Binûn

Kasas Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ قبل القرآن على أن الضمير للقول مرادا به القرآن أو للقرآن المفهوم منه وأيا ما كان فالمراد من قبل إيتائه هُمْ لا هؤلاء الذين ذكرت أحوالهم بِهِ أي بالقرآن يُؤْمِنُونَ وقيل: الضميران للنبي ﷺ، والمراد بالموصول على ما روي عن ابن عباس مؤمنو أهل الكتاب مطلقا، وقيل: هم أبو رفاعة في عشرة من اليهود آمنوا فأوذوا، وأخرج ابن مردويه بسند جيد وجماعة عن رفاعة القرظي ما يؤيده وقيل: أربعون من أهل الإنجيل كانوا مؤمنين بالرسول صلّى الله تعالى عليه وسلّم قبل مبعثه اثنان وثلاثون من الحبشة أقبلوا مع جعفر بن أبي طالب وثمانية قدموا من الشام بحيرا وأبرهة وأشرف وعامر وأيمن وإدريس ونافع وتميم، وقيل: ابن سلام وتميم الداري والجارود العبدي وسلمان الفارسي ونسب إلى قتادة واستظهر أبو حيان الإطلاق وأن ما ذكر من باب التمثيل لمن آمن من أهل الكتاب.

{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ } “Kendilerine bundan önce kitap verdiklerimiz”; Kur’an’dan önce, zira zamir Kur’an kastedilerek 'el-kavl'e veya ondan anlaşılan Kur’an’a racidir. Her halükarda murat, onun verilmesinden öncedir. { هُمْ } “işte onlar”, halleri zikredilen şu kimseler değil, { بِهِ } “ona” yani Kur’an’a { يُؤْمِنُونَ } “iman ederler”. Denildi ki: Her iki zamir de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e racidir. İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre mevsul ile murat, mutlak olarak Ehl-i Kitap müminleridir. Bir rivayette onların, iman edip eziyet gören on Yahudi arasındaki Ebû Rifâa olduğu söylenmiştir. İbn Merdûye ve bir cemaat, Rifâa el-Kurazî’den bunu destekleyen iyi bir senetle rivayette bulunmuştur. Denildi ki: Bunlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e bi’setinden önce iman etmiş olan İncil ehlinden kırk kişidir; otuz ikisi Cafer b. Ebî Tâlib ile gelen Habeşliler, sekizi ise Şam’dan gelen Bahîrâ, Ebrehe, Eşref, Âmir, Eymen, İdrîs, Nâfi‘ ve Temîm’dir. Denildi ki: İbn Selâm, Temîm ed-Dârî, Cârûd el-Abdî ve Selmân el-Fârisî’dir; bu görüş Katâde’ye nispet edilmiştir. Ebû Hayyân ise ifadenin mutlak olduğunu ve zikredilenlerin Ehl-i Kitap’tan iman edenler için birer örnek kabilinden olduğunu belirtmiştir.

وَإِذا يُتْلى أي القرآن عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ أي بأنه كلام الله تعالى: إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا أي الحق الذي كنا نعرف حقيته، وهو استئناف لبيان ما أوجب إيمانهم به، وجوز أن تكون الجملة مفسرة لما قبلها وقوله تعالى:

