وقد جاء في الصحيح أنه تعالى يتجلى لعباده يوم القيامة في صورة، فيقول: أنا ربكم فينكرونه ثم يتجلى لهم بأخرى فيعرفونه
Sahih hadiste, Allah Teâlâ’nın kıyamet gününde kullarına bir surette tecelli edeceği ve 'Ben sizin Rabbinizim' buyuracağı, onların ise O’nu inkâr edecekleri; ardından kendilerine başka bir surette tecelli edip O’nu tanıyacakları rivayet edilmiştir.
، والله تعالى وصفاته من وراء حجب العزة والعظمة والجلال فلا يحدثن الفكر نفسه بأن يكون له وقوف على الحقيقة بحال من الأحوال.
Allah Teâlâ ve O’nun sıfatları izzet, azamet ve celâl perdelerinin ardındadır; bu yüzden akıl, hiçbir surette O’nun hakikatine vakıf olabileceği kuruntusuna kapılmasın.
مرام شط مرمى العقل فيه ... ودون مداه بيد لا تبيد
Ulaşılmak istenen öyle bir hedeftir ki aklın menzili orada ırak düşmüştür... / O hedefe varmadan önce, bitip tükenmez çöller uzanır.
وذكر بعض السلفيين أنه ﵇ إنما سمع كلامه تعالى اللفظي بصوت منكر الظهور في المظاهر عادّا القول به من أعظم المناكر، ولابن القيم كلام طويل في تحقيق ذلك، وقد قدمنا لك في المقدمات ما يتعلق بهذا المقام فتذكر والله تعالى ولي الافهام، وقال الحسن: إنه سبحانه نادى موسى ﵇ نداء الوحي لا نداء الكلام ولم يرتض ذلك العلماء الأعلام لما فيه من مخالفة الظاهر وأنه لا يظهر عليه وجه اختصاصه باسم الكليم من بين الأنبياء ﵈، ووجه الاختصاص على القول بأنه سمع كلامه تعالى الأزلي بلا حرف ولا صوت ظاهر، وكذا على القول بأنه ﵇ سمع صوتا دالا على كلامه تعالى بلا واسطة ملك أو كتاب سواء كان من جانب واحد لكن بصوت غير مكتسب للعباد على ما هو شأن سماعنا أو من جميع الجهات لما في كل من خرق العادة، وأما وجهه عند القائلين بأن السماع كان بعد التجلي في المظهر فكذلك أيضا إن قالوا بأن هذا التجلي لم يقع لأحد من الأنبياء ﵈ سوى موسى، ثم إن علمه ﵇ بأن الذي ناداه هو الله تعالى حصل له بالضرورة خلقا منه سبحانه فيه وقيل: بالمعجزة، وأوجب المعتزلة أن يكون حصوله بها فمنهم من عينها ومنهم من لم يعينها زعما منهم أن حصول العلم الضروري ينافي التكليف، وفيه بحث.
Bazı Selefîler, Mûsâ aleyhisselâm’ın Allah Teâlâ’nın lafzî kelâmını bir sesle işittiğini, mazharlarda tecelli etmesini inkâr ederek bu görüşü en büyük münkerlerden saydığını belirtmişlerdir. İbnü’l-Kayyim’in bu konunun tahkikinde uzun bir sözü vardır. Nitekim mukaddimelerde bu makamla ilgili hususları sana aktarmıştık; hatırla! Allah Teâlâ anlayış bahşedenlerin en hayırlısıdır. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: 'Allah Sübhânehu Mûsâ aleyhisselâm’a kelâm nidasıyla değil, vahiy nidasıyla seslenmiştir.' Ancak önde gelen âlimler, lafzın zahirine aykırı olduğu ve peygamberler aleyhimüsselâm arasından Mûsâ’ya Kelîm isminin verilmesinin gerekçesini ortaya koyamadığı için bu görüşü benimsememişlerdir. O’nun Allah Teâlâ’nın ezelî kelâmını harf ve ses olmaksızın işittiği görüşüne göre Kelîm olarak tahsis edilme gerekçesi açıktır. Keza melek veya kitap vasıtası olmaksızın Allah Teâlâ’nın kelâmına delalet eden bir sesi işittiği görüşüne göre de durum böyledir; ister tek bir cihetten olsun —fakat bizim işitme keyfiyetimiz gibi kullara ait kesbî bir ses olmaksızın— isterse her cihetten olsun, zira her iki durumda da harikulâdelik (âdetin aşılması) mevcuttur. İşitmenin bir mazhardaki tecelliden sonra gerçekleştiğini söyleyenlere göre ise durum yine böyledir; eğer bu tecellinin Mûsâ’dan başka hiçbir peygambere aleyhimüsselâm vuku bulmadığını söylerlerse. Sonra o aleyhisselâm’ın, kendisine seslenenin Allah Teâlâ olduğunu bilmesi, Sübhânehu’nun onda bu bilgiyi yaratmasıyla zarurî olarak hasıl olmuştur. Bir görüşe göre ise mucize yoluyla hasıl olmuştur. Mutezile ise bunun mutlaka mucize yoluyla hasıl olması gerektiğini vacip görmüştür; onlardan bazıları bu mucizeyi tayin etmiş, bazıları ise zarurî bilginin teklifle bağdaşmayacağı zannıyla tayin etmemiştir; fakat bu görüş tartışmalıdır.
وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ عطف على أن يا موسى والفاء في قوله تعالى: فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ فصيحة مفصحة عن جمل حذفت تعويلا على دلالة الحال عليها وإشعارا بغاية سرعة تحقق مدلولاتها أي فألقاها فصارت حية فاهتزت فلما رآها تهتز وتتحرك كَأَنَّها جَانٌّ هي حية كحلاء العين لا تؤذي كثيرة في الدور، والتشبيه بها باعتبار سرعة حركتها
{ وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ } “Asanı at!” ifadesi, 'Ey Mûsâ!' hitabına matuftur. Allah Teâlâ’nın { فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ } “Onu kıvrılır görünce...” kavlindeki fa (ف) fasîhadır; halin delaletine güvenilerek ve manalarının gerçekleşmesindeki son derece sürate dikkat çekilmek üzere hazfedilmiş cümleleri açığa vurur. Yani: 'Asasını attı, asa bir yılana dönüştü ve kıvrıldı. Onu hareket edip kıvrılır gördüğünde...' { كَأَنَّها جَانٌّ } “Sanki o küçük ve kıvrak bir yılandı”. Cânn, gözleri sürmeli, zarar vermeyen ve evlerde çokça bulunan bir yılandır. Buradaki benzetme, onun hareketinin hızlılığı
وخفتها لا في هيئتها وجثتها. فلا يقال: إنه ﵇ لما ألقاها صارت ثعبانا عظيما فكيف يصح تشبيهها بالجان، وقال بعضهم: يجوز أن يكون المراد تشبيهها بها في الهيئة والجثة ولا ضير في ذلك لأن لها أحوالا مختلفة تدق فيها وتغلظ، وقيل: الجان يطلق على ما عظم من الحيات فيراد عند تشبيهها بها في ذلك والأولى ما ذكر أولا وَلَّى مُدْبِراً منهزما من الخوف وَلَمْ يُعَقِّبْ أي ولم يرجع يا مُوسى أي نودي أو قيل: يا موسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ من المخاوف فإنه لا يخاف لديّ المرسلون:
ve hafifliği bakımındandır; şekli ve cüssesi bakımından değildir. Dolayısıyla 'Mûsâ aleyhisselâm asayı atınca büyük bir ejderhaya dönüştü, o halde cânn’a benzetilmesi nasıl sahih olur?' denilemez. Bazıları ise şöyle demiştir: Şekil ve cüssede benzetilmiş olması da caizdir; bunda bir sakınca yoktur, zira onun inceldiği ve kalınlaştığı farklı durumları vardır. Bir diğer görüşe göre ise cânn, yılanların büyüklerine de denir; dolayısıyla benzetme bu hususta kastedilmiştir. Ancak evlâ olan birinci zikredilendir. { وَلَّى مُدْبِراً } “Arkasına bakmadan dönüp kaçtı”, yani korkudan hezimete uğramış vaziyette. { وَلَمْ يُعَقِّبْ } “Ve geri dönmedi”. { يا مُوسى } “Ey Mûsâ!” yani kendisine seslenildi veya şöyle denildi: { أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “Beri gel, korkma! Çünkü sen güvende olanlardansın”; korkulardan eminsin, zira benim katımda elçiler korkmaz.
اسْلُكْ يَدَكَ أي أدخلها فِي جَيْبِكَ هو فتح الجبة من حيث يخرج الرأس تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ أي عيب وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ أي من أجل المخافة، قال مجاهد وابن زيد أمره سبحانه بضم عضده وذراعه وهو الجناح إلى جنبه ليخف بذلك فزعه ومن شأن الإنسان إذا فعل ذلك في وقت فزعه أن يقوى قلبه، وقال الثوري: خاف موسى ﵇ أن يكون حدث به سوء فأمره سبحانه أن يعيد يده إلى جنبه لتعود إلى حالتها الأولى فيعلم أنه لم يكن ذلك سوءا بل آية من الله ﷿ وقريب منه ما قيل: المعنى إذا هالك أمر لما يغلب من شعاعها فاضممها إليك يسكن خوفك. وفي الكشاف فيه معنيان: أحدهما أن موسى ﵇ لما قلب الله تعالى العصا حية فزع واضطرب فاتقاها بيده كما يفعل الخائف من الشيء فقيل له: إن اتقاءك بيدك فيه غضاضة عند الأعداء فإذا ألقيتها فكما تنقلب حية فأدخل يدك تحت عضدك مكان اتقائك بها ثم أخرجها بيضاء ليحصل الأمران:
{ اسْلُكْ يَدَكَ } “Elini sok”, yani onu girdir; { فِي جَيْبِكَ } “koynuna”, cübbesinin başın çıktığı yakasına. { تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Kusursuz, bembeyaz olarak çıksın”, yani hiçbir ayıp olmaksızın. { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } “Korkudan dolayı kanadını kendine çek”, yani korkudan ötürü. Mücâhid ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Allah Sübhânehu, korkusunun hafiflemesi için kanadı olan pazusunu ve ön kolunu yan tarafına birleştirmesini emretti; zira insanın korktuğu anda bunu yapması kalbini güçlendirir. Sevrî ise şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm başına kötü bir şeyin geldiğinden korktu. Bunun üzerine Allah Sübhânehu, elini tekrar eski haline dönsün diye yanına koymasını emretti ki onun bir kusur değil, Allah azze ve celle tarafından bir ayet olduğunu bilsin. Buna yakın bir görüşe göre mana şudur: Işığının şiddetinden dolayı sana korku verici bir şey olursa, onu kendine doğru çek ki korkun yatışsın. Keşşâf’ta bu hususta iki mana zikredilmiştir: Birincisi, Allah Teâlâ asayı yılana dönüştürünce Mûsâ aleyhisselâm dehşete kapılıp sarsıldı ve bir şeyden korkan kimsenin yaptığı gibi eliyle kendini korumaya çalıştı. Bunun üzerine kendisine şöyle denildi: 'Düşmanların yanında elinle korunmaya çalışmanda bir acziyet ve kusur vardır. Onu attığında yılana dönüşeceği gibi, korunmaya çalışmak yerine elini pazunun altına sok ve ardından bembeyaz çıkar ki iki durum birden hasıl olsun:
اجتناب ما هو غضاضة عليك، وإظهار معجزة أخرى، والمراد بالجناح اليد لأن يدي الإنسان بمنزلة جناحي الطائر وإذا أدخل يده اليمنى تحت عضده اليسرى فقد ضم جناحه إليه، والثاني أن يراد بضم جناحه إليه تجلده وضبطه نفسه وتشدده عند انقلاب العصا حية حتى لا يضطرب ولا يرهب استعارة من فعل الطائر لأنه إذا خاف نشر جناحيه وأرخاهما وإلا فجناحاه مضمومان إليه مشمران. ومعنى من الرهب من أجل الرهب أي إذا أصابك الرهب عند رؤية الحية فاضمم إليك جناحك، جعل الرهب الذي كان يصيبه سببا وعلة فيما أمر به من ضم جناحه إليه، ومعنى وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ وقوله تعالى: اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ على أحد التفسيرين واحد ولكن خولف بين العبارتين، وإنما كرر المعنى الواحد لاختلاف الغرضين وذلك أن الغرض في أحدهما خروج اليد بيضاء وفي الثاني إخفاء الرعب اهـ، وضم الجناح على الثاني كناية عن التجلد والضبط نحو قوله:
Sana kusur sayılacak şeyden sakınmak ve başka bir mucizeyi ortaya koymak.' Kanattan kasıt eldir; çünkü insanın iki eli kuşun iki kanadı mesabesindedir. Sağ elini sol pazusunun altına soktuğunda kanadını kendine birleştirmiş olur. İkincisi, kanadını kendine çekmekten maksadın, asa yılana dönüştüğünde sarsılmaması ve dehşete kapılmaması için metanet göstermesi, nefsine hâkim olması ve sebat etmesi olmasıdır. Bu, kuşun fiilinden yapılan bir istiaredir; zira kuş korktuğunda iki kanadını açıp salar, aksi halde ise iki kanadı kendine çekilmiş ve toplanmış haldedir. 'Korkudan dolayı' ifadesinin manası ise: Yılanı gördüğünde içine bir korku düştüğünde kanadını kendine çek demektir. Ona isabet eden korku, kanadını kendine çekmesi yönündeki emrin sebebi ve illeti kılınmıştır. İki tefsirden birine göre { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ } “Kanadını kendine çek” ile Allah Teâlâ’nın { اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” kavlinin manası birdir; ancak ifadeler farklılaştırılmıştır. Tek bir mananın tekrarlanması amaçların farklılığından ileri gelmektedir; zira birinde amaç elin bembeyaz çıkması, ikincisinde ise dehşetin gizlenmesidir. [Zemahşerî’nin sözü bitti.] İkinci manaya göre kanadı birleştirmek, şairin şu sözündeki gibi metanet ve kendini tutmaktan kinayedir:
اشدد حيازيمك للموت ... فإن الموت لاقيك
Kuşat göğsünü ölüm için sımsıkı... / Çünkü ölüm muhakkak seni bulacaktır.
وهو مأخوذ من فعل الطائر عند الأمن بعد الخوف، وهو في الأصل مستعار من فعل الطائر عند هذه الحالة ثم كثر استعماله في التجلد وضبط النفس حتى صار مثلا فيه وكناية عنه، وعليه يكون تتميما لمعنى إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ وهذا مأخوذ من كلام أبي علي الفارسي فإنه قال: هذا أمر منه سبحانه بالعزم على ما أراده منه وحض على الجد فيه لئلا يمنعه الجد الذي يغشاه في بعض الأحوال عما أمر بالمضي فيه. وليس المراد بالضم الضم المزيل للفرجة بين الشيئين وهو أبعد عن المناقشة مما ذكره الزمخشري. ومثله في البعد عن المناقشة ما قاله البقاعي: من أنه أريد بضم جناحه إليه تجلده وضبطه نفسه عند خروج يده بيضاء حتى لا يحذر ولا يضطرب من الخوف. وأراد بأحد التفسيرين الوجه الأول لأن المعنى عليه أدخل يدك اليمنى تحت عضدك اليسرى، وقال بعضهم: إن المعنى اضمم يديك المبسوطتين بإدخال اليمنى تحت العضد الأيسر واليسرى تحت الأيمن أو بإدخالهما في الجيب. وظاهره أنه أريد بالجناح الجناحان، وقد صرح الطبرسي بذلك في نحو ما ذكر وقال: إنه قد جاء المفرد مرادا به التثنية كما في قوله:
Bu ifade, korkudan sonra emniyete kavuştuğunda kuşun yaptığı fiilden alınmıştır. Aslında bu haldeki kuşun hareketinden istiare edilmiş, ardından metanet ve nefsine hâkim olma anlamında o kadar çok kullanılmıştır ki bu hususta bir darbımesel ve kinaye haline gelmiştir. Buna göre { إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “Şüphesiz sen güvendesin” ayetinin manasını tamamlayıcı olur. Bu izah Ebû Ali el-Fârisî’nin sözünden alınmıştır; zira o şöyle demiştir: 'Bu, Allah Sübhânehu tarafından kendisinden murat ettiği şeye azmetmesi yönünde bir emir ve bazı hallerde kendisini bürüyen ciddiyetin/korkunun emrolunduğu şeyi yapmaktan alıkoymaması için gayrete getirmedir.' Buradaki ضم (kendine çekme) ile iki şey arasındaki boşluğu gideren fiilî birleştirme kastedilmemiştir; bu izah Zemahşerî’nin zikrettiğinden daha münakaşasızdır. Bi‘kâî’nin şu sözü de münakaşadan uzaklık bakımından böyledir: Kanadını kendine çekmesinden maksat, eli bembeyaz çıktığında korkup sarsılmaması için metanet göstermesi ve kendine hâkim olmasıdır. 'İki tefsirden biri' ile birinci vechi kastetmiştir; çünkü bu veche göre mana: 'Sağ elini sol pazunun altına sok' demektir. Bazıları ise mana: 'Sağ elini sol pazu altına, sol elini de sağ pazu altına sokarak yahut ikisini koynuna sokarak açık olan iki elini birleştir' şeklindedir demiştir. Bunun zahiri, kanat lafzıyla iki kanadın (iki elin) kastedilmiş olmasıdır. Tabersî de buna benzer bir izahta bulunarak bunu açıkça belirtmiş ve tekil lafzın tesniye (ikil) anlamında kullanılabileceğini şu beyitle delillendirmiştir:
يداك يد إحداهما الجود كله ... وراحتك اليسرى طعان تغامره
İki elin öyle bir eldir ki birisi cömertliğin ta kendisidir... / Sol avucun ise içine daldığın bir mızrak vuruşudur.
فإن المعنى يداك يدان بدلالة قوله إحداهما. وفي الكشاف أيضا من بدع التفاسير أن الرهب الكم بلغة حمير وأنهم يقولون: أعطني ما في رهبك، وليت شعري كيف صحته في اللغة وهل سمع من الأثبات الثقات التي ترضى عربيتهم؟ ثم ليت شعري كيف موقعه في الآية وكيف تطبيقه المفصل كسائر كلمات التنزيل؟ على أن موسى ﵇ ما كان عليه ليلة المناجاة إلا زرمانقة من صوف لا كمين لها اهـ. وما أشار إليه من أن ذاك لا يطابق بلاغة التنزيل مما لا ريب فيه فإن الذاهبين إليه قالوا: المعنى عليه واضمم إليك يدك مخرجة من الكم لأن يده كانت في الكم وهو معنى كما ترى ولفظه أقصر منه في الإفادة. وأما أمر سماعه عن الأثبات فقد تعقبه في البحر بأنه مروي عن الأصمعي وهو ثقة ثبت. وقال الطيبي: قال محيي السنة: قال الأصمعي: سمعت بعض الأعراب يقول: أعطني ما في رهبك أي ما في كمك، وزعم بعضهم أن استعمال الرهب في الكم لغة بني حنيفة أيضا وهو عندهم وكذا عند حمير بفتح الراء والهاء والحزم عندي عدم الجزم بثبوت هذه اللغة. وعلى تقدير الثبوت لا ينبغي حمل ما في التنزيل الكريم عليها. والظاهر أن من الرهب متعلق باضمم وقال أبو البقاء: هو متعلق بولي، وقيل بمدبرا، وقيل بمحذوف: أي تسكن من الرهب، وقيل باضمم، ولا يخفى ما في تعلقه بسوى اضمم وإن أشار إلى تعلقه بولي أو مدبرا كلام ابن جريج على ما أخرجه عنه ابن المنذر حيث جعل الآية من التقديم والتأخير. والمراد ولى مدبرا من الرهب وقرأ الحرميان: «من الرّهب» بفتح الراء والهاء، وأكثر السبعة بضم الراء وإسكان الهاء وقرأ قتادة، والحسن، وعيسى، والجحدري بضمهما والكل لغات فَذانِكَ أي العصا واليد والتذكير لمراعاة الخبر وهو قوله تعالى: بُرْهانانِ وقيل: الإشارة إلى انقلاب العصا حية بعد إلقائها وخروج اليد بيضاء بعد إدخالها في الجيب فأمر التذكير ظاهر، والبرهان الحجة النيرة وهو فعلان لقولهم: أبره الرجل إذا جاء بالبرهان من بره الرجل إذا ابيض ويقال للمرأة البيضاء: برهاء وبرهرهة.
Zira beyitteki mana 'el-ihdâhümâ' (ikisinin biri) ifadesinin delaletiyle 'iki elin iki eldir' demektir. Yine Keşşâf’ta şöyle denilmiştir: Tefsirlerin bidatlerinden biri de رهب (rahb) kelimesinin Himyer lehçesinde 'yen/kol' manasına geldiğini ve onların 'rahbindekini bana ver' dediklerini ileri sürmektir. Ah keşke bilseydim, bu lügatte ne kadar sahihtir ve Arapçası makbul olan güvenilir ve sağlam ravilerden işitilmiş midir? Sonra yine bilseydim, ayetteki yeri neresidir ve Kur'an’ın diğer kelimeleri gibi nasıl bir bütünlük oluşturur? Üstelik Mûsâ aleyhisselâm’ın münacat gecesi üzerinde yensiz yünden bir abadan başka bir şey yoktu. [Zemahşerî’nin sözü bitti.] Onun, bu mananın Kur'an’ın belagatına uymadığına dair işareti şüphesiz doğrudur; zira bu görüşe gidenler ayetin manasını: 'Elin yenin içinde olduğu için elini yenden çıkararak kendine çek' şeklinde açıklamışlardır ki bu mana görüldüğü üzere zayıftır ve ayetin lafzı da bunu ifade etmekten uzaktır. Güvenilir ravilerden işitilme meselesine gelince; el-Bahr’da bunun güvenilir bir otorite olan Asmaî’den rivayet edildiği belirtilerek Zemahşerî eleştirilmiştir. Tîbî ise şöyle demiştir: Muhyissünne dedi ki: Asmaî şöyle demiştir: 'Bir bedevînin 'rahbindekini bana ver' yani 'yenindekini ver' dediğini işittim.' Bazıları rahb kelimesinin yen anlamında kullanılmasının Benî Hanîfe lehçesi de olduğunu, onlarda ve Himyer’de râ ve he harflerinin fethasıyla okunduğunu iddia etmişlerdir. Bana göre ihtiyatlı olan, bu lügatin sübutuna kesin hükmetmemektir. Sabit olduğu kabul edilse bile Kur’an-ı Kerîm’dekini buna hamletmek uygun düşmez. Zahir olan, { مِنَ الرَّهْبِ } ifadesinin { وَاضْمُمْ } fiiline taalluk etmesidir. Ebü’l-Bekâ ise { وَلَّى } fiiline taalluk ettiğini söylemiş; { مُدْبِراً } lafzına taalluk ettiği veya 'korkudan dolayı sükûnet bulasın diye' takdirinde mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği de ileri sürülmüştür; bir diğer görüşe göre de { وَاضْمُمْ } fiiline bağlıdır. İbnü’l-Münzir’in İbn Cüreyc’den naklettiği ve ayette takdim-tehir olduğunu belirttiği rivayet { وَلَّى } veya { مُدْبِراً } lafızlarına taalluka işaret etse de, { وَاضْمُمْ } dışındakilere bağlanmasındaki zorlama gizli değildir. Bu takdirde mana: 'Korkudan ötürü arkasına bakmadan kaçtı' demektir. Haremeyn kurrâsı râ ve he’nin fethasıyla «من الرَّهَبِ» şeklinde; yedi kurrânın ekseriyeti râ’nın zammı ve he’nin sükûnuyla; Katâde, Hasan, Îsâ ve Cahderî ise her ikisinin zammıyla okumuşlardır ve bunların hepsi lehçedir. { فَذانِكَ } “İşte bu ikisi”, yani asa ve eldir. Müzekker zamir kullanımı haber olan { بُرْهانانِ } “iki delildir” ifadesini gözetmek içindir. Bir görüşe göre ise işaret, atıldıktan sonra asanın yılana dönüşmesine ve koyna sokulduktan sonra elin bembeyaz çıkmasınadır; bu durumda müzekker kılınması açıktır. Burhan, apaçık hüccet demektir. 'Adam apaçık hüccet getirdiğinde أبره الرجل dendiği ve bu da derisi beyazlaştığında بره الرجل ifadesinden geldiği için فعلان veznindedir. Beyaz kadına برهاء ve برهرهة denir.
وقال بعضهم: هو فعلان من البرة بمعنى القطع فيفسر بالحجة القاطعة، وقيل: هو فعلان لقولهم برهن ونقل عن الأكثر أن برهن مولد بنوه من لفظ البرهان، وقرأ أبو عمرو وابن كثير «فذانّك» بتشديد النون وهي لغة فيه، فقيل: إنه عوض من الألف المحذوفة من ذا حال التثنية لألفها نون وأدغمت، وقال المبرد: إنه بدل من لام ذلك كأنهم أدخلوها بعد نون التثنية، ثم قلبت اللام نونا لقرب المخرج وأدغمت وكان القياس قلب الأولى لكنه حوفظ على علامة التثنية، وقرأ ابن مسعود وعيسى وأبو نوفل وابن هرمز وشبل. «فذانيك» بياء بعد النون المكسورة وهي لغة هذيل، وقيل: بل لغة تميم، ورواها شبل عن ابن كثير، وعنه أيضا «فذانيك» بفتح النون قبل الياء على لغة من فتح نون التثنية نحو قوله:
Bazıları ise onun kesmek manasındaki 'berre' kökünden فعلان vezninde olduğunu söylemiş ve bu yüzden kesin hüccet olarak tefsir edilmiştir. 'Berhene' dedikleri için فعلان vezninde olduğu da söylenmiştir; ancak çoğunluktan 'berhene' kelimesinin burhan lafzından türetilmiş muhdes bir kelime olduğu nakledilmiştir. Ebû Amr ve İbn Kesîr nûn harfinin şeddesiyle «فذانّك» şeklinde okumuşlardır ki bu da bir lehçedir. Tesniye halinde 'zâ'dan hazfedilen elifin yerine nûn getirildiği ve idğam edildiği söylenmiştir. Müberred ise bunun 'zâlike'deki lâmın bedeli olduğunu söylemiştir; sanki tesniye nûnundan sonra lâmı getirmişler, sonra mahreç yakınlığı sebebiyle lâm nûna dönüştürülüp idğam edilmiştir. Kıyasa göre birincisinin dönüştürülmesi gerekirdi ancak tesniye alameti korunmuştur. İbn Mes‘ûd, Îsâ, Ebû Nevfel, İbn Hürmüz ve Şibl ise kesreli nûndan sonra bir yâ ile «فذانيك» şeklinde okumuşlardır; bu Hüzeyl lehçesidir, Temîm lehçesi olduğu da söylenmiştir. Bunu Şibl, İbn Kesîr’den rivayet etmiştir. Yine ondan rivayetle, tesniye nûnunu fethalayanların lehçesi üzere yâ’dan önceki nûnun fethasıyla «فذانَيِك» şeklinde de okunmuştur; şu beyitte olduğu gibi:
على أحوذيين استقلت عشية ... فما هي إلا لمحة وتغيب
Akşam vakti iki çevik deve üzerinde yola koyuldu... / Göz açıp kapayana kalmadan gözden kayboldu.
وعن ابن مسعود أنه قرأ بتشديد النون مكسورة بعدها ياء، قيل وهي لغة هذيل، وقال المهدوي: بل لغتهم تخفيفها ومِنْ في قوله تعالى: مِنْ رَبِّكَ متعلق بمحذوف هو صفة لبرهانان أي كائنان من ربك وإِلى في قوله سبحانه: إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ متعلق بمحذوف أيضا هو على ما يقتضيه ظاهر كلام بعضهم صفة بعد صفة له أي واصلان إليهم، وعلى ما يقتضيه ظاهر كلام آخرين حال منه أي مرسلا أنت بهما إليهم.
İbn Mes‘ûd’dan şeddeli ve kesreli nûndan sonra bir yâ ile okuduğu da rivayet edilmiştir; bunun Hüzeyl lehçesi olduğu söylenmiş, Mehdevî ise onların lehçesinin şeddesiz olduğunu belirtmiştir. Allah Teâlâ’nın { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden” kavlindeki 'min', 'iki burhan'ın sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'Rabbinden olan iki delildir'. Sübhânehu’nun { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun’a ve onun ileri gelenlerine” kavlindeki 'ilâ' ise yine mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; bu da bazılarının sözünün zahirine göre onun için sıfat üstüne sıfattır, yani 'onlara ulaşacak olan iki delildir'; diğer bazılarının sözünün zahirine göre ise ondan haldir, yani 'sen onlara bu iki delille elçi gönderilmiş olarak'.
وفي البحر أنه متعلق بمحذوف دل عليه المعنى تقديره اذهب إلى فرعون إِنَّهُمْ أي فرعون وملأه كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ أي خارجين عن حدود الظلم والعدوان فكانوا أحقاء بأن نرسلك بهاتين المعجزتين الباهرتين إليهم، والكلام في كانوا يعلم مما تقدم في نظائره قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ لذلك أَنْ يَقْتُلُونِ بمقابلتها، والمراد بهذا الخبر طلب الحفظ والتأييد لإبلاغ الرسالة على أكمل وجه لا الاستعفاء من الإرسال، وزعمت اليهود أنه ﵇ استعفى ربه سبحانه من ذلك. وفي التوراة التي بأيديهم اليوم أنه قال يا رب ابعث من أنت باعثه
el-Bahr’da ise bunun mananın delalet ettiği mahzuf bir fiile bağlı olduğu belirtilmiştir; takdiri: 'Firavun’a git' şeklindedir. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } “Çünkü onlar yoldan çıkmış bir kavim idiler”, yani zulüm ve düşmanlık sınırlarını aşmış kimselerdi; bu sebeple seni kendilerine bu iki parlak mucizeyle göndermemize müstahak olmuşlardı. 'Kânû' hakkındaki izah daha önceki benzerlerinden bilinmektedir. { قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum'”. Bu haberden maksat, risaleti en kâmil manada tebliğ etmek için muhafaza ve teyit talep etmektir; yoksa elçilik görevinden muaf tutulmayı istemek değildir. Yahudiler, o aleyhisselâm’ın Rabbinden bundan muaf tutulmayı istediğini iddia etmişlerdir. Bugün ellerinde bulunan Tevrat’ta ise onun: 'Ey Rabbim! Kimi göndereceksen onu gönder' dediği yazılıdır.
وأكد طلب التأييد بقوله: وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً أي عونا كما روي عن قتادة وإليه ذهب أبو عبيدة وقال: يقال ردأته على عدوه أعنته. وقال أبو حيان: الردء المعين الذي يشتد به الأمر فعل بمعنى مفعول فهو اسم لما يعان به كما أن الدفء اسم لما يتدفأ به قال سلامة بن جندل:
Mûsâ destek talebini şu sözüyle pekiştirdi: { وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً } “Kardeşim Hârûn’un dili benden daha fasîhtir. Bu yüzden onu beni destekleyen bir yardımcı olarak benimle gönder”, yani Katâde’den rivayet edildiği ve Ebû Ubeyde’nin benimsediği üzere 'bir yardımcı olarak'. Ebû Ubeyde: 'Düşmanına karşı ona yardım ettiğimde ردأته على عدوه denir' demiştir. Ebû Hayyân ise şöyle der: 'Rıd’ (ردء), kendisiyle işin kuvvetlendiği yardımcıdır; mef’ûl manasında fe’l veznindedir. Dolayısıyla kendisiyle ısınılan şeye dıf’ (دفء) dendiği gibi, kendisiyle yardım edilen şeye de isim olmuştur.' Selâme b. Cendel şöyle demiştir:
وردئي كل أبيض مشرفي ... شديد الحد عضب ذي فلول
Ve benim yardımcım Meşrifî yapımı her parlak kılıçtır... / Ağzı son derece keskin, üzerinde çentikler olan keskin bir kılıç.
ويقال: ردأت الحائط أردؤه إذا دعمته بخشبة لئلا يسقط. وفي قوله: أَفْصَحُ مِنِّي دلالة على أن فيه ﵇ فصاحة ولكن فصاحة أخيه أزيد من فصاحته، وقرأ أبو جعفر ونافع والمدنيان ردا بحذف الهمزة ونقل حركتها إلى الدال، والمشهور عن أبي جعفر أنه قرأ بالنقل ولا همز ولا تنوين. ووجهه أنه أجرى الوصل مجرى الوقف. وجوز في ردا على قراءة التخفيف كونه منقوصا بمعنى زيادة من رديت عليه إذا زدت يُصَدِّقُنِي أي يلخص بلسانه الحق ويبسط القول فيه ويجادل به الكفار، فالتصديق مجاز عن التلخيص المذكور الجالب للتصديق لأنه كالشاهد لقوله، وإسناده إلى هارون حقيقة، ويرشد إلى ذلك وأخي هارون إلخ لأن فضل الفصاحة إنما يحتاج إليه لمثل ما ذكر لا لقوله صدقت أو أخي موسى صادق فإن سحبان وباقلا فيه سواء، أو يصل جناح كلامي بالبيان حتى يصدقني القوم الذين أخاف تكذيبهم فالتصديق على حقيقته وإنما أسند إلى هارون ﵇ لأنه ببيانه جلب تصديق القوم، ويؤيد هذا قوله: إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ لدلالته على أن التصديق على الحقيقة، وقيل: تصديق الغير بمعنى إظهار صدقه، وهو كما يكون بقول هو صادق يكون بتأييده بالحجج ونحوها كتصديق الله تعالى للأنبياء ﵈ بالمعجزات، والمراد به هنا ما يكون بالتأييد بالحجج، فالمعنى يظهر صدقي بتقرير الحجج وتزييف الشبه إني أخاف أن يكذبون ولساني لا يطاوعني عند المحاجة، وعليه لا حاجة إلى ادعاء التجوز في الطرف أو في الإسناد. وتعقب بأنه لا يخفى أن صدقه معناه إما قال: إنه صادق أو قال له: صدقت، فإطلاقه على غيره الظاهر أنه مجاز، وجملة يصدقني تحتمل أن تكون صفة لردءا، وأن تكون حالا، وأن تكون استئنافا. وقرأ أكثر السبعة «يصدقني» بالجزم على أنه جواب الأمر.
Duvar yıkılmasın diye ona bir ahşapla destek verdiğinde ردأت الحائط أردؤه denir. { أَفْصَحُ مِنِّي } “Benden daha fasîhtir” ifadesinde, o aleyhisselâm’da da fesahat olduğuna, ancak kardeşinin fesahatinin kendisininkinden daha fazla olduğuna delalet vardır. Ebû Ca‘fer, Nâfi‘ ve Medine kurrâsı hemzeyi hazfedip harekesini dâl harfine naklederek «رِداً» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca‘fer’den meşhur olan rivayet; nakil ile, hemzesiz ve tenvinsiz okuduğudur. Bunun gerekçesi vasl halini vakıf hali gibi değerlendirmesidir. Teshil kıraatindeki 'ridâ' kelimesinin artırmak manasındaki 'radeytü aleyhi'den türemiş nâkıs bir lafız olup 'fazlalık' manasında olması da caiz görülmüştür. { يُصَدِّقُنِي } “Beni tasdik etsin”, yani lisanıyla hakkı özetleyip açıklasın, sözü tafsilatlandırıp kâfirlerle mücadele etsin. Dolayısıyla tasdik, söz konusu hülasa edip açıklamaktan mecazdır; zira bu açıklama sözün bir şahidi mesabesindedir. Bunun Hârûn’a isnadı hakikattir. 'Kardeşim Hârûn...' ifadesi de buna işaret eder; zira fesahat üstünlüğü 'doğru söyledin' veya 'kardeşim Mûsâ doğrudur' demek için değil, zikredilen türden işler için gereklidir; çünkü bu kuru tasdikte Sahbân ile Bâkıl eşittir. Yahut maksat şudur: Beyanıyla sözümün kanadını güçlendirsin ki beni yalanlamalarından korktuğum o kavim beni tasdik etsin; bu durumda tasdik hakiki manasındadır. Hârûn aleyhisselâm’a isnat edilmesi ise, onun beyanıyla kavmin tasdikini celbetmesindendir. Bunu { إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “Doğrusu beni yalanlamalarından korkuyorum” kavli de teyit etmektedir; zira tasdikin hakiki manada olduğuna delalet eder. Bir görüşe göre ise başkasını tasdik etmek, onun doğruluğunu ortaya koymak demektir. Bu da ya 'o doğrudur' demekle olur ya da Allah Teâlâ’nın peygamberleri aleyhimüsselâm mucizelerle tasdik etmesi gibi deliller ve benzerleriyle desteklemekle olur. Buradaki maksat delillerle destekleme yoluyla olandır. Bu durumda mana: 'Hüccetleri ortaya koyarak ve şüpheleri çürüterek benim doğruluğumu göstersin; zira ben beni yalanlamalarından korkuyorum, münazara anında ise lisanım bana itaat etmiyor' şeklindedir. Buna göre lafızda veya isnatta mecaz iddiasına gerek kalmaz. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Gizli değildir ki 'onu tasdik etti' demek ya 'o doğrudur' dedi ya da ona 'doğru söyledin' dedi demektir; dolayısıyla bunun dışında kullanılması zahir olarak mecazdır. 'Beni tasdik etsin' cümlesinin 'rıd’en' lafzına sıfat olması, hal olması veya istînâf olması muhtemeldir. Yedi kurrânın ekseriyeti emir cümlesinin cevabı olarak meczum olarak «يُصَدِّقْنِي» şeklinde okumuştur.
وزعم بعضهم أن الجواب على قراءة الرفع محذوف، ويرد عليه أن الأمر لا يلزم أن يكون له جواب فلا حاجة إلى دعوى الحذف، وقرأ أبي، وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهم «يصدقوني» بضمير الجمع وهو عائد على فرعون وملئه لا على هارون والجمع للتعظيم كما قيل، والفعل على ما نقل عن ابن خالويه مجزوم فقد جعل هذه القراءة شاهدا لمن جزم من السبعة يصدقني وقال لأنه لو كان رفعا لقيل يصدقونني، وذكر أبو حيان بعد نقله أن الجزم على جواب الأمر والمعنى في يصدقون أرج تصديقهم إياي فتأمل قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ إجابة لمطلوبه وهو على ما قيل راجع لقوله فَأَرْسِلْهُ مَعِي إلخ والمعنى سنقويك به ونعينك على أن شد عضده كناية تلويحية عن تقويته لأن اليد تشتد بشدة العضد وهو ما بين المرفق إلى الكتف والجملة تشتد بشدة اليد ولا مانع من الحقيقة لعدم دخول بأخيك فيما جعل كناية أو على أن ذلك خارج مخرج الاستعارة التمثيلية شبه حال موسى ﵇ في تقويته بأخيه بحال اليد في تقويتها بعضد شديد، وجوز أن يكون هناك مجاز مرسل من باب إطلاق السبب على المسبب بمرتبتين بأن يكون الأصل سنقويك به ثم سنؤيدك ثم سنشد عضدك به، وقرأ زيد بن علي، والحسن عضدك بضمتين، وعن الحسن أنه قرأ بضم العين وإسكان الضاد، وقرأ عيسى بفتحهما، وبعضهم بفتح العين وكسر الضاد، ويقال فيه عضد بفتح العين وسكون الضاد ولم أعلم أحدا قرأ بذلك، وقوله تعالى: وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً أي تسلطا عظيما وغلبة راجع على ما قيل أيضا لقوله: إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ وقوله سبحانه: فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما تفريع على ما حصل من مراده أي لا يصلون إليكما باستيلاء أو محاجة بِآياتِنا متعلق بمحذوف قد صرح به في مواضع أخر أي اذهبا بآياتنا أو
Bazıları merfû kıraate göre cevabın mahzuf olduğunu iddia etmişlerdir; ancak emrin mutlaka bir cevabının bulunması gerekmediği için bu iddia reddedilir, dolayısıyla hazif iddiasına gerek yoktur. Übey ve Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ çoğul zamiriyle «يُصَدِّقُونِي» şeklinde okumuşlardır. Bu zamir Hârûn’a değil, Firavun ve ileri gelenlerine aittir; çoğul lafzı tazim için de olabilir denilmiştir. İbn Hâleveyh’ten nakledildiğine göre fiil meczumdur; o bu kıraati yedi kurrâdan «يُصَدِّقْنِي» lafzını meczum okuyanlara şahit kılmış ve şöyle demiştir: 'Eğer merfû olsaydı يُصَدِّقُونَنِي denirdi.' Ebû Hayyân ise bunu naklettikten sonra cezmin emrin cevabına binaen olduğunu ve 'beni tasdik etsinler' ifadesindeki mananın 'onların beni tasdik etmelerini ümit ederim' demek olduğunu zikretmiştir, iyi düşün! { قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz'”; bu onun talebine bir icabettir. Denildiğine göre bu, onun 'onu benimle gönder...' sözüne racidir. Mana: 'Onunla seni kuvvetlendireceğiz ve sana yardım edeceğiz' demektir. 'Pazusunu güçlendirmek', onu kuvvetlendirmekten kinayedir; zira el, dirsekle omuz arası olan pazunun güçlenmesiyle güçlenir; beden de elin güçlenmesiyle güçlenir. 'Kardeşinle' kaydı kinaye kılınan şeye dahil olmadığından hakiki manaya da bir engel yoktur. Yahut bu temsilî istiare kabilindendir; Mûsâ aleyhisselâm’ın kardeşiyle güçlendirilmesi hali, elin güçlü bir pazu ile kuvvetlendirilmesi haline benzetilmiştir. Burada iki mertebeli sebep-müsebbep alakasıyla mecâz-ı mürsel olması da caiz görülmüştür: Aslı 'seni onunla kuvvetlendireceğiz', sonra 'seni teyit edeceğiz', sonra da 'pazunu onunla güçlendireceğiz' şeklinde olur. Zeyd b. Ali ve Hasan iki zamme ile «عُضُدَكَ» şeklinde okumuşlardır. Hasan’dan aynın zammı ve dâdın sükûnuyla okuduğu da nakledilmiştir. Îsâ her ikisinin fethasıyla okumuştur. Bazıları ise aynın fethası ve dâdın kesresiyle okumuşlardır. Bu kelime için aynın fethası ve dâdın sükûnuyla «عَضْد» da denir, ancak böyle okuyan birini bilmiyorum. Allah Teâlâ’nın { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “Ve ikinize öyle bir güç/üstünlük vereceğiz ki”, yani büyük bir galebe ve hâkimiyet vereceğiz kavli de denildiğine göre yine Mûsâ'nın 'beni yalanlamalarından korkuyorum' sözüne racidir. Sübhânehu’nun { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “Artık size erişemeyecekler” kavli ise elde edilen murada terettüp eden bir neticedir; yani ne bir üstünlükle ne de münazara yoluyla ikinize ulaşamazlar. { بِآياتِنا } “Ayetlerimiz sayesinde” ifadesi, başka yerlerde açıkça belirtilen mahzuf bir fiile taalluk eder; yani 'ayetlerimizle gidin' veya
بنجعل أي نسلطكما بآياتنا أو بسلطانا لما فيه من معنى التسلط والغلبة أو بمعنى لا يصلون أي تمتنعون منهم بها أو بحرف النفي على قول بعضهم بجواز تعلق الجار به، وقال الزمخشري: يجوز أن يكون قسما جوابه لا يصلون مقدما عليه أو هو من القسم الذي يتوسط الكلام ويقحم فيه لمجرد التأكيد فلا يحتاج إلى جواب أصلا، ويرد على الأول أن جواب القسم لا يتقدمه ولا يقترن بالفاء أيضا فلعله أراد أن ذلك دال على الجواب وأما هو فمحذوف إلا أنه تساهل في التعبير، وجوز أن يكون صلة لمحذوف يفسره الغالبون في قوله سبحانه: أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ أو صلة له واللام فيه للتعريف لا بمعنى الذي أو بمعناه على رأي من يجوز تقديم ما في حيز الصلة على الموصول إما مطلقا أو إذا كان المقدم ظرفا وتقديمه إما للفاصلة أو للحصر فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ أي واضحات الدلالة على صحة رسالته ﵇ منه ﷿، والظاهر أن المراد بالآيات العصا واليد إذ هما اللتان أظهرهما موسى ﵇ إذ ذاك وقد تقدم في سورة طه سر التعبير عنهما بصيغة الجمع قالُوا ما هذا الذي جئت به إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً أي سحر تختلقه لم يفعل قبله مثله فالافتراء بمعنى الاختلاق لا بمعنى الكذب أو سحر تتعلمه من غيرك ثم تنسبه إلى الله تعالى كذبا فالافتراء بمعنى الكذب لا بمعنى الاختلاق والصفة على هذين الوجهين مخصصة، وقيل:
'nec‘alü' fiiline taalluk eder, yani 'ayetlerimizle sizi üstün kılacağız'; yahut تسلط ve galebe manası içerdiği için 'sultânen' lafzına; yahut 'erişemezler' manasına taalluk eder, yani 'onlar sebebiyle onlara karşı korunursunuz'; yahut car-mecrurun nefy harfine taallukunu caiz görenlerin görüşüne göre nefy harfine bağlıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bunun bir kasem (yemin) olması, cevabının ise öne geçmiş olarak لا يصلون olması caizdir; yahut sadece tekit için kelamın arasına giren ve hiçbir şekilde cevaba ihtiyaç duymayan yemin türündendir.' Birinci ihtimale şöyle itiraz edilir: Kasemin cevabı kasemden önce gelemez ve fâ harfiyle de birleşemez. Belki de o, bunun cevaba delalet ettiğini, asıl cevabın ise mahzuf olduğunu kastetmiş ancak ifadede müsamaha göstermiştir. Bunun, Sübhânehu’nun { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz” kavlindeki 'el-gâlibûn' kelimesinin açıkladığı mahzuf bir sıla olması da caiz görülmüştür; yahut doğrudan ona sıladır, buradaki elif-lâm ise 'ellezî' manasında değil tarif içindir; yahut sılanın sıla edatından önce gelebileceğini —ister mutlak olarak isterse öne geçen zarf olduğunda— caiz görenlerin görüşüne göre 'ellezî' manasındadır. Öne alınması ise ya fasıla ya da hasr (vurgu) içindir. { فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ } “Mûsâ onlara apaçık ayetlerimizle geldiğinde”, yani Allah azze ve celle katından peygamberliğinin aleyhisselâm doğruluğuna delaleti açık delillerle geldiğinde. Zahir olan, ayetlerden kastın asa ve el olduğudur; zira Mûsâ aleyhisselâm o esnada bu ikisini göstermiştir. Tâhâ Suresi’nde bunların çoğul kalıbıyla ifade edilmesinin hikmeti geçmişti. { قالُوا ما هذا } “Dediler ki: 'Bu getirdiğin şey” { إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً } “uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir'”, yani senin uydurduğun, daha önce benzeri yapılmamış bir sihirdir. Bu takdirde iftira, yalan değil 'uydurma/icat etme' manasındadır; yahut başkasından öğrenip sonra yalan yere Allah Teâlâ’ya isnat ettiğin bir sihirdir ki bu durumda iftira uydurma değil 'yalan' manasındadır. Her iki veche göre de sıfat tahsis edicidir. Denildi ki:
المراد بالافتراء التمويه أي هو سحر مموه لا حقيقة له كسائر أنواع السحر. وعليه تكون الصفة مؤكدة والافتراء ليس على حقيقته كما في الوجه الأول. والحق أن من أنواع السحر ما له حقيقة فتكون الصفة مخصصة أيضا وَما سَمِعْنا بِهذا أي نوع السحر أو ما صدر من موسى ﵇ على أن الكلام على تقدير مضاف أي بمثل هذا أو الإشارة إلى ادعاء النبوة ونفيهم السماع بذلك تعمد للكذب فقد جاءهم يوسف ﵇ من قبل بالبينات وما بالعهد من قدم. ويحتمل أنهم أرادوا نفي سماع ادعاء النبوة على وجه الصدق عندهم وكانوا ينكرون أصل النبوات ولا يقولون بصحة شيء منها كالبراهمة وككثير من الإفرنج ومن لحس من فضلاتهم اليوم. والباء كما في مجمع البيان إما على أصلها أو زائدة أي ما سمعنا هذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ أي واقعا في أيامهم، فالجار والمجرور في موضع الحال من هذا بتقدير مضاف والعامل فيه سمعنا.
İftiradan maksat tezvir ve aldatmacadır; yani diğer sihir türleri gibi aslı astarı olmayan, süslenip yaldızlanmış bir sihirdir. Buna göre sıfat tekid edicidir ve iftira birinci vecihteki gibi hakiki manasında değildir. Doğrusu şudur ki sihir türlerinden bazılarının bir hakikati vardır; dolayısıyla sıfat yine tahsis edicidir. { وَما سَمِعْنا بِهذا } “Biz bunu işitmedik”; yani bu sihir türünü veya Mûsâ aleyhisselâm’dan sâdır olan şeyi. Cümle, 'bunun benzerini' takdirinde bir muzâf içerir; yahut işaret peygamberlik iddiasınadır ve bunu işitmediklerini iddia etmeleri kasten söylenen bir yalandır; zira Yûsuf aleyhisselâm daha önce onlara apaçık delillerle gelmişti ve o devrin üzerinden çok uzun bir zaman da geçmemişti. Kendilerince doğru kabul edilecek bir peygamberlik iddiası işitmediklerini kastetmiş olmaları da muhtemeldir; çünkü onlar peygamberliklerin aslını inkâr ediyor, Brahmanlar, pek çok Avrupalı ve bugün onların artıklarını yalayanlar gibi hiçbir peygamberliğin sıhhatini kabul etmiyorlardı. Mecmaü’l-Beyân’da belirtildiği üzere bâ (ب) harfi ya asıl harf-i cerdir ya da zâidedir; yani 'biz bunu işitmedik'. { فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Geçmiş atalarımız döneminde”, yani onların devrinde vuku bulduğunu. Dolayısıyla car-mecrur, takdir edilen bir muzâfla 'bu' lafzından haldir; âmili de 'semi‘nâ' fiilidir.
وجوز أن يكون بهذا على تقدير بوقوع هذا، ويكون الجار متعلقا بذلك المقدر، وأشاروا بوصف آبائهم بالأولين إلى انتفاء ذلك منذ زمان طويل وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ يريد ﵇ بالموصول نفسه، وقرأ ابن كثير «قال» يغيروا ولأنه جواب لقولهم: إنه سحر والجواب لا يعطف بواو ولا غيرها، ووجه العطف في قراءة باقي السبعة أن المراد حكاية القولين ليوازن الناظر المحكي له بينهما فيميز صحيحهما من الفاسد وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ أي العاقبة المحمودة في الدار وهي الدنيا، وعاقبتها أن يختم للإنسان بها بما يفضي به إلى الجنة بفضل الله تعالى وكرمه ووجه إرادة العاقبة المحمودة من مطلق العاقبة انها هي التي دعا الله تعالى إليها عباده، وركب فيهم عقولا لا ترشدهم إليها ومكنهم منها وأزاح عللهم ووفر دواعيهم وحضهم عليها فكأنها لذلك هي المرادة من جميع العباد والغرض من خلقهم، وهذا ما اختاره ابن المنير موافقا لما عليه الجماعة، وحكى أن بعضهم قال له: ما يمنعك أن تقول فهم عاقبة الخير من إضافة العاقبة إلى ذويها باللام كما في هذه الآية، وقوله تعالى: وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ [الرعد: ٤٢] ، وقوله سبحانه: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الأعراف: ١٢٨، القصص: ٨٣] إذ عاقبة الخير هي التي تكون لهم، وأما عاقبة السوء فعليهم لا لهم فقال له: لقد كان لي في ذلك مقال لولا وروده مثل أولئك لهم اللعنة ولهم سوء الدار، ولم يقل وعليهم فاستعمال اللام مكان على دليل على إلغاء الاستدلال باللام على إرادة عاقبة الخير، وقد يقال: إن اللام ظاهرة في النفع ويكفي ذلك في انفهام كون المراد بالعاقبة عاقبة الخير، ويلتزم في
Bunun 'bunun vuku bulduğunu' takdiriyle olması ve car-mecrurun bu takdir edilen kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Atalarını 'el-evvelîn' (ilkler/geçmişler) olarak nitelemekle, bunun çok uzun zamandan beri bulunmadığına işaret etmişlerdir. { وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ } “Mûsâ dedi ki: 'Rabbim, kendi katından kimin hidayet getirdiğini çok daha iyi bilir'”. O aleyhisselâm ism-i mevsul ile bizzat kendisini kastetmektedir. İbn Kesîr 'vâv'sız olarak «قال» şeklinde okumuştur; çünkü bu onların 'o bir sihirdir' sözüne cevaptır ve cevap vâv veya başka bir edatla matuf kılınmaz. Yedi kurrânın geri kalanının kıraatinde atfın gerekçesi ise, muhatabın aralarını mukayese edip doğruyu yanlıştan ayırt edebilmesi için iki sözün birden aktarılmasının murat edilmesidir. { وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Ve bu yurdun güzel akıbetinin kime ait olacağını da [en iyi O bilir]”; yani dünya yurdundaki övgüye layık akıbetin. Dünyanın güzel akıbeti, insanın hayatının Allah Teâlâ’nın lütuf ve keremiyle cennete ulaştıracak bir sonla noktalanmasıdır. Mutlak akıbet lafzından övgüye değer akıbetin kastedilmesinin yönü şudur: Allah Teâlâ’nın kullarını davet ettiği, akıllarını ona sevk edecek şekilde donattığı, imkân sağladığı, mazeretlerini ortadan kaldırdığı, teşviklerini çoğalttığı ve yönlendirdiği akıbet budur; adeta bu sebeple bütün kullardan istenen ve onların yaratılış gayesi olan akıbet odur. Bu, İbnü’l-Münîr’in cemaatin görüşüne muvafık olarak tercih ettiği husustur. Kendisine birinin şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu ayette ve Allah Teâlâ’nın { وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “Kâfirler bu yurdun akıbetinin kime ait olduğunu yakında bilecekler” [er-Ra‘d 13/42] ve Sübhânehu’nun { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet müttakilerindir” [el-A‘râf 7/128; el-Kasas 28/83] kavillerinde olduğu gibi akıbetin sahiplerine lâm harfiyle izafe edilmesinden hayırlı akıbetin anlaşıldığını söylemene ne engel var? Zira hayır akıbeti onların lehinedir (له), kötü akıbet ise aleyhlerinedir (عليه).' İbnü’l-Münîr ona şöyle demiştir: 'Eğer { أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “İşte lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır” gibi ayetler gelmeseydi bu konuda söyleyecek sözüm olurdu. Ayette 'aleyhim' demeyip 'lâm'ı 'alâ' yerine kullanması, lâm harfinden hayır akıbetinin murat edildiğine dair istidlal yapmayı geçersiz kılmaktadır.' Buna karşılık şöyle denilebilir: Lâm harfi menfaat anlamında zahirdir; bu da akıbetten muradın hayırlı akıbet olduğunu anlamak için yeterlidir. İbnü’l-Münîr’in getirdiği
نحو الآية التي أوردها ابن المنير كونها من باب التهكم، وهذا نظير ما قالوا: إن البشارة في الخير، وبشرهم بعذاب أليم من باب التهكم.
ayetin benzerlerinde ise bunun tehekküm (ince alay) kabilinden olduğu kabul edilir. Bu durum, 'Müjde hayır hakkındadır; onları elem verici bir azapla müjdele ifadesi ise tehekküm kabilindendir' demelerine benzer.
وقال الطيبي انتصارا للبعض أيضا: قلت: الآية غير مانعة عن ذلك فإن قرينة اللعنة والسوء مانعة عن إرادة الخير وإنما أتى بلهم ليؤذن بأنهما حقان ثابتان لهم لازمان إياهم، ويعضده التقديم المفيد للاختصاص فتدبر وقرأ حمزة، والكسائي. «يكون» بالياء التحتية، لأن المرفوع مجازي التأنيث ومفصول عن رافعه.
Tîbî de diğer görüşü savunarak şöyle demiştir: 'Derim ki: Ayet buna engel değildir; zira lanet ve kötülük karinesi hayrın kastedilmesine engeldir. Onlara 'lehüm' (onlarındır) denilerek getirilmesi, bu ikisinin onlar için sabit ve onlara ayrılmaz iki hak olduğunu bildirmek içindir. İhtisası ifade eden takdim de bunu desteklemektedir, iyi düşün!' Hamza ve Kisâî yâ ile «يَكُونُ» şeklinde okumuşlardır; çünkü fâil mecâzî müennestir ve fiilinden ayrılmıştır.
إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ أي لا يفوزون بمطلوب ولا ينجون عن محذور، وحاصل كلام موسى ﵇ ربي أعلم منكم بحال من أهله سبحانه للفلاح الأعظم حيث جعله نبيا وبعثه بالهدى ووعده حسن العقبى، ولو كان كما تزعمون كاذبا ساحرا مفتريا لما أهله لذلك لأنه غني حكيم لا يرسل الكاذبين ولا ينبىء الساحرين ولا يفلح عنده الظالمون وَقالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي قاله اللعين بعد ما جمع السحرة وتصدى للمعارضة، والظاهر أنه أراد حقيقة ما يدل عليه كلامه وهو نفي علمه بإله غيره دون وجوده فإن عدم العلم بالشيء لا يدل على عدمه، ولم يجزم بالعدم بأن يقول: ليس لكم إله غيري مع أن كلا من هذا وما قاله كذب، لأن ظاهر قول موسى ﵇ له لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلا رب السماوات والأرض بصائر يقتضي أنه كان عالما بأن إلههم غيره، وما تركه أوفق ظاهرا بما قصده من تبعيد قومه عن اتباع موسى ﵇ اختيارا لدسيسة شيطانية وهو إظهار أنه منصف في الجملة ليتوصل بذلك إلى قبولهم ما يقوله لهم بعد في أمر الإله وتسليمهم إياه له اعتمادا على ما رأوا من إنصافه فكأنه قال ما علمت في الأزمنة الماضية لكم إلها غيري كما يقول موسى، والأمر محتمل وسأحقق لكم ذلك.
{ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler”; yani ne arzu ettiklerine kavuşabilirler ne de sakındıklarından kurtulabilirler. Mûsâ aleyhisselâm’ın sözünün özü şudur: 'Rabbim, peygamber kıldığı, hidayetle gönderdiği ve güzel akıbet vaat ettiği kimsenin en büyük kurtuluşa ehil olma halini sizden çok daha iyi bilir. Eğer sizin iddia ettiğiniz gibi yalancı, büyücü ve iftiracı biri olsaydı, onu buna ehil kılmazdı; zira O Ganî’dir, Hakîm’dir; yalancıları elçi göndermez, büyücülere peygamberlik vermez ve O’nun katında zalimler felaha eremez.' { وَقالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum'”. Melun bunu büyücüleri toplayıp karşı koymaya giriştiğinde söylemiştir. Zahir olan, sözünün delalet ettiği hakiki manayı, yani başka bir ilahın varlığını değil, kendisinin bundan başka bir ilah bilmediğini kastettiğidir; zira bir şeyin bilinmemesi onun yokluğuna delalet etmez. Her ne kadar bu sözü de diğeri gibi yalan olsa da 'sizin benden başka bir ilahınız yoktur' diyerek kesin bir yokluk bildirmemiştir. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm’ın ona söylediği { لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ } “Andolsun sen de bildin ki bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir” sözünün zahiri, Firavun’un ilahlarının kendisinden başkası olduğunu bildiğini iktiza etmektedir. Kaçındığı bu kesin ifade, şeytanî bir hileye başvurarak kavmini Mûsâ aleyhisselâm’a tâbi olmaktan uzaklaştırma gayesine zahiren daha uygundur. Bu hile de kendisini görünüşte insaflı göstermesidir; ta ki onun bu insafını görerek itimat etsinler ve bundan sonra ilah konusunda kendilerine söyleyeceği şeyleri kabul edip teslim olsunlar. Sanki şöyle demiştir: 'Geçmiş zamanlarda Mûsâ’nın dediği gibi sizin benden başka bir ilahınız olduğunu bilmedim; mesele ihtimallidir, bunu sizin için araştırıp tahkik edeceğim.'
فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ أي اصنع لي آجرا فَاجْعَلْ لِي منه صَرْحاً أي بناء مكشوفا عاليا من صرح الشيء إذا ظهر لَعَلِّي أَطَّلِعُ أي أطلع وأصعد فافتعل بمعنى الفعل المجرد كما في البحر وغيره.
{ فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ } “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak”, yani benim için tuğla pişir. { فَاجْعَلْ لِي } “Ve bana yap”, yani ondan { صَرْحاً } “yüksek bir kule”, yani açık ve yüksek bir bina yap; bu kelime bir şey açığa çıktığında kullanılan صرح الشيء tabirinden gelir. { لَعَلِّي أَطَّلِعُ } “Umulur ki çıkarım”, yani yükselip çıkarım. el-Bahr ve diğerlerinde belirtildiği üzere iftiâl bâbı mücerret fiil manasındadır.
إِلى إِلهِ مُوسى الذي ذكر أنه إلهه وإله العالمين، كأنه يوهم قومه أنه تعالى لو كان كما يقول موسى لكان جسما في السماء كون الأجسام فيها يمكن الرقي إليه ثم قال: وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ فيما يذكر تأكيدا لما أراد وإعلاما بأن ترجيه الصعود إلى إله موسى ﵇ ليس لأنه جازم بأنه هناك، والأمر بجعل الصرح وبنائه لا يدل على أنه بني، وقد اختلف في ذلك فقيل بناه وذكر من وصفه ما الله ﷿ أعلم به، وقيل لم يبن وعلى هذا يكون قوله ذلك وأمره للتلبيس على قومه وإيهامه إياهم أنه بصدد تحقيق الأمر، ويكون ما ذكر ذكرا لأحد طرق التحقيق فيتمكن من أن يقول بعده حققت الأمر بطريق آخر فعلمت أن ليس لكم إله غيري وأن موسى كاذب فيما يقول، وعلى الأول يحتمل أن يكون صعد الصرح وحده أو مع من يأمنه على سره وبقي ما بقي ثم نزل إليهم فقال لهم: صعدت إلى إله موسى وحققت أن ليس الأمر كما يقول وعلمت أن ليس لكم إله غيري. وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي قال: لما بني له الصرح ارتقى فوقه فأمر بنشابة فرمى بها نحو السماء فردت إليه وهي متلطخة دما فقال قتلت إله موسى، وهذا إن صح من باب التهكم بالفعل ولا أظنه يصح، وأيا ما كان فالقوم كانوا في غاية الغباوة والجهل وإفراط العماية والبلادة وإلا لما نفق عليهم مثل هذا الهذيان. ولله تعالى خواص في الأزمنة والأمكنة والأشخاص، ولا يبعد أن يقال كان فيهم من ذوي العقول من يعلم تمويهه وتلبيسه ويعتقد هذيانه فيما يقول إلا أنه نظم نفسه في سلك الجهال ولم يظهر خلافا لما عليه اللعين بحال من الأحوال وذلك إما للرغبة فيما لديه أو للرهبة من سطوته واعتدائه عليه وكم رأينا عاقلا وعالما فاضلا يوافق لذلك الظلمة الجبابرة ويصدقهم فيما يقولون وإن كان مستحيلا أو كفرا بالآخرة.
{ إِلى إِلهِ مُوسى } “Mûsâ’nın ilahına”; hani kendisinin ve âlemlerin ilahı olduğunu söylediği ilaha. Sanki kavmine Allah Teâlâ’nın Mûsâ’nın dediği gibi olması halinde gökte bir cisim olacağını, gökteki cisimlere ise yükselmenin mümkün olduğunu vehmettirmek istemektedir. Sonra muradını tekit etmek ve Mûsâ aleyhisselâm’ın ilahına yükselme ümidinin O’nun orada olduğuna kesin inandığından kaynaklanmadığını bildirmek üzere: { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum” dedi; yani söylediklerinde. Kulenin yapılmasını ve inşa edilmesini emretmesi onun inşa edildiğine delalet etmez. Bu konuda ihtilaf edilmiştir: İnşa ettiği ve vasfına dair ancak Allah azze ve celle’nin bileceği şeylerin anlatıldığı söylenmiştir. İnşa edilmediği de söylenmiştir; buna göre bu sözü ve emri, kavmini aldatmak ve onlara meseleyi tahkik etme peşinde olduğu intibaını vermek içindir. Bu zikredilen de tahkik yollarından birinin zikridir; böylece bundan sonra: 'Meseleyi başka bir yolla tahkik ettim ve sizin benden başka bir ilahınız olmadığını, Mûsâ’nın söylediklerinde yalancı olduğunu anladım' diyebilecektir. Birinci görüşe göre ise kuleye tek başına yahut sırrına güvendiği kimselerle çıkmış, bir müddet kaldıktan sonra inip onlara şöyle demiş olması muhtemeldir: 'Mûsâ’nın ilahına çıktım ve işin onun dediği gibi olmadığını tahkik ettim; sizin benden başka bir ilahınız olmadığını anladım.' İbn Ebî Hâtim es-Süddî’den şöyle rivayet etmiştir: 'Onun için kule inşa edilince üzerine çıktı, bir ok getirtip göğe doğru attı. Ok kana bulanmış olarak kendisine geri döndü. Bunun üzerine: Mûsâ’nın ilahını öldürdüm dedi.' Bu rivayet sahih ise fiilî bir tehekküm kabilindendir, fakat sahih olduğunu zannetmiyorum. Her halükârda o kavim son derece ahmak, cahil, aşırı derecede basiretsiz ve bön idiler; aksi takdirde böyle bir hezeyan onlara yutturulamazdı. Allah Teâlâ’nın zamanlarda, mekânlarda ve şahıslarda birtakım hususiyetleri vardır. Aralarında onun bu yaldızlı aldatmacasını ve hilesini bilen, söylediklerinin hezeyan olduğuna inanan akıl sahiplerinin bulunduğu; ancak melunun durumuna hiçbir şekilde karşı çıkmayıp kendilerini cahiller zümresine kattıkları da uzak bir ihtimal değildir. Bu da ya onun nezdindekilere tamah etmelerinden ya da onun satvetinden ve kendilerine saldırmasından korktuklarındandır. Nitekim aklı başında, faziletli bir âlimin bu tür sebeplerle zorba zalimlere uyduğunu ve söyledikleri imkânsız yahut ahireti inkâr bile olsa onları tasdik ettiğini çokça görmüşüzdür.
وكان قول اللعين لموسى ﵇ لئن اتخذت إلها غيري لأجعلنك من المسجونين بعد هذا القول المحكي هاهنا بأن يكون قاله وأردفه بإخبارهم على البت أن لا إله لهم غيره، ثم هدد موسى بالسجن إن بدا منه ما يشعر بخلافه، وهذا وجه في الآية لا يخلو عن لطف وإن كان فيه نوع خفاء وفيها أوجه أخر. الأول أنه أراد بقوله: ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي نفي العلم دون الوجود كما في ذلك الوجه إلا أنه لم ينف الوجود لأنه لم يكن عنده ما يقتضي الجزم بالعدم وأراد بقوله إني لأظنه من الكاذبين إني لأظنه كاذبا في دعوى الرسالة من الله تعالى، وأراد بقوله: يا هامان أوقد لي على الطين إلخ إعلام الناس بفساد دعواه تلك بناء على توهمه أنه تعالى إن كان كان في السماء بأنه لو كان رسولا منه تعالى فهو ممن يصل إليه، وذلك بالصعود إليه وهو مما لا يقوى عليه الإنسان فيكون من نوع المحال بالنسبة إليه فما بنى عليه وهي الرسالة منه تعالى مثله، فقوله: فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لإظهار عدم إمكان الصعود الموقوف عليه صحة دعوى الرسالة في زعمه ولعل للتهكم.
Melunun Mûsâ aleyhisselâm’a { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهShieldاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “Eğer benden başka bir ilah edinirsen seni mutlaka zindana atılanlardan ederim” [eş-Şuarâ 26/29] sözü, burada aktarılan sözünden sonra idi; şöyle ki bunu söylemiş ve ardından kesin olarak kendilerinden başka ilahları olmadığını bildirmiş, sonra da aksini hissettirecek bir tavır sergilerse Mûsâ’yı zindanla tehdit etmiştir. Bu, ayette bir miktar kapalılık bulunsa da latif bir vecihtir. Ayette başka vecihler de vardır: Birincisi: { ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } sözüyle, bu vecihte olduğu gibi varlığı değil bilgiyi nefyetmeyi kastetmiştir; ancak yokluğa kesin hükmetmeyi gerektirecek bir delile sahip olmadığı için varlığı büsbütün nefyetmemiştir. { إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } sözüyle de 'onun Allah Teâlâ’dan elçilik iddiasında yalancı olduğunu sanıyorum' demek istemiştir. { يا هامانُ أَوْقِدْ لِي عَلَى الطِّينِ } kavliyle ise, Allah Teâlâ’nın —eğer varsa— gökte olduğu vehmine dayanarak insanlara bu iddianın bozukluğunu bildirmeyi amaçlamıştır; zira eğer O’ndan gelen bir elçi ise O’na ulaşabilen biridir, bu da O’na yükselmekle olur, insanoğlu ise buna güç yetiremez ve bu onun için imkânsız türündendir; dolayısıyla buna dayanan şey, yani O’ndan elçilik de imkânsızdır. O halde { فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً } sözü, zannınca risalet davasının sıhhatinin kendisine bağlı olduğu yükselmenin imkânsızlığını göstermek içindir; 'le‘allî' (umulur ki) ifadesi ise tehekküm içindir.
الثاني أنه أراد أيضا نفي العلم بالوجود دون الوجود نفسه لكنه كان في نفي العلم ملبسا على قومه كاذبا فيه حيث كان يعلم أن لهم إلها غيره هو إله الخلق أجمعين، وهو الله ﷿ وأراد بقوله: وَإِنِّي إلخ إني لأظنه كاذبا في دعوى الرسالة كما في سابقه، وأراد بقوله يا هامان إلخ طلب أن يجعل له ما يزيل به شكه في الرسالة، وذلك بأن يبني له رصدا في موضع عال يرصد منه أحوال الكواكب الدالة على الحوادث الكونية بزعمه فيرى هل فيها ما يدل على إرسال الله تعالى إياه.
İkincisi: Varlığın kendisini değil, yine varlığa dair bilgiyi nefyetmeyi kastetmiştir; ancak kavminden başka bir ilahları —ki o da bütün mahlukatın ilahı olan Allah azze ve celle’dir— olduğunu bildiği halde bu bilgiyi nefyetmekle kavmini aldatmış ve yalan söylemiştir. { وَإِنِّي } ve devamıyla bir önceki vecihte olduğu gibi 'risalet iddiasında yalancı sanıyorum' demek istemiştir. 'Ey Hâmân...' sözüyle ise risaletteki şüphesini giderecek bir şey yapmasını talep etmiştir; bu da yüksek bir yerde, zannınca kevnî hadiselere delalet eden yıldızların durumlarını gözlemleyeceği bir rasathane inşa etmesi, böylece Allah Teâlâ’nın onu elçi gönderdiğine delalet eden bir işaret bulunup bulunmadığına bakmasıdır.
وتعقب بأنه لا يناسب قوله: فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى إلا أن يراد فأطلع على حكم إله موسى بأوضاع الكواكب والنظر فيها هل أرسل موسى كما يقول أم لا؟ فيكون الكلام على تقدير مضاف وإِلى فيه بمعنى على، وجوز على هذا الوجه أن يكون قد أراد بإله موسى الكواكب فكأنه قال لعلي أصعد إلى الكواكب التي هي إله موسى فأنظر هل فيها ما يدل على إرسالها إياه أو لعلي أطلع على حكم الكواكب التي هي إله موسى في أمر رسالته وهو كما ترى، وبالجملة هذا الوجه مما لا ينبغي أن يلتفت إليه. الثالث أنه أراد بنفي علمه بإله غيره نفي وجوده وبظنه كاذبا ظنه كاذبا في إثباته إلها غيره ويفسر الظن باليقين كما في قول دريد بن الصمة:
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu izah, 'Mûsâ’nın ilahının hükmüne yıldızların konumları ve onlara bakmak suretiyle vakıf olayım da dediği gibi Mûsâ’yı elçi göndermiş mi göndermemiş mi göreyim' manası kastedilmedikçe { فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى } sözüne uygun düşmez. Bu takdirde kelamda mahzuf bir muzâf bulunur ve 'ilâ' harfi 'alâ' manasında olur. Bu veche göre Mûsâ’nın ilahından kastının yıldızlar olması da caiz görülmüştür; sanki şöyle demiştir: 'Umulur ki Mûsâ’nın ilahı olan yıldızlara yükselirim de beni elçi gönderdiklerine dair bir işaret var mı bakarım yahut Mûsâ’nın ilahı olan yıldızların onun elçilik işindeki hükmüne vakıf olurum.' Bu izah görüldüğü gibidir; hasılı bu vecih itibar edilmemesi gereken şeylerdendir. Üçüncüsü: Kendisinden başka bir ilah bilmediğini nefyetmekle onun varlığını nefyetmeyi; onu yalancı sanmasıyla da kendisinden başka bir ilah ispat etmesinde yalancı saydığını kastetmiştir. Dureyd b. es-Sımme’nin şu sözünde olduğu gibi zan, yakîn (kesin bilgi) olarak tefsir edilir:
فقلت لهم ظنوا بألفي مدجج ... سراتهم في الفارسي المسرد
Onlara dedim ki: İki bin tam teçhizatlı süvariyi kesin olarak bilin... / Önde gelenleri Fars yapımı örgü zırhlar içindedir.
فإثبات الظن المذكور لا يدفع إرادة ذلك النفي، وجوز بعضهم إبقاءه على ظاهره، وقال في دفع المنافاة: يمكن أن يقال: الظاهر أن كلامه الأول كان تمويها وتلبيسا على القوم، والثاني كان مواضعة مع صاحب سره هامان فإثبات الظن في الثاني لا يدفع أن يكون العلم في الأول لنفي المعلوم، وفيه أنه يأبى ذلك سوق الآية، والفاء في فأوقد لي وطلبه بناء الصرح راجيا الصعود إلى إله موسى ﵇ أراد به التهكم كأنه نسب إلى موسى ﵇ القول بأن إلهه في السماء فقال: يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً [غافر: ٣٦] لأصعد إلى إله موسى متهكما به، وهذا نظير ما إذا أخبرك شخص بحياة زيد وأنه في داره، وأنت تعلم خلاف ذلك فتقول لغلامك بعد أن تذكر علمك بما يخالف قوله متهكما به يا غلام أسرج لي الدابة لعلي أذهب إلى فلان وأستأنس به بل ما قاله فرعون أظهر في التهكم مما ذكر فطلبه بناء الصرح بناء على هذا لا يكون منافيا لما ادعاه أولا وآخرا من العلم واليقين.
Dolayısıyla söz konusu zannın ispatı o nefiy iradesine mâni değildir. Bazıları zannı zahiri üzere bırakmayı caiz görmüş ve tenakuzun giderilmesi hakkında şöyle demiştir: Birinci sözünün kavmine karşı bir tezvir ve aldatmaca, ikincisinin ise sırdaşı Hâmân ile baş başa kaldığındaki bir uzlaşma olduğu söylenebilir; dolayısıyla ikincisinde zannın ispatı, birincisindeki bilginin malumu nefyetmek için olmasına engel teşkil etmez. Ancak ayetin akışı buna engeldir. 'Benim için yak' ifadesindeki fâ harfi ile Mûsâ aleyhisselâm’ın ilahına yükselmeyi umarak kulenin inşasını talep etmesi tehekküm amaçlıdır; sanki Mûsâ aleyhisselâm’a ilahının gökte olduğu sözünü nispet etmiş ve onunla alay ederek: { يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً } “Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap” [el-Mü'min 40/36] demiştir. Bu durum, bir kimsenin sana Zeyd’in hayatta olduğunu ve evinde bulunduğunu haber vermesi, senin ise bunun aksini bilip tehekküm yoluyla hizmetçine aksini bildiğini belirttikten sonra: 'Ey غلام! Hayvana eyeri vur, umulur ki filancaya gider onunla sohbet ederim' demene benzer; hatta Firavun’un söylediği tehekkümde bundan daha açıktır. Buna binaen kule inşasını talep etmesi, başta ve sonda iddia ettiği ilim ve yakîn ile çelişmez.
وقال بعضهم في دفع ما قيل: من المنافاة: إنها إنما تكون لو لم يكن قوله: لعلي أطلع إلخ على طريق التسليم والتنزل، وقال آخر في ذلك: إن اللعين كان مشركا يعتقد أن من ملك قطرا كان إلهه ومعبود أهله فما أثبته في قوله:
Bazıları ileri sürülen tenakuzun definde şöyle demiştir: Tenakuz, ancak { لَعَلِّي أَطَّلِعُ } ve devamındaki sözünün hasmın görüşünü farazi olarak kabul edip tenzile (hasmın seviyesine inmeye) dayalı olmaması halinde söz konusu olur. Bir başkası ise bu hususta şöyle demiştir: Melun bir müşrikti; bir ülkeye sahip olan kimsenin oranın ilahı ve ahalisinin mabudu olduğuna inanıyordu. Dolayısıyla şu kavlinde ispat ettiği ilah:
لَعَلِّي أَطَّلِعُ إلخ الإله لغير مملكته وما نفاه إلهها كما يشير إليه قوله لكم ولا يخلو عن بحث.
{ لَعَلِّي أَطَّلِعُ } ve devamında kendi mülkünün dışındaki ilahtır; nefyettiği ise 'sizin için' sözünün de işaret ettiği üzere kendi mülkünün ilahıdır. Ancak bu da tartışmasız değildir.
وفي الكشاف القول بالمناقضة بين بناء الصرح وما ادعاه من العلم واليقين إلا أنه قال قد خفيت على قومه لغباوتهم وبلههم أو لم تخف عليهم ولكن كلا كان يخاف على نفسه سوطه وسيفه وإذا فتح هذا الباب جاز إبقاء الظن على ظاهره من غير حاجة إلى دفع التناقض، والأولى عندي السعي في دفع التناقض فإذا لم يمكن استند في ارتكاب المخذول إياه إلى جهله أو سفهه وعدم مبالاته بالقوم لغباوتهم أو خوفهم منه أو نحو ذلك، واعترض القول بأنه أراد بنفي علمه بإله غيره نفي وجوده فقال في التحقيق: وذكره غيره أيضا إنه غير سديد فإن عدم العلم بالشيء لا يدل على عدمه لا سيما عدم علم شخص واحد. وقال القاضي البيضاوي: هذا في العلوم الفعلية صحيح لأنها لازمة لتحقق معلوماتها فيلزم من انتفائها انتفاؤها ولا كذلك العلوم الانفعالية ورد بأن غرض قائل ذلك أن عدم الوجود سبب لعدم العلم بالوجود في الجملة ولا شك أنه كذلك فأطلق المسبب وأريد السبب لا أن بينهما ملازمة كلية على أنه لما كان من أقوى أسباب عدم العلم لأنه المطرد جاز أن يطلق ويراد به الوجود إذ لا يشترط في فن البلاغة اللزوم العقلي بل العادي والعرفي كاف أيضا وقد يقول أحد منا لا أعلم ذلك أي لو كان موجودا لعلمته إذا قامت قرينة وهذا الاستعمال شائع في عرفي العرب والعجم عند العامة والخاصة ومنه قول المزكي: إذا سئل عن عدالة الشهود لا أعلم كيف، وكان المخذول يدعي الإلهية، ثم الظاهر أن الكلام على تقدير إرادة نفي الوجود كناية لا مجاز، وبالجملة ما ذكر وجه وجيه وتعيين الأوجه مفوض إلى ذهنك والله تعالى الموفق.
Keşşâf’ta kule inşası ile iddia ettiği ilim ve yakîn arasında tenakuz olduğu görüşü benimsenmiş, ancak şöyle denilmiştir: Bu durum ahmaklıkları ve bönlükleri sebebiyle kavmine gizli kalmıştır; yahut onlara gizli kalmamış fakat hepsi onun kırbacından ve kılıcından canını koruma derdine düşmüştür. Bu kapı açıldığında tenakuzu gidermeye gerek kalmaksızın zannı zahiri üzere bırakmak caiz olur. Bana göre evlâ olan tenakuzu gidermeye çalışmaktır; bu mümkün olmadığında ise melunun bu çelişkiye düşmesi cehaletine, sefihliğine, kavminin ahmaklığı veya korkusu sebebiyle onları umursamamasına yahut benzeri sebeplere dayandırılır. Kendisinden başka bir ilah bilmediğini söyleyerek onun varlığını nefyetmeyi kastettiği görüşüne itiraz edilmiş ve et-Tahkîk’te —başkaları da bunu zikretmiştir— şöyle denilmiştir: Bu doğru değildir; zira bir şeye dair bilginin bulunmaması onun yokluğuna delalet etmez, hele ki tek bir şahsın bilgisizliği hiç delalet etmez. Kādî Beyzâvî ise şöyle demiştir: 'Bu durum fiilî ilimlerde doğrudur; çünkü bu ilimler malumlarının gerçekleşmesi için lazımdır, dolayısıyla onların yokluğundan malumların yokluğu gerekir; infiâlî ilimler ise böyle değildir.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunu söyleyenin maksadı, varlığın bulunmamasının genel olarak varlığa dair bilginin bulunmamasına sebep olmasıdır; bunda ise şüphe yoktur. Dolayısıyla müsebbep zikredilip sebep kastedilmiştir, aralarında küllî bir mülazemet olduğu için değil. Kaldı ki yokluk, bilginin bulunmamasının en güçlü sebeplerinden biri olduğundan —çünkü süreklilik arz eder— zikredilip onunla varlığın kastedilmesi caizdir; zira belagat ilminde aklî lüzum şart kılınmaz, âdî ve örfî lüzum da kâfidir. Bizden biri bir karine bulunduğunda 'Bunu bilmiyorum' der; yani 'Eğer mevcut olsaydı bilirdim' demek ister. Bu kullanım hem Arap hem de Acem örfünde, avam ve havas nezdinde yaygındır. Şahitlerin adaleti sorulduğunda tezkiyenin 'Nasıl olduklarını bilmiyorum' demesi de bu kabildendir. O melun ise ilahlık iddia ediyordu. Sonra zahir olan, varlığı nefyetme iradesi takdirinde sözün mecaz değil kinaye olmasıdır. Hasılı zikredilen bu vecih gayet makuldür; vecihlerin tayini ise senin zihnine havale edilmiştir. Başarıyı veren Allah Teâlâ’dır.
واستدل بعض من يقول: إن الله تعالى في السماء بالمعنى الذي أراده سبحانه في قوله ﷿: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ [الملك: ١٦] حسبما يقول السلف بهذه الآية، ووجه ذلك بأن فرعون لو لم يسمع من موسى ﵇ أن إلهه في السماء لما قال: فاجعل لي صرحا لعلي أطلع إلى إله موسى فقوله ذلك دليل السماع إلا أنه أخطأ في فهم المراد مما سمعه فزعم أن كونه تعالى في السماء بطريق المظروفية والتمكن ونحوهما مما يكون للأجسام، وأنت تعلم أن هذا الاستدلال في غاية الضعف وإثبات مذهب السلف لا يحتاج إلى أن يتمسك له بمثل ذلك وفي قول المخذول:
Selefin dediği üzere Allah Teâlâ’nın, Sübhânehu’nun { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ } “Gökte olandan emin mi oldunuz?” [el-Mülk 67/16] kavlinde murat ettiği manayla gökte olduğunu söyleyenlerden bazıları bu ayetle istidlal etmişlerdir. Bunun izahı şöyledir: Firavun, Mûsâ aleyhisselâm’dan ilahının gökte olduğunu işitmemiş olsaydı, 'Bana bir kule yap da Mûsâ’nın ilahına çıkayım' demezdi. Dolayısıyla onun bu sözü işittiğinin delilidir; ancak işittiği şeyin muradını anlamakta hata etmiş ve O’nun Teâlâ gökte olmasının cisimlere mahsus olan zarfiyet ve mekân tutma gibi yollarla olduğunu zannetmiştir. Sen de bilirsin ki bu istidlal son derece zayıftır ve Selef mezhebinin ispatı bu gibi şeylere tutunmaya muhtaç değildir. O melunun sözündeki:
أوقد لي على الطين والمراد به اللبن دون اصنع لي آجرا إشارة إلى أنه لم يكن لهامان علم بصنعة الآجر فأمره باتخاذه على وجه يتضمن التعليم، وفي الآثار ما يؤيد ذلك، فقد أخرج ابن المنذر عن ابن جريج قال: فرعون أول من أمر بصنعة الآجر وبنائه، وأخرج هو وجماعة عن قتادة قال بلغني أن فرعون أول من طبخ الآجر وصنع له الصرح. وعن عمر رضي الله تعالى عنه أنه حين سافر إلى الشام ورأى القصور المشيدة بالآجر قال ما علمت أن أحدا بنى بالآجر غير فرعون وفي أمره إياه وهو وزيره ورديفه بعمل السفلة من الإيقاد على الطين مناديا له باسمه دون تكنية وتلقيب بيا دون ما يدل على القرب في وسط الكلام دون أوله من الدلالة على تجبره وتعظمه ما لا يخفى.
'Bana tuğla yap' demeyip { أَوْقِدْ لِي عَلَى الطِّينِ } “Benim için çamurun üzerinde ateş yak” —ki bundan kasıt kerpiçtir— demesinde, Hâmân’ın tuğla yapma sanatını bilmediğine, bu yüzden ona öğretmeyi de içeren bir üslupla bunu yapmasını emrettiğine bir işaret vardır. Rivayetlerde de bunu destekleyen hususlar mevcuttur. Nitekim İbnü’l-Münzir İbn Cüreyc’den şöyle rivayet etmiştir: 'Tuğla yapılmasını ve onunla bina inşa edilmesini ilk emreden Firavun’dur.' O ve bir grup âlim Katâde’den şöyle nakletmişlerdir: 'Bana ulaştığına göre tuğlayı ilk pişiren ve kendisi için kule yaptıran Firavun’dur.' Ömer radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre Şam’a seyahat edip tuğladan yapılmış yüksek köşkleri gördüğünde: 'Firavun’dan başka kimsenin tuğlayla bina yaptığını bilmiyordum' demiştir. Veziri ve sağ kolu olan kimseye, çamur üzerinde ateş yakmak gibi aşağı tabakanın işini yapmasını emretmesinde, ona künye ve lakap vermeksizin ismiyle hitap etmesinde, yakınlık bildiren edatlar yerine 'yâ' nidasını kullanmasında ve bunu sözün başında değil ortasında zikretmesinde onun zorbalığına ve kibrine gizli olmayan açık bir delalet vardır.
وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ أي رأوا كل من سواهم حقيرا بالإضافة إليهم ولم يروا العظمة والكبرياء إلا لأنفسهم فنظروا إلى غيرهم نظر الملوك إلى العبيد فِي الْأَرْضِ الأكثرون على أن المراد في أرض مصر، وقيل: المراد بها الجرم المعروف المقابل للسماء، وفي التقييد بها تشنيع عليهم حيث استكبروا فيما هو أسفل الأجرام وكان اللائق بهم أن ينظروا إلى محلهم وتسفله فلا يستكبروا بِغَيْرِ الْحَقِّ أي بغير الاستحقاق لما أن رؤيتهم تلك باطلة ولا تكون رؤية الكل حقيرا بالإضافة إلى الرائي ورؤية العظمة والكبرياء لنفسه على الخصوص دون غيره حقا إلا من الله ﷿، ومن هنا قال الزمخشري: الاستكبار بالحق إنما هو الله تعالى وكل مستكبر سواه ﷿ فاستكباره بغير الحق،
{ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ } “O ve askerleri büyüklük tasladılar”; yani kendilerinden başkasını kendilerine nispetle hakir gördüler, azamet ve kibriyâyı sadece kendilerine ait saydılar ve başkalarına kralların kölelere baktığı gibi baktılar. { فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde”; çoğunluğa göre bundan kasıt Mısır toprağıdır. Bir görüşe göre ise göğün karşılığı olan malum yerküredir. Yeryüzü ile kayıtlanmasında onları kınama ve rezil etme vardır; zira en altta bulunan bir cisimde büyüklük taslamışlardır, oysa onlara yakışan bulundukları mekâna ve onun aşağılığına bakıp kibirlenmemeleriydi. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Haksız yere”; yani hiçbir hakları olmaksızın; çünkü onların bu bakışı batıldır ve herkesi kendine nispetle hakir görmek, azamet ve kibriyâyı başkasına değil sadece kendi nefsine has kılmak ancak Allah azze ve celle için haktır. Buradan hareketle Zemahşerî şöyle demiştir: 'Hak ile büyüklük taslamak ancak Allah Teâlâ’ya aittir; O’ndan azze ve celle başka her mütekebbirin kibri ise haksız yerdir.'
وفي الحديث القدسي: «الكبرياء ردائي والعظمة إزاري فمن نازعني واحدا منهما ألقيته في النار»
Kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kibriyâ benim ridâm, azamet ise benim izârımdır. Kim bunlardan birinde benimle çekişirse onu cehenneme atarım.»
وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ
{ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ } “Ve sandılar ki onlar bize döndürülmeyecekler”;
بالبعث للجزاء، والظن قيل: إما على ظاهره أو عبر عن اعتقادهم به تحقيرا لهم وتمهيلا، وقرأ حمزة والكسائي ونافع لا يُرْجَعُونَ بفتح الياء وكسر الجيم.
ceza için diriltilmek üzere [bize dönmeyeceklerini sandılar]. Buradaki zannın ya zahiri üzere olduğu ya da onları tahkir etmek ve küçümsemek amacıyla inançlarının zan olarak ifade edildiği söylenmiştir. Hamza, Kisâî ve Nâfi‘ yâ’nın fethası ve cîm’in kesresiyle «لا يَرْجِعُونَ» şeklinde okumuşlardır.
فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ أي ألقيناهم وأغرقناهم فيه، وقد مر تفصيل ذلك، وفي التعبير بالنبذ وهو إلقاء الشيء الحقير وطرحه لقلة الاعتداد به ولذلك قال الشاعر:
{ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Bunun üzerine biz de onu ve ordularını yakalayıp denize fırlatıp attık”; yani onları denize atıp orada boğduk. Bunun tafsilatı daha önce geçmişti. İtibarsızlığı sebebiyle hakir bir şeyin fırlatılıp atılması demek olan 'nebz' lafzıyla ifade edilmesinde —ki bu sebeple şair şöyle demiştir:
نظرت إلى عنوانه فنبذته ... كنبذك نعلا من نعالك باليا
Başlığına baktım ve fırlatıp attım onu... / Eskimiş pabuçlarından bir pabucu fırlatıp attığın gibi.
استحقار لهم، وفي الكلام على ما قيل استعارة مكنية وتخييلية وذلك أنهم شبهوا في الحقارة بنعال بالية واستعير لهم اسم النعال ثم حذف المستعار وبقي المستعار له وجعل النبذ قرينة على أنه حقيقة والمجاز في التعلق على نحو ما قيل في أظفار المنية نشبت بفلان، وقال بعضهم: الأخذ وهو حقيقة في التناول مجاز عن خلق الداعية لهم إلى السير إلى البحر، والنبذ مجاز عن خلق الداعية لهم إلى دخوله، وفي البحر أنه كناية عن إدخالهم فيه والأولى أن يكون الكلام من باب التمثيل كأنه ﷿ فيما فعل بهم أخذهم مع كثرتهم في كف وطرحهم في اليم، والظاهر أن الفاء الأولى سببية وليست لمجرد التعقيب وأما الثانية فللتعقيب إذا أبقى الأخذ على معنى التناول أو أريد به خلق الداعية إلى السير أو نحوه أما إذا أريد به الإهلاك فهي للتفسير كما في فاستجبنا له فنجيناه ونحوه فَانْظُرْ يا محمد كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ وبينها للناس ليعتبروا بها وَجَعَلْناهُمْ أي خلقناهم أَئِمَّةً قدوة للضلال بسبب حملهم لهم على الضلال كما يؤذن بذلك قوله تعالى: يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ أي إلى موجباتها من الكفر والمعاصي على أن النار مجاز عن ذلك أو على تقدير مضاف والمراد جعلهم ضالين مضلين والجعل هنا مثله في قوله تعالى:
onları tahkir etme manası vardır. Denildiğine göre bu ifadede meknî ve tahyîlî istiare vardır; şöyle ki hakirlikte eski pabuçlara benzetilmiş, onlar için pabuç ismi müstear kılınmış, sonra müstear hazfedilip müstearün leh bırakılmış ve 'nebz' fiili hakiki olduğuna dair bir karine kılınmıştır; mecaz ise 'ölümün pençeleri filancaya geçti' sözünde denildiği gibi taalluktadır. Bazıları ise şöyle demiştir: Tutmak manasında hakikat olan 'ahz' (yakalama), onlarda denize doğru yürüme arzusunun yaratılmasından mecazdır; 'nebz' (atma) ise denize girme arzusunun yaratılmasından mecazdır. el-Bahr’da bunun onları denize sokmaktan kinaye olduğu belirtilmiştir. Evlâ olan, sözün temsil kabilinden olmasıdır; sanki O azze ve celle onlara yaptığında, çokluklarına rağmen hepsini tek bir avuçta yakalayıp denize fırlatmıştır. Zahir olan, birinci fâ harfinin sebep bildirmesidir, sadece ta‘kîb (ardışıklık) için değildir. İkinci fâ ise, ahz fiili tutma manasında bırakılırsa yahut yürüyüş arzusunun yaratılması gibi bir mana kastedilirse ta‘kîb içindir; şayet helak etme manası kastedilirse { فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ } ve benzerlerinde olduğu gibi tefsir içindir. { فَانْظُرْ } “Bak” ey Muhammed! { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin sonu nasıl oldu!” ve ibret alsınlar diye bunu insanlara açıkla. { وَجَعَلْناهُمْ } “Ve onları kıldık”, yani yarattık { أَئِمَّةً } “önderler”; onları dalalete sürüklemeleri sebebiyle sapıklara önderler kıldık. Nitekim Allah Teâlâ’nın { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Ateşe çağırırlar” kavli de buna işaret etmektedir; yani küfür ve günahlar gibi ateşi gerektiren sebeplere çağırırlar, zira ateş bundan mecazdır yahut takdirî bir muzâf vardır. Maksat onları hem sapan hem de saptıran kimseler kılmaktır. Buradaki kılma (ce‘l), Allah Teâlâ’nın şu kavlindeki gibidir:
جَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الأنعام: ١] والآية ظاهرة في مذهب أهل السنة من أن الخير والشر مخلوقان لله ﷿ وأولها المعتزلة تارة بأن الجعل فيها بمعنى التسمية مثله في قوله تعالى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] أي وسميناهم فيما بين الأمم بعدهم دعاة إلى النار، وتارة بأن جعلهم كذلك بمعنى خذلانهم ومنعهم من اللطف والتوفيق للهداية والأول محكي عن الجبائي والثاني عن الكعبي، وعن أبي مسلم أن المراد صيرناهم بتعجيل العذاب لهم أئمة أي متقدمين لمن وراءهم من الكفرة إلى النار وهذا في غاية التعسف كما لا يخفى وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ بدفع العذاب عنهم بوجه من الوجوه وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا التي فتنتهم لَعْنَةً طردا وإبعادا أو لعنا من اللاعنين حيث لا تزال الملائكة ﵈ تلعنهم وكذا المؤمنون خلفا عن سلف وذلك إما بدخولهم في عموم من يلعنونهم من الظالمين وإما بالتنصيص عليهم نحو لعن الله تعالى فرعون وجنوده وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ من المطرودين المبعدين يقال: قبحه الله تعالى بالتخفيف أي نحاه وأبعده عن كل خير كما قال الليث، ولا يتكرر مع اللعنة المذكورة قيل: لأن معناها الطرد أيضا لأن ذلك في الدنيا وهذا في الآخرة أو ذاك طرد عن رحمته التي في الدنيا وهذا طرد عن الجنة أو على هذا يراد باللعنة فيما تقدم ما تأخر مع أن من المطرودين معناه أنهم من الزمرة المعروفين بذلك وهو أبلغ وأخص، وقال أبو عبيدة والأخفش من المقبوحين أي من المهلكين، وعن ابن عباس أي من المشوهين في الخلقة بسواد الوجوه وزرقة العيون وهذا المعنى هو المتبادر إلا أن فيه أن فعل قبح عليه لازم فبناء اسم المفعول منه غير ظاهر، وقد يقال: إذا صح هذا التفسير عن ابن عباس التزم القول بأنه سمع أيضا، وجوز أن يكون ذلك تفسيرا بما هو لازم في الجملة، ويوم القيامة متعلق بالمقبوحين أو بمحذوف يفسره ذلك على ما علمت آنفا في نظيره، وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج، وعبد بن حميد عن قتادة ما هو ظاهر في أنه معطوف على هذه الدنيا وهو عطف على المحل والمروي عن ابن جريج أظهر في ذلك وكلاهما في الدر المنثور، والظاهر ما سمعته أولا.
{ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve aydınlığı var etti” [el-En‘âm 6/1]. Ayet, hayrın ve şerrin Allah azze ve celle’nin mahluku olduğu yönündeki Ehl-i Sünnet mezhebi hususunda açıktır. Mutezile ise ayetteki ce‘l fiilini bazen Allah Teâlâ’nın { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Rahmân’ın kulları olan melekleri dişi saydılar” [ez-Zuhruf 43/19] kavlinde olduğu gibi 'isimlendirme' manasıyla tevil etmiş, yani 'kendilerinden sonraki ümmetler arasında onları ateşe çağıranlar olarak isimlendirdik' demişlerdir; bazen de onları bu şekilde kılmanın onları yardımsız bırakmak, hidayete ulaştıracak lütuf ve tevfikten mahrum etmek manasında olduğunu söylemişlerdir. Birincisi Cübbâî’den, ikincisi Kâ‘bî’den nakledilmiştir. Ebû Müslim’den ise maksadın, azaplarını peşin vermek suretiyle onları kendilerinden sonra gelen kâfirlerin önünde ateşe giden önderler kılmak olduğu rivayet edilmiştir; bu ise gizli olmadığı üzere son derece zorlamadır. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ } “Kıyamet gününde ise hiçbir şekilde yardım görmezler”; azabın kendilerinden hiçbir surette defedilmesiyle yardım olunmazlar. { وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا } “Ve bu dünyada arkalarına taktık”; kendilerini fitneye düşüren bu dünyada { لَعْنَةً } “bir lanet”; kovulma ve uzaklaştırılma taktık yahut lanet edenlerin lanetini taktık, öyle ki melekler aleyhimüsselâm ve nesilden nesile müminler onlara sürekli lanet ederler. Bu da ya zalimlere lanet edenlerin umumi lanetine dahil olmalarıyla ya da 'Allah Teâlâ Firavun’a ve askerlerine lanet etsin' şeklinde bizzat isimleriyle belirtilerek olur. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Kıyamet gününde de onlar iğrenç kılınmış/kovulmuş kimselerdendir”; kovulmuş ve uzaklaştırılmış olanlardandır. Leys’in dediği gibi şeddesiz olarak قبحه الله تعالى dendiğinde 'onu her türlü hayırdan uzaklaştırdı ve kovdu' demektir. Zikredilen lanet ile tekrara düşülmüş olmaz; çünkü denildiğine göre bunun manası da kovulmadır, ancak biri dünyada diğeri ahirettedir; yahut o dünyadaki rahmetinden kovulmadır, bu ise cennetten kovulmadır; yahut bu takdire göre daha önce geçen lanetle daha sonraki kastedilmiştir. Bununla birlikte 'kovulanlardandır' ifadesinin manası, onların bu vasıfla bilinen zümreden olduklarıdır ki bu daha beliğ ve daha özeldir. Ebû Ubeyde ve Ahfeş ise 'el-makbûhîn' lafzının 'helak edilenlerden' manasında olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbas’tan ise 'yüzleri kararmış ve gözleri göğermiş olarak hilkati çirkinleştirilenlerden' manası rivayet edilmiştir. Bu mana ilk akla gelen olsa da, buna göre قبح fiili lâzım olduğundan ondan ism-i mef‘ûl türetilmesi zahir değildir. Ancak şöyle denilebilir: Bu tefsir İbn Abbas’tan sahih olarak gelmişse bunun da işitilmiş semâî bir kullanım olduğunu kabul etmek gerekir; yahut bunun genel olarak lâzım fiilin anlamıyla tefsir edilmesi caiz görülmüştür. 'Kıyamet günü' ifadesi 'el-makbûhîn' lafzına yahut benzerinde az önce öğrendiğin üzere bu kelimenin açıkladığı mahzuf bir fiile taalluk eder. İbnü’l-Münzir İbn Cüreyc’den, Abd b. Humeyd de Katâde’den bunun zahiren 'bu dünya' ifadesine matuf olduğuna dair rivayette bulunmuşlardır ki bu mahalle atiftir; İbn Cüreyc’den nakledilen bu hususta daha açıktır ve her ikisi de ed-Dürrü’l-Mensûr’da yer almaktadır. Zahir olan ise ilk işittiğindir.
وهذه الآية أظهر دليل على عدم نجاة فرعون يوم القيامة وأنه ملعون مبعد عن رحمة الله تعالى في الدنيا والآخرة فإن ضمائر جمع الغائب فيها راجعة إلى فرعون وجنوده ويكاد ينتظم من التزم إرجاعها إلى الجنود في الجنود،
Bu ayet, Firavun’un kıyamet gününde kurtulamayacağına, dünyada ve ahirette Allah Teâlâ’nın rahmetinden kovulmuş bir lanetli olduğuna dair en açık delildir; zira ayetteki cemi gaib zamirleri Firavun’a ve askerlerine racidir. Bu zamirleri sadece askerlere döndürmeyi iltizam eden kimse, neredeyse askerlerin safına dahil olacak gibidir.
وفي الفتاوى الحديثية للعلامة ابن حجر روى عدي، والطبراني عن ابن مسعود أنه ﷺ قال: «خلق الله تعالى يحيى بن زكريا في بطن أمه مؤمنا وخلق فرعون في بطن أمه كافر» .
Allâme İbn Hacer’in el-Fetâva’l-Hadîsiyye’sinde yer aldığına göre; Adî ve Taberânî İbn Mes‘ûd’dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ Zekeriyyâ oğlu Yahyâ’yı annesinin karnında mümin olarak yarattı; Firavun’u da annesinin karnında kâfir olarak yarattı.»
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ أي التوراة وهو على ما قال أبو حيان أول كتاب فصلت فيه الأحكام مِنْ بَعْدِ ما أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى أقوام نوح وهود وصالح ولوط ﵈ والتعرض لبيان كون إيتائها بعد إهلاكهم للإشعار بأنها نزلت بعد مساس الحاجة إليها تمهيدا لما يعقبه من بيان الحاجة الداعية إلى إنزال القرآن الكريم على رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم فإن إهلاك القرون الأولى من موجبات اندراس معالم الشرائع وانطماس آثارها المؤديين إلى اختلال نظام العالم وفساد أحوال الأمم المستدعيين للتشريع الجديد بتقرير الأصول الباقية على ممر الدهور وترتيب الفروع المتبدلة بتبدل العصور وتذكير أحوال الأمم الخالية الموجبة للاعتبار، ومن غفل عن هذا قال:
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab’ı verdik”, yani Tevrat’ı. Ebû Hayyân’ın dediğine göre o, içinde hükümlerin tafsilatlı olarak açıklandığı ilk kitaptır. { مِنْ بَعْدِ ما أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “İlk nesilleri helak ettikten sonra”; yani Nûh, Hûd, Sâlih ve Lût kavimlerini aleyhimüsselâm. Kitab’ın verilişinin onların helakinden sonra olduğunun belirtilmesi, ona duyulan şiddetli ihtiyaçtan sonra indirildiğine dikkat çekmek içindir. Bu da daha sonra Kur’ân-ı Kerîm’in Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e indirilmesini gerektiren ihtiyacın beyanına bir zemin hazırlamaktadır; zira ilk nesillerin helak edilmesi, şeriatların alametlerinin silinmesine ve izlerinin yok olmasına yol açan sebeplerdendir ki bu da âlemin nizamının bozulmasına ve ümmetlerin hallerinin fesada uğramasına sebep olur. Bu durum ise çağlar boyunca baki kalacak asılların takrir edilmesi, asırların değişmesiyle değişen fer‘î hükümlerin tanzim edilmesi ve ibret almayı gerektiren geçmiş ümmetlerin hallerinin hatırlatılması suretiyle yeni bir teşriin getirilmesini iktiza eder. Bundan gafil olan kimse şöyle demiştir:
الأولى أن تفسر القرون الأولى بمن لم يؤمن بموسى ﵇ ويقابلها الثانية وهي من آمن به ﵇، وقيل:
Evlâ olan, ilk nesillerin Mûsâ aleyhisselâm’a iman etmeyen kimseler olarak tefsir edilmesidir; bunun mukabili olan ikinci nesiller ise ona aleyhisselâm iman edenlerdir. Denildi ki:
المراد بها ما يعم من لم يؤمن بموسى من فرعون وجنوده والأمم المهلكة من قبل، وليس بذاك، وما مصدرية أي آتيناه ذلك بعد إهلاكنا القرون الأولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ أي أنوارا لقلوبهم تبصر بها الحقائق وتميز بين الحق والباطل حيث كانت عميا عن الفهم والإدراك بالكلية فإن البصيرة نور القلب الذي به يستبصر كما أن البصر نور العين الذي به تبصر ويطلق على نفس العين ويجمع على أبصار والأول يجمع على بصائر، والمراد بالناس قيل أمّته ﵇، وقيل ما يعمهم ومن بعدهم، وكون التوراة بصائر لمن بعث إليه نبينا صلّى الله تعالى عليه وسلّم لتضمنها ما يرشدهم إلى حقية بعثته ﵊، أو يزيدهم علما إلى علمهم. وتعقب بأنه يلزم على هذا الحض على مطالعة التوراة والعلم بما فيها،
Bununla Mûsâ’ya iman etmeyen Firavun ve ordusu ile daha önce helak edilmiş ümmetleri içine alan genel bir anlam kastedildiği söylenmiştir; fakat bu pek isabetli değildir. { ما } masdariyyedir; yani ilk nesilleri helak etmemizin ardından bunu ona verdik. { بَصائِرَ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için basiretler olarak”; yani anlama ve idrakten tamamen körleştikleri bir durumda, hakikatleri kendisiyle görecekleri, hak ile batılı birbirinden ayırt edecekleri kalplerine nurlar olarak. Zira basiret, kendisiyle içsel görüş sağlanan kalp nurudur; nitekim basar da kendisiyle görülen göz nurudur. Basar bizzat göz için de kullanılır ve çoğulu ebsâr gelir; birincisinin çoğulu ise besâir gelir. İnsanlardan muradın kim olduğu konusunda; onun aleyhisselâm ümmeti olduğu söylenmiş, onları ve sonrakileri kapsayan bir anlam olduğu da söylenmiştir. Tevrat’ın Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in gönderildiği kimseler için basiretler olması; onun aleyhisselâm peygamberliğinin hak olduğuna onları irşad edecek hususları içermesinden yahut ilimlerine ilim katmasından dolayıdır. Buna karşı şöyle bir itiraz getirilmiştir: Bu durum, Tevrat’ı mütalaa etmeye ve içindekileri öğrenmeye teşvik etmeyi gerektirir.
وقد صح أن عمر رضي الله تعالى عنه استأذن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم في جوامع كتبها من التوراة ليقرأها ويزداد علما إلى علمه فغضب صلّى الله تعالى عليه وسلّم حتى عرف في وجهه ثم قال: «لو كان موسى حيا لما وسعه إلا اتباعي» فرمى بها عمر رضي الله تعالى عنه من يده وندم على ذلك.
Halbuki Ömer radıyallâhu teâlâ anh’ın, okumak ve ilmine ilim katmak maksadıyla Tevrat’tan derlediği bazı sayfalar için Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’den izin istediği, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in yüzünden belli olacak derecede öfkelendiği ve ardından: «Eğer Mûsâ hayatta olsaydı, bana tabi olmaktan başka bir şey yapamazdı» buyurduğu, Ömer radıyallâhu teâlâ anh’ın da onları hemen elinden atıp buna pişman olduğu sahih olarak rivayet edilmiştir.
وأجيب بأن غضبه صلّى الله تعالى عليه وسلّم من ذلك لما أن التوراة التي بأيدي اليهود إذ ذاك كانت محرفة وفيها الزيادة والنقص وليست عين التوراة التي أنزلت على موسى ﵇ وكان الناس حديثي عهد بكفر فلو فتح باب المراجعة إلى التوراة ومطالعتها في ذلك الزمان لأدى إلى فساد عظيم فالنهي عن قراءتها حيث الإسلام حديث والخروج عن الكفر جديد لا يدل على أنها ليست في نفسها بصائر مشتملة على ما يرشد إلى حقية بعثته صلّى الله تعالى عليه وسلّم ويزيد علما بصحة ما جاء به. ومما يدل على حل الرجوع إليها في الجملة قوله تعالى: قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [آل عمران: ٩٣] وقد كان المؤمنون من أهل الكتاب كعبد الله بن سلام وكعب الأحبار ينقلون منها ما ينقلون من الأخبار ولم ينكر ذلك ولا سماعه أحد من أساطين الإسلام ولا فرق بين سماع ما ينقلونه منهم وبين قراءته فيها وأخذه منها وقد رجع إليها غير واحد من العلماء في إلزام اليهود والاحتجاج عليهم ببعض عباراتها في إثبات حقية بعثته صلّى الله تعالى عليه وسلم، والذي أميل إليه كون المراد بالناس بني إسرائيل فإنه الذي يقتضيه المقام.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in buna öfkelenmesi, o sırada Yahudilerin elindeki Tevrat’ın tahrif edilmiş, içinde fazlalık ve eksiklikler bulunmuş olmasından ve Mûsâ aleyhisselâm’a indirilen Tevrat’ın bizzat aynısı olmamasından kaynaklanmaktaydı. İnsanlar da henüz küfürden yeni kurtulmuşlardı; şayet o dönemde Tevrat’a başvurma ve onu mütalaa etme kapısı açılsaydı, bu büyük bir fesada yol açardı. Dolayısıyla İslam’ın ve küfürden çıkışın henüz yeni olduğu bir dönemde onu okumaktan menedilmiş olmak, Tevrat’ın bizatihi kendisinde basiretler içermediğine, Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in peygamberliğinin hak olduğuna irşad eden ve getirdiği şeylerin doğruluğuna dair ilmi artıran esasları barındırmadığına delalet etmez. Genel anlamda ona başvurmanın caiz olduğuna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ’nın şu kavlidir: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi Tevrat’ı getirip okuyun!” [Âl-i İmrân: 93]. Ehl-i Kitap’tan mümin olan Abdullah b. Selâm ve Kâ‘b el-Ahbâr gibi kimseler Tevrat’tan bazı haberler naklederlerdi ve İslam’ın önde gelenlerinden hiçbir kimse ne bunu ne de onu dinlemeyi inkar etmemiştir. Onların naklettiklerini dinlemek ile Tevrat’ı bizzat okuyup ondan almak arasında bir fark yoktur. Nitekim birden fazla alim, Yahudileri ilzam etmek ve Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in peygamberliğinin hak olduğunu ispatlamak için Tevrat’taki bazı ifadelere başvurarak onlara karşı delil getirmişlerdir. Benim meylettiğim görüş ise 'insanlar' ile İsrâiloğulları’nın kastedilmiş olmasıdır; zira makamın iktiza ettiği de budur.
وأما مطالعة التوراة فالبحث فيها طويل، وفي تحفة المحتاج للمولى العلامة ابن حجر عليه الرحمة يحرم على غير عالم متبحر مطالعة نحو توراة علم تبدلها أو شك فيه وهو أقرب إلى التحقيق ومن سبر التوراة التي بأيدي اليهود اليوم رأى أكثرها مبدلا لا توافق بينه وبين ما في القرآن العظيم أصلا وهو المعول عليه وَهُدىً أي إلى الشرائع التي
Tevrat’ın mütalaası meselesine gelince; bu konudaki tartışma uzundur. Allâme Mevlâ İbn Hacer’in -Allah’ın rahmeti üzerine olsun- Tuhfetü’l-Muhtâc adlı eserinde şöyle denmektedir: Mütebahhir (derin ilim sahibi) olmayan bir alimin, değiştiği bilinen veya şüphe edilen Tevrat benzeri kitapları mütalaa etmesi haramdır. Tahkike en yakın olan da budur. Bugün Yahudilerin elindeki Tevrat’ı inceleyen kimse, onun büyük çoğunluğunun tahrif edildiğini ve asıl itimad edilecek kaynak olan Yüce Kur’an’daki bilgilerle hiçbir şekilde uyuşmadığını görür. { وَهُدىً } “Ve bir hidayet rehberi”, yani şeriatlara;
هي الطرق الموصلة إلى الله ﷿ وَرَحْمَةً حيث ينال من عمل به رحمة الله تعالى: بمقتضى وعده سبحانه فعموم رحمته بهذا المعنى لا ينافي أن من الناس من هو كافر بها وهو غير مرحوم، وانتصاب المتعاطفات على الحالية من الكتاب على أنه نفس البصائر والهدى والرحمة أو على حذف المضاف أي ذا بصائر إلخ، وجوز أبو البقاء انتصابها على العلة أي آتيناه الكتاب لبصائر وهدى ورحمة لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أي كي يتذكروا بناء على أن لعل للتعليل فقد أخرج ابن أبي حاتم من طريق السدي عن أبي مالك قال لعل في القرآن بمعنى كي غير آية في [الشعراء: ١٢٩] لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ وحكى الواقدي عن البغويّ أنه قال جميع ما في القرآن من لعل للتعليل إلّا لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ فإنها فيه للتشبيه، والمشهور أنها للترجي. ولما كان محالا عليه ﷿ جعل بعضهم الكلام من باب التمثيل والمراد آتيناه ذلك ليكونوا على حالة قابلة للتذكر كحال من يرجى منه الخير، وبعض آخر صرف الترجي إلى المخاطبين فهو منهم لا منه تعالى، وجعل الزمخشري في ذلك استعارة تبعية حيث شبه الإرادة بالترجي لكون كل منهما طلب الوقوع، ورد بأن فيه لزوم تخلف مراد الله تعالى عن إرادته لعدم تذكر الكل إلا أن يكون من قبيل إسناد ما للبعض إلى الكل، وأنت تعلم أن الإرادة عند المعتزلة قسمان: تفويضية، وهي قد يتخلف المراد عنها، وقسرية وهي لا يتخلف المراد عنها أصلا، فمتى أريد القسم الأول منها هنا زال الإشكال إلا أن التقسيم المذكور خلاف المذهب الحق وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ شروع في بيان أن إنزال القرآن الكريم أيضا واقع زمان مساس الحاجة إليه واقتضاء الحكمة له البتة متضمنا تحقيق كونه وحيا صادقا من عند الله تعالى ببيان أن الوقوف على ما فصل من الأحوال لا يتسنى إلا بالمشاهدة أو التعلم ممن شاهدها وحيث انتفى كلاهما تبين أنه بوحي من علام الغيوب لا محالة كذا قيل:
Allah Teâlâ’ya ulaştıran yollara [bir hidayet rehberi]. { وَرَحْمَةً } “Ve bir rahmet”, çünkü onunla amel eden kimse, Sübhânehu’nun vaadi gereğince Allah Teâlâ’nın rahmetine nail olur. Bu anlamdaki rahmetinin umumiliği, insanlardan ona kâfir olan ve merhamet olunmayan kimselerin bulunmasına mani değildir. Matuf kelimelerin mensubiyeti, Kitab’ın bizzat basiretler, hidayet ve rahmet olduğunu ifade etmek üzere hal olmasından yahut muzâfın hazfedilmesiyle 'basiretler sahibi vb.' anlamında olmasındandır. Ebü’l-Bekâ bunların illet bildirmek üzere mensub olmasını da caiz görmüştür; yani 'ona basiretler, hidayet ve rahmet olsun diye Kitab’ı verdik'. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar”, yani { لعل } edatının ta‘lil (gerekçe) ifade ettiğine binaen 'öğüt alsınlar diye'. Nitekim İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî yoluyla Ebû Mâlik’ten rivayet ettiğine göre o: «Kur’an’daki { لعل } edatları, Şu‘arâ Suresi’ndeki { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } [Şu‘arâ: 129] ayeti hariç { كَيْ } (için, diye) manasındadır» demiştir. Vâkıdî, Begavî’den onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Kur’an’daki bütün { لعل } edatları ta‘lil içindir; sadece { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } ayeti müstesnadır, zira oradaki teşbih içindir.» Meşhur olan ise onun teraccî (ümit/beklenti) ifade etmesidir. Teraccî Allah Teâlâ hakkında imkansız olduğundan, bazıları sözü temsil kabilinden kabul etmişlerdir. Murâd şudur: 'Kendilerinden hayır umulan bir kimsenin hali gibi, düşünüp öğüt almaya elverişli bir durumda olsunlar diye bunu onlara verdik.' Bazıları ise beklentiyi muhataplara yöneltmişlerdir; dolayısıyla beklenti Allah Teâlâ’dan değil, onlardandır. Zemahşerî ise burada tebeî istiâre olduğunu söylemiş; zira her ikisi de bir şeyin vukuunu talep etmek olduğundan iradeyi teraccîye benzetmiştir. Buna karşı, herkesin düşünüp öğüt almaması sebebiyle Allah Teâlâ’nın muradının iradesinden geri kalması gerekeceği söylenerek itiraz edilmiştir; meğerki bu, bir kısmı için geçerli olanın bütüne isnad edilmesi kabilinden olsun. Bilirsin ki Mutezile’ye göre irade iki kısımdır: Biri tefvîzîdir ki bundan murad geri kalabilir; diğeri kasrîdir (zorunludur) ki bundan murad asla geri kalmaz. Burada birinci kısım irade kastedildiği takdirde müşkil ortadan kalkar; ancak söz konusu taksim hak mezhebe aykırıdır. { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında da değildin”. Bu, Kur’ân-ı Kerîm’in indirilmesinin de ona şiddetli ihtiyaç duyulan ve hikmetin bunu kesinlikle iktiza ettiği bir zamanda gerçekleştiğini beyana bir başlangıçtır; aynı zamanda tafsil edilen bu hallere vakıf olmanın ancak müşahedeyle yahut müşahede eden kimseden öğrenmekle mümkün olabileceğini, her ikisi de bulunmadığına göre bunun gaybları hakkıyla bilen Allah’ın bir vahyi ile sabit olduğunun apaçık ortaya konulması suretiyle onun haktan gelen sadık bir vahiy olduğunu gerçekleştirmeyi içermektedir. Böyle denilmiştir:
ولا يخفى أن تعين كونه بوحي لا يتم إلا بنفي كونه بالاستفاضة وكونه بالتعلم من بعض أهل الكتاب المعاصرين له صلى الله تعالى عليه وسلّم كما قال المشركون: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ [النحل: ١٠٣] ولعله إنما لم يتعرض لنفي ذلك وتعرض لنفي ما هو أظهر انتفاء منه للإشارة إلى ظهور انتفاء ذلك والمبالغة في دعوى ذلك حيث آذن بأن المحتاج إلى الإخبار بانتفائه ذانك الأمران دونه على أنه ﷿ قد نفى في موضع آخر كونه بالتعلم من بعض أهل الكتاب ولعله يعلم منه انتفاء كونه بالاستفاضة وإن قلنا: إنه لا يعلم فدليله ظاهر جدا، ولذا لم يتشبث بكون الوقوف بها أحد من المشركين فتدبر، والمعنى على ما ذهب إليه بعضهم وما كنت حاضرا بجانب الجبل الغربي أو المكان الغربي الذي وقع فيه الميقات وأعطى الله تعالى فيه ألواح التوراة لموسى ﵇، والكلام على هذا من باب حذف الموصوف وإقامة صفته مقامه وهو عند قوم من باب إضافة الموصوف إلى الصفة التي جوزها الكوفيون كما في مسجد الجامع، والأصل في الجانب الغربي فيتحد الجانب والغربي على هذا الوجه وهو بعض من الغربي على الوجه الأول.
Gizli değildir ki bunun vahiy ile gerçekleştiğinin kesinleşmesi; ancak şayi olma (istifâza) yoluyla veya Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile çağdaş olan bazı Ehl-i Kitap’tan öğrenme yoluyla olmadığının nefyedilmesiyle tamamlanır. Nitekim müşrikler: { إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Ona ancak bir insan öğretiyor” [en-Nahl: 103] demişlerdi. Belki de bu iki ihtimalin nefyine değinmeyip nefyedilmesi bundan daha açık olan hususun nefyine yönelmesi; bunların yokluğunun apaçıklığına işaret etmek ve bu nefyin iddialılığını vurgulamak içindir; zira yokluğunun haber verilmesine ihtiyaç duyulan şeyin bu ikisi değil, o iki durum olduğunu ihsas ettirmiştir. Bununla birlikte Allah Teâlâ başka bir yerde bunun bazı Ehl-i Kitap’tan öğrenme yoluyla olduğunu nefyetmiştir. Belki de bundan, istifâza yoluyla olmasının da menfi olduğu anlaşılır; şayet anlaşılmaz dersek bile bunun delili gayet açıktır. Bu sebepledir ki müşriklerden hiçbiri bu bilgilere istifâza yoluyla vakıf olunduğu iddiasına sarılmamıştır; iyi düşün! Bazılarının benimsediği anlama göre ayetin manası şöyledir: Sen, Mîkât’ın gerçekleştiği ve Allah Teâlâ’nın Mûsâ aleyhisselâm’a Tevrat levhalarını verdiği batı tarafındaki dağın veya batıdaki mekanın yanında hazır bulunmuyordun. Söz buna göre mevsûfun hazfedilip sıfatının onun yerine ikame edilmesi kabilindendir. Bir topluluğa göre ise Kûfelilerin 'el-Mescidü’l-Câmi‘' terkibinde caiz gördükleri gibi mevsûfun sıfata izafe edilmesi kabilindendir. Aslı 'el-Cânibü’l-Garbî'dir; bu veche göre 'cânib' ile 'garbî' aynı şey olur, ilk veche göre ise garbînin bir parçası olur.
إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ أي عهدنا إليه وأحكمنا أمر نبوته بالوحي وإيتاء التوراة.
{ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ’ya o emri vahyettiğimiz zaman”; yani vahiy ve Tevrat’ın verilmesi suretiyle ona ahid verip peygamberlik işini kesinleştirdiğimiz vakit.
وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ أي من جملة الحاضرين للوحي إليه أو الشاهدين على الوحي إليه ﵇ وهم السبعون المختارون للميقات حتى تشاهد ما جرى من أمر موسى في ميقاته فتخبر به الناس، فالشاهد من الشهادة إما بمعنى الحضور أو بمعناها المعروف واستشكل إرادة المعنى الأول بلزوم التكرار فإنه قد نفى الحضور أولا في قوله تعالى: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ وكذا إرادة المعنى الثاني بلزوم نحو ذلك لما أن نفي الحضور يستدعي نفي كونه من الشاهدين بذلك المعنى، ومن هنا قيل: المراد من الأول نفي كونه ﷺ حاضرا بنفسه لغرض من الأغراض،
{ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Sen şahitlerden de değildin”; yani ona [Mûsâ’ya] yapılan vahiy esnasında hazır bulunanların yahut ona aleyhisselâm yapılan vahye şahitlik edenlerin [arasında değildin]. Bunlar, Mûsâ’nın tayin edilen vakitteki durumuna bizzat şahit olup insanlara haber veresin diye mikat için seçilen yetmiş kişidir. Dolayısıyla “şâhid” kelimesi, şehâdet kökünden gelip ya “hazır bulunmak” anlamındadır ya da bilinen [tanıklık] anlamındadır. Birinci anlamın kastedilmesi, tekrar gerektirdiği gerekçesiyle problemli (müşkil) görülmüştür; zira Allah Teâlâ: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında da değildin” buyruğunda evvelemirde hazır bulunmayı nefyetmiştir. Aynı şekilde ikinci anlamın kastedilmesi de benzer bir durum sebebiyle [müşkil görülmüştür]; çünkü hazır bulunmanın nefyedilmesi, onun bu anlamda şahitlerden olmasının da nefyini gerektirir. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Birincisinden murat, herhangi bir maksatla onun sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat hazır bulunmasının nefyedilmesidir,
ومن الثاني نفي كونه ﵊ من جماعة جيء بهم ليحضروا فيطلعوا على ما يقع هناك لموسى ﵇ لأن المراد بالشاهدين جماعة معهودون كان حالهم ذلك.
İkincisinden murad ise onun aleyhisselâm, Mûsâ aleyhisselâm’ın başına gelecekleri görüp vakıf olmak üzere hazır bulunmaları için getirilmiş bir topluluktan olmasının nefyidir; çünkü şahitlerden kasıt, durumları bu olan bilinen bir gruptur.
وقيل: المراد بالشاهدين الملائكة ﵈ فقد جاء الشاهد اسما للملك كما في القاموس فكأنه قيل: ما كنت حاضرا بجانب الغربي إذ قضينا إلى موسى أمر نبوته بالوحي وما كنت من الملائكة الذين ينزلون ويصعدون بأمر الله تعالى ووحيه إلى أنبيائه ﵈ ولهم من الاطلاع على الحوادث ما ليس لغيرهم من البشر حتى يكون لك علم بما وقع لموسى ﵇ فتخبر به الناس.
Denildi ki: Şahitlerden murat meleklerdir aleyhimüsselâm; nitekim Kâmûs’ta geçtiği üzere melek için 'şâhid' ismi kullanılmıştır. Sanki şöyle denilmektedir: Biz vahiy ile Mûsâ’ya peygamberlik emrini takdir ettiğimiz zaman sen batı tarafında hazır bulunmadığın gibi, Allah Teâlâ’nın emri ve peygamberlerine aleyhimüsselâm olan vahyi ile inip çıkan, diğer insanlarda bulunmayan şekilde hadiselere muttali olan meleklerden de değildin ki Mûsâ aleyhisselâm’ın başına gelenlere dair bilgin olsun da bunu insanlara haber veresin.
وقال ابن عباس كما في التفسير الكبير والبحر: التقدير لم تحضر ذلك الموضع ولو حضرت لما شاهدت تلك الوقائع فإنه يجوز أن يكون هناك ولا يشهد ولا يرى، وقيل: وهو مختار أبي حيان إن المعنى وما كنت من الشاهدين بجميع ما أعلمناك به فهو نفي لشهادته ﵊ جميع ما جرى لموسى ﵇ فكان عموما بعد خصوص، وقيل: المراد وما كنت من الشاهدين ذلك الزمان فيكون نفيا لحضوره ومشاهدته ذلك الزمان أعم من أن يكون بجانب الغربي أو بغيره، وحاصله نفي الوجود العيني إذ ذاك فيكون ترقيا في النفي.
İbn Abbâs et-Tefsîrü’l-Kebîr ve el-Bahr’da zikredildiği üzere şöyle demiştir: Takdiri şöyledir: O mekânda hazır bulunmadın; şayet hazır bulunsaydın bile o vakıaları müşahede edemezdin, zira kişinin orada bulunup da şahit olmaması ve görmemesi caizdir. Denildi ki -Ebû Hayyân’ın tercihi de budur- mana şöyledir: Sana bildirdiğimiz bütün bu hadiselerin şahitlerinden değildin; dolayısıyla bu, Mûsâ aleyhisselâm’ın başına gelenlerin tamamına onun aleyhisselâm şahitliğinin nefyidir ve husustan sonra umum kabilindendir. Denildi ki: Murad, 'o zamanın şahitlerinden değildin' demektir; bu takdirde o zamanda hazır bulunmasının ve müşahedesinin nefyi olur ki bu gerek batı tarafında gerekse başka bir yerde olmasından daha umumidir. Neticesi ise o vakit ayni varlığının bulunmadığının nefyidir ve bu durumda nefyde bir terakkî (derece yükseltme) söz konusu olur.
وقيل: المراد وَما كُنْتَ إذ ذاك منتظما في سلك من يتصف بالشهادة وهم الموجودون بالوجود العيني أينما كانوا ومآله كمآل ما قبله وإن اختلفا في طريق الإرادة وتعين كون الشهادة فيما قبله بمعنى الحضور.
Denildi ki: Murad, { وَما كُنْتَ } o vakit nerede olurlarsa olsunlar ayni varlıkla mevcut olan ve şahitlik vasfına sahip bulunan kimselerin safına dahil değildin demektir. Bunun varacağı netice, kastedilme yolu farklı olsa ve önceki görüşte şahadetin bizzat 'hazır bulunmak' manasına gelmesi tayin etse de bir öncekiyle aynıdır.
ولعل ما قبله أظهر منه بل إذا ادعى مدع كونه أظهر من جميع ما قيل لم يبعد هذا ولا يخفى عليك حال تلك الأقوال وما فيها من القيل والقال، وفي القلب من صحة نسبة ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إليه ما فيه فتدبر جميع ذاك، والله تعالى يتولى هداك وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً أي ولكنا خلقنا بين زمانك وزمان موسى قرونا كثيرة فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وتمادى الأمد فتغيرت الشرائع والأحكام وعميت عليهم الأنباء لا سيما على آخرهم الذين أنت فيهم فاقتضت الحكمة التشريع الجديد وقص الأنباء على ما هي عليه فأوحينا إليك وقصصنا الأنباء عليك فحذف المستدرك أعني أوحينا اكتفاء بذكر ما يوجبه ويدل عليه من إنشاء القرون وتطاول الأمد وخلاصة المعنى لم تكن حاضرا لتعلم ذلك ولكن علمته بالوحي والسبب فيه تطاول الزمن حتى تغيرت الشرائع وعميت الأنباء، وقوله تعالى:
Belki de bir önceki görüş bundan daha açıktır; hatta bir iddia sahibi onun söylenmiş olan her şeyden daha zahir olduğunu iddia etse bu uzak bir ihtimal sayılmaz. Bu görüşlerin durumu ve içerdikleri dedikodular sana gizli değildir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan nakledilen rivayetin ona aidiyetinin sıhhati hususunda kalpte bazı şüpheler vardır; bütün bunları iyi düşün, hidayetini Allah Teâlâ üstlenir. { وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً } “Fakat biz nice nesiller var ettik”; yani senin zamanın ile Mûsâ’nın zamanı arasında birçok nesiller yarattık, { فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “Onların üzerlerinden uzun zaman geçti” ve ömürleri uzadı; böylece şeriatlar ve hükümler değişti, özellikle aralarında bulunduğun en son nesil için haberler tamamen kapalı hale geldi. Bunun üzerine hikmet, yeni bir şeriat getirilmesini ve haberlerin aslına uygun şekilde kıssa edilmesini iktiza etti. Biz de sana vahyettik ve haberleri sana anlattık. Böylece müstedrek olan 'vahyettik' fiili, nesillerin yaratılması ve zamanın uzamasından ibaret olan bunu gerektiren ve buna delalet eden şeylerin zikredilmesiyle yetinilerek hazfedilmiştir. Mananın özü şudur: Bunu bilmek üzere orada hazır değildin; fakat vahiy yoluyla öğrendin. Bunun sebebi ise şeriatların değişip haberlerin kapanmasına yol açacak kadar zamanın uzamış olmasıdır. Allah Teâlâ’nın şu kavli de böyledir:
وَما كُنْتَ ثاوِياً أي مقيما فِي أَهْلِ مَدْيَنَ وهم شعيب ﵇ والمؤمنون نفي لاحتمال كون معرفته ﷺ لبعض ما تقدم من القصة بالسماع ممن شاهد ذلك، وقوله سبحانه: تَتْلُوا عَلَيْهِمْ أي تقرأ على أهل مدين بطريق التعلم منهم كما يقرأ المتعلم الدرس على معلمه آياتِنا الناطقة بما كان لموسى ﵇ بينهم وبما كان لهم معه إما حال من المستكن في ثاويا أو خبر ثان لكنت وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ لك وموحين إليك تلك الآيات ونظائرها والاستدراك كالاستدراك السابق إلا أنه لا حذف فيه وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا أي وقت ندائنا موسى إني أنا الله رب العالمين واستنبائنا إياه وإرسالنا له إلى فرعون وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ أي ولكن أرسلناك بالقرآن الناطق بما ذكر وغيره لرحمة كائنة منا لك وللناس.
{ وَما كُنْتَ ثاوِياً } “Sen ikamet de etmiyordun”, yani mukim değildin { فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Medyen halkı arasında”; onlar da Şuayb aleyhisselâm ve müminlerdir. Bu, kıssadan daha önce geçen bazı şeyleri onun sallallâhu aleyhi ve sellem buna bizzat şahit olan kimselerden işitme yoluyla öğrenmiş olma ihtimalini nefyetmektedir. Sübhânehu’nun şu kavli: { تَتْلُوا عَلَيْهِمْ } “Onlara okuyordun”, yani bir öğrencinin dersi hocasına okuduğu gibi onlardan öğrenme yoluyla Medyen halkına okuyordun { آياتِنا } Mûsâ aleyhisselâm’ın onların arasında başından geçenleri ve onların onunla olan durumlarını anlatan “ayetlerimizi”. Bu cümle ya 'sâviyen' içindeki müstetir zamirden haldir yahut 'künte' fiilinin ikinci haberidir. { وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ } “Fakat [peygamber] gönderen bizdik”; yani seni elçi olarak gönderen ve bu ayetler ile benzerlerini sana vahyeden bizdik. Bu istidrak da önceki istidrak gibidir; ancak bunda hazif yoktur. { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Seslendiğimiz zaman sen Tûr’un yanında da değildin”; yani Mûsâ’ya 'Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah’ım' diye nida ettiğimiz, onu peygamber kıldığımız ve Firavun’a gönderdiğimiz vakit. { وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Fakat Rabbinden bir rahmet olarak”; yani zikredilenleri ve diğer hususları dile getiren Kur’an ile seni, tarafımızdan sana ve insanlara bir rahmet olması için gönderdik.
وقيل أي علمناك رحمة ولعل الرحمة عليه مفعول ثان لعلم والمراد بها القرآن وليست مفعولا له والمفعول الثاني ما ذكر من القصة لما ستعرفه قريبا إن شاء الله تعالى، وأما جعلها منصوبة على المصدرية لفعل محذوف فحاله غني عن البيان والالتفات إلى اسم الرب للإشعار بأن ذلك من آثار الربوبية وتشريفه ﵊ بالإضافة وقد اكتفى هاهنا عن ذكر المستدرك بذكر ما يوجبه من جهته تعالى كما اكتفى في الأول بذكر ما يوجبه من جهة الناس
Denildi ki: Yani 'bir rahmet olarak sana öğrettik'. Bu görüşe göre 'rahmet' kelimesi 'allemnâ' fiilinin ikinci mef‘ûlüdür ve ondan murat Kur’an’dır; mef‘ûlün leh değildir. İkinci mef‘ûl ise inşâallâh yakında öğreneceğin üzere zikredilen kıssadır. Mensubiyetinin mahzuf bir fiilin masdarı olmasına gelince; onun durumu izahtan varestedir. 'Rabb' ismine iltifat yapılması, bunun rubûbiyyetin eserlerinden olduğunu ihsas ettirmek ve izafet yoluyla onu aleyhisselâm şereflendirmek içindir. Burada müstedrekin bizzat zikredilmesinden sarf-ı nazar edilerek Allah Teâlâ tarafından onu gerektiren şeyin zikriyle yetinilmiştir; nitekim birinci kısımda da insanlar tarafından onu gerektiren şeyin zikriyle yetinilmişti.
وصرح به فيما بينهما تنصيصا على ما هو المقصود وإشعارا بأنه المراد فيهما أيضا ولله تعالى در شأن التنزيل وقوله سبحانه: لِتُنْذِرَ قَوْماً متعلق بالفعل المعلل بالرحمة وهو يستدعي أن يكون الإرسال بالقرآن أو ما في معناه كتعليم القرآن دون تعليم ما ذكر من القصة إذ لا يظهر حسن تعليله بالإنذار، وجوز أن يتعلق بالمستدركات الثلاث على التنازع.
İkisinin arasında ise asıl kastedilen hususu açıkça belirtmek ve diğer ikisinde de muradın bu olduğunu ihsas ettirmek üzere sarahaten zikredilmiştir. Tenzîl’in şanına hayran kalınır! Sübhânehu’nun { لِتُنْذِرَ قَوْماً } “Bir kavmi uyarman için” kavli, rahmet ile gerekçelendirilen fiile mütealliktir. Bu da göndermenin Kur’an ile yahut Kur’an’ı öğretmek gibi onun manasındaki bir şeyle olmasını gerektirir; zikredilen kıssanın öğretilmesiyle olamaz, zira onun uyarma ile gerekçelendirilmesinin güzelliği açık değildir. Tenâzu‘ kuralı gereğince her üç istidrake birden müteallik olması da caiz görülmüştür.
وقرأ عيسى، وأبو حيوة «رحمة» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف والتقدير ولكن هو أو هذا أو هي أو هذه رحمة والضمير أو الإشارة قيل للإرسال المفهوم من الكلام والتذكير والتأنيث باعتبار المرجع والخبر والخلاف في الأولى مشهور، وجوز أبو حيان أن يكون التقدير ولكن أنت رحمة ولتنذر على هذه القراءة متعلق بما هو صفة لرحمة وقوله جل وعلا: ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ صفة لقوما ومِنْ الأولى مزيدة للتأكيد وقوله تعالى: لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أي يتعظون بإنذارك تعليل للإنذار على القول بأن لعل للتعليل وأما على القول بأنها للترجي حقيقة أو مجازا فقيل هو في موضع الصفة بتقدير القول أي لتنذر قوما مقولا فيهم لعلهم يتذكرون والمراد بهؤلاء القوم قيل العرب، وظاهر الآية أنهم لم يبعث إليهم رسول قبل نبينا صلّى الله تعالى عليه وسلّم أصلا وليس بمراد للاتفاق على أن إسماعيل ﵇ كان مرسلا إليهم وكأنه لتطاول الأمد بين بعثته ﵇ وبعثة نبينا ﵊ إذ بينهما أكثر من ألفي سنة بكثير واندراس شرعه وعدم وقوف الأكثرين في أغلب هذه المدة على حقيقته قيل: ذلك، وقيل: إن ذلك لما صرحوا به من أن حكم بعثة إسماعيل ﵇ قد انقطع بموته وأنه لم يرسل إليهم بعده نبي سوى النبي صلى الله تعالى عليه وسلّم قال العلامة ابن حجر في المنح المكية: من المقرر أن العرب لم يرسل إليهم رسول بعد إسماعيل ﵊ وأن إسماعيل انتهت رسالته بموته وادعى قبيل هذا الاتفاق على أن إبراهيم ﵇ ومن بعده أي سوى إسماعيل ﵇ لم يرسلوا للعرب ورسالة إسماعيل إليهم انتهت بموته اهـ، فكأنه لقلة لبث إسماعيل ﵇ فيهم وانقطاع حكم رسالته بعد وفاته فيما بينهم وبقائهم الأمد الطويل بغير رسول مبعوث فيهم نفي إتيان النذير إياهم من قبله ﷺ.
Îsâ ve Ebû Hayve, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak 'rahmetün' şeklinde merfû okumuşlardır. Takdiri şöyledir: 'Lakin hüve/hâzâ/hiye/hâzihî rahmetün' (Fakat o bir rahmettir). Zamir veya işaret ismi, kelamdan anlaşılan irsâl (gönderme) içindir; müzekker veya müennes kılınması merciine veya habere göredir; birincisindeki ihtilaf meşhurdur. Ebû Hayyân takdirin 'velâkin ente rahmetün' (Lakin sen bir rahmetsin) olmasını da caiz görmüştür. Bu kıraate göre { لِتُنْذِرَ } ifadesi, 'rahmet'in sıfatı olan şeye mütealliktir. Cenâb-ı Hakk’ın { ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş olan” kavli 'kavmen' kelimesinin sıfatıdır ve birinci { مِنْ } tekit için zaiddir. Allah Teâlâ’nın { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar”, yani senin uyarınla ibret alırlar kavli; { لعل } edatının ta‘lil için olduğu görüşüne göre uyarmanın illetidir. Hakiki veya mecazi olarak teraccî için olduğu görüşüne göre ise 'kavlen' mukadder kılınarak sıfat konumunda olduğu söylenmiştir; yani 'kendileri hakkında umulur ki öğüt alırlar denilen bir kavmi uyarasın diye'. Bu kavimden muradın Araplar olduğu söylenmiştir. Ayetin zahiri, Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’den önce onlara hiçbir elçi gönderilmediğini ifade etmektedir; ancak İsmâîl aleyhisselâm’ın onlara gönderilmiş olduğundaki ittifak sebebiyle bu zahir murad değildir. Sanki onun aleyhisselâm peygamberliği ile Peygamberimiz aleyhisselâm’ın peygamberliği arasındaki sürenin çok uzamış olması -ki aralarında iki bin yıldan çok daha fazla zaman vardır-, şeriatının silinmesi ve bu sürenin çoğunda insanların büyük kısmının onun hakikatine vakıf olmaması sebebiyle böyle denilmiştir. Bir diğer görüşe göre bu; İsmâîl aleyhisselâm’ın peygamberlik hükmünün vefatıyla sona erdiğini ve ondan sonra kendilerine Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’den başka peygamber gönderilmediğini açıkça belirtmiş olmalarından kaynaklanmaktadır. Allâme İbn Hacer el-Minehu’l-Mekkiyye’de şöyle demiştir: 'Araplara İsmâîl aleyhisselâm’dan sonra bir elçi gönderilmediği ve İsmâîl’in risaletinin vefatıyla sona erdiği sabittir.' Bundan az önce de İbrâhîm aleyhisselâm’ın ve ondan sonrakilerin -yani İsmâîl aleyhisselâm hariç- Araplara gönderilmediği ve İsmâîl’in onlara olan risaletinin vefatıyla sona erdiği hususunda ittifak bulunduğunu iddia etmiştir (İntihâ). Sanki İsmâîl aleyhisselâm’ın aralarında az kalması, vefatından sonra risaletinin hükmünün aralarında kesilmesi ve içlerinde gönderilmiş bir elçi bulunmaksızın uzun zaman kalmaları sebebiyle ondan sallallâhu aleyhi ve sellem önce kendilerine bir uyarıcının gelmiş olması nefyedilmiştir.
وذكر العلامة ابن حجر في المنح أيضا ما يفيد أن كل رسول ممن عدا نبينا صلّى الله تعالى عليه وسلّم تنقطع رسالته بموته وليس ذلك خاصا بإسماعيل ﵇، ويفهم من كلام العز بن عبد السلام في أماليه أن هذا الانقطاع ليس على إطلاقه فقد قال: «فائدة» كل نبي إنما أرسل إلى قومه إلا سيدنا محمدا صلّى الله تعالى عليه وسلّم فعلى هذا يكون ما عدا قوم كل نبي من أهل الفترة إلا ذرية النبي السابق عليه فإنهم مخاطبون ببعثة السابق إلا أن تدرس شريعة السابق فيصير الكل من أهل الفترة اهـ. وهو وكذا ما نقلناه عن العلامة ابن حجر عندي الآن على أعراف الرد والقبول، ولعل الله تعالى يشرح صدري بعد لتحقيق الحق في ذلك، وقيل: إن موسى، وعيسى ﵉ كما أرسلا لبني إسرائيل أرسلا للعرب فالمراد بنفي هذا الإتيان الفترة التي بين عيسى ونبينا عليهما الصلاة والسلام، ومنها على ما روى البخاري عن سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه ستمائة سنة وفي كثير من الكتب أنه خمسمائة وخمسون سنة، ونفي إتيان نبي بين زماني إتيان نبينا وإتيان عيسى عليهما الصلاة والسلام هو ما صححه جمع من العلماء لحديث لا نبي بيني وبين عيسى وقال بعضهم: إن بينهما أربعة أنبياء ثلاثة من بني إسرائيل وواحد من العرب وهو خالد بن سنان، وقيل: غير ذلك، واختار البعض أن المراد بهؤلاء القوم العرب المعاصرون له صلّى الله تعالى عليه وسلّم إذ هم الذين
Allâme İbn Hacer el-Mineh’te de Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem dışındaki her elçinin risaletinin ölümüyle sona erdiğini ve bunun İsmâil aleyhisselâm’a mahsus olmadığını ifade eden hususlara yer vermiştir. İz b. Abdüsselâm’ın Emâlî’sindeki sözlerinden ise bu sona erişin mutlak olmadığı anlaşılmaktadır. Nitekim o şöyle demiştir: «Faydalı bir bilgi: Efendimiz Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem müstesna, her peygamber sadece kendi kavmine gönderilmiştir. Buna göre her peygamberin kendi kavmi dışındakiler fetret ehlinden sayılır; meğerki ondan önceki peygamberin zürriyeti olsunlar, zira onlar önceki peygamberin risaletiyle muhataptırlar; ancak önceki peygamberin şeriatı silinip yok olursa, o vakit hepsi fetret ehlinden olur.» İbn Hacer’den naklettiğimiz husus gibi bu da şu an bende kabul ile ret arasındadır (hükme bağlanmamıştır); umulur ki Allah Teâlâ bundan sonra bu husustaki hakikati tahkik etmek için göğsüme inşirah verir. Bir görüşe göre de Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm İsrâiloğulları'na gönderildikleri gibi Araplara da gönderilmişlerdir; dolayısıyla bu [uyarıcının] gelmeyişinin nefyedilmesinden kasıt, Îsâ ile Peygamberimiz aleyhimesselâm arasındaki fetret dönemidir. Buhârî’nin Selmân-ı Fârisî radıyallâhu teâlâ anh’tan rivayet ettiğine göre bu süre altı yüz yıldır; pek çok kitapta ise beş yüz elli yıl olduğu yer almaktadır. Peygamberimiz ile Îsâ aleyhimesselâm’ın geliş zamanları arasında bir peygamberin gelmeyişinin nefyedilmesi, « لا نبي بيني وبين عيسى » «Benimle Îsâ arasında hiçbir peygamber yoktur» hadisi sebebiyle bir grup âlimin sahih kabul ettiği görüştür. Bazıları ise ikisi arasında üçü İsrâiloğulları'ndan biri de Araplardan—ki o da Hâlid b. Sinân’dır—olmak üzere dört peygamber bulunduğunu söylemiş; başka görüşler de ileri sürülmüştür. Bazı âlimler ise bu kavimden muradın, kendilerini geçmiş ataları değil de bizzat kendisinin
يتصور إنذاره ﵊ إياهم دون أسلافهم الماضين ولعله الأظهر، وعدم إتيان نذير إياهم من قبله صلى الله تعالى عليه وسلم على القول بانتهاء حكم رسالة الرسول سوى نبينا ﵊ بموته ظاهر، وأما إذا قيل: بعدم انتهائه بذلك وبقائه حكما لرسالة الرسول يجب على من علمه من ذراري المرسل إليهم الأخذ به من حيث إنه حكم من أحكام ذلك الرسول إلى أن يأتي رسول آخر فيؤخذ به من حيث إنه حكم من أحكامه أو على الوجه الذي يأمر به فيه من النسبة إليه أو من نسبته إلى من قبله أو يترك إن جاء الثاني ناسخا له فالمراد بعدم إتيان النذير إياهم عدم وصول ما أتى به على الحقيقة إليهم ولا يمكن أن يراد بهؤلاء القوم العرب مطلقا ويقال: بأنهم لم يرسل إليهم قبل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أحد أصلا لظهور بطلانه ومنافاته لقوله تعالى: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ [فاطر:
Ataları değil de onun aleyhisselâm bizzat uyarmasının tasavvur edildiği kimseler onlardır; muhtemelen en zahir olan da budur. Peygamberimiz aleyhisselâm dışındaki bir elçinin risalet hükmünün ölümüyle sona erdiği görüşüne göre, ondan sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem önce kendilerine bir uyarıcının gelmemiş olması açıktır. Şayet elçinin risalet hükmünün ölümle sona ermediği, tebliğ edilenlerin zürriyetinden bunu bilen kimselerin -başka bir elçi gelip o hükmü kendi hükümlerinden sayarak yahut o peygambere veya öncekine nispet etmesini emrettiği şekilde amel edilmesini emredinceye ya da gelen ikinci elçi onu neshedip terkedilinceye kadar- o elçinin hükümlerinden bir hüküm olması hasebiyle onunla amel etmesinin vacip olduğu söylenirse; uyarıcının onlara gelmemiş olmasından murat, getirdiği şeyin hakikatiyle kendilerine ulaşmamış olmasıdır. Bu kavim ile mutlak olarak Arapların kastedilmesi ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’den önce kendilerine hiçbir peygamberin asla gönderilmediğinin söylenmesi mümkün değildir; çünkü bunun batıllığı ortadadır ve Allah Teâlâ’nın şu kavline aykırıdır: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “İçinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmayan hiçbir ümmet yoktur” [Fâtır: 24].
٢٤] والعرب أعظم أمة وكذا لقوله تعالى: لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ [يس: ٦] بناء على أن- ما- فيه ليست نافية وهو على القول بأن ما فيه نافية مؤول بحمل الآباء على الآباء الأقربين، ولا يكاد يجوز في ما هاهنا ما جاز فيها من الاحتمال في آية يس بل المتعين فيها النفي ليس غير، وتكلف غيره مما لا ينبغي في كتاب الله تعالى والنذير بمعنى المنذر، واحتمال كونه مصدرا بمعنى الإنذار مما لا ينبغي أن يلتفت إليه وتغيير الترتيب الوقوعي بين قضاء الأمر بمعنى أحكام أمر نبوة موسى ﵇ بالوحي وإيتاء التوراة وثوائه ﵇ في أهل مدين المشار إليه بقوله تعالى: وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ والنداء للتنبيه على أن كلا من ذلك برهان مستقل على أن حكايته ﵊ للقصة بطريق الوحي الإلهي ولو روعي الترتيب الوقوعي، ونفى أولا الثواء في أهل مدين ونفى ثانيا الحضور عند النداء ونفى ثالثا الحضور عند قضاء الأمر لربما توهم أن الكل دليل واحد على ما ذكر كما مر في قصة البقرة، ومن الناس من فسر قضاء الأمر بالاستنباء والنداء بالنداء لأخذ التوراة بقوله تعالى: خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ [مريم: ١٢] رعاية للترتيب الوقوعي بينهما وتعقب بأنه يفوت عليه التنبيه المذكور مع أنه بهذا القدر لا يرتفع تغيير الترتيب الوقوعي بالكلية بين المتعاطفات لأن الثواء في أهل مدين متقدم على القضاء والنداء في الواقع، وقد وسط في النظم الكريم بينهما، وأيضا ما تقدم من تفسير كل من القضاء والنداء بما فسر أنسب بما يلي كلا من الاستدراك، ومما يستغرب أن بعض من فسر ما ذكر بما يوافق الترتيب الوقوعي فسر الشاهدين بالسبعين المختارين للميقات ولا يكاد يتسنى ذلك عليه لأنهم إنما كانوا مع موسى ﵇ لما أعطى التوراة فكان عليه أن يفسره بغير ذلك وقد تقدم لك عدة تفاسير لا يأبى شيء منها تفسيره ما ذكر بما يوافق الترتيب الوقوعي، وجوز على التفسير بما يوافق كون المراد بالشاهدين الملائكة ﵈ الذين كانوا حول النار فإن الآثار ناطقة بحضورهم حولها عند ما أتاها موسى ﵇ وكذا قوله تعالى: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها [النمل: ٨] في قول، هذا وفي الآيات تفسيرات أخر فقال الفراء في قوله تعالى: وَما كُنْتَ ثاوِياً إلخ أي وما كنت مقيما في أهل مدين مع موسى ﵇ فتراه وتسمع كلامه وها أنت تتلو عليهم أي على أمتك آياتنا فهو منقطع اهـ، ونحوه ما روي عن مقاتل فيه وهو أن المعنى لم تشهد أهل مدين فتقرأ على أهل مكة خبرهم ولكنا أرسلناك إلى أهل مكة وأنزلنا إليك هذه الأخبار ولولا ذلك ما علمت، وقال الضحاك: يقول سبحانه إنك يا محمد لم تكن الرسول إلى أهل مدين تتلو عليهم آيات الكتاب وإنما كان غيرك ولكنا كنا مرسلين في كل زمان رسولا فأرسلنا إلى أهل مدين شعيبا وأرسلناك إلى العرب لتكون خاتم الأنبياء اهـ. ولا يخفى أن ما قدمنا أولى بالاعتبار.
Araplar ise en büyük ümmettir. Keza içindeki 'mâ' edatının nâfiye (olumsuzluk) olmadığı kabulüne göre { لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ } “Babaları uyarılmamış bir kavmi uyarman için” [Yâsîn: 6] kavline de aykırıdır; nâfiye olduğu görüşüne göre ise buradaki babalar en yakın babalar olarak tevil edilir. Yâsîn ayetinde caiz olan bu ihtimalin buradaki 'mâ'da caiz olması pek mümkün değildir; bilakis burada olumsuzluk edatı olması kesindir, başkasına zorlamak Allah Teâlâ’nın Kitabı’nda uygun olmayan bir tekellüftür. 'Nezîr', münzir (uyarıcı) manasındadır; inzar anlamında masdar olma ihtimaline ise iltifat edilmemelidir. Vahiy ve Tevrat’ın verilmesi yoluyla Mûsâ aleyhisselâm’ın peygamberlik işinin kesinleşmesi ile onun Medyen halkı arasındaki ikameti -ki { وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Sen Medyen halkı arasında ikamet de etmiyordun” kavliyle işaret edilmiştir- ve nida arasındaki vuku sırasının değiştirilmesi; bunların her birinin, onun aleyhisselâm kıssayı anlatmasının ilahi bir vahiy yoluyla olduğuna dair müstakil birer burhan olduğuna dikkat çekmek içindir. Şayet vuku sırası gözetilip önce Medyen halkı arasındaki ikamet nefyedilse, ikinci olarak nida anındaki hazır bulunma nefyedilse ve üçüncü olarak da emrin kaza edilmesi anındaki hazır bulunma nefyedilseydi, Bakara kıssasında geçtiği üzere bütün bunların zikredilen husus için tek bir delil olduğu zannı doğabilirdi. İnsanlardan bazıları aralarındaki vuku sırasını gözeterek emrin kaza edilmesini peygamber kılınma, nidayı ise { خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ } “Kitab’a kuvvetle sarıl” [Meryem: 12] kavliyle Tevrat’ı almak için yapılan nida olarak tefsir etmişlerdir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu takdirde söz konusu nükteli tenbih kaybolur; üstelik bu kadarıyla matuf unsurlar arasındaki vuku sırasının değişmesi tamamen ortadan kalkmaz, zira Medyen halkı arasındaki ikamet gerçekte kaza ve nidadan öncedir ve Kur’an’ın nazmında bu ikisinin arasına yerleştirilmiştir. Ayrıca kaza ve nidanın daha önce açıklandığı şekilde tefsir edilmesi, her bir istidrakın ardından gelen kısma daha uygundur. Şaşılacak şeydir ki zikredilen hususları vuku sırasına uygun şekilde tefsir edenlerden bazıları şahitleri mîkât için seçilen yetmiş kişi olarak tefsir etmişlerdir; oysa bu onlara göre pek mümkün değildir, çünkü onlar Mûsâ aleyhisselâm ile ancak Tevrat verildiğinde beraber bulunmuşlardı. Dolayısıyla onun bunu başka şekilde tefsir etmesi gerekirdi. Nitekim sana, hiçbirinin zikredilen hususları vuku sırasına göre tefsir etmeye engel olmadığı birkaç tefsir geçmişti. Vuku sırasına uygun tefsire göre şahitlerden muradın ateşin etrafındaki melekler aleyhimüsselâm olması da caiz görülmüştür; zira rivayetler Mûsâ aleyhisselâm ateşe geldiğinde meleklerin onun etrafında hazır bulunduğunu açıkça ifade etmektedir; bir kavle göre { أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها } “Ateşte bulunan da çevresinde bulunan da mübarek kılınmıştır” [en-Neml: 8] kavli de böyledir. Bu ayetlerde başka tefsirler de vardır: Ferrâ { وَما كُنْتَ ثاوِياً } vb. ayeti hakkında şöyle demiştir: Yani sen Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte Medyen halkı arasında ikamet edip de onu görüyor ve sözünü işitiyor değildin; işte sen şimdi ayetlerimizi onlara yani ümmetine okuyorsun, dolayısıyla bu münkatıdır (İntihâ). Mukâtil’den nakledilen şu tefsir de buna benzer: Mana şöyledir; sen Medyen halkına şahit olmadın ki onların haberini Mekke ehline okuyasın; fakat biz seni Mekke ehline gönderdik ve bu haberleri sana indirdik, bu olmasaydı bilemezdin. Dahhâk ise şöyle demiştir: Sübhânehu buyuruyor ki; Ey Muhammed! Sen Medyen halkına Kitab’ın ayetlerini okuyan bir elçi değildin, o başkasıydı. Fakat biz her zaman bir peygamber gönderiyorduk; Medyen halkına Şuayb’ı gönderdik, seni de son peygamber olasın diye Araplara gönderdik (İntihâ). Daha önce takdim ettiğimiz açıklamaların kabule daha layık olduğu gizli değildir.
وذهب جمع إلى أن النداء في قوله تعالى: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا كان نداء فيما يتعلق بهذه الأمة المحمدية على نبيها أفضل الصلاة وأكمل التحية وذكروا عدة آثار تدل على ذلك.
Bir topluluk, Allah Teâlâ’nın { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } kavlindeki nidanın, peygamberine salat ve selamların en faziletlisi, tahiyyâtın en kâmili olan bu Muhammed ümmeti ile ilgili bir sesleniş olduğu görüşüne varmış ve buna delalet eden birçok rivayet zikretmişlerdir.
أخرج الفريابي والنسائي وابن جرير وابن أبي حاتم والحاكم وصححه وابن مردويه وأبو نعيم والبيهقي معا في
Firyâbî, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve Beyhakî birlikte ed-Delâil’de
الدلائل عن أبي هريرة قال في ذلك نودوا يا أمة محمد أعطيتكم قبل أن تسألوني واستجبت لكم قبل أن تدعوني.
Ebû Hüreyre’den rivayet ettiklerine göre o bu konuda şöyle demiştir: Onlara şöyle seslenildi: 'Ey Muhammed ümmeti! Siz benden istemeden önce size verdim ve bana dua etmeden önce duanızı kabul ettim.'
وأخرجه ابن مردويه من وجه آخر عن أبي هريرة مرفوعا
İbn Merdûye bunu başka bir yoldan Ebû Hüreyre’den merfû olarak rivayet etmiştir
،
.
وأخرج هو أيضا وأبو نعيم في الدلائل وأبو نصر السجزي في الإبانة، والديلمي عن عمرو بن عيينة قال سألت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن قوله تعالى: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ما كان النداء وما كانت الرحمة؟ قال كتاب كتبه الله تعالى قبل أن يخلق خلقه بألفي عام ثم وضعه على عرشه ثم نادى يا أمة محمد سبقت رحمتي غضبي أعطيتكم قبل أن تسألوني وغفرت لكم قبل أن تستغفروني فمن لقيني منكم يشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا عبدي ورسولي صادقا أدخلته الجنة.
Yine İbn Merdûye, Ebû Nuaym ed-Delâil’de, Ebû Nasr es-Siczî el-İbâne’de ve Deylemî, Amr b. Uyeyne’den şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e Allah Teâlâ’nın { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } kavmini sorarak; 'O sesleniş neydi ve rahmet neydi?' dedim. Şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ’nın mahlukatı yaratmasından iki bin yıl önce yazdığı ve ardından Arş’ının üzerine koyduğu bir kitaptır. Sonra şöyle seslendi: 'Ey Muhammed ümmeti! Rahmetim gazabımı geçmiştir. Siz benden istemeden önce size verdim ve benden bağışlanma dilemeden önce sizi bağışladım. Sizden kim bana ihlasla Allah’tan başka ilah olmadığına ve Muhammed’in O’nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederek kavuşursa onu cennete koyarım.'»
وأخرج الختلي في الديباج عن سهل بن سعد الساعدي مرفوعا مثله
Hutelî ed-Dîbâc’da Sehl b. Sa‘d es-Sâidî’den benzerini merfû olarak rivayet etmiştir
،
.
وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «لما قرب الله تعالى موسى إلى طور سيناء نجيا قال: أي رب هل أجد أكرم عليك مني؟ قربتني نجيا وكلمتني تكليما قال: نعم. محمد ﵊ أكرم عليّ منك. قال: فإن كان محمد صلى الله تعالى عليه وسلم أكرم عليك مني فهل أمة محمد أكرم من بني إسرائيل؟ فلقت البحر لهم وأنجيتهم من فرعون وعمله وأطعمتهم المن والسلوى. قال: نعم. أمة محمد ﵊ أكرم عليّ من بني إسرائيل. قال:
İbn Merdûye İbn Abbâs’tan, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ Mûsâ’yı münâcât için Sînâ Tûru’na yaklaştırdığında Mûsâ: 'Ey Rabbim! Katında benden daha üstün birini bulabilir misin? Beni münâcât için yaklaştırdın ve benimle doğrudan konuştun' dedi. Allah Teâlâ: 'Evet, Muhammed aleyhisselâm katımda senden daha üstündür' buyurdu. Mûsâ: 'Eğer Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem katında benden daha üstünse, Muhammed’in ümmeti İsrâiloğulları’ndan daha mı üstündür? Onlar için denizi yardın, onları Firavun’dan ve onun yaptıklarından kurtardın, onlara kudret helvası ve bıldırcın eti yedirdin' dedi. Allah Teâlâ: 'Evet, Muhammed’in aleyhisselâm ümmeti katımda İsrâiloğulları’ndan daha üstündür' buyurdu. Mûsâ:
إلهي أرنيهم. قال: إنك لن تراهم وإن شئت أسمعتك صوتهم. قال: نعم إلهي. فنادى ربنا أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم أجيبوا ربكم. قال: فأجابوا وهم في أصلاب آبائهم وأرحام أمهاتهم إلى يوم القيامة فقالوا: لبيك أنت ربنا حقا ونحن عبيدك حقا. قال: صدقتم أنا ربكم حقا وأنتم عبيدي حقا قد عفوت عنكم قبل أن تدعوني وأعطيتكم قبل أن تسألوني فمن لقيني منكم بشهادة أن لا إله إلا الله دخل الجنة»
'İlâhî! Onları bana göster' dedi. Allah Teâlâ: 'Sen onları göremezsin; fakat dilersen seslerini sana işittireyim' buyurdu. Mûsâ: 'Evet İlâhî' dedi. Rabbimiz Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in ümmetine: 'Rabbinize icabet edin!' diye seslendi. Onlar da babalarının sulblerinde ve annelerinin rahimlerinde kıyamet gününe kadar bulunacak halleriyle icabet edip: 'Lebbeyk! Sen gerçekten bizim Rabbimizsin, biz de gerçekten senin kullarınız' dediler. Allah Teâlâ: 'Doğru söylediniz; ben gerçekten sizin Rabbinizim, siz de gerçekten benim kullarımsınız. Bana dua etmeden önce sizi affettim ve benden istemeden önce size verdim. Sizden kim Allah’tan başka ilah olmadığı şehadetiyle bana kavuşursa cennete girer' buyurdu.»
. قال ابن عباس فلما بعث الله تعالى محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم أراد أن يمن عليه بما أعطاه وبما أعطى أمته فقال: يا محمد وما كنت بجانب الطور إذ نادينا، واستشكل ذلك بأنه معنى لا يناسب المقام ولا تكاد ترتبط الآيات عليه، ولا بد لصحة هذه الأخبار من دليل، وتصحيح الحاكم لا يخفى حاله.
İbn Abbâs dedi ki: Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’i gönderdiğinde, ona ve ümmetine verdiklerini ona lütuf olarak hatırlatmak istedi ve: { ya Muhammed } { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Seslendiğimiz zaman sen Tûr’un yanında da değildin” buyurdu. Bu tefsir; makama uygun düşmeyen bir mana olduğu, ayetlerin bunun üzerine irtibat kurulamayacağı, bu haberlerin sıhhati için bir delil gerektiği ve Hâkim’in tashihinin durumunun da malum olduğu gerekçesiyle müşkil görülmüştür.
وقال بعض: يمكن أن يقال على تقدير صحة الأخبار إن المراد وما كنت حاضرا مع موسى ﵇ بجانب الطور لتقف على أحواله فتخبر بها الناس ولكن أرسلناك بالقرآن الناطق بذلك وبغيره رحمة منا لك وللناس، والتوقيت بنداء أمته ليس لكون المخبر به ما كان من ذلك بل لإدخال المسرة عليه ﵊ فيما يعود إليه وإلى أمته وفيه تسلية له صلى الله تعالى عليه وسلم مما يكون من أمة الدعوة من الكفر به ﵊ والإباء عن شريعته وتلويح ما إلى مضمون فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ [الأنعام: ٨٩] وحينئذ ترتبط الآيات بعضها ببعض ارتباطا ظاهرا فتأمل وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ أي عقوبة وهي على ما نقل عن أبي مسلم عذاب الدنيا والآخرة، وقيل: عذاب الاستئصال بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ أي بما اقترفوا من الكفر والمعاصي ويعبر عن كل الأعمال وإن لم تصدر عن الأيدي باجتراح الأيدي وتقديم الأيدي لما أن أكثر الأعمال تزاول بها فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا أي هلا أرسلت إلينا رسولا مؤيدا من عندك بالآيات فَنَتَّبِعَ آياتِكَ الظاهرة على يده وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بما جاء به، ولولا الثانية تحضيضية كما أشرنا إليه، وقوله تعالى: فَنَتَّبِعَ جوابها ولكون التحضيض طلبا كالأمر أجيبت على نحو ما يجاب، وأما الأولى فامتناعية وجوابها محذوف ثقة بدلالة الحال عليه، والتقدير لما أرسلناك، والفاء في فَيَقُولُوا عاطفة ليقول على تصيبهم، والمقصود بالسببية لانتفاء الجواب والركن الأصيل فيها قولهم ذلك إذا أصابتهم مصيبة، فالمعنى لولا قولهم إذا عوقبوا بما اقترفوا هلا أرسلت إلينا رسولا فنتبعه ونكون من المؤمنين لما أرسلناك إليهم، وحاصله سببية القول المذكور لإرساله صلى الله تعالى عليه وسلم إليهم قطعا
Bazıları şöyle demiştir: Haberlerin sahih olduğu takdirde şöyle denilmesi mümkündür: Murad şudur; sen Mûsâ aleyhisselâm’ın hallerine vakıf olup insanlara haber vermek üzere Tûr’un yanında onunla beraber hazır bulunmadın; fakat bunu ve başka şeyleri anlatan Kur’an ile seni, bizden sana ve insanlara bir rahmet olmak üzere gönderdik. Vaktin ümmetine seslenişle sınırlandırılması, haber verilen şeyin sadece bundan ibaret olmasından dolayı değil; kendisine ve ümmetine ait hususlarda ona aleyhisselâm sevinç vermek içindir. Bunda Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için davet ümmetinin kendisine aleyhisselâm kâfir olmasından ve şeriatından yüz çevirmesinden dolayı bir teselli ve { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Eğer bunlar onu inkar ederlerse, biz onu inkar etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır” [el-En‘âm: 89] ayetinin muhtevasına bir tür işaret vardır. Bu durumda ayetler birbirine açık bir şekilde irtibatlanır; tefekkür et! { وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ } “Onlara bir musibet isabet edecek olmasaydı”; yani bir ceza. Bu, Ebû Müslim’den nakledildiğine göre dünya ve ahiret azabıdır; kök kazıyıcı helak azabı olduğu da söylenmiştir. { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Kendi ellerinin önden gönderdikleri sebebiyle”; yani irtikap ettikleri küfür ve günahlar sebebiyle. İnsanın bütün amelleri ellerinden sadır olmasa bile 'ellerin işlemesi' ve 'ellerin önden göndermesi' şeklinde ifade edilir; zira amellerin çoğu el ile yapılır. { فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin ya!' diyecek olmasalardı”; yani katından ayetlerle desteklenmiş bir elçi gönderseydin de { فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } onun eliyle zahir olan “ayetlerine uysaydık” { وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } onun getirdiklerine “ve müminlerden olsaydık”. İkinci { لولا }, işaret ettiğimiz üzere tahdîd (teşvik/keşke) içindir. { فَنَتَّبِعَ } kavli onun cevabıdır ve tahdîd de emir gibi bir talep olduğundan, emirlerin cevaplandığı gibi cevaplandırılmıştır. Birincisi ise imtina‘ (engel olma) içindir ve hali gösteren delile güvenilerek cevabı hazfedilmiştir; takdiri 'seni göndermezdik' şeklindedir. { فَيَقُولُوا } kavlindeki fâ harfi 'yekûlû' fiilini 'tüsîbehüm' fiiline atfetmektedir. Cevabın nefyi için sebep kılınan asıl maksat ve bundaki temel rükün, başlarına bir musibet geldiğinde onların bu sözü söylemeleridir. Mana şudur: İrtikap ettikleri sebebiyle cezalandırıldıklarında 'Bize bir elçi gönderseydin de ona uyup müminlerden olsaydık ya!' demeleri olmasaydı, seni onlara elçi olarak göndermezdik. Özü şudur: Söz konusu sözün varlığı, mazeretlerini
لمعاذيرهم بالكلية ولكن العقوبة لما كانت هي السبب للقول وكان وجوده بوجودها جعلت كأنها سبب الإرسال بواسطة القول فأدخلت عليا لولا وجيء بالقول معطوفا عليها بالفاء المعطية معنى السببية، ونكتة إيثار هذا الأسلوب وعدم جعل العقوبة قيدا مجردا أنهم لو لم يعاقبوا مثلا على كفرهم وقد عاينوا ما ألجئوا به إلى العلم اليقين لم يقولوا لولا أرسلت إلينا رسولا، وإنما السبب في قولهم هذا هو العقاب لا غير لا التأسف على ما فاتهم من الإيمان بخالقهم، وفي هذا من الشهادة القوية على استحكام كفرهم ورسوخه فيهم ما لا يخفى كقوله تعالى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الأنعام: ٢٨] هذا ما أراده صاحب الكشاف، وليس في الكلام عليه تقدير مضاف كما هو الظاهر.
Tamamen kesmek üzere Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in onlara gönderilmesinin sebebidir. Fakat ceza bu sözün sebebi olduğu ve bu sözün varlığı da cezanın varlığıyla gerçekleştiği için; ceza, söz vasıtasıyla adeta göndermenin sebebi kılınmış ve { لولا } onun başına getirilmiş, söz de sebep bildiren fâ harfi ile ona atfedilerek zikredilmiştir. Cezayı yalın bir kayıt kılmayıp bu üslubun tercih edilmesinin nüktesi şudur: Şayet onlar küfürleri sebebiyle cezalandırılmasalardı ve kendilerini kesin ilme mecbur bırakan şeyi bizzat müşahede etmeselerdi 'Bize bir elçi gönderseydin ya' demezlerdi. Onların bu sözü söylemelerinin tek sebebi cezadır; yoksa yaratıcılarına imanı kaçırmış olmaktan duydukları pişmanlık değildir. Bunda, onların küfürlerinin sağlamlaştığına ve içlerine kök saldığına dair Allah Teâlâ’nın şu kavlinde olduğu gibi açık ve kuvvetli bir şahitlik vardır: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülselerdi bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” [el-En‘âm: 28]. Keşşâf sahibinin muradı budur ve açık olduğu üzere burada sözde muzâf takdiri yoktur.
وذهب بعضهم إلى أن الكلام على تقدير مضاف أي كراهة أن تصيبهم إلخ، فالسبب للإرسال إنما هو كراهة ذلك لما فيه من إلزام الحجة ولله تعالى الحجة البالغة، وهذه الكراهة مما لا ريب في تحققها الذي تقتضيه لولا ودفعوا بهذا التقدير لزوم تحقق الإصابة والقول المذكور وانتفاء عدم الإرسال كما هو مقتضى لولا، وفي ذلك ما فيه، وقال ابن المنير: التحقيق عندي أن لولا ليست كما قال النحاة تدل على أن ما بعدها موجود أو أن جوابها ممتنع والتحرير في معناها أنها تدل على أن ما بعدها مانع من جوابها عكس لو، ثم المانع قد يكون موجودا وقد يكون مفروضا وما في الآية من الثاني فلا إشكال فيها، واستدل بالآية على أن قول من لم يرسل إليه رسول أن عذب: ربي لولا أرسلت إليّ رسولا مما يصلح للاحتجاج وإلا لما صلح لأن يكون سببا للإرسال وفي ذلك دلالة على أن العقل لا يغني عن الرسول، والبحث في ذلك شهير، والكلام فيه كثير فَلَمَّا جاءَهُمُ أي أولئك القوم، والمراد بهم هنا أهل مكة الموجودون عند البعثة وضمائر الجمع الآتية كلها راجعة إليهم. الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا أي الأمر الحق وهو القرآن المنزل عليه ﵊ قالُوا تعنتا واقتراحا لَوْلا أُوتِيَ يعنونه ﵊ مِثْلَ ما أُوتِيَ مُوسى ﵇ من الكتاب المنزل جملة وقوله تعالى: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ رد عليهم وإظهار لكون ما قالوه تعنتا محضا لا طلبا لما يرشدهم إلى الحق ومِنْ قَبْلُ متعلق بيكفروا وتعلقه بأوتي لا يظهر له وجه لائح إذ هو تقييد بلا فائدة لأنه معلوم أن ما أوتي موسى ﵇ من قبل محمد صلى الله تعالى عليه وسلم أو من قبل هؤلاء الكفرة. نعم أمر الرد عليه على حاله أي ألم يكفروا من قبل هذا القول بما أوتي موسى ﵇ كما كفروا بهذا الحق وقوله تعالى: قالُوا استئناف مسوق لتقرير كفرهم المستفاد من الإنكار السابق وبيان كيفيته وقوله تعالى: سِحْرانِ خبر لمبتدأ محذوف أي هما يعنون ما أوتي نبينا وما أوتي موسى عليهما الصلاة والسلام سحران تَظاهَرا أي تعاونا بتصديق كل واحد منهما الآخر وتأييده إياه، وذلك أن أهل مكة بعثوا رهطا منهم إلى رؤساء اليهود في عيد لهم فسألوهم عن شأنه ﵊ فقالوا: إنا نجده في التوراة بنعته وصفته فلما رجع الرهط وأخبروهم بما قالت اليهود قالوا ذلك. وقوله تعالى: وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ أي بكل واحد من الكتابين كافِرُونَ تصريح بكفرهم بهما وتأكيد لكفرهم المفهوم من تسميتهما سحرا وذلك لغاية عتوهم وتماديهم في الكفر والطغيان وقرأ الأكثرون «ساحران» وأراد الكفرة بهما نبينا وموسى عليهما الصلاة والسلام.
Bazıları sözün bir muzâf takdiriyle olduğu görüşüne varmışlardır; yani 'onlara isabet etmesinden kerih görmemiz olmasaydı vb.'. Bu durumda göndermenin sebebi, hücceti ikame etmek maksadıyla bunu kerih görmektir; zira en üstün hüccet Allah Teâlâ’nındır. Bu kerahiyyet ise { لولا } edatının iktiza ettiği gerçekleşme hususunda hiçbir şüphe taşımayan bir durumdur. Bu takdirle, musibetin ve söz konusu sözün gerçekleşmesi ile göndermenin bulunmaması gerekliliğini -ki { لولا } edatının muktezasıdır- defetmişlerdir. Fakat bu görüşte de eleştirilecek yönler vardır. İbnü’l-Münîr şöyle demiştir: 'Benim nezdimde tahkik şudur: { لولا }, nahivcilerin dediği gibi kendisinden sonrakinin varlığına veya cevabının imtina ettiğine delalet etmez; manasındaki incelik şudur ki o, kendisinden sonrakinin cevabına mani olduğuna delalet eder, { لو } edatının aksinedir. Sonra bu engel bazen mevcut olur bazen de farazi olur; ayetteki ise ikinci türdendir, dolayısıyla bir müşkillik yoktur.' Kendisine peygamber gönderilmeyen kimsenin azap gördüğü takdirde söyleyeceği 'Rabbim, bana bir elçi gönderseydin ya!' sözünün hüccet getirmeye elverişli olduğuna bu ayetle delil getirilmiştir; aksi takdirde peygamber göndermenin sebebi olmaya elverişli olmazdı. Bunda aklın elçinin yerini tutamayacağına dair bir delalet vardır; bu konudaki bahis meşhurdur ve söz çoktur. { فَلَمَّا جاءَهُمُ } “Fakat kendilerine geldiğinde”, yani o kavme. Burada onlardan murat, bi‘set vaktinde mevcut olan Mekke ehlidir ve bundan sonra gelen bütün çoğul zamirleri onlara racidir. { الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا } “Katımızdan o hak”, yani ona aleyhisselâm indirilen Kur’an olan hak emir. { قالُوا } İnatlaşarak ve teklif ileri sürerek “dediler ki:” { لَوْلا أُوتِيَ } onu aleyhisselâm kastederek 'ona verilseydi ya' { مِثْلَ ما أُوتِيَ مُوسى } “Mûsâ’ya verilenin benzeri”; yani toptan indirilen kitap gibi. Allah Teâlâ’nın şu kavli: { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Mûsâ’ya verileni de inkar etmemişler miydi?” onlara bir reddiye olup söyledikleri şeyin hakka irşad edilmeyi talep etmek değil, sırf inatlaşma olduğunu ortaya koymaktadır. { مِنْ قَبْلُ } ifadesi 'yekfürû' fiiline mütealliktir; 'ûtiye' fiiline müteallik olmasında açık bir vecih görünmemektedir, zira bu faydasız bir kayıt olur; çünkü Mûsâ aleyhisselâm’a verilenin Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’den önce yahut bu kâfirlerden önce olduğu malumdur. Evet, reddiye emri kendi halindedir; yani bu haktan gelen Kur’an’ı inkar ettikleri gibi bu sözden önce Mûsâ aleyhisselâm’a verileni de inkar etmemişler miydi? Allah Teâlâ’nın { قالُوا } kavli, önceki inkardan anlaşılan küfürlerini teyit etmek ve onun keyfiyetini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Cenâb-ı Hakk’ın { سِحْرانِ } kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani Peygamberimize ve Mûsâ’ya aleyhimesselâm verilenleri kastederek 'onlar iki büyüdür' dediler. { تَظاهَرا } “Birbirine destek olan”, yani her birinin diğerini tasdik edip desteklemesi suretiyle yardımlaşan. Şöyle ki: Mekke ehli bayram günlerinde Yahudi reislerine kendi adamlarından bir grup gönderip onun aleyhisselâm durumunu sordular. Onlar da: 'Biz onu Tevrat’ta sıfatı ve vasfıyla buluyoruz' dediler. O grup geri dönüp Yahudilerin söylediklerini haber verince onlar da bu sözü söylediler. Allah Teâlâ’nın { وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ } “Ve dediler ki: 'Biz her birine...'”, yani iki kitaptan her birine { كافِرُونَ } “...kâfirleriz!” kavli, iki kitabı da inkar ettiklerini açıkça ifade etmekte ve onlara sihir demelerinden anlaşılan küfürlerini tekit etmektedir; bu da onların küfür ve taşkınlıklarındaki aşırı azgınlık ve ısrarlarından dolayıdır. Çoğunluk ise 'sâhirâni' (iki büyücü) şeklinde okumuştur; kâfirler bununla Peygamberimizi ve Mûsâ’yı aleyhimesselâm kastetmişlerdir.
وقرأ طلحة والأعمش «أظّاهرا» بهمزة الوصل وشد الظاء وكذا هي في حرف عبد الله وأصله تظاهرا فلما قلبت التاء ظاء وأدغمت سكنت فاجتلبت همزة الوصل ليبتدأ بالساكن، وقرأ محبوب عن الحسن، ويحيى بن الحارث الذماري وأبو حيوة وأبو خلاد عن اليزيدي تظاهرا بالتاء وتشديد الظاء. قال ابن خالويه: وتشديده لحن لأنه فعل ماض وإنما يشدد في المضارع. وقال صاحب اللوامح: لا أعرف وجهه. وقال صاحب الكامل في القراءات لا معنى له.
Talha ve A‘meş vasıl hemzesi ve zâ harfinin şeddesiyle 'ezzâherâ' şeklinde okumuşlardır; Abdullah’ın mushafında da böyledir. Aslı 'tezâherâ'dır; tâ harfi zâ harfine çevrilip idğam edilince sakin kalmış, bu sebeple sakinden başlanabilmesi için vasıl hemzesi getirilmiştir. Mahbûb’un Hasan’dan, Yahyâ b. el-Hâris ez-Zimârî, Ebû Hayve ve Ebû Hallâd’ın Yezîdî’den rivayetlerine göre ise tâ harfi ve zâ’nın şeddesiyle 'tezâzzaharâ' şeklinde okumuşlardır. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: 'Bunun şeddeli okunması hatadır, zira bu mazi fiildir; ancak muzaride şeddeli okunabilir.' Levâmih sahibi: 'Bunun bir vechini bilmiyorum' demiştir. el-Kâmil fi’l-Kırâât sahibi ise: 'Bunun bir manası yoktur' demiştir.
وخرج ذلك أبو حيان على أنه مضارع حذفت منه النون بدون ناصب أو جازم، وجاء حذفها كذلك في قليل من الكلام
Ebû Hayyân ise bunu, nasbeden veya cezmeden bir edat bulunmaksızın nûn harfi düşürülmüş bir muzari fiil olarak açıklamıştır; nitekim kelamda az da olsa
وفي الشعر، و «ساحران» خبر لمبتدأ محذوف، وأصل الكلام أنتما ساحران تتظاهران فحذف أنتما وأدغمت التاء في الظاء وحذفت النون وروعي الخطاب ولو قرىء يظاهرا بالياء حملا على مراعاة ساحران أو على تقديرهما لكان له وجه وكأنهم خاطبوا النبي ﷺ بذلك وأرادوه وموسى عليهما الصلاة والسلام بأنتما على سبيل التغليب، هذا وتفسير الآية بما ذكر مما لا تكلف فيه ولعله هو الذي يستدعيه جزالة النظم الجليل ويقتضيه اقتضاء ظاهر قوله تعالى:
Ve şiirde nûn harfinin bu şekilde hazfedildiği vaki olmuştur. 'Sâhirâni' ise mahzuf bir mübtedanın haberidir; sözün aslı 'Siz birbirinize destek olan iki büyücüsünüz' (Entümâ sâhirâni tetezâharâni) şeklindedir. 'Entümâ' hazfedilmiş, tâ harfi zâ harfine idğam edilmiş, nûn hazfedilmiş ve hitap gözetilmiştir. Şayet 'sâhirâni' kelimesinin gözetilmesine hamledilerek veya 'hümâ' takdiriyle yâ harfiyle 'yezâherâ' şeklinde okunsaydı bunun da bir vechi olurdu. Sanki onlar bu sözü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e yöneltmişler ve tağlîb yoluyla 'entümâ' (siz ikiniz) ifadesiyle onu ve Mûsâ’yı aleyhimesselâm kastetmişlerdir. Ayetin bu şekilde tefsir edilmesinde hiçbir tekellüf yoktur; nitekim bu yüce nazmın fesahatinin gerektirdiği ve Allah Teâlâ’nın şu kavlinin zahirinin iktiza ettiği de muhtemelen budur:
قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أي مما أوتياه من القرآن والتوراة أَتَّبِعْهُ أي إن تأتوا به أتبعه فالفعل مجزوم بجواب الأمر ومثل هذا الشرط يأتي به من يدل بوضوح حجته لأن الإتيان بما هو أهدى من الكتابين أمر بين الاستحالة فيوسع دائرة الكلام للتبكيت والإلزام وإيراد كلمة إِنْ في قوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي في أنهما سحران مختلقان مع امتناع صدقهم نوع تهكم بهم، وقرأ زيد بن علي أتبعه بالرفع على الاستئناف أي أنا أتبعه.
{ قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما } “De ki: O halde Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin”, yani o ikisine verilen Kur’an ve Tevrat’tan daha hidayet edici bir kitap; { أَتَّبِعْهُ } “Ona uyayım!”, yani onu getirirseniz ona tabi olayım. Fiil emir cevabı olduğu için meczumdur. Böyle bir şartı, delilinin apaçıklığına güvenen kimse ileri sürer; zira bu iki kitaptan daha hidayet edici bir kitap getirmek imkansızlığı aşikar bir şeydir, dolayısıyla susturmak ve ilzam etmek için sözün dairesi genişletilmiştir. Allah Teâlâ’nın { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz”, yani bu ikisinin uydurulmuş büyüler olduğu iddiasında doğru iseniz kavlinde 'in' şart edatının zikredilmesi, onların doğru sözlü olmalarının imkansızlığıyla birlikte onlarla bir tür alay etmektir. Zeyd b. Alî istînâf üzere 'ettebi‘uhû' (ona uyarım) şeklinde merfû okumuştur.
وقال الزمخشري: الحق الرسول المصدق بالكتاب المعجز مع سائر المعجزات يعني أن المقام مقام أن يقال فلما جاءهم أي الرسول أو فلما جاءهم الرسول لكن عدل عن ذلك لإفادة تلك المعاني وما أوتي موسى بما هو أعم من الكتاب المنزل جملة واحدة واليد والعصا وغيرهما من آياته ﵇، وتعقب بأنه لا تعلق للمعجزات من اليد ونحوها بالمقام وكذا لا تعلق لغير القرآن من معجزات نبينا ﷺ به ويرشد إلى ذلك ظاهر قوله تعالى: قُلْ فَأْتُوا إلخ.
Zemahşerî şöyle demiştir: 'Hak, diğer mucizelerle birlikte muciz bir kitap ile tasdik edilmiş olan elçidir.' Yani makam; 'kendilerine elçi geldiğinde' yahut 'kendilerine o elçi geldiğinde' denilecek bir makamdır; ancak bu manaları ifade etmek için bundan vazgeçilmiştir. Mûsâ’ya verilen şey ise toptan indirilen kitaptan, el, asa ve onun aleyhisselâm diğer mucizelerinden daha umumi bir manadadır. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: El ve benzeri mucizelerin bu makamla bir ilgisi olmadığı gibi Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem’in Kur’an dışındaki mucizelerinin de bununla ilgisi yoktur. Allah Teâlâ’nın { قُلْ فَأْتُوا } “De ki: Getirin...” kavlinin zahiri de buna işaret etmektedir.
وجوز أن يكون ضميرا جاءَهُمُ وقالُوا راجعين إلى أهل مكة الموجودين وضمير يَكْفُرُوا وكذا ضمير قالُوا في الموضعين راجع إلى جنس الكفرة المعلوم من السياق والمراد بهم الكفرة الذين كانوا في عهد موسى ﵇ ومِنْ قَبْلُ متعلق بيكفروا لا بأوتي لعدم ظهور الفائدة والمراد بسحرين أو ساحران موسى وهارون ﵉ كما روي عن مجاهد، وإطلاق سحرين عليهما للمبالغة أو هو بتقدير ذوا سحرين، والمعنى أو لم يكفر أبناء جنسهم من قبلهم بما أوتي موسى ﵇ كما كفروا هم بما أوتيته وقال أولئك الكفرة هما أي موسى وهارون سحران أو ساحران تظاهرا، وقيل: يجوز أن تكون الضمائر راجعة إلى الموجودين والكفر والقول المذكور لأولئك السابقين حقيقة وإسنادهما إلى الموجودين مجازي لما بين الطائفتين من الملابسة.
{ جاءَهُمُ } ve { قالُوا } fiillerindeki iki zamirin mevcut Mekke ehline raci olması; { يَكْفُرُوا } fiilindeki zamirin ve keza iki yerdeki { قالُوا } fiilinin zamirinin ise siyakından anlaşılan kâfirler cinsine raci olması ve bunlarla Mûsâ aleyhisselâm devrinde bulunan kâfirlerin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. { مِنْ قَبْلُ } ifadesi faydanın zahir olmaması sebebiyle 'ûtiye' fiiline değil, 'yekfürû' fiiline mütealliktir. 'İki büyü' veya 'iki büyücü'den murat ise Mücâhid’den rivayet edildiği üzere Mûsâ ve Hârûn’dur aleyhimesselâm. Onlara 'iki büyü' denilmesi mübalağa içindir yahut 'iki büyü sahibi' takdirindedir. Mana şöyledir: Onlar sana verilene kâfir oldukları gibi, kendilerinden önceki kendi cinsleri de Mûsâ’ya verilene kâfir olmamışlar mıydı? Ve o kâfirler; onlar yani Mûsâ ve Hârûn birbirine destek olan iki büyü veya iki büyücüdür demişlerdi. Denildi ki: Zamirlerin mevcut olanlara raci olması, söz konusu küfür ve sözün ise hakikatte o öncekilere ait olup iki topluluk arasındaki münasebet sebebiyle mevcut olanlara isnadının mecazi olması da caizdir.
وقيل بناء على ما روي عن الحسن: من أنه كان للعرب أصل في أيام موسى ﵇ إن المعنى أو لم يكفر آباؤهم من قبل أن يرسل محمد صلى الله تعالى عليه وسلم بما أوتي موسى قالوا هما أي موسى وهارون سحران أو ساحران تظاهرا فهو على أسلوب وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [البقرة: ٤٩] ونحوه ويفيد الكلام عليه أن قدمهم في الكفر من الرسوخ بمكان، ولهم في العناد عرق أصيل وكون العرب لهم أصل في أيام موسى ﵇ مما لا شبهة فيه حتى قيل: إن فرعون كان عربيا من أولاد عاد لكن في حسن تخريج الآية على ذلك كلام، وأنت تعلم أن كل هذه الأوجه ليست مما ينشرح له الصدر وفيها من التكلف ما فيها.
Hasan’dan rivayet edilen 'Mûsâ aleyhisselâm zamanında Arapların bir aslı/kökü vardı' sözüne binaen şöyle de denilmiştir: Mana şudur; Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gönderilmeden önce onların ataları Mûsâ’ya verileni inkar edip 'O ikisi yani Mûsâ ve Hârûn birbirine destek olan iki büyü yahut iki büyücüdür' dememişler miydi? Bu, { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” [el-Bakara: 49] ve benzeri ayetlerin üslubu üzeredir. Buna göre sözün ifade ettiği mana; onların küfürdeki köklerinin ne kadar sağlam olduğu ve inatta köklü bir damara sahip bulunduklarıdır. Mûsâ aleyhisselâm devrinde Arapların bir kökünün bulunduğu ise şüphe götürmez bir husustur; hatta Firavun’un Âd kavminin evlatlarından bir Arap olduğu bile söylenmiştir. Ancak ayetin bu şekilde tevil edilmesinin güzelliği tartışmalıdır. Bilirsin ki bütün bu vecihler gönlün yatışacağı türden değildir ve içlerinde tekellüf barındırmaktadır.
وادعى أبو حيان ظهور رجوع ضمير يكفروا وكذا ضمير قالوا إلى قريش الذين قالوا لولا أوتي مثل ما أوتي موسى وأن نسبة ذلك إليهم لما أن تكذيبهم لمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم تكذيب لموسى ﵇ ونسبتهم السحر للرسول نسبتهم إياه لموسى وهارون ﵉ إذ الأنبياء ﵈ من واد واحد فمن نسب إلى أحد منهم ما لا يليق كان ناسبا ذلك إلى جميعهم فلا يحتاج إلى توسيط حكاية الرهط في أمر النسبة، وعليه يجوز أن يراد بكل كل واحد من الأنبياء ﵈، ولا يخفى أن ما ادعاه من ظهور رجوع الضمير إلى ما ذكر أمر مقبول عند منصفي ذوي العقول، لكن توجيه نسبة الكفر والقول المبين لكيفيته مما ذكر مما يبعد قبوله، وكأنه إنما احتاج إليه لعدم
Ebû Hayyân; 'yekfürû' fiilindeki zamir ile keza 'kâlû' fiilindeki zamirin, 'Mûsâ’ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya' diyen Kureyş’e raci olmasının zahir olduğunu, bunun onlara nispet edilmesinin sebebinin ise Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’i yalanlamalarının Mûsâ aleyhisselâm’ı da yalanlamak olmasından ileri geldiğini iddia etmiştir. Zira peygambere büyücülük nispet etmeleri, Mûsâ ve Hârûn’a aleyhimesselâm da bunu nispet etmeleridir; çünkü peygamberler aleyhimüsselâm tek bir yoldandırlar, dolayısıyla onlardan birine layık olmayan bir şey nispet eden kimse bunu hepsine nispet etmiş olur. Bu durumda nispet meselesinde o grubun kıssasını aracı kılmaya ihtiyaç kalmaz. Buna göre { بِكُلٍّ } ifadesiyle peygamberlerin aleyhimüsselâm her birinin kastedilmiş olması caizdir. Gizli değildir ki zamirin zikredilen hususa raci olduğuna dair iddiası, insaf sahibi akıl sahipleri nezdinde makbul bir husustur; ancak küfrün ve keyfiyetini açıklayan sözün nispet edilmesinin zikredilen şekilde tevcih edilmesi kabule uzak bir yaklaşımdır. Sanki o,
ثبوت حكاية الرهط عنده، وعن قتادة أنه فسر السحران بالقرآن والإنجيل والساحران بمحمد وعيسى عليهما الصلاة والسلام وجعل ذلك القول قول أعداء الله تعالى اليهود، وتفسير الساحرين بذلك مروي عن الحسن، وروي عنه أيضا أنه فسرهما بموسى وعيسى ﵉ والكل كما ترى، وتفسيرهما بمحمد وموسى عليهما الصلاة والسلام مما رواه البخاري في تاريخه وجماعة عن ابن عباس.
Grup kıssasının kendi nezdinde sabit olmaması sebebiyle buna ihtiyaç duymuştur. Katâde’den rivayet edildiğine göre o; 'iki büyü'yü Kur’an ve İncil ile, 'iki büyücü'yü ise Muhammed ve Îsâ aleyhimesselâm ile tefsir etmiş ve bu sözün Allah Teâlâ’nın düşmanları olan Yahudilerin sözü olduğunu belirtmiştir. İki büyücünün bu şekilde tefsiri Hasan’dan da rivayet edilmiştir; keza ondan bu ikisini Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm olarak tefsir ettiği de nakledilmiştir. Bunların hepsi gördüğün gibidir. İkisinin Muhammed ve Mûsâ aleyhimesselâm olarak tefsir edilmesi ise Buhârî’nin Târîh’inde rivayet ettiği ve bir topluluğun da İbn Abbâs’tan naklettiği husustur.
وأخرج ابن أبي حاتم عن عاصم الجحدري أنه كان يقرأ سحران ويقول هما كتابان الفرقان والتوراة ألا تراه سبحانه يقول: فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ أي فإن لم يفعلوا ما كلفتهم به من الإتيان بكتاب أهدى منهما، وإنما عبر عنه بالاستجابة إيذانا بأنه ﵊ على كمال أمن من أمره، كان أمره صلى الله تعالى عليه وسلم لهم بالإتيان بما ذكر دعاء لهم إلى أمر يريد وقوعه.
İbn Ebî Hâtim Âsım el-Cahderî’den onun 'sihrâni' şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini nakletmiştir: 'Onlar iki kitaptır; Furkân ve Tevrat’tır. Görmez misin Sübhânehu: { فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما } “Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin” buyurmaktadır.' { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ } “Eğer sana icabet etmezlerse”; yani o ikisinden daha hidayet edici bir kitap getirmeleri yönünde kendilerini mükellef kıldığın şeyi yapmazlarsa. Bunun 'icabet' olarak ifade edilmesi, onun aleyhisselâm davasından tam bir emniyet içinde olduğuna dikkat çekmek içindir; sanki Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in zikredilen şeyi getirmelerini emretmesi, gerçekleşmesini arzu ettiği bir şeye onları bir daveti gibidir.
وقيل: المراد فإن لم يستجيبوا دعاءك إياهم إلى الإيمان بعد ما وضح لهم من المعجزات التي تضمنها كتابك الذي جاءهم فالاستجابة على ظاهرها لأن الإيمان أمر يريد ﷺ حقيقة وقوعه منهم وهي كما في البحر بمعنى الإجابة وتتعدى إلى الداعي باللام كما في هذه الآية، وقوله تعالى: فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ [يوسف: ٣٤] ، وقوله سبحانه:
Denildi ki: Mana şudur; kendilerine gelen kitabının içerdiği açık mucizelerden sonra onları imana davet etmene icabet etmezlerse. Bu durumda icabet zahiri manasındadır; zira iman, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakikatte onlardan vuku bulmasını istediği bir husustur. İcabet, el-Bahr’da geçtiği üzere 'icâbet' (cevap vermek) manasındadır ve bu ayette olduğu gibi davet edene lâm harfiyle müteaddi olur. Allah Teâlâ’nın şu kavillerinde de böyledir: { فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ } “Rabbi onun duasını kabul etti” [Yûsuf: 34],
فَاسْتَجَبْنا لَهُ [الأنبياء: ٧٦، ٨٤، ٨٨، ٩٠] وبنفسها كما في بيت الكتاب:
{ فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Biz de ona icabet ettik” [el-Enbiyâ: 76, 84, 88, 90]. el-Kitâb’daki şu beyitte olduğu gibi bizzat kendisiyle de (harfsiz) geçişli olur:
وداع دعا يا من يجيب إلى الندا ... فلم يستجبه عند ذاك مجيب
Ve dâin deâ yâ men yücîbü ile’n-nidâ / fe-lem yestecibhü ‘inde zâke mücîbü (Bir çağıran 'Ey çağrıya cevap veren!' diye seslendi; fakat o anda hiçbir cevap veren ona icabet etmedi)
وقال الزمخشري: هذا الفعل يتعدى إلى الدعاء بنفسه وإلى الداعي باللام وبحذف الدعاء إذا عدي إلى الداعي في الغالب فيقال: استجاب الله تعالى دعاءه أو استجاب له ولا يكاد يقال: استجاب له دعاءه، وقوله في البيت فلم يستجبه على حذف مضاف أي فلم يستجب دعاءه انتهى، ولو جعل ضمير يستجبه للدعاء المفهوم من داع لم يحتج إلى تقدير، وجعل المفعول هنا محذوفا لذكر الداعي، ووجهه على ما قيل: إنه مع ذكر الداعي والاستجابة يتعين أن المفعول الدعاء فيصير ذكره عبثا، وجوز كون الحذف للعلم به من فعله لا لأنه ذكر الداعي، وهذا حكم الاستجابة دون الإجابة لقوله تعالى: أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ [الأحقاف: ٣١] فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ الزائغة من غير أن يكون لهم متمسك ما أصلا إذ لو كان لهم ذلك لأتوا به وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ استفهام إنكاري للنفي أي لا أضل ممن اتبع هواه بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ أي هو أضل من كل ضال وإن كان ظاهر السبك لنفي الأضل لا لنفي المساوي كما مر في نظائره مرارا، وقوله تعالى: بِغَيْرِ هُدىً في موضع الحال من فاعل اتبع، وتقييد الاتباع بذلك لزيادة التقرير والإشباع في التشنيع والتضليل وإلا فمقارنته لهدايته تعالى بينة الاستحالة، وقيل: للاحتراز عما يكون فيه هدى منه تعالى فإن الإنسان قد يتبع هواه ويوافق الحق، وفيه بحث إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الذين ظلموا أنفسهم فانهمكوا في اتباع الهوى والإعراض عن الآيات الهادية إلى الحق المبين وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ الضمير لأهل مكة، وأصل التوصيل ضم قطع الحبل بعضها ببعض قال الشاعر:
Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bu fiil duanın bizzat kendisine harfsiz, davet edene ise lâm ile geçişli olur; davet edene geçişli kılındığında ise çoğunlukla dua hazfedilir. Dolayısıyla 'istecâballâhu teâlâ duâehû' (Allah onun duasını kabul etti) veya 'istecâbe lehû' (ona icabet etti) denilir; 'istecâbe lehû duâehû' pek denilmez. Şairin beytindeki 'felem yestecibhü' ifadesi ise bir muzâfın hazfiyle 'onun duasına icabet etmedi' demektir' (İntihâ). Şayet 'yestecibhü' fiilindeki zamir 'dâin' ifadesinden anlaşılan duaya ait kılınırsa herhangi bir takdire ihtiyaç kalmaz. Buradaki mef‘ûlün hazfedilmesi davet edenin zikredilmiş olmasındandır. Bunun gerekçesi olarak şöyle denilmiştir: Davet eden ve icabet zikredildiğinde mef‘ûlün dua olduğu kesinleşir, dolayısıyla zikredilmesi abes olur. Hazfin davet edenin zikredilmesinden değil, fiilinden bilinmesinden kaynaklandığı da caiz görülmüştür. Bu, icabet kelimesinin hükmüdür; 'icâbet' kelimesi ise böyle değildir, zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Allah’ın davetçisine icabet edin” [el-Ahkâf: 31]. { فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ } “Artık bil ki onlar ancak kendi hevalarına uyuyorlar”; yani hiçbir dayanakları olmaksızın sapan hevalarına uymaktadırlar; zira bir dayanakları olsaydı onu getirirlerdi. { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ } “Hevasına uyandan daha sapık kim vardır?” Nefiy için sevk edilmiş inkârî bir istifhamdır; yani hevasına uyandan daha sapık kimse yoktur. { بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah’tan bir hidayet olmaksızın”; yani her ne kadar cümlenin zahiri dengini nefyetmek için değil daha sapık olanı nefyetmek için kurulmuş olsa da -benzerlerinde defalarca geçtiği üzere- o her sapıktan daha sapıktır. Allah Teâlâ’nın { بِغَيْرِ هُدىً } kavli, 'ittebea' fiilinin failinden hal konumundadır. Tabi olmanın bununla kayıtlanması, kınama ve saptırmayı pekiştirmek ve daha da vurgulamak içindir; aksi takdirde hevanın Allah’ın hidayetiyle birlikte bulunması imkansızlığı aşikar bir şeydir. Denildi ki: Allah’tan bir hidayetin bulunduğu durumları hariç tutmak içindir; zira insan bazen hevasına uyup hakka da muvafık düşebilir; ancak bu tartışmalıdır. { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”; yani nefislerine zulmedip hevalarına uymaya ve apaçık hakka ulaştıran ayetlerden yüz çevirmeye dalıp giden kimseleri. { وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ } “Andolsun biz onlar için sözü birbiri ardınca ulaştırdık”. Zamir Mekke ehline racidir. Tevsîlin aslı, ipin parçalarını birbirine eklemektir. Şair şöyle demiştir:
فقل لبني مروان ما نال ذمتي ... بحبل ضعيف لا يزال يوصل
Fe-kul li-benî Mervâne mâ nâle zimmetî / bi-hablin za‘îfin lâ yezâlü yûsalü (Mervanoğullarına de ki: Benim zimmetim / Sürekli birbirine eklenen zayıf bir iple korunmuş değildir)
والمعنى ولقد أنزلنا القرآن عليهم متواصلا بعضه إثر بعض حسبما تقتضيه الحكمة أو متتابعا وعدا ووعيدا وقصصا وعبرا ومواعظ ونصائح، وقيل: جعلناه أوصالا أي أنواعا مختلفة وعدا ووعيدا إلخ، وقيل: المعنى وصلنا لهم خبر الآخرة بخبر الدنيا حتى كأنهم عاينوا الآخرة وعن الأخفش أتممنا لهم القول، وقرأ الحسن وَصَّلْنا بتخفيف الصاد والتضعيف في قراءة الجمهور للتكثير ومن هنا قال الراغب في تفسير ما في الآية عليها أي أكثرنا لهم القول موصولا بعضه ببعض لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ فيؤمنون بما فيه.
Mana şudur: Hikmetin iktiza ettiği üzere Kur’an’ı onlara ardı ardına ulaştırdık yahut vaad, vaîd, kıssalar, ibretler, vaazlar ve nasihatler halinde peş peşe indirdik. Denildi ki: Onu kısımlar halinde yani vaad, vaîd vb. farklı türler kıldık. Denildi ki: Ahiret haberini dünya haberine bağlayıp ulaştırdık; öyle ki adeta ahireti gözleriyle görmüş gibi oldular. Ahfeş’ten nakledildiğine göre: Onlar için sözü tamamladık. Hasan sâd harfinin tahfifiyle 'vasalnâ' okumuştur; cumhurun kıraatindeki teşdid ise teksir (çokluk) içindir. Buradan hareketle Râgıb ayetteki ifadeyi bu kıraate göre 'onlar için birbirine eklenmiş sözü çoğalttık' şeklinde tefsir etmiştir. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar”, böylece içindekilere iman ederler.