiyle Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh’tan rivayet ettiklerine göre o: “Elbisesinin koluyla yüzünü örtmüş olarak geldi” demiştir. İbnü’l-Münzir bunu Ebi’l-Hüzeyl’den mevkuf olarak rivayet etmiştir; Ömer’e merfû olarak naklinde ise el-Hâkim’in sahih gördüğü “elbisesini yüzünün üzerine koymuş olarak” lafzıyla başka bir rivayet vardır. { قالَتْ } “Dedi ki”; bu, onun aleyhisselâm yanına gelişinin anlatılmasından doğan bir soruya dayalı istînâftır. Sanki: “Peki ona ne dedi?” denilmiş; buna karşılık “şöyle dedi:” denilmiştir:
إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا أي جزاء سقيك على أن ما مصدرية ولا يجوز أن تكون موصولة لأن ما يستحق عليه الأجر فعله لا ما سقاه إذ هو الماء المباح وأسندت الدعوة إلى أبيها وعللتها بالجزاء لئلا يوهم كلامها ريبة. وفيه من الدلالة على كمال العقل والحياء والعفة ما لا يخفى.
{ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا } “Babam, bizim için sulamana karşılık sana bir ücret ödemek üzere seni çağırıyor”, yani “mâ”nın mastariye olmasına binaen “sulamanın karşılığını” [ödemek üzere] demektir. “Mâ”nın ismi mevsûl olması caiz değildir; çünkü ücrete hak kazandıran şey onun fiilidir, suladığı şey değildir; zira o mubah olan sudur. Daveti babasına isnat etmiş ve sözünün bir şüphe uyandırmaması için bunu ücretle gerekçelendirmiştir. Bunda akıl, hayâ ve iffetin kemaline dair açık bir delalet vardır.
روي أنه ﵇ أجابها فقام معها فقال لها امشي خلفي وانعتي لي الطريق فإني أكره أن تصيب الريح ثيابك فتصف لي جسدك ففعلت.
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm davete icabet edip onunla birlikte kalktı ve ona: “Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et; zira rüzgârın elbisene çarpıp bedenini bana tasvir etmesinden hoşlanmam” dedi, kadın da öyle yaptı.
وفي رواية أن قال لها كوني ورائي فإني رجل لا أنظر إلى أدبار النساء ودليني على الطريق يمينا أو يسارا
Bir rivayette ise ona şöyle dediği nakledilmiştir: “Arkamda ol; zira ben kadınların arkalarına bakmayan bir adamım. Bana sağı veya solu göstererek yolu tarif et.”
،
İbn
وروي عن ابن عباس وقتادة وابن زيد وغيرهم أنها مشت أولا أمامه فألزقت الريح ثوبها بجسدها فوصفته فقال لها: امشي خلفي وانعتي لي الطريق ففعلت حتى أتيا دار شعيب ﵇.
Abbâs, Katâde, İbn Zeyd ve başkalarından rivayet edildiğine göre kadın önce onun önünde yürüdü; derken rüzgâr elbisesini bedenine yapıştırıp hatlarını belli edince ona: “Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et” dedi. Kadın da Şuayb aleyhisselâm’ın evine varıncaya kadar öyle yaptı.
فَلَمَّا جاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ أي ما جرى عليه من الخبر المقصوص، فإنه مصدر سمي به المفعول كالعلل قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ يريد فرعون وقومه، وقال ذلك لما أنه لا سلطان لفرعون بأرضه، ويحتمل أنه قاله عن إلهام أو نحوه، واختلف في الداعي له ﵇ إلى الإجابة فقيل الذي يلوح من ظاهر النظم الكريم أن موسى ﵇ إنما أجاب المستدعية من غير تلعثم ليتبرك برؤية الشيخ ويستظهر برأيه لا طمعا بما صرحت به من الأجر، ألا ترى إلى ما
{ فَلَمَّا جاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ } “Onun yanına gelip başından geçenleri ona anlatınca”, yani anlatılan haberden başından geçenleri [anlatınca]. Zira bu, illet kelimesi gibi mef‘ûle isim kılınmış bir mastardır. { قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “[Şuayb] dedi ki: Korkma, zalimler topluluğundan kurtuldun”. Firavun ve kavmini kastetmektedir. Firavun’un kendi topraklarında bir hâkimiyeti olmadığı için bunu söylemiştir; bunu bir ilham veya benzeri bir yolla söylemiş olması da muhtemeldir. Onun aleyhisselâm davete icabet etmesindeki saik hususunda ihtilaf edilmiştir: Yüce nizamın zahirinden anlaşılanın, Mûsâ aleyhisselâm’ın çağıran kıza hiç tereddüt etmeden icabet etmesinin sebebinin, kızın açıkça belirttiği ücrete tamah etmek değil, o yaşlı zatı görmenin bereketine nail olmak ve onun görüşünden istifade etmek olduğu söylenmiştir. Nitekim şu rivayete bakmaz mısın:
أخرج ابن عساكر عن أبي حازم قال: لما دخل موسى على شعيب ﵉ إذا هو بالعشاء فقال له شعيب: كل. قال موسى. أعوذ بالله تعالى. قال: ولم ألست بجائع؟ قال: بلى، ولكن أخاف أن يكون هذا عوضا لما سقيت لهما وإنا من أهل بيت لا نبيع شيئا من عمل الآخرة بملء الأرض ذهبا قال: لا والله، ولكنها عادتي وعادة آبائي نقري الضيف ونطعم الطعام فجلس موسى ﵇ فأكل،
İbn Asâkir’in Ebû Hâzim’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ, Şuayb aleyhimesselâm’ın yanına girdiğinde akşam yemeği hazırdı. Şuayb ona: “Ye” dedi. Mûsâ: “Allah Teâlâ’ya sığınırım” dedi. Şuayb: “Niçin? Aç değil misin?” dedi. Mûsâ: “Evet [açım], fakat bunun o iki kız için sulamama karşılık bir bedel olmasından korkarım; biz öyle bir ehl-i beyttendiniz ki ahiret amelinden hiçbir şeyi dünya dolusu altına satmayız” dedi. Şuayb: “Hayır, vallahi öyle değil; fakat bu benim ve atalarımın âdetidir, misafiri ağırlar ve yemek yediririz” dedi. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm oturdu ve yedi.
وقيل: الداعي له ما به من الحاجة وليس بمستنكر منه ﵇ أن يقبل الأجر لإضرار الفقر والفاقة.
Onu sevk eden saikin içinde bulunduğu ihtiyaç olduğu ve fakirlik ve zaruretin sıkıştırması sebebiyle ücreti kabul etmesinin onun aleyhisselâm şanında yadırganacak bir şey olmadığı da söylenmiştir.
فقد أخرج الإمام أحمد عن مطرف بن الشخير قال أما والله لو كان عند نبي الله تعالى شيء ما تبع مذقتها ولكن حمله على ذلك الجهد، واستدل بعضهم على أن ذهابه ﵇ رغبة بالجزاء بما روي عن عطاء بن السائب أنه ﵇ رفع صوته بقوله: رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ ليسمعهما، ولذلك قيل له ليجزيك إلخ، وأجيب بأنه ليس بنص لاحتمال أنه إنما فعله ليكون ذريعة إلى استدعائه لا إلى استيفاء الأجر، ولا ضير فيما أرى أن يكون ﵇ قد ذهب رغبة في سد جوعته وفي الاستظهار برأي الشيخ ومعرفته، ولا أقول إن الرغبة في سد الجوعة رغبة في استيفاء الأجر على عمل الآخرة أو مستلزمة لها، ودعوى أن الذي يلوح من ظاهر النظم الكريم أنه ﵇ إنما أجاب للتبرك والاستظهار بالرأي لا تخلو عن خفاء، وعمله ﵇ بقول امرأة لأنه من باب الرواية، ويعمل بقول الواحد حرا كان أو عبدا ذكرا كان أو أنثى إذا كان كذلك، ومماشاته امرأة أجنبية مما لا بأس به في نظائر تلك الحال مع ذلك الاحتياط والتورع قالَتْ إِحْداهُما وهي التي استدعته إلى أبيها وهي التي زوجها من موسى ﵉ يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ أي لرعي الأغنام والقيام بأمرها، وأصل الاستئجار كما قال الراغب طلب الشيء بالأجرة ثم عبر به عن تناوله بها وهو المراد هنا. وكذا في قوله سبحانه: إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ وهو تعليل جار مجرى الدليل على أنه ﵇ حقيق بالاستئجار المفهوم من طلب استئجاره، وبعضهم رتب من الآية قياسا من الشكل الأول هكذا هو قوي أمين وكل قوي أمين لائق بالاستئجار ينتج هو لائق بالاستئجار وهو المدعى المفهوم من الطلب، وتعقب بأن هذا ظاهر لو كان خير خبرا وليس هو كذلك، وأجيب بأن المعنى على ذلك إلا أنه جعل اسما للاهتمام بأمر الخيرية لأنها أم الكمال المبني عليها غيرها. وفي الكشاف فإن قيل: كيف جعل خير من استأجرت اسما لإن والقوي الأمين خبرا؟ قلت: هو مثل قوله:
Nitekim İmam Ahmed, Mutarrıf b. eş-Şıhhîr’den şöyle rivayet etmiştir: “Vallahi Allah Teâlâ’nın peygamberinin yanında bir şey olsaydı onların peynir altı suyuna tâbi olmazdı; fakat onu buna sevk eden şiddetli açlık ve meşakkat idi.” Bazıları, onun aleyhisselâm gitmesinin ücrete rağbet sebebiyle olduğuna, Atâ b. es-Sâib’den rivayet edilen; o ikisine duyurmak için sesini yükselterek: { رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ } “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” demesini ve bundan ötürü kendisine “sana ücret ödemek üzere...” denilmesini delil getirmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu kesin bir delil değildir; zira bunu ücreti tahsil etmek için değil, davet edilmesine bir vesile olsun diye yapmış olması muhtemeldir. Bana göre onun aleyhisselâm hem açlığını giderme arzusuyla hem de o yaşlı zatın reyi ve marifetinden istifade etmek arzusuyla gitmiş olmasında bir sakınca yoktur. Açlığı giderme arzusunun, ahiret ameli karşılığında ücret alma arzusu olduğunu veya bunu gerektirdiğini de söylemiyorum. Yüce nizamın zahirinden anlaşılanın, onun aleyhisselâm sırf teberrük ve reyinden istifade etmek için icabet ettiği iddiası da kapalılıktan uzak değildir. Bir kadının sözüyle amel etmesi rivayet kabilinden olduğu içindir; bu tür hususlarda hür olsun köle olsun, erkek olsun kadın olsun tek bir kişinin sözüyle amel edilir. Yabancı bir kadınla birlikte yürümesi ise, o derece ihtiyat ve takva ile birlikte bu gibi durumlarda bir beis taşımayan hususlardandır. { قالَتْ إِحْداهُما } “Onlardan biri dedi ki” -bu, onu babasına çağıran ve Mûsâ aleyhimesselâm ile evlendirilen kızdır-: { يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } “Babacığım! Onu ücretle tut”, yani koyunları otlatması ve onların işlerini üstlenmesi için. Râgıb’ın belirttiği gibi isti’cârın aslı bir şeyi ücretle talep etmektir; daha sonra ücret mukabili o işi almak anlamında kullanılmıştır ki burada murat edilen de budur. Allah Teâlâ’nın şu kavlinde de böyledir: { إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } “Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, güçlü ve güvenilir olandır”. Bu, onun kiralanmasını talep etmekten anlaşılan üzere, onun aleyhisselâm kiralanmaya layık olduğuna dair delil mesabesinde bir gerekçelendirmedir. Bazıları bu ayetten birinci şekilden bir kıyas kurmuşlardır: “O, güçlü ve güvenilirdir; her güçlü ve güvenilir olan da kiralanmaya layıktır; o halde o, kiralanmaya layıktır.” Talep ifadesinden anlaşılan iddia da budur. Bu kıyas, şayet “hayr” kelimesi haber olsaydı zahir olurdu; oysa öyle değildir diye tenkit edilmiştir. Buna cevaben şöyle denilmiştir: Mana bu doğrultudadır; ancak hayırlılık durumu bütün kemalatın esası olup diğer şeyler onun üzerine bina edildiği için hayırlılık meselesine verilen önemden ötürü isim kılınmıştır. el-Keşşâf’ta şöyle denilmiştir: “Eğer: ‘Hayru men iste’certe’ nasıl inne’nin ismi, ‘el-kaviyyü’l-emîn’ ise haberi kılındı?’ denilirse; derim ki: Bu, şairin şu sözü gibidir:
ألا إن خير الناس حيّا وهالكا ... أسير ثقيف عندهم في السلاسل
Bilesiniz ki dirisiyle ölüsüyle insanların en hayırlısı... Sakîf’in yanlarında zincirlere vurulmuş esiridir
في أن العناية هي سبب التقديم وقد صدقت حتى جعل لها ما هو أحق أن يكون خبرا اسما وأراد بذلك على ما قيل: أحقية كون خير خبرا من حيث الصناعة، ووجه بأن خيرا مضاف إلى من وهي نكرة فكذا هو والإخبار عن النكرة بالمعرفة خلاف الظاهر، وإن جوزوه في اسمي التفضيل والاستفهام، ولو جعلت موصولة فإضافة أفعل التفضيل لفظية لا تفيد تعريفا كما هو أحد قولين للنحاة فيها، وعلى القول بإفادتها التعريف يقال: المعرف باللام أعرف من الموصول وما أضيف إليه. وتعقب بأن تعريف القوي الأمين للجنس وما فيه تعريف الجنس قد ينزل منزلة النكرة، وأجيب بأن الموصول إذا أريد به الجنس كذلك وهنا تصح هذه الإرادة ليجيء التعدد الذي يقتضيه خير، وحيث كان المضاف إلى شيء دونه يكون القوي الأمين أحق بالاسمية وخير أحق بالخبرية. وإذ قلت بأن أحقية الخبرية لأن سوق التعليل يقتضيها إلا أنه عدل إلى الاسمية للاهتمام خلصت من كثير من المناقشات. وقال لي الشيخ خليل أفندي الآمدي يوم اجتمعت به وأنا شاب عند وروده إلى بغداد فجرى بحث في هذه الآية الكريمة: إن القياس المأخوذ منها من الشكل الثاني هكذا موسى القوي الأمين وخير من استأجرت القوي الأمين ينتج موسى خير من استأجرت. فقلت: أظهر ما يرد على هذا أن شرط إنتاج الشكل الثاني بحسب الكيفية اختلاف مقدمتيه بالإيجاب والسلب بأن تكون إحداهما موجبة والأخرى سالبة وهو منتف فيما ذكرت فسكت وأعرض عن البحث حذرا من الفضيحة.
Burada öne almanın sebebi verilen önemdir; bu önem o kadar baskın gelmiştir ki haber olmaya daha layık olan şey isim yapılmıştır.” Söylendiğine göre bununla lafız tekniği (sanat) bakımından “hayr” kelimesinin haber olmaya daha layık olduğunu kastetmiştir. Bu da şöyle gerekçelendirilmiştir: “Hayr” kelimesi bir nekre olan “men”e muzâftır, dolayısıyla kendisi de nekredir; nekreden marife ile haber vermek ise ism-i tafdîl ve istifham isimlerinde caiz görseler de zahire aykırıdır. “Men” ismi mevsûl kabul edilse bile, ism-i tafdîlin izafeti lafzîdir ve nahivcilerin iki görüşünden birine göre marifelik kazandırmaz. Marifelik kazandırdığı görüşüne göre ise, lâm-ı tarif ile marife kılınan kelime mevsûlden ve ona muzâf olandan daha marifedir denilir. Buna, “el-kaviyyü’l-emîn”deki tarifin cins için olduğu ve cins tarifinin bazen nekre konumuna indirilebileceği şeklinde itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: İsmi mevsûl ile cins murat edildiğinde o da böyledir ve burada “hayr”ın gerektirdiği çokluğun meydana gelmesi için bu irade sahihtir. Bir şeye muzâf olan onun daha aşağısında kaldığında, “el-kaviyyü’l-emîn” isim olmaya, “hayr” ise haber olmaya daha layık olur. Haber olmaya layıklığın gerekçelendirme akışının bunu gerektirmesinden kaynaklandığını, ancak önem verilmesinden ötürü isim olmaya dönüldüğünü söylediğin zaman birçok münakaşadan kurtulmuş olursun. Şeyh Halil Efendi el-Âmidî, gençliğimde Bağdat’a geldiğinde kendisiyle görüştüğüm gün bu kerim ayet hakkında bir müzakere cereyan ettiğinde bana şöyle demişti: “Bundan çıkarılan kıyas ikinci şekildendir, şöyledir: Mûsâ güçlü ve güvenilirdir; ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilirdir; o halde Mûsâ ücretle tuttuklarının en hayırlısıdır.” Ben de dedim ki: “Buna yöneltilecek en açık itiraz şudur: İkinci şeklin keyfiyet bakımından netice vermesinin şartı, iki öncülünün olumluluk ve olumsuzluk bakımından farklı olması, yani birinin olumlu diğerinin olumsuz olmasıdır; oysa bu senin zikrettiğinde yoktur.” Bunun üzerine sustu ve mahcup olma korkusuyla tartışmayı bıraktı.
وأنت تعلم أن أدلة القرآن لا يلزم فيها الترتيب الذي وضعه المنطقيون فذلك صناعة أغنى الله تعالى العرب عنها، وما ذكر من أن جعل خير اسما للاهتمام هو ما اختاره غير واحد، وجوز الطيبي أن يكون تقديمه وجعله اسما من باب القلب للمبالغة، والظاهر أن أل في القوي الأمين للجنس فيندرج موسى ﵇ وهو وجه الاستدلال. وذكر الاستئجار بلفظ الماضي مع أن الظاهر ذكره بلفظ المضارع للدلالة على أنه أمر قد جرب وعرف. وجوز الطيبي أن يكون المراد بالقوي الأمين موسى ﵇ فكأنها قالت: إن خير من استأجرت موسى، والأول أولى. ثم إن كلامها هذا كلام حكيم جامع لا يزاد عليه لأنه إذا اجتمعت الخصلتان أعني الكفاية والأمانة في القائم بأمرك فقد فرغ بالك وتم مرادك. وقد استغنت بإرسال هذا الكلام الذي سياقه سياق المثل والحكمة أن تقول: استأجره لقوته وأمانته، ولعمري إن مثل هذا المدح من المرأة للرجل أجمل من المدح الخاص وأبقى للحشمة وخصوصا إن كانت فهمت أن غرض أبيها أن يزوجها منه، ومعرفتها قوته ﵇ لما رأت من دفعه الناس عن الماء وحده حتى سقى لهما، ومعرفتها أمانته من عدم تعرضه لها بقبيح ما مع وحدتها وضعفها.
Sen de bilirsin ki Kur’an’ın delillerinde mantıkçıların vazettiği tertip zorunlu değildir; zira o, Allah Teâlâ’nın Arapları kendisinden müstağni kıldığı bir sanattır. “Hayr”ın isim kılınmasının önemden ötürü olduğuna dair zikredilen husus, pek çok âlimin tercih ettiği görüştür. et-Tîbî, onun öne geçirilip isim yapılmasının mübalağa gayesiyle bir kalp (yer değiştirme) kabilinden olmasını caiz görmüştür. Zahir olan, “el-kaviyyü’l-emîn”deki elif-lâmın cins için olmasıdır; böylece Mûsâ aleyhisselâm da bunun altına girer ve istidlal ciheti de budur. Zahir olan muzari lafzıyla zikredilmesi iken istihdamın (kiralamanın) geçmiş zaman lafzıyla zikredilmesi, bunun tecrübe edilmiş ve bilinmiş bir durum olduğuna delalet etmek içindir. et-Tîbî, “el-kaviyyü’l-emîn”den muradın Mûsâ aleyhisselâm olmasını da caiz görmüştür; sanki kadın: “Ücretle tuttuklarının en hayırlısı Mûsâ’dır” demiştir. Birincisi daha evladır. Ayrıca kadının bu sözü, üzerine ilave yapılamayacak derecede hikmetli ve câmi bir sözdür. Zira senin işini üstlenen kimsede bu iki haslet -yani ehliyet ve emanet- birleştiği takdirde için rahatlar ve maksadın hasıl olur. Mesel ve hikmet üslubunda gelen bu sözü irat etmekle: “Onu gücü ve güvenilirliği sebebiyle kirala” demekten müstağni kalmıştır. Hayatım hakkı için, kadının bir erkeği bu şekilde övmesi, özel övgüden daha güzeldir ve hayâyı daha çok korur; bilhassa babasının maksadının kendisini onunla evlendirmek olduğunu anlamışsa. Onun aleyhisselâm gücünü bilmesi, iki kadın için su çekene kadar insanları tek başına sudan uzaklaştırdığını görmesinden; emanetini bilmesi ise, yalnızlığına ve zayıflığına rağmen kendisine en ufak bir çirkin tavırda bulunmamasındandır.
وروي أنها لما قالت ما قالت قال لها أبوها: ما أعلمك بقوته؟
Rivayet edildiğine göre kadın bu sözü söylediğinde babası ona: “Onun gücünü nereden bildin?” dedi.
فذكرت له أنه ﵇ أقل صخرة على البئر لا يقلها كذا وكذا وقد مر في حديث عمر رضي الله تعالى عنه أنه لا يطيق رفعها إلا عشرة رجال والنقل في عدد من يقلها مضطرب فأقل ما قالوا فيه سبعة وأكثره مائة، وقد مر ما يعلم منه حال الخبر في أصل الإقلال، وذكرت أنه نزع وحده بدلو لا ينزع بها إلا أربعون. وقال: ما أعلمك بأمانته؟ فذكرت ما كان من أمره إياها بالمشي وراءه وأنه صوب رأسه حتى بلغته الرسالة، وقدمت وصف القوة مع أن أمانة الأجير لحفظ المال أهم في نظر المستأجر لتقدم علمها بقوته ﵇ على علمها بأمانته أو ليكون ذكر وصف الأمانة بعده من باب الترقي من المهم إلى الأهم، واستدل بقولها استأجره على مشروعية الإجارة عندهم وكذا كانت في كل ملة وهي من ضروريات الناس ومصلحة الخلطة خلافا لابن علية والأصم حيث كانا لا يجيزانها وهذا ما انعقد عليه الإجماع وخلافهما خرق له فلا يلتفت إليه وهذا لعمري غريب منهما إن كانا لا يجيزان الإجارة مطلقا، ورأيت في الإكليل أن في قوله تعالى: أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي إلخ رد على من منع الإجارة المتعلقة
Bunun üzerine kadın, onun aleyhisselâm kuyunun üzerindeki şu kadar kişinin kaldıramayacağı bir kayayı kaldırdığını zikretti. Ömer radıyallâhu teâlâ anh’ın hadisinde onu ancak on kişinin kaldırabileceği geçmişti; kayayı kaldırabilecek kimselerin sayısı hakkındaki nakiller ise muhteliftir; söyledikleri en az sayı yedi, en çok sayı ise yüzdür. Kayayı bizzat kaldırma hadisesinin aslı hakkındaki haberin durumu daha önce geçenlerden anlaşılmıştı. Kadın ayrıca onun ancak kırk kişinin çekebileceği bir kovayı tek başına çektiğini de zikretti. Babası: “Onun güvenilirliğini nereden bildin?” dedi. Kadın da onun kendisine arkasından yürümesini emrettiğini ve babasının mesajını kendisine ulaştırana kadar başını öne eğdiğini anlattı. İşverenin nazarında malı korumak için işçinin emaneti daha önemli olduğu halde güç vasfını öne alması, onun aleyhisselâm gücünü bilmesinin emanetini bilmesinden önce gerçekleşmiş olmasından veya emanet vasfının ondan sonra zikredilmesinin mühim olandan daha mühim olana terakki (yükselme) kabilinden olmasındandır. Kadının “onu ücretle tut” sözünden onların şeriatında icârenin (kira/hizmet akdinin) meşruiyetine delil getirilmiştir; nitekim her dinde de böyle olmuştur. Bu, insanların zaruretlerinden ve toplumsal kaynaşmanın maslahatlarındandır; caiz görmeyen İbn Uleyye ve el-Esamm’ın hilafınadır. Bu mesele üzerinde icma hâsıl olmuştur; onların muhalefeti ise icmayı bozmak anlamına gelir ve buna itibar edilmez. Hayatım hakkı için, şayet icâreyi mutlak olarak caiz görmüyorlarsa bu onların şaşılacak bir tutumudur. el-İklîl’de gördüm ki Allah Teâlâ’nın: { أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي } “Bana sekiz yıl çalışmana karşılık şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum...” ayetinde,
بالحيوان عشر سنين لأنه يتغير غالبا فلعل الإجارة التي لا يجيزانها نحو هذه الإجارة والأمر في ذلك أهون من عدم إجارة الإجارة مطلقا كما لا يخفى.
hayvanla ilgili on yıllık kiralamayı engelleyenlere ret vardır; çünkü hayvan ekseriyetle değişime uğrar. Dolayısıyla onların caiz görmediği icâre belki de bu tür bir icâredir ve bu husustaki mesele, açık olduğu üzere, icârenin mutlak olarak caiz görülmemesinden daha hafiftir.
قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ استئناف بياني كأنه قيل: فما قال أبوها بعد أن سمع كلامها؟ فقيل: قال إني. وفي تأكيد الجملة إظهار لمزيد الرغبة فيما تضمنته الجملة، وفي قوله: هاتَيْنِ إيماء إلى أنه كانت له بنات أخر غيرهما، وقد أخرج ابن المنذر عن مجاهد أن لهما أربع أخوات صغار، وقال البقاعي: إن له سبع بنات كما في التوراة وقد قدمنا نقل ذلك. وفي الكشاف فيه دليل على ذلك.
{ قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ } “[Şuayb] dedi ki: Ben, şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum”. Bu beyânî bir istînâftır; sanki: “Babası kızının sözünü işittikten sonra ne dedi?” denilmiş; buna karşılık “Dedi ki: Ben...” denilmiştir. Cümlenin tekit edilmesinde, cümlenin ihtiva ettiği şeye yönelik rağbetin fazlalığını izhar vardır. { هاتَيْنِ } “Şu iki” kavlinde, onun bu ikisinden başka kızlarının da bulunduğuna işaret vardır. İbnü’l-Münzir, Mücâhid’den bu ikisinin dört küçük kız kardeşinin olduğunu nakletmiştir. el-Bikāî ise Tevrat’ta olduğu gibi onun yedi kızı olduğunu söylemiştir; bunun nakli daha önce geçmişti. el-Keşşâf’ta bu ifadede buna delil bulunduğu belirtilmiştir.
واعترض بأنه لا دلالة فيه على ما ذكر إذ يكفي في الحاجة إلى الإشارة عدم علم المخاطب بأنه ما كانت له غيرهما. وتعقب بأنه على هذا تكفي الإضافة العهدية ولا يحتاج إلى الإشارة فهذا يقتضي أن يكون للمخاطب علم بغيرهما معهود عنده أيضا، وإنما الإشارة لدفع إرادة غيرهما من ابنتيه الأخريين المعلومتين له من بينهن ونعم ما قال الخفاجي لا وجه للمشاحة في ذلك فإن مثله زهرة لا يحتمل الفرك.
Bunda zikredilen hususa delalet olmadığı, zira muhatabın onun bu ikisinden başka kızı olmadığını bilmemesinin işarete olan ihtiyaç için yeterli olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu durumda ahdî izafet yeterli olur ve işarete ihtiyaç kalmazdı; dolayısıyla bu durum muhatabın nezdinde malum olan başka kızlarının da bilgisinin bulunmasını gerektirir. İşaret ise, onlar arasından kendisince bilinen diğer iki kızının değil, bizzat bu ikisinin murat edildiğini belirtmek içindir. el-Hafâcî ne güzel söylemiştir: Bu konuda münakaşa etmenin bir anlamı yoktur; zira bunun benzeri ovulmaya gelmeyen nazenin bir çiçektir.
وقرأ ورش وأحمد بن موسى عن أبي عمرو «أنكحك احدى» بحذف الهمزة، وقوله تعالى: عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي في موضع الحال من مفعول أُنْكِحَكَ أي مشروطا عليك أو واجبا أو نحو ذلك، ويجوز أن يكون حالا من فاعله قاله أبو البقاء، وتأجرني من أجرته كنت له أجيرا كقولك أبوته كنت له أبا، وهو بهذا المعنى يتعدى إلى مفعول واحد، وقوله تعالى: ثَمانِيَ حِجَجٍ ظرف له، ويجوز أن يكون تأجرني بمعنى تثيبني من أجره الله تعالى على ما فعل أي أثابه فيتعدى إلى اثنين ثانيهما هنا ثماني حجج. والكلام على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه أي تثيبني رعية ثماني حجج أي تجعلها ثوابي وأجري على الإنكاح ويعني بذلك المهر.
Verş ve Ebû Amr’dan rivayetle Ahmed b. Mûsâ hemzenin hazfiyle «أنكحك احدى» şeklinde okumuştur. Yüce Allah’ın: { عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي } “bana çalışmana karşılık” kavli, { أُنْكِحَكَ } fiilinin mef‘ûlünden hâldir; yani “üzerine şart koşulmuş veya vacip kılınmış olarak” yahut bu anlamdadır. Ebü’l-Bekā’nın belirttiğine göre failinden hâl olması da caizdir. [Arapçada] bir kimseye baba gibi davrandığında أَبَوْتُهُ (ebevtühû) dediğin gibi, birine ecir (ücretli işçi) olduğunda da أَجَرْتُهُ (ecertühû) denir ve { تَأْجُرَنِي } kelimesi bu köktendir. Bu anlamıyla tek mef‘ûle geçişli olur; Yüce Allah’ın: { ثَمانِيَ حِجَجٍ } “sekiz yıl” kavli ise onun zarfıdır. { تَأْجُرَنِي } ifadesinin, Yüce Allah’ın kuluna yaptığından ötürü ecir (sevap) vermesi manasındaki أَجَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى (ecerehullāhu teâlâ) / “ona sevap verdi” kökünden “bana mükâfat/karşılık vermen” anlamında olması da caizdir; bu takdirde iki mef‘ûl alır ki buradaki ikincisi { ثَمانِيَ حِجَجٍ } kelimesidir. İfade, muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun makamına kaim kılınması üzerinedir; yani “sekiz yıl hayvan otlatmayı bana karşılık vermen”, diğer bir deyişle “bunu nikâhlamama karşılık sevabım ve ücretim kılman” demektir ve bununla mehir kastedilmektedir.
وجوز على هذا المعنى أن يكون ظرفا لتأجرني أيضا بحذف المفعول أي تعوضني خدمتك أو عملك في ثماني حجج، ونقل عن المبرد أنه يقال: أجرت داري ومملوكي غير ممدود وآجرت ممدودا، والأول أكثر فعلى هذا يتعدى إلى مفعولين، والمفعول الثاني محذوف، والمعنى على أن تأجرني نفسك، وقد يتعدى إلى واحد بنفسه، والثاني بمن فيقال: أجرت الدار من عمرو، وظاهر كلام الأكثرين أنه لا فرق بين آجر بالمد وأجر بدونه، وقال الراغب: يقال أجرت زيدا إذا اعتبر فعل أحدهما، ويقال: آجرته إذا اعتبر فعلاهما وكلاهما يرجعان إلى معنى، ويقال كما في القاموس أجرته أجرا وآجرته إيجارا ومؤاجرة.
Bu anlama göre, mef‘ûlün hazfiyle birlikte { ثَمانِيَ حِجَجٍ } ifadesinin yine { تَأْجُرَنِي } fiilinin zarfı olması da caiz görülmüştür; yani “sekiz yıl boyunca hizmetini veya amelini bana bedel kılman” takdirindedir. el-Müberred’den, hemzesiz olarak أَجَرْتُ دَارِي وَمَمْلُوكِي (ecerte dârî ve memlûkî), medli olarak da آجَرْتُ (âcerte) denildiği, birincisinin daha yaygın olduğu nakledilmiştir. Buna göre fiil iki mef‘ûle geçişli olur; ikinci mef‘ûl hazfedilmiştir ve anlam: “kendini bana kiralaman (çalıştırman) şartıyla” demektir. Bazen de doğrudan bir mef‘ûle, diğeri ise مِنْ (min) harf-i cerriyle geçişli olur; nitekim أَجَرْتُ الدَّارَ مِنْ عَمْرٍو (ecertü’d-dâre min amr) denilir. Çoğunluğun sözünün zahiri, medli olan آجر (âcere) ile medsiz olan أجر (ecere) arasında bir fark olmadığı yönündedir. er-Râgıb şöyle demiştir: İkisinden birinin fiili dikkate alındığında أَجَرْتُ زَيْدًا (ecertü zeyden), her ikisinin fiili dikkate alındığında ise آجَرْتُهُ (âcertühû) denir ve her ikisi de aynı manaya döner. el-Kāmûs’ta geçtiği üzere أَجَرْتُهُ أَجْرًا (ecertühû ecren) ve آجَرْتُهُ إِيجَارًا وَمُؤَاجَرَةً (âcertühû îcâren ve müâcereten) denilir.
وفي تحفة المحتاج آجره بالمد إيجارا وبالقصر يأجره بكسر الجيم وضمها أجرا، وفيها أن الإجارة بتثليث الهمزة والكسر أفصح لغة اسم للأجرة ثم اشتهرت في العقد، والحجج جمع حجة بالكسر السنة فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً في الخدمة والعمل فَمِنْ عِنْدِكَ أي فهو من عندك من طريق التفضل لا من عندي بطريق الإلزام وَما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ بإلزام إتمام العشر والمناقشة في مراعاة الأوقات واستيفاء الأعمال، واشتقاق المشقة وهي ما يصعب تحمله من الشق بفتح الشين وهو فصل الشيء إلى شقين فإن ما يصعب عليك يشق عليك رأيك في أمره لتردده في تحمله وعدمه سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ في حسن المعاملة ولين الجانب والوفاء بالعهد ومراد شعيب ﵇ بالاستثناء التبرك به وتفويض أمره إلى توفيقه تعالى لا تعليق صلاحه بمشيئته سبحانه بمعنى أنه إن شاء الله تعالى استعمل الصلاح وإن شاء ﷿ استعمل خلافه لأنه لا يناسب المقام.
Tuhfetü’l-Muhtâc’da, med ile آجَرَهُ إِيجَارًا (âcerahû îcâren), kasr (medsiz) ile ise cimin kesresi ve zammesiyle يَأْجِرُهُ / يَأْجُرُهُ أَجْرًا (ye’ciruhû / ye’curuhû ecren) şeklinde geldiği belirtilmiştir. Orada ayrıca el-İcâre kelimesinin hemzenin üç harekesiyle (kesresi en fasih olanı olmak üzere) lügatte ücret ismi olduğu, daha sonra ise akit için meşhurlaştığı ifade edilmiştir. el-Hicec (الْحِجَجُ) kelimesi, kesre ile okunan ve sene anlamına gelen hicce (حِجَّة) lafzının çoğuludur. { فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً } “Eğer bunu ona tamamlarsan” hizmet ve işte [on yılı doldurursan], { فَمِنْ عِنْدِكَ } “o da senin tarafından olur”; yani o senin tarafından bir lütuf ve ihsandır, benim tarafımdan bir zorunluluk değildir. { وَما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ } “Ben sana zorluk çıkarmak istemem”, yani onu tamamlamayı sana zorunlu kılarak, vakitlerin gözetilmesinde ve işlerin eksiksiz yapılmasında sıkı pazarlık ederek [zorluk çıkarmak istemem]. Tahammülü güç olan şey anlamına gelen meşakkat (المشقة) kelimesi, şinin fethasıyla bir şeyi iki parçaya yarmak/ayırmak demek olan eş-şakk (الشق) kökünden türemiştir; çünkü sana ağır gelen şey, ona tahammül edip etmeme konusundaki tereddütten dolayı o husustaki görüşünü ikiye böler. { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İnşallah beni sâlih kimselerden bulacaksın”; güzel muamelede, yumuşak huylulukta ve ahde vefada [sâlih kimselerden bulacaksın]. Şuayb aleyhisselâm’ın istisnadan (inşallah demesinden) muradı, onunla teberrükte bulunmak ve işini Yüce Allah’ın muvaffakiyetine havale etmektir; yoksa makama uygun düşmeyeceği için, salâhını sübhânehu ve teâlâ’nın meşîetine bağlayıp “Allah dilerse sâlihçe davranır, dilerse aksini yapar” manasında değildir.
وقيل: لأن صلاحه ﵇ متحقق فلا معنى للتعليق، ونحوه قول الشافعي: أنا مؤمن إن شاء الله تعالى
Bir diğer görüşe göre ise, onun aleyhisselâm salâhı zaten kesin olarak gerçekleşmiş olduğundan [bunu şarta] bağlamanın bir anlamı yoktur. İmam Şâfiî’nin “İnşallah ben müminim” sözü de buna benzer.
قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ مبتدأ وخبر أي ذلك الذي قلت وعاهدتني فيه وشارطتني عليه قائم وثابت بيننا جميعا لا يخرج عنه واحد منا لا أنا عما شرطت عليّ ولا أنت عما شرطت على نفسك، وقوله سبحانه: أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ أي أطولهما أو أقصرهما قَضَيْتُ أي وفيتك بأداء الخدمة فيه فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ تصريح بالمراد وتقرير لأمر الخيار أي لا عدوان كائن عليّ بطلب الزيادة على ما قضيته من الأجلين وتعميم انتفاء العدوان بكلا الأجلين بصدد المشارطة مع تحقق عدم العدوان في أطولهما رأسا للقصد إلى التسوية بينهما في الانتفاء أي كما لا أطالب بالزيادة على العشر لا أطالب بالزيادة على الثمان أو أيما الأجلين قضيت فلا إثم كائن عليّ كما لا إثم عليّ في قضاء الأطول لا إثم عليّ في قضاء الأقصر فقط.
{ قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ } “[Mûsâ] dedi ki: Bu, benimle senin arandadır”. Bu [cümle] mübteda ve haberdir; yani “Bu söylediğin, benimle üzerine sözleştiğin ve şart koştuğun şey hepimizin arasında sabit ve geçerlidir; hiçbirimiz bunun dışına çıkmayacak, ne ben bana şart koştuğun şeyin, ne de sen kendi nefsine şart koştuğun şeyin dışına çıkacağız” demektir. Yüce Allah’ın: { أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ } “Bu iki süreden hangisini”, yani uzun olanını yahut kısa olanını, { قَضَيْتُ } “tamamlarsam”, yani içindeki hizmeti yerine getirerek sana karşı ifa edersem, { فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ } “bana hiçbir haksızlık ve dayatma yapılmayacaktır” kavli, maksadın açıkça ifadesi ve muhayyerlik konusunun teyididir; yani “Bu iki süreden yerine getirdiğimin üzerine fazlasını talep etmek suretiyle bana yönelik hiçbir düşmanlık/haksızlık söz konusu olmayacaktır” demektir. İki sürenin uzun olanında düşmanlığın olmaması zaten baştan belli olduğu halde şartlaşma esnasında düşmanlığın olmamasının her iki süreye de teşmil edilmesi, ortadan kalkma hususunda ikisini eşit kılma kastından ötürüdür; yani “On yıla ilave bir talepte bulunulmayacağı gibi, sekiz yılın üzerine de bir talepte bulunulamaz” veya “İki süreden hangisini ifa edersem bana hiçbir günah yoktur; nitekim uzun olanı ifa etmekte üzerime bir günah olmadığı gibi, sadece kısa olanı ifa etmekte de bana bir günah yoktur” demektir.
وقرأ عبد الله «أي الأجلين ما قضيت» فما مزيدة لتأكيد القضاء أي أي الأجلين صممت على قضائه وجردت عزيمتي له كما أنها في القراءة الأولى مزيدة لتأكيد إبهام أي وشياعها، وجعلها نافية لا يخفى ما فيه وقرأ الحسن، والعباس عن أبي عمرو «أيما» بتسكين الياء من غير تشديد كما في قول الفرزدق:
Abdullah [b. Mes‘ûd] «أي الأجلين ما قضيت» şeklinde okumuştur; buradaki mâ (ما) edatı kaza/ifa etmeyi pekiştirmek için zâiddir; yani “Hangi süreyi ifa etmeye azmeder ve kararımı ona yöneltirsem” demektir; tıpkı birinci kıraatte eyy (أي) lafzının müphemliğini ve yaygınlığını pekiştirmek için zâid olduğu gibi. Onu nefy (olumsuzluk) edatı yapmanın geçersizliği ise ortadadır. Hasan [el-Basrî] ile Ebû Amr’dan rivayetle el-Abbâs, el-Ferazdak’ın şu beytinde olduğu gibi «أيما» kelimesini ye harfini şeddesiz ve sükûn ile [eymâ şeklinde] okumuşlardır:
تنظرت نصرا والسماكين أيهما ... عليّ من الغيث استهلت مواطره
“Nasr’ı ve iki Simâk yıldızını gözledim; hangisinden üzerime yağmurun sağanakları boşalacak diye.”
وأصلها المشددة وحذفت الياء تخفيفا وهي مما عينه واو ولامه ياء، ونص ابن جني على أنها من باب أويت قياسا واشتقاقا وقد نقل كلامه في بيان ذلك العلامة الطيبي في شرح الكشاف فليرجع إليه من شاء.
Kelimenin aslı şeddeli olandır; ye harfi tahfif için hazfedilmiştir. Bu kelime, ayne’l-fiili vâv ve lâme’l-fiili ye olanlardandır. İbn Cinnî, kıyas ve iştikak bakımından onun أويت (eveytü) babından olduğunu açıkça belirtmiştir; Allâme et-Tîbî de el-Keşşâf hâşiyesinde bunu açıklarken onun sözünü nakletmiştir, dileyen oraya başvurabilir.
وقرأ أبو حيوة وابن قطيب «فلا عدوان» بكسر العين وَاللَّهُ عَلى ما نَقُولُ من الشروط الجارية بيننا وَكِيلٌ أي شهيد على ما روي عن ابن عباس، وقال قتادة: حفيظ، وفي البحر الوكيل الذي وكل إليه الأمر ولما ضمن معنى شاهد ونحوه عدي بعلى ومن هنا قيل: أي شاهد حفيظ، والمراد توثيق العهد وأنه لا سبيل لأحد منهما إلى الخروج عنه أصلا، وهذا بيان لما عزما عليه واتفقا على إيقاعه إجمالا من غير تعرض لبيان مواجب عقدي النكاح والإجارة في تلك الشريعة تفصيلا، وقول شعيب ﵇: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إلخ ظاهر في أنه عرض لرأيه على موسى ﵇ واستدعاء منه للعقد لا إنشاء وتحقيق له بالفعل، ولم يجزم القائلون باتفاق الشريعتين في ذلك بكيفية ما وقع، فقيل لعل النكاح جرى على معينة بمهر غير الخدمة المذكورة وهي إنما ذكرت على طريق المعاهدة لا المعاقدة فكأنه قال: أريد أن أنكحك إحدى ابنتي بمهر معين إذا أجرتني ثماني حجج بأجرة معلومة فما تقول في ذلك فرضي فعقد له على معينة منهما، فلا يرد أن الإبهام في المرأة المزوجة غير صحيح، وعلى الخدمة ومنافع الحر عندنا أيضا خصوصا إذا قيل: إن مدتها غير معينة وهي أيضا ليست للزوجة بل لأبيها فكيف صح كونها مهرا، وقيل: يجوز أن يكون جرى على معينة بمهر الخدمة المذكورة ولا فساد في جعل الرعية مهرا فإنه جائز عند الشافعي عليه الرحمة وكذا عند الحنفية كما يفهم من الهداية ونقل عن صاحب المدارك أنه قال: التزوج على رعي الغنم جائز بالإجماع لأنه قيام بأمر الزوجية لا خدمة صرفة، وفي دعوى الإجماع طن أريد به إجماع الأئمة مطلقا بحث، ففي المحيط البرهاني لو تزوجها على أن يرعى غنمها سنة لم يجز على رواية الأصل، وروى ابن سماعة عن محمد أنه يجوز في الرعي، وفي الانتصاف مذهب مالك في ذلك على ثلاثة أقوال المنع والكراهة والجواز، ويقال على الجواز كانت الغنم للمزوجة لا لأبيها وليس في المدة إبهام إذ هي الحجج الثمان والزائدة قد وعد موسى ﵇ الوفاء به إن تيسر له على أن الإبهام في المهر يجوز كما هو مبين في الفروع، وقال بعضهم: يجوز أن تكون الشرائع مختلفة في أمر الإنكاح فلعل إنكاح المبهمة جائز في شريعة شعيب ﵇ ويكون التعيين للولي أو للزوج، وكذا جعل خدمة الولي صداقا ونحو ذلك مما لا يجوز في شريعتنا.
Ebû Hayve ve İbn Kuteyb ayn harfinin kesresiyle «فلا عِدوان» şeklinde okumuşlardır. { وَاللَّهُ عَلى ما نَقُولُ } “Allah, söylediklerimize”, yani aramızda cereyan eden şartlara, { وَكِيلٌ } “vekiydir (şahittir)”; İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre “şahittir” demektir. Katâde ise “koruyucudur/gözeticidir” demiştir. el-Bahr’da ise vekilin, işin kendisine havale edildiği kimse olduğu; şahit ve benzeri bir manayı tazammun ettiği için de عَلَى (alâ) ile geçişli kılındığı belirtilmiştir. Buradan hareketle “şahit ve koruyucu” manası verilmiştir. Maksat, ahdi pekiştirmek ve ikisinden biri için kesinlikle bundan dönme imkânının bulunmadığını belirtmektir. Bu, o şeriatta nikâh ve icâre akitlerinin gerektirdiği şartları ayrıntılı olarak açıklamaya girişmeksizin, azmettikleri ve icra etme hususunda ittifak ettikleri şeyi genel olarak açıklamadır. Şuayb aleyhisselâm’ın: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ } “Sana nikâhlamak istiyorum...” sözü, fikrini Mûsâ aleyhisselâm’a sunması ve onu akde davet etmesi konusunda açıktır; yoksa fiilen akdi inşa ve tahakkuk ettirmesi demek değildir. Bu meselede iki şeriatın ittifak halinde olduğunu söyleyenler vuku bulanın keyfiyetini kesin olarak belirtmemişlerdir. Denilmiştir ki: Muhtemelen nikâh, zikredilen bu hizmetin dışında belirli bir mehir karşılığında belirlenmiş bir kızla kıyılmıştır; hizmet ise akit yoluyla değil, bir sözleşme/anlaşma yoluyla zikredilmiştir. Sanki o şöyle demiştir: “Belli bir ücret karşılığında bana sekiz yıl çalışırsan, iki kızımdan birini belirli bir mehirle sana nikâhlamak istiyorum; buna ne dersin?” O da razı olmuş ve iki kızdan belirlenmiş olanıyla onun için akit yapmıştır. Bu durumda evlendirilen kadının belirsiz olmasının geçersizliği itirazı varid olmaz. Bizim mezhebimize göre [mehir olarak] hizmet ve hür kişinin menfaatleri üzerinde de -özellikle süresinin belirsiz olduğu ve ayrıca kadına değil babasına ait olduğu söylenirse- bunların nasıl mehir olabileceği itirazı düşer. Denilmiştir ki: Nikâhın, mezkûr hizmet mehrine karşılık belirlenmiş bir kızla gerçekleşmiş olması da caizdir; çobanlığın mehir kılınmasında bir fesat yoktur, zira bu durum Şâfiî (aleyhirrahme) nezdinde caizdir, el-Hidâye’den anlaşıldığı üzere Hanefîler nezdinde de böyledir. Medârik sahibinden şöyle dediği nakledilmiştir: “Koyun gütmek şartıyla evlenmek icma ile caizdir; zira bu, sırf bir hizmet değil, evlilik işini çekip çevirmektir.” Ancak mutlak olarak müctehid imamların icması kastediliyorsa bu icma iddiasında şüphe ve münakaşa vardır. Zira el-Muhîtü’l-Burhânî’de, onun koyunlarını bir yıl gütmek şartıyla evlense Asıl rivayetine göre caiz olmayacağı belirtilmiştir. İbn Semâa ise Muhammed’den çobanlık hususunda bunun caiz olduğunu rivayet etmiştir. el-İntisâf’ta bu hususta Mâlik’in mezhebinin üç görüş üzere olduğu zikredilmiştir: Men, kerahet ve cevaz. Cevaz görüşüne göre, koyunların babaya değil evlendirilen kıza ait olduğu, sürede de bir belirsizlik bulunmadığı, zira sürenin sekiz yıl olduğu; fazlasını ise Mûsâ aleyhisselâm’ın kolay gelmesi durumunda yerine getirmeyi vaad ettiği söylenir. Kaldı ki fürû fıkıhta açıklandığı üzere mehirde belirsizlik caizdir. Bazıları da şöyle demiştir: Evlilik meselesinde şeriatların farklı olması caizdir; Şuayb aleyhisselâm’ın şeriatında belirsiz bir kadının nikâhlanması caiz olup tayin yetkisi veliye veya kocaya ait kılınmış olabilir. Aynı şekilde veliye hizmetin mehir yapılması ve şeriatımızda caiz olmayan benzeri durumlar da böyledir.
ولا يرد أن ما قص من الشرائع السالفة من غير إنكار فهو شرع لنا لأنه على الإطلاق غير مسلم. وفي الإكليل عن مكي أنه قال: في الآية خصائص في النكاح. منها أنه لم يعين الزوجة، ولا حد أول المدة، وجعل المهر إجارة، ودخل ولم ينفذ شيئا. والذي يميل إليه القلب اختلاف الشرائع في مواجب النكاح وربما يستأنس له بما في الفصل التاسع والعشرين من السفر الأول من التوراة أن يعقوب ﵇ مضى إلى بلد أهل الشرق فإذا بئر في الصحراء على فمها صخرة عظيمة وعندها ثلاثة قطعان من الغنم فقال لرعاتها: من أين أنتم يا إخوة؟ قالوا من حران. فقال لهم: أتعرفون لابان بن ناحور؟ فقالوا: نعم. فقال: أحي هو؟ قالوا: نعم وهذه راحيل ابنته مع الغنم. ثم قال: ليس هذا وقت انضمام الماشية فاسقوا الغنم وامضوا بها فارعوها. قالوا: لا نطيق ذلك إلى أن تجتمع الرعاة ويدحرجوا الصخرة عن فم البئر فبينما هو يخاطبهم جاءت راحيل مع غنم أبيها فلما رأى ذلك تقدم ودحرج الصخرة وسقى غنم خاله لابان ثم قبل راحيل وبكى وأخبرها أنه ابن عمتها ربقا فأخبرت أباها فخرج للقائه فعانقه وقبله وأدخله إلى منزله ثم قال لابان له: أما أنت فعظمي ولحمي ومكث عنده شهرا فقال له لابان: أنت وإن كنت ذا قرابة مني لا أستحسن أن تخدمني مجانا فأخبرني بما تريد من الأجرة؟ وكان له ابنتان اسم الكبرى ليا واسم الصغرى راحيل وعينا ليا حسنتان وراحيل حسنة الحلية والمنظر فأحبها يعقوب فقال: أخدمك سبع سنين براحيل فقال: لابان: إعطائي إياها لك أصلح من إعطائي إياها لرجل آخر فأقم عندي فخدمه براحيل سبع سنين ثم قال: أعطني زوجتي فقد كملت أيامي فجمع لابان أهل الموضع وصنع لهم مجلسا فلما كان العشاء أخذ ليا بنته فزفها إليه
Önceki şeriatlardan inkâr edilmeksizin anlatılanların bizim için de şeriat olduğu kuralı buna itiraz olarak getirilemez; zira bu kural mutlak olarak kabul edilmiş değildir. el-İklîl’de Mekkî’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ayette nikâha dair bazı hususiyetler vardır: Bunlardan biri zevceyi tayin etmemesi, sürenin başlangıcını sınırlandırmaması, mehri icâre yapması ve [işten] hiçbir şeyi ifa etmeden önce zifafa girmesidir. Kalbin meylettiği husus, nikâhın gerekleri konusunda şeriatların farklı olduğudur. Nitekim Tevrat’ın Tekvin bölümünün yirmi dokuzuncu babında yer alan şu ifadeler de buna bir dayanak kılınabilir: Ya‘kūb aleyhisselâm doğu halkının memleketine doğru gitti. Çölde bir kuyu gördü; ağzında büyük bir taş vardı ve yanında üç koyun sürüsü bulunuyordu. Çobanlarına: “Ey kardeşler, nerelisiniz?” dedi. “Harran’danız” dediler. Onlara: “Nâhor oğlu Lâbân’ı tanıyor musunuz?” diye sordu. “Evet” dediler. “O iyi ve sağ mı?” dedi. “Evet, işte kızı Râhil de koyunlarla geliyor” dediler. Bunun üzerine: “Daha hayvanların toplanma vakti değil, koyunları sulayın ve götürüp otlatın” dedi. Dediler ki: “Çobanlar toplanıp kuyunun ağzındaki taşı yuvarlamadıkça buna güç yetiremeyiz.” O onlarla konuşurken Râhil babasının koyunlarıyla geldi. Ya‘kūb bunu görünce ilerledi, taşı yuvarladı ve dayısı Lâbân’ın koyunlarını suladı. Sonra Râhil’i öptü, ağladı ve ona halası Rebeka’nın oğlu olduğunu bildirdi. Kız da babasına haber verdi; babası onu karşılamak üzere çıktı, ona sarıldı, onu öptü ve evine aldı. Sonra Lâbân ona: “Sen benim kemiğim ve etimsin” dedi. Yanında bir ay kaldı; Lâbân ona: “Sen her ne kadar benim akrabam olsan da bana karşılıksız hizmet etmeni doğru bulmam, ne ücret istediğini bana söyle” dedi. Onun iki kızı vardı; büyüğünün adı Lea, küçüğünün adı Râhil idi. Lea’nın gözleri güzeldi, Râhil ise endam ve görünüş bakımından çok güzeldi. Ya‘kūb onu sevdi ve: “Râhil için sana yedi yıl hizmet edeyim” dedi. Lâbân da: “Onu sana vermem, başka bir adama vermemden daha iyidir; yanımda kal” dedi. Ya‘kūb Râhil için ona yedi yıl hizmet etti. Sonra: “Zevcemi bana ver, günlerimi tamamladım” dedi. Lâbân o yerin halkını topladı ve onlara bir ziyafet verdi. Akşam olunca kızı Lea’yı aldı ve onu Ya‘kūb’a gelin etti.
ودخل عليها فأعطاها لابان أمته زلفا لتكون لها أمة فلما كانت الغداة فإذا هي ليا فقال للابان: ماذا صنعت بي أليس براحيل خدمتك؟ قال: نعم لكن لا تزوج الصغرى قبل الكبرى في بلدنا فأكمل أسبوع هذه وأعطيك أختها راحيل أيضا بالخدمة التي تخدمها عندي سبع سنين أخر فكمل يعقوب أسبوع ليا ثم أعطاه ابنته راحيل زوجة وأعطاها أمته بلها لتكون لها أمة، فلما دخل عليها يعقوب أحبها أكثر من حبه ليا ثم خدمه سبع سنين أخر اهـ.
Onun yanına girdi; Lâbân Lea’ya cariyesi olması için kendi cariyesi Zilpa’yı verdi. Sabah olunca bir de baktı ki o Lea imiş! Bunun üzerine Lâbân’a: “Bana ne yaptın, ben sana Râhil için hizmet etmedim mi?” dedi. Lâbân: “Evet, fakat bizim memleketimizde büyükten önce küçük evlendirilmez; bunun bir haftasını tamamla, yanımda yapacağın yedi yıllık başka bir hizmet karşılığında kız kardeşi Râhil’i de sana vereyim” dedi. Ya‘kūb, Lea’nın bir haftasını tamamladı; sonra Lâbân kızı Râhil’i de ona zevce olarak verdi ve cariyesi olması için ona kendi cariyesi Bilha’yı bağışladı. Ya‘kūb Râhil’in yanına girince, onu Lea’yı sevdiğinden daha çok sevdi; sonra ona yedi yıl daha hizmet etti. (Burada [Tevrat alıntısı] bitti).
وأخبرني بعض أهل الكتاب أنه يجوز أن تكون خدمة الأب مهرا لابنته ويلزم الأب إرضاؤها بشيء إذا كانت كبيرة وأن ما التزم من الخدمة لا يجب فعله قبل الدخول ويكفي الالتزام والتعهد، وأن المهر عندهم كل شيء له قيمة أو ما في حكمها، وأن تسليم المرأة نفسها للزوج راضية بما يحصل لها منه من قضاء الوطر والانتفاع بدلا عن المهر قد يقوم مقام المهر، وأن حل الجمع بين الأختين كان ليعقوب ﵇ خاصة، وهذا الأخير مما ذكره علماء الإسلام والله تعالى أعلم بصحة غيره مما ذكر من الكلام، هذا وللعلماء في الآية استدلالات. قال في الإكليل: فيها استحباب عرض الرجل موليته على أهل الخير والفضل أن ينكحوها، واعتبار الولي في النكاح، وأن العمى لا يقدح في الولاية فإنه ﵇ كان أعمى، واعتبار الإيجاب والقبول في النكاح وقال ابن الغرس: استدل مالك بهذه الآية على إنكاح الأب البكر البالغة بغير استئمار لأنه لم يذكر فيها استئمار. قال: واحتج بعضهم على جواز أن يكتب في الصداق أنكحه إياها خلافا لمن اختار أنكحها إياه قائلا لأنه إنما يملك النكاح عليها لا عليه. وقال ابن العربي: استدل بها أصحاب الشافعي على أن النكاح موقوف على لفظ الإنكاح والتزويج. قال: واستدل بها قوم على جواز الجمع بين نكاح وإجارة في صفقة واحدة فعدوه إلى كل صفقة تجمع عقدين وقالوا بصحتها. قال: واستدل بها علماؤنا على أن اليسار لا يعتبر في الكفاءة فإن موسى ﵇ لم يكن حينئذ موسرا. قال: وفي قوله: وَاللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ اكتفاء بشهادة الله ﷿ إذ لم يشهد أحدا من الخلق فيدل على عدم اشتراط الإشهاد في النكاح اهـ.
Ehl-i Kitap’tan bazıları bana babaya yapılan hizmetin kızı için mehir olmasının caiz olduğunu, kız ergin ise babanın onu bir şeyle razı etmesinin zorunlu bulunduğunu, taahhüt edilen hizmetin zifaftan önce ifa edilmesinin şart olmadığını, taahhüt ve vaadin yeterli görüldüğünü; onların nezdinde mehrin değerli olan veya değer hükmündeki her şey olduğunu; kadının mehre bedel olarak muradını gidermek ve faydalanmaktan elde edeceği hazza razı olarak kendini kocaya teslim etmesinin bazen mehir makamına kaim olabileceğini ve iki kız kardeşin nikâhını bir arada cem etmenin caiz kılınışının sadece Ya‘kūb aleyhisselâm’a has olduğunu haber verdi. Bu son husus İslâm âlimlerinin de zikrettiği şeylerdendir; zikredilen diğer sözlerin sıhhatini ise en iyi Allah Teâlâ bilir. Bununla birlikte âlimlerin bu ayetten çıkardığı çeşitli hükümler vardır. el-İklîl’de şöyle denilmiştir: Bu ayette kişinin velisi olduğu kadını evlenmeleri için hayır ve fazilet ehline arz etmesinin müstehaplığına; nikâhta velinin muteber olduğuna; âmâlığın velayete zarar vermeyeceğine -zira Şuayb aleyhisselâm âmâ idi-; nikâhta icap ve kabulün muteber olduğuna delil vardır. İbnü’l-Gars ise şöyle demiştir: Mâlik, babanın bâliğa bakireyi onun iznini almaksızın evlendirebileceğine bu ayeti delil getirmiştir; çünkü ayette izin istemekten bahsedilmemiştir. O şöyle devam etmiştir: Bazıları, “Evliliği kadın üzerinde sahiplenir, onun üzerinde değil” diyerek «أَنْكَحَها إِيَّاهُ» (kızı ona nikâhladı) ifadesini tercih edenlerin aksine, mehir senedine «أَنْكَحَهُ إِيَّاها» (onu kıza nikâhladı) şeklinde yazmanın caiz olduğuna bununla delil getirmişlerdir. İbnü’l-Arabî ise şöyle demiştir: Şâfiî’nin ashabı, nikâhın sadece inkâh ve tezvic lafızlarına bağlı olduğuna bununla delil getirmişlerdir. Yine o şöyle demiştir: Bir topluluk tek bir akitte nikâh ile icâreyi bir arada cem etmenin caiz olduğuna bununla delil getirmiş, bunu iki akdi birleştiren her akde teşmil etmiş ve sıhhatine kail olmuşlardır. Yine o demiştir ki: Âlimlerimiz, zenginliğin küfüv (denklik) şartlarından sayılmayacağına bununla delil getirmişlerdir; zira Mûsâ aleyhisselâm o esnada zengin değildi. Yine o demiştir ki: { وَاللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ } “Allah söylediklerimize vekildir” kavlinde, yaratılmışlardan hiç kimseyi şahit tutmadığı için Allah azze ve celle’nin şahitliğiyle yetinme söz konusudur; bu da nikâhta şahit tutmanın şart olmadığına delalet eder. (el-İklîl’den yapılan nakil bitti).
واستدل بها الأوزاعية على صحة البيع فيما إذا قال بعتك بألف نقدا أو ألفين نسيئة اهـ ما في الإكليل مع حذف قليل.
Evzâîler ise bir kimsenin “Sana peşin bin veya vadeli iki bine sattım” demesi durumunda alışverişin sıhhatine bununla delil getirmişlerdir. Az bir kısaltmayla el-İklîl’deki ifade böyledir.
ولا يخفى ما في هذه الاستدلالات من المقالات والمنازعات. ثم إن ما تقدم عن مكي من
Bu istidlallerdeki görüş ve tartışmaların çokluğu ortadadır. Sonra Mekkî’den daha önce nakledilen,
أنه ﵇ دخل ولم ينفذ شيئا مما قاله غيره أيضا. وقد روي أيضا من طريق الإمامية عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه
Mûsâ aleyhisselâm’ın [hizmetten] hiçbir şeyi yerine getirmeden önce zifafa girdiği hususu başkalarının da söylediği bir görüştür. İmâmiyye tarikiyle Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh’tan da böyle rivayet edilmiştir.
، وقيل:
Bir görüşe göre de:
إنه ﵇ لم يدخل حتى أتم الأجل،
O aleyhisselâm süreyi tamamlayıncaya kadar zifafa girmemiştir.
وجاء في بعض الآثار أنهما لما أتما العقد قال شعيب لموسى ﵉:
Bazı rivayetlerde geldiğine göre, ikisi akdi tamamladıklarında Şuayb Mûsâ’ya (her ikisine de selâm olsun) şöyle dedi:
ادخل ذلك البيت فخذ عصا من العصي التي فيه وكان عنده عصي الأنبياء ﵈ فدخل وأخذ العصا التي هبط بها آدم من الجنة ولم تزل الأنبياء ﵈ يتوارثونها حتى وقعت إلى شعيب فقال له شعيب: خذ غير هذه فما وقع في يده إلا هي سبع مرات
“Şu odaya gir ve içindeki asalardan bir asa al.” Onun yanında peygamberlerin (onlara selâm olsun) asaları vardı. Mûsâ girdi ve Âdem’in cennetten beraberinde indirdiği asayı aldı. Peygamberler (onlara selâm olsun) onu nesilden nesile miras bırakmışlar, nihayet Şuayb’a intikal etmişti. Şuayb ona: “Bundan başkasını al” dedi; fakat yedi defa eline yalnız o asa geldi.
فعلم أن له شأنا،
Bunun üzerine onun için büyük bir şan olduğunu anladı.
وعن عكرمة أنه قال. خرج آدم ﵇ بالعصا من الجنة فأخذها جبرائيل ﵇ بعد موته وكانت معه حتى لقي بها موسى ليلا فدفعها إليه.
İkrime’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm asayla cennetten çıktı; vefatından sonra onu Cebrâil aleyhisselâm aldı ve bir gece Mûsâ ile karşılaşıncaya kadar asa onun yanında kaldı, sonra onu Mûsâ’ya verdi.
وفي مجمع البيان عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أنه قال: كانت عصا موسى قضيب آس من الجنة أتاه بها جبرائيل ﵇ لما توجه تلقاء مدين.
Mecmeu’l-Beyân’da Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh’tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Mûsâ’nın asası cennetten bir mersin dalı idi; Medyen tarafına yöneldiğinde Cebrâil aleyhisselâm onu kendisine getirdi.”
وقال السدي: كانت تلك العصا قد أودعها شعيبا ملك في صورة رجل فأمر ابنته أن تأتي بعصا فدخلت وأخذت العصا فأتته بها فلما رآها الشيخ قال ائتيه بغيرها فردها سبع مرات فلم يقع في يدها غيرها فدفعها إليه ثم ندم لأنها وديعة فتبعه فاختصما فيها ورضيا أن يحكم بينهما أول طالع: فأتاهما الملك فقال ألقياها فمن رفعها فهي له فعالجها الشيخ فلم يطقها ورفعها موسى ﵇
es-Süddî şöyle demiştir: O asa, bir meleğin insan suretinde Şuayb’a bıraktığı bir emanetti. Şuayb kızına bir asa getirmesini emretti; kız girdi, asayı aldı ve babasına getirdi. Yaşlı zât onu görünce: “Ona bundan başkasını getir” dedi; kız yedi kez geri götürdü fakat eline ondan başkası gelmedi. Bunun üzerine asayı ona verdi. Sonra emanet olduğu için pişman olup peşinden gitti; asa hakkında çekiştiler ve karşılarına ilk çıkacak kimsenin aralarında hakem olmasına razı oldular. Karşılarına melek geldi ve: “Asayı yere atın, kim kaldırırsa asâ onundur” dedi. Yaşlı zât uğraştı fakat kaldıramadı; Mûsâ aleyhisselâm ise kaldırdı.
. وعن الحسن ما كانت إلا عصا من الشجر اعترضها اعتراضا، وعن الكلبي الشجرة التي نودي منها شجرة العوسج ومنها كانت عصاه.
el-Hasan’dan nakledildiğine göre o, ağaçtan tesadüfen kesip aldığı alelâde bir asadan başka bir şey değildi. el-Kelbî’den nakledildiğine göre ise kendisine nida edilen ağaç bir sahra çalısı (avsec) ağacı idi ve asası da ondandı.
وروي أنه لما شرع ﵇ بالخدمة والرعي قال له شعيب: إذا بلغت مفرق الطريق فلا تأخذ على يمينك فإن الكلأ وإن كان بها أكثر إلا أن فيها تنينا أخشاه عليك وعلى الغنم، فلما بلغ مفرق الطريق أخذت الغنم ذات اليمين ولم يقدر على كفها ومشى على أثرها فإذا عشب وريف لم ير مثله فنام فإذا بالتنين قد أقبل فحاربته العصا حتى قتلته وعادت إلى جنب موسى ﵇ دامية فلما أبصرها دامية والتنين مقتولا ارتاح لذلك ولما رجع إلى شعيب وجد الغنم ملأى البطون غزيرة اللبن فأخبره موسى ﵇ بما كان ففرح وعلم أن لموسى والعصا شأنا وقال له: إني وهبت لك من نتاج غنمي هذا العام كل أدرع ودرعاء فأوحى الله تعالى إليه في المنام أن اضرب بعصاك مستقى الغنم ففعل ثم سقى فما أخطأت واحدة إلا وضعت أدرع أو درعاء فوفى له شعيب بما قال
Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm hizmet ve çobanlığa başladığında Şuayb ona: “Yol ayrımına vardığında sağa sapma; zira otlak orada daha bol olsa da orada senin ve koyunların üzerine korktuğum bir ejderha vardır” dedi. Yol ayrımına varınca koyunlar sağ tarafa saptı ve onları engelleyemedi; izleri sıra yürüdü. Bir de baktı ki benzeri görülmemiş bir otlak ve verimli bir yer! Uyuyuverdi; derken ejderha çıkageldi. Asa onunla savaşıp onu öldürdü ve kana bulanmış halde Mûsâ aleyhisselâm’ın yanına döndü. Mûsâ onu kana bulanmış ve ejderhayı da öldürülmüş görünce buna sevindi. Şuayb’a döndüğünde koyunları karınları doymuş ve sütleri bollaşmış halde buldu. Mûsâ aleyhisselâm ona olanları haber verince Şuayb sevindi; Mûsâ ve asanın büyük bir şanı olduğunu anladı ve ona: “Bu yıl koyunlarımın doğuracağı bedeninin bir kısmı siyah bir kısmı beyaz olan (edra‘/der‘â) bütün yavruları sana bağışladım” dedi. Allah Teâlâ rüyasında Mûsâ’ya: “Asanla koyunların su içtiği yere vur” diye vahyetti. O da öyle yaptı, sonra onları suladı; doğuran hiçbir koyun şaşmaksızın siyahlı beyazlı doğurdu. Şuayb da söylediği sözü yerine getirdi.
، وحكى يحيى بن سلام أنه جعل له كل سخلة تولد على خلاف شية أمها فأوحى الله تعالى إلى موسى ﵇ في المنام أن ألق عصاك في الماء الذي تسقي منه الغنم ففعل فولدت كلها على خلاف شيتها،
Yahyâ b. Sellâm’ın naklettiğine göre Şuayb, anasının renginden farklı renkte doğan her kuzuyu ona vermeyi taahhüt etti; Allah Teâlâ rüyada Mûsâ aleyhisselâm’a: “Koyunları suladığın suya asanı at” diye vahyetti. O da öyle yaptı ve yavruların hepsi analarının renginden farklı doğdu.
وأخرج ابن ماجة والبزار وابن المنذر والطبراني وغيرهم من حديث عتبة السلمي مرفوعا «أنه ﵇ لما أراد فراق شعيب أمر امرأته أن تسأل أباها أن يعطيها من غنمه ما يعيشون به فأعطاها ما ولدت غنمه من قالب لون من ذلك العام وكانت غنمه سوداء حسناء فانطلق موسى إلى عصاه فسماها من طرفها ثم وضعها في أدنى الحوض ثم أوردها فسقاها ووقف بإزاء الحوض فلم يصدر منها شاة إلا ضرب جنبها شاة شاة فأنمت وانثنت ووضعت كلها قوالب ألوان إلا شاة أو شاتين ليس فيها فشوش أي واسعة الشخب ولا ضبوب أي طويلة الضرع تجره ولا غزور أي ضيقة الشخب ولا ثعول أي لا ضرع لها إلا كهيئة حلمتين ولا كمشة تفوت الكف أي صغيرة الضرع لا يدرك الكف»
İbn Mâce, el-Bezzâr, İbnü’l-Münzir, et-Taberânî ve başkaları Utbe es-Sülemî’den merfû olarak şu hadisi rivayet etmişlerdir: «O aleyhisselâm Şuayb’dan ayrılmak istediğinde, hanımına babasından kendilerini geçindirecekleri koyun istemesini emretti. Şuayb da o yıl koyunlarının doğuracağı alaca renkli yavruları ona verdi. Koyunları ise güzel siyahtı. Mûsâ asasına gitti, ucunu yardı, sonra onu havuzun en yakın yerine koydu; ardından koyunları getirip suladı ve havuzun karşısında durdu. Ayrılan her koyunun böğrüne teker teker vurdu; koyunlar bir iki koyun müstesna tamamı alaca renkli yavrular doğurdular. Bu doğanlar arasında memesi fazla süt sızdıran geniş delikli (feşûş), memesi yere sürünecek kadar uzun olan (zabûb), süt deliği dar olan (ğazûr), meme başı iki ufak meme ucundan ibaret olup memesi olmayan (seûl) ve memesi avuca sığmayacak kadar küçük olan (kemşe) hiçbir koyun yoktu.»
وظاهر هذا الخبر أن الهبة كانت لزوجته ﵇ وأنه كان ذلك لما أراد فراق شعيب ﵉ وهو خلاف ما يقتضيه ظاهر ما تقدم فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ أي أتم المدة المضروبة لما أراد شعيب منه والمراد به الأجل الآخر كما أخرجه ابن مردويه عن مقسم عن الحسن بن علي بن أبي طالب رضي الله تعالى عنهما. وأخرج البخاري وجماعة عن ابن عباس أنه سئل أي الأجلين قضى موسى ﵇؟
Bu rivayetin zahiri, bağışın onun aleyhisselâm hanımına yapıldığı ve bunun Şuayb’dan (ikisine de selâm olsun) ayrılmak istediği zaman vuku bulduğu yönündedir; bu ise daha önce geçenlerin zahirine aykırıdır. { فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ } “Mûsâ süreyi tamamlayınca”, yani Şuayb’ın kendisinden istediği belirlenmiş müddeti bitirince. İbn Merdûye’nin Miksem tarikiyle Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan rivayet ettiği üzere, bundan murat [on yıllık] son süredir. Buhârî ve bir cemaat İbn Abbâs’tan rivayet etmişlerdir ki ona: “Mûsâ aleyhisselâm iki süreden hangisini tamamladı?” diye sorulmuş;
فقال: فضى أكثرهما وأطيبهما إن رسول الله إذا قال فعل،
o da: “Çok ve en güzel olanını tamamladı; zira Allah’ın elçisi bir şey söylediğinde onu yapar” demiştir.
وأخرج ابن مردويه من طريق علي بن عاصم عن أبي هارون عن أبي سعيد الخدري أن رجلا سأله أي الأجلين قضى موسى فقال: لا أدري حتى أسأل رسول الله صلّى الله تعالى
İbn Merdûye, Ali b. Âsım tarikiyle Ebû Hârûn’dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet etmiştir ki bir adam ona: “Mûsâ hangi süreyi tamamladı?” diye sordu. O da: “Resûlullah sallallâhu teâlâ
عليه وسلم فسأل رسول الله ﵊ فقال: لا أدري حتى أسأل جبريل ﵇ فسأل جبريل فقال: لا أدري حتى أسأل ميكائيل ﵇ فسأل ميكائيل فقال: لا أدري حتى أسأل الرفيع فسأل الرفيع فقال: لا أدري حتى أسأل إسرافيل ﵇ فسأل إسرافيل فقال: لا أدري حتى أسأل ذا العزة ﷻ فنادى إسرافيل بصوته الأشد يا ذا العزة أي الأجلين قضى موسى قال: «أتم الأجلين وأطيبهما عشر سنين»
aleyhi ve sellem’e soruncaya kadar bilmiyorum” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sordu; o da: “Cebrâil aleyhisselâm’a soruncaya kadar bilmiyorum” buyurdu. Cebrâil’e sordu; o da: “Mîkâîl aleyhisselâm’a soruncaya kadar bilmiyorum” dedi. Mîkâîl’e sordu; o da: “er-Refî‘a soruncaya kadar bilmiyorum” dedi. er-Refî‘a sordu; o da: “İsrâfîl aleyhisselâm’a soruncaya kadar bilmiyorum” dedi. İsrâfîl’e sordu; o da: “İzzet Sahibi [Allah] celle celâlühû’ya soruncaya kadar bilmiyorum” dedi. İsrâfîl en gür sesiyle: “Ey İzzet Sahibi! Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?” diye seslendi. O da: «İki sürenin en tam ve en güzel olanını, yani on yılı tamamladı» buyurdu.
قال علي بن عاصم: فكان أبو هارون إذا حدث بهذا الحديث يقول: حدثني أبو سعيد عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن جبريل عن ميكائيل عن الرفيع عن إسرافيل عن ذي العزة ﵎ «أن موسى قضى أتم الأجلين وأطيبهما عشر سنين»
Ali b. Âsım şöyle dedi: Ebû Hârûn bu hadisi rivayet ettiğinde şöyle derdi: Bana Ebû Saîd, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’den, o Cebrâil’den, o Mîkâîl’den, o er-Refî‘den, o İsrâfîl’den, o da İzzet Sahibi celle ve alâ’dan rivayet etti ki: «Mûsâ iki sürenin en tam ve en güzel olanını, on yılı tamamladı.»
والفاء قيل: فصيحة أي فعقد العقدين وباشر موسى ما أريد منه فلما أتم الأجل وَسارَ بِأَهْلِهِ قيل: نحو مصر بإذن من شعيب ﵇ لزيارة والدته وأخيه وأخته وذوي قرابته وكأنه ﵇ أقدمه على ذلك طول مدة الجناية وغلبة ظنه خفاء أمره، وقيل: سار نحو بيت المقدس وهذا أبعد عن القيل والقال.
Buradaki fâ (فَ) harfinin fasîha olduğu söylenmiştir; yani “İki akdi yaptı ve Mûsâ kendisinden istenen işe başladı; süreyi tamamlayınca da...” demektir. { وَسارَ بِأَهْلِهِ } “ailesiyle birlikte yola çıktı”. Denildi ki: Annesini, erkek kardeşini, kız kardeşini ve akrabalarını ziyaret etmek üzere Şuayb aleyhisselâm’ın izniyle Mısır’a doğru yola çıktı. Sanki o aleyhisselâm, suçun üzerinden uzun zaman geçmesi ve durumunun gizli kalacağına dair zannının galip gelmesi sebebiyle buna cesaret etmişti. Bir diğer görüşe göre ise Beytülmakdis’e doğru yola çıktı; bu görüş dedikodudan daha uzaktır.
آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ أي أبصر من الجهة التي تلي الطور لا من بعضه كما هو المتبادر، وأصل الإيناس على ما قيل الإحساس فيكون أعم من الإبصار، وقال الزمخشري: هو الإبصار البين الذي لا شبهة فيه ومنه إنسان العين لأنه يبين به الشيء والإنس لظهورهم كما قيل: الجن لاستتارهم، وقيل: هو إبصار ما يؤنس به، ناراً استظهر بعضهم أن المبصر كان نورا حقيقة إلا أنه عبر عنه بالنار اعتبارا لاعتقاد موسى ﵇، وقال بعض العارفين: كان المبصر في صورة النار الحقيقية وأما حقيقته فوراء طور العقل إلا أن موسى ﵇ ظنه النار المعروفة قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا أي أقيموا مكانكم وكان معه ﵇ على قول امرأته وخادم ويخاطب الاثنان بصيغة الجمع، وعلى قول آخر كان معه ولدان له أيضا اسم الأكبر جيرشوم واسم الأصغر اليعازر ولدا له زمان إقامته عند شعيب وهذا مما يتسنى على القول بأنه ﵇ دخل على زوجته قبل الشروع فيما أريد منه، وأما على القول بأنه لم يدخل عليها حتى أتم الأجل فلا يتسنى إلا بالتزام أنه ﵇ مكث بعد ذلك سنين، وقد قيل به، أخرج عبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد قال: قضى موسى عشر سنين ثم مكث بعد ذلك عشرا أخرى، وعن وهب أنه ﵇ ولد له ولد في الطريق ليلة إيناس النار، وفي البحر أنه ﵇ خرج بأهله وماله في فصل الشتاء وأخذ على غير الطريق مخافة ملوك الشام وامرأته حامل لا يدري أليلا تضع أم نهارا فسار في البرية لا يعرف طرقها فألجأه السير إلى جانب الطور الغربي الأيمن في ليلة مظلمة مثلجة شديدة البرد، وقيل: كان لغيرته على حرمه يصحب الرفقة ليلا ويفارقهم نهارا فأضل الطريق يوما حتى أدركه الليل فأخذ امرأته الطلق فقدح زنده فأصلد فنظر فإذا نار تلوح من بعد فقال امكثوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أي بخبر الطريق بأن أجد عندها من يخبرني به وقد كانوا كما سمعت ضلوا الطريق، والجملة استئناف في معنى التعليل للأمر أَوْ جَذْوَةٍ أي عود غليظ سواء كان في رأسه نار كما في قوله:
{ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ } “Tûr tarafında gördü”; yani ilk akla gelenin aksine Tûr’un bir kısmından değil, Tûr’a bitişik olan cihetten gördü. Denildiğine göre îynâs (إيناس) kelimesinin aslı hissetmektir; dolayısıyla görmekten daha geneldir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: O, içinde şüphe bulunmayan açık görüştür; nitekim gözbebeğine insan (إنسان العين) denmesi onunla eşyanın açığa çıkmasındandır, insanlara ins (الإنس) denmesi de gizliliklerinden ötürü cin (الجن) denildiği gibi aşikâr olmalarındandır. Bir görüşe göre de o, kendisiyle ünsiyet kurulan şeyin görülmesidir. { ناراً } “bir ateş”. Bazıları görülen şeyin hakikatte nur olduğunu, ancak Mûsâ aleyhisselâm’ın zannı dikkate alınarak ateş diye ifade edildiğini tercih etmişlerdir. Bazı ârifler ise şöyle demiştir: Görülen şey hakiki ateş suretindeydi, hakikati ise aklın idrak sınırlarının ötesindedir; ancak Mûsâ aleyhisselâm onu bildiğimiz ateş zannetti. { قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا } “Ailesine dedi ki: Siz bekleyin”, yani olduğunuz yerde durun. Bir görüşe göre onunla aleyhisselâm birlikte eşi ve bir hizmetçisi vardı ve iki kişiye çoğul kipiyle hitap edilmiştir. Diğer bir görüşe göre ise Şuayb’ın yanında kaldığı dönemde doğan, büyüğünün adı Cîrşûm ve küçüğünün adı Eliâzer olan iki oğlu da onunla beraberdi. Bu durum, onun kendisinden istenen işe başlamadan önce hanımıyla zifafa girdiği görüşüne göre mümkündür. Süreyi tamamlayıncaya kadar zifafa girmediği görüşüne göre ise, ancak onun aleyhisselâm bundan sonra da yıllarca kaldığını kabul etmekle mümkün olur ki bu da söylenmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid’den şunu nakletmişlerdir: “Mûsâ on yılı tamamladı, sonra bundan sonra bir on yıl daha kaldı.” Vehb’den ise ateşi gördüğü gece yolda onun aleyhisselâm bir çocuğunun doğduğu nakledilmiştir. el-Bahr’da zikredildiğine göre o aleyhisselâm Şam krallarından korktuğu için ailesi ve malıyla birlikte kış mevsiminde yola çıkmış ve yolun dışına sapmıştı; hanımı ise hamileydi ve gece mi yoksa gündüz mü doğuracağını bilmiyordu. Yollarını bilmediği ıssız arazide yürüdü; bu yolculuk onu karanlık, karlı ve son derece soğuk bir gecede Tûr’un sağ batı tarafına sığınmak zorunda bıraktı. Denildi ki: Mahremine olan kıskançlığından ötürü yolcularla geceleyin beraber gider, gündüzleri onlardan ayrılırdı; bir gün yolu kaybetti ve gece bastırdı; hanımını doğum sancısı tuttu; çakmağını çaktı fakat ateş yakmadı. Baktı ki uzaktan parıldayan bir ateş var; bunun üzerine “Bekleyin” dedi. { إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ } “Gerçekten ben bir ateş gördüm. Umarım oradan size bir haber getiririm”; yani yanında bana yolu tarif edecek birini bularak yol hakkında bir haber getiririm; nitekim işittiğin gibi onlar yolu kaybetmişlerdi. Bu cümle, emrin gerekçesi anlamında bir istînâftır. { أَوْ جَذْوَةٍ } “yahut bir kor parçası [getiririm]”; yani şairin şu sözünde olduğu gibi başında ateş bulunsun:
وألقى على قيس من النار جذوة ... شديدا عليها حرها والتهابها
“Kays’ın üzerine ateşten öyle bir kor fırlattı ki, onun sıcaklığı ve alevi pek şiddetliydi.”
أو لم تكن كما في قوله:
Veya şairin şu sözünde olduğu gibi başında ateş bulunmasın, kalın bir odun parçasıdır:
باتت حواطب ليلى يلتمسن لها ... جزل الجذا غير خوار ولا دعر
“Leylâ’nın oduncuları gece boyunca onun için kalın, çürük ve kokuşmamış iri odun parçaları arayıp durdular.”
ولذا بينت كما قال بعض المحققين بقوله تعالى: مِنَ النَّارِ وجعلها نفس النار للمبالغة كأنها لتشبث النار بها استحالت نارا، وقال الراغب: الجذوة ما يبقى من الحطب بعد الالتهاب، وفي معناه قول أبي حيان: عود فيه نار بلا لهب، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد قال: هي عود من حطب فيه النار.
Bazı muhakkiklerin belirttiği üzere bu sebeple Yüce Allah’ın: { مِنَ النَّارِ } “ateşten” kavliyle açıklanmıştır; mübalağa için bizzat ateş kılınmıştır, sanki ateş ona yapıştığı için bizzat ateşe dönüşmüştür. er-Râgıb şöyle demiştir: el-Cezve (الْجَذْوَةُ), tutuştuktan sonra odundan geriye kalandır. Ebû Hayyân’ın: “Alevsiz, içinde ateş bulunan odun parçasıdır” sözü de bu anlamdadır. İbn Ebî Hâtim İbn Zeyd’den şöyle dediğini nakletmiştir: “O, içinde ateş bulunan bir ağaç/odun parçasıdır.”
وأخرج هو وجماعة عن قتادة أنها أصل شجرة في طرفها النار، قيل: فتكون من على هذا للابتداء، والمراد بالنار هي التي آنسها.
O ve bir topluluk Katâde’den onun ucunda ateş olan bir ağaç gövdesi/kökü olduğunu nakletmişlerdir. Denildi ki: Buna göre مِنْ (min) ibtida-i gaye (başlangıç) içindir; ateşten murat ise gördüğü ateştir.
وقرأ الأكثر «جذوة» بكسر الجيم والأعمش وطلحة وأبو حيوة وحمزة بضمها لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ تستدفئون وتتسخنون بها، وفيه دليل على أنهم أصابهم برد.
Çoğunluk «جِذوة» kelimesini cimin kesresiyle; el-A‘meş, Talha, Ebû Hayve ve Hamza ise zammesiyle [cüzve şeklinde] okumuşlardır. { لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ } “Umulur ki ısınırsınız”; onunla ısınıp soğuktan kurtulursunuz. Bunda onların soğuğa maruz kaldıklarına delil vardır.
فَلَمَّا أَتاها أي النار التي آنسها.
{ فَلَمَّا أَتاها } “Oraya vardığında”, yani gördüğü o ateşe vardığında.
نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ أي أتاه النداء من الجانب الأيمن بالنسبة إلى موسى ﵇ في مسيره فالأيمن صفة الشاطئ وهو ضد الأيسر، وجوز أن يكون الأيمن بمعنى المتصف باليمن والبركة ضد الأشأم، وعليه فيجوز كونه صفة للشاطىء أو الوادي، ومِنْ على ما اختاره جمع لابتداء الغاية متعلقة بما عندها، وجوز أن تتعلق بمحذوف وقع حالا من ضمير موسى ﵇ المستتر في نودي أي نودي قريبا من شاطىء الوادي، وجوز على الحالية أن تكون- من- بمعنى في كما في قوله تعالى: ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ [الأحقاف: ٤] أي نودي كائنا في شاطىء الوادي، وقوله تعالى: فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ في موضع الحال من الشاطئ أو صلة لنودي، والبقعة القطعة من الأرض على غير هيئة التي إلى جنبها وتفتح باؤها كما في القاموس، وبذلك قرأ الأشهب العقيلي. ومسلمة، ووصفت بالبركة لما خصت به من آيات الله ﷿ وأنواره.
{ نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ } “Vadinin sağ kıyısından seslenildi”; yani yolculuğunda Mûsâ aleyhisselâm’a nispetle sağ taraftan ona sesleniş geldi. Dolayısıyla eymen (الْأَيْمَنِ) kelimesi şâtı’ın (kıyının) sıfatıdır ve solun zıddıdır. Eymen kelimesinin uğursuzun zıddı olarak “uğurlu ve bereketli” manasında olması da caiz görülmüştür; buna göre ise şâtı’ın veya vadinin sıfatı olması caizdir. مِنْ (min) harf-i cerri, bir topluluğun tercih ettiğine göre ibtidâ-i gāye (başlangıç) içindir ve yanındaki lafza müteallıktır. { نُودِيَ } fiilindeki Mûsâ aleyhisselâm’a ait müstetir zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması da caizdir; yani “Vadinin kıyısına yakın bir yerden kendisine seslenildi” takdirindedir. Hâl olmasına göre مِنْ edatının, Yüce Allah’ın: { ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } “Yerden neyi yarattılar?” ayetinde olduğu gibi فِي (fî/içinde) manasında olması da caizdir; yani “Vadinin kıyısında bulunurken kendisine seslenildi” demektir. Yüce Allah’ın: { فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ } “o bereketli mekânda” kavli, şâtı’ lafzından hâl konumundadır yahut { نُودِيَ } fiilinin sılasıdır (bağlantısıdır). el-Buk‘a (الْبُقْعَةِ), yeryüzünün yanındakinden farklı şekildeki bir parçasıdır; el-Kāmûs’ta geçtiği üzere bâ harfi fetha ile de okunur; el-Eşheb el-Ukaylî ve Mesleme de böyle okumuşlardır. Allah azze ve celle’nin ayetleri ve nurları kendisine has kılındığı için bereketli olarak nitelenmiştir.
وقيل: لما حوت من الأرزاق والثمار الطيبة وليس بذاك، وقوله سبحانه: مِنَ الشَّجَرَةِ بدل من قوله تعالى:
Bir görüşe göre ise bol rızıkları ve güzel meyveleri barındırdığı içindir; fakat bu görüş pek isabetli değildir. Yüce Allah’ın: { مِنَ الشَّجَرَةِ } “ağaçtan” kavli, O’nun:
مِنْ شاطِئِ أو الشجرة فيه بدل من شاطىء وأعيد الجار لأن البدل على تكرار العامل وهو بدل اشتمال فإن الشاطئ كان مشتملا على الشجرة إذ كانت نابتة فيه، ومِنْ هنا لا تحتمل أن تكون بمعنى في كما سمعت في من الأولى، نعم جوز فيها أن تكون للتعليل كما في قوله تعالى: مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا [نوح: ٢٥] متعلقة بالمباركة أي البقعة المباركة لأجل الشجرة، وقيل: يجوز تعلقها بالمباركة مع بقائها للابتداء على معنى أن ابتداء بركتها من الشجرة، وكانت هذه الشجرة على ما روي عن ابن عباس عنابا، وعلى ما روي عن ابن مسعود سمرة، وعلى ما روي عن ابن جريج والكلبي ووهب عوسجة. وعلى ما روي عن قتادة ومقاتل عليقة وهو المذكور في التوراة اليوم، وأن في قوله تعالى: أَنْ يا مُوسى تحتمل أن تكون تفسيرية وأن تكون مخففة من الثقيلة والأصل بأنه، والجار متعلق بنودي، والنداء قد يوصل بحرف الجر أنشد أبو علي:
{ مِنْ شاطِئِ } kavlinden bedeldir yahut oradaki eş-Şecere kelimesi şâtı’ lafzından bedeldir. Harf-i cer tekrar edilmiştir; zira bedel âmilin tekrarı üzerinedir. Bu bir bedel-i iştimaldir; çünkü şâtı‘ (kıyı), üzerinde bittiği için ağacı içine almaktadır. Buradaki مِنْ harf-i cerrinin, ilk مِنْ edatında işittiğin gibi فِي manasında olma ihtimali yoktur. Evet, Yüce Allah’ın: { مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا } “Hatalarından dolayı boğuldular” ayetinde olduğu gibi ta‘lîl (gerekçe) için olup el-Mubâreke lafzına müteallık olması caiz görülmüştür; yani “Ağaç sebebiyle bereketli kılınan mekân” demektir. Bir görüşe göre de ibtida manası korunarak el-Mubâreke lafzına müteallık olması caizdir; bu takdirde “bereketinin başlangıcı ağaçtandır” manasını ifade eder. İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre bu ağaç bir hünnap ağacıydı; İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildiğine göre selem/akasyaydı; İbn Cüreyc, el-Kelbî ve Vehb’den rivayet edildiğine göre sahra çalısıydı (avsec). Katâde ve Mukātil’den rivayet edildiğine göre ise böğürtlen çalısıydı ki bugün Tevrat’ta zikredilen de budur. Yüce Allah’ın: { أَنْ يا مُوسى } “Ey Mûsâ! diye” kavlindeki en (أَنْ) harfinin tefsîriyye olması da, şeddeli [enne’den] muhaffefe olması da muhtemeldir; aslı بأنه (bi-ennehû) takdirindedir. Harf-i cer { نُودِيَ } fiiline müteallıktır; nida bazen harf-i cer ile geçişli olur. Ebû Ali şu beyti inşad etmiştir:
ناديت باسم ربيعة بن مكدم ... أن المنوه باسمه الموثوق
“Rebîa b. Mükeddem adıyla seslendim; ismi övülen ve güvenilen o kimseye.”
والضمير للشأن وفسر الشأن بقوله تعالى: إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وقرأت فرقة «أني» بفتح الهمز،
Zamir şân zamiridir; şân ise Yüce Allah’ın: { إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah’ım!” kavliyle tefsir edilmiştir. Bir topluluk hemzenin fethasıyla «أنِّي» şeklinde okumuştur.
واستشكل بأن أن إن كانت تفسيرية ينبغي كسر إن وهو ظاهر وإن كانت مصدرية واسمها ضمير الشأن، فكذلك إذ على الفتح تسبك مع ما بعدها بمفرد وهو لا يكون خبرا عن ضمير الشأن وخرجت على أن أن تفسيرية وأني إلخ في تأويل مصدر معمول لفعل محذوف، والتقدير أي يا موسى اعلم أني أنا الله إلخ، وجاء في سورة [طه: ١١] نُودِيَ يا مُوسى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ وفي سورة [النمل: ٨] نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وما هنا غير ذلك بل ما في كل غير ما في الآخر فاستشكل ذلك.
Şöyle bir müşkil ileri sürülmüştür: Eğer en (أن) tefsîriyye ise, in (إن) hemzesinin kesreli olması gerekir; bu açıktır. Şayet masdariyye olup ismi de şân zamiri ise yine böyledir; zira fetha ile okunduğunda sonraki kısımla birlikte müfrede dönüşür, müfred ise şân zamirinden haber olamaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: En (أن) tefsîriyyedir; enni (أنِّي) ve devamı ise mahzuf bir fiilin mamulü olan masdar tevilindedir. Takdiri de: “Ey Mûsâ! Bil ki şüphesiz ben Allah’ım...” şeklindedir. Tâhâ Suresi’nde { نُودِيَ يا مُوسى * إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } “Ona: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz ben senin Rabbinim' diye seslenildi”; Neml Suresi’nde ise { نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ } “Ateşin yanındakine bereket verildi, diye seslenildi” şeklinde geçmektedir. Buradaki ise bunlardan başkadır; hatta her birindeki diğerindekinden farklıdır. Bu durum da müşkil görülmüştür.
وأجيب بأن المغايرة إنما هي في اللفظ، وأما في المعنى المراد فلا مغايرة، وذهب الإمام إلى أنه تعالى حكى في كل من هذه السور بعض ما اشتمل عليه النداء لما أن المطابقة بين ما في المواضع الثلاثة تحتاج إلى تكلف ما والظاهر أن النداء منه ﷿ من غير توسيط ملك، وقد سمع موسى ﵇ على ما تدل عليه الآثار كلاما لفظيا قيل:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Farklılık sadece lafızdadır; kastedilen manada ise hiçbir farklılık yoktur. İmam [er-Râzî] ise, Yüce Allah’ın bu surelerin her birinde nidanın ihtiva ettiği şeylerin bir kısmını aktardığı görüşüne meyletmiştir; zira üç yerdeki lafızlar arasında tam bir mutabakat sağlamak birtakım zorlama tevilleri gerektirir. Zahir olan odur ki sesleniş, bir melek aracılığı olmaksızın bizzat O’ndan azze ve celle gelmiştir. Mûsâ aleyhisselâm rivayetlerin delalet ettiği üzere lafzî bir kelâm işitmiştir. Denildi ki:
خلقه الله تعالى في الشجرة بلا اتحاد وحلول، وقيل: خلقه في الهواء كذلك وسمعه موسى ﵇ من جهة الجانب الأيمن أو من جميع الجهات، وأنا وإن كان كل أحد يشير به إلى نفسه فليس المعنى به محل لفظه.
Allah Teâlâ onu ittihad (birleşme) ve hulûl olmaksızın ağaçta yaratmıştır. Bir diğer görüşe göre ise aynı şekilde havada yaratmıştır ve Mûsâ aleyhisselâm onu sağ cihetten yahut her cihetten işitmiştir. Herkes “ene” (ben) zamiriyle kendi nefsine işaret etse de, buradaki mânâ onun lafzının çıktığı mahal demek değildir.
وذهب الشيخ الأشعري، والإمام الغزالي إلى أنه ﵇ سمع كلامه تعالى النفسي القديم بلا صوت ولا حرف، وهذا كما ترى ذاته ﷿ بلا كيف ولا كم، وذكر بعض العارفين أنه إنما سمع كلامه تعالى اللفظي بصوت وكان ذلك بعد ظهوره ﷿ بما شاء من المظاهر التي تقتضيها الحكمة وهو سبحانه مع ظهوره تعالى كذلك باق على إطلاقه حتى عن قيد الإطلاق،
Şeyh el-Eş‘arî ve İmam el-Gazâlî, o aleyhisselâm’ın Allah Teâlâ’nın ses ve harf olmaksızın kadîm nefsî kelâmını işittiği görüşüne gitmişlerdir; bu da gördüğün gibi O’nun azze ve celle keyfiyetsiz ve kemiyetsiz zâtı gibidir. Bazı ârifler ise onun Allah Teâlâ’nın sesli lafzî kelâmını işittiğini, bunun da O’nun azze ve celle hikmetin gerektirdiği mazharlardan dilediğiyle tecelli etmesinden sonra olduğunu belirtmişlerdir; O Sübhânehu Teâlâ böyle tecelli etmekle birlikte mutlaklık kaydından dahi münezzeh olarak mutlaklığı üzere bâkidir.