{ وَإِذا يُتْلى } “[O] okunduğu zaman” yani Kur’an, { عَلَيْهِمْ } “onlara”, { قالُوا آمَنَّا بِهِ } “‘Ona iman ettik’ derler”; yani onun Allah Teâlâ’nın kelamı olduğuna [inandık derler]. { إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا } “Şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır”; yani hak olduğunu bildiğimiz gerçektir. Bu cümle, onların ona iman etmelerini gerektiren sebebi açıklayan bir istînâftır. Cümlenin önceki ifadeyi açıklayıcı (müfessire) olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ أي من قبل نزوله مُسْلِمِينَ بيان لكون إيمانهم به أمرا متقادم العهد لما شاهدوا ذكره في الكتب المتقدمة وأنهم على دين الإسلام قبل نزول القرآن ويكفي في كونهم على دين الإسلام قبل نزوله إيمانهم به إجمالا. وفي الكشاف والبحر أن الإسلام صفة كل موحد مصدق بالوحي والظاهر عليه أن الإسلام ليس من خصوصيات هذه الأمة من بين الأمم، وذهب السيوطي عليه الرحمة إلى كونه من الخصوصيات وألف في ذلك كراسة وقال في ذيلها: لما فرغت من تأليف هذه الكراسة واضطجعت على الفراش للنوم ورد عليّ قوله تعالى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ الآية فكأنما ألقي على جبل لما أن ظاهرها الدلالة للقول بعدم الخصوصية وقد فكرت فيها ساعة ولم يتجه لي فيها شيء فلجأت إلى الله تعالى ورجوت أن يفتح بالجواب عنها فلما استيقظت وقت السحر إذا بالجواب قد فتح فظهر عنها ثلاثة أجوبة: الأول أن مسلمين اسم فاعل مراد به الاستقبال كما هو حقيقة فيه دون الحال والماضي والتمسك بالحقيقة هو الأصل وتقدير الآية إنا كنا من قبل مجيئه عازمين على الإسلام به إذا جاء لما كنا نجده في كتبنا من بعثه ووصفه ويرشح هذا أن السياق يرشد إلى أن قصدهم الإخبار بحقية القرآن وأنهم كانوا على قصد الإسلام به إذا جاء به النبي ﷺ وليس قصدهم الثناء على أنفسهم في حد ذاتهم بأنهم كانوا بصفة الإسلام أولا لنبو المقام عنه كما لا يخفى، الثاني أن يقدر في الآية إنا كنا من قبله مسلمين به فوصف الإسلام سببه القرآن لا التوراة والإنجيل ويرشح ذلك ذكر الصلة فيما قبل حيث قال سبحانه: هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ فإنه يدل على أن الصلة مرادة هنا أيضا إلا أنها حذفت كراهة التكرار. الثالث أن هذا الوصف منهم بناء على ما هو مذهب الأشعري من أن من كتب الله تعالى أن يموت مؤمنا فهو يسمى عنده تعالى مؤمنا ولو كان في حال الكفر وإنما لم نطلق نحن هذا الوصف عليه لعدم علمنا بما عنده تعالى، فهؤلاء لما ختم الله تعالى لهم بالدخول في الإسلام أخبروا عن أنفسهم أنهم كانوا متصفين به قبل لأن العبرة في هذا الوصف بالخاتمة ووصفهم بذلك أولى من وصف الكافر الذي يعلم الله تعالى أنه يموت على الإسلام به لأنهم كانوا على دين حق وهذا معنى دقيق استفدناه في هذه الآية من قواعد علم الكلام انتهى.

{ إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ } “Şüphesiz biz ondan önce de” yani onun nüzulünden önce de { مُسْلِمِينَ } “Müslüman idik”; önceki kitaplarda onun zikrini gördükleri için ona imanlarının eskiye dayalı bir durum olduğunu ve Kur’an’ın inişinden önce de İslam dini üzere bulunduklarını beyandır. Kur’an’ın inişinden önce İslam dini üzere bulunmaları hususunda ona icmâlen iman etmeleri yeterlidir. el-Keşşâf ve el-Bahr’da belirtildiğine göre İslam, vahyi tasdik eden her muvahhidin sıfatıdır. Buna göre zahir olan, İslam’ın ümmetler arasından yalnızca bu ümmete has bir hususiyet olmamasıdır. Süyûtî -aleyhirrahme- ise bunun hususiyetlerden olduğu görüşüne varmış, bu hususta bir risale kaleme almış ve risalenin sonunda şöyle demiştir: “Bu risaleyi tamamlayıp uyumak üzere yatağa uzandığımda, aklıma Allah Teâlâ’nın: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ } ayeti geldi. Zahirinin hususiyet bulunmadığı görüşüne delalet etmesi sebebiyle adeta üzerime bir dağ yıkılmış gibi oldu. Bir süre üzerinde düşündüm fakat zihnime bir şey gelmedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ’ya sığındım ve bu hususta bir kapı açmasını umdum. Seher vakti uyandığımda cevabın açılmış olduğunu gördüm ve ayetten üç cevap ortaya çıktı: Birincisi, 'müslimîn' kelimesinin şimdiki ve geçmiş zaman değil, kendi hakiki manası olan gelecek zamanın murat edildiği bir ism-i fail olmasıdır; hakikate sarılmak ise asıldır. Ayetin takdiri şöyledir: ‘Biz, onun gelişinden önce, kitaplarımızda onun gönderileceğini ve sıfatlarını bulduğumuz için geldiğinde ona teslim olup Müslüman olmaya azmetmiştik.’ Bunu destekleyen husus şudur: Siyak, onların maksadının Kur’an’ın hak olduğunu haber vermek ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu getirdiğinde ona teslim olma niyetinde bulunduklarını bildirmek olduğuna delalet eder; yoksa gizli olmadığı üzere makamın buna uygun düşmemesi sebebiyle bizzat kendilerini başlangıçta İslam sıfatına sahip olmakla övmek değildir. İkincisi, ayette ‘Şüphesiz biz ondan önce ona teslim olmuştuk’ şeklinde takdir edilmesidir; dolayısıyla İslam sıfatının sebebi Tevrat ve İncil değil, Kur’an’dır. Bunu, önceki kısımda geçen: ‘Onlar ona inanırlar’ sıla ifadesinin zikri desteklemektedir; zira bu, sılanın burada da murat edildiğine, ancak tekrarı önlemek amacıyla hazfedildiğine delalet eder. Üçüncüsü, onların bu sıfatının Eş‘arî’nin mezhebine dayanmasıdır; buna göre Allah Teâlâ’nın mümin olarak öleceğini yazdığı kimse, küfür halinde bile olsa O’nun katında mümin olarak isimlendirilir. Bizim bu sıfatı ona ıtlak etmeyişimiz ise Allah katındaki durumu bilmeyişimizdendir. Dolayısıyla Allah Teâlâ onların hayatını İslam’a girmekle sonlandırdığında, bu sıfatta itibarın akıbete/sonuca olması hasebiyle daha önce de bu sıfatla muttasıf olduklarını haber vermişlerdir. Onların bu şekilde nitelenmesi, Allah Teâlâ’nın İslam üzere öleceğini bildiği kâfirin bu şekilde nitelenmesinden daha evladır; çünkü onlar zaten hak bir din üzereydiler. Bu, kelam ilminin kaidelerinden bu ayet hakkında istifade ettiğimiz dakik bir manadır.”

ولا يخفى ضعف هذا الجواب وكذا الجواب الأول وأما الجواب الثاني فهو بمعنى ما ذكرناه في الآية وقد ذكره البيضاوي وغيره وجوز أن يراد بالإسلام الانقياد أي إنا كنا من قبل نزوله منقادين لأحكام الله تعالى الناطق بها كتابه المنزل إلينا ومنها وجوب الإيمان به فنحن مؤمنون به قيل نزوله أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر من النعوت يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ مرة على إيمانهم بكتابهم ومرة على إيمانهم بالقرآن بِما صَبَرُوا أي بصبرهم وثباتهم على الإيمانين

Bu cevabın ve aynı şekilde birinci cevabın zayıflığı gizli değildir. İkinci cevaba gelince, o ayet hakkında zikrettiğimiz mana kabilindendir; bunu Beyzâvî ve başkaları da zikretmiştir. İslam ile inkıyadın (boyun eğmenin) kastedilmiş olması da caizdir; yani ‘Biz onun nüzulünden önce, bize indirilen kitabın beyan ettiği Allah Teâlâ’nın hükümlerine boyun eğmiş kimselerdik; bu hükümlerden biri de ona iman etmenin gerekliliği idi. Dolayısıyla biz, inişinden önce de ona iman etmiş kimselerdik.’ { أُولئِكَ } “İşte onlar”, zikredilen sıfatlarla nitelenenler, { يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “mükâfatları kendilerine iki defa verilecektir”; bir defa kendi kitaplarına iman etmeleri sebebiyle, bir defa da Kur’an’a iman etmeleri sebebiyle. { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerinden dolayı”; yani iki imana sabredip sebat göstermeleri sebebiyle,

أو على الإيمان بالقرآن قبل النزول وبعده أو على أذى من هاجرهم وعاداهم من أهل دينهم ومن المشركين وَيَدْرَؤُنَ أي يدفعون بِالْحَسَنَةِ أي بالطاعة السَّيِّئَةَ أي المعصية فإن الحسنة تمحو السيئة

yahut Kur’an’a nüzulünden önce ve sonra iman etmeye sabretmeleri veya kendi dinlerinden ve müşriklerden kendilerini terk edip düşmanlık besleyenlerin eziyetlerine sabretmeleri sebebiyle. { وَيَدْرَؤُنَ } “Savarlar” yani defederler, { بِالْحَسَنَةِ } “iyilikle” yani itaatle, { السَّيِّئَةَ } “kötülüğü” yani masiyeti; zira iyilik kötülüğü siler.

قال صلّى الله تعالى عليه وسلّم لمعاذ: اتبع السيئة الحسنة تمحها

Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz’a şöyle buyurmuştur: “Kötülüğün peşinden hemen bir iyilik yap ki onu silsin.”

، وقيل: أي يدفعون بالحلم الأذى وقال ابن جبير: بالمعروف المنكر وقال ابن زيد: بالخير الشر وقال ابن سلام: بالعلم الجهل وبالكظم الغيظ وقال ابن مسعود: بشهادة أن لا إله إلا الله الشرك وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ أي في سبيل الخير كما يقتضيه مقام المدح وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ سقط القول وقال مجاهد: الأذى والسب وقال الضحاك: الشرك وقال ابن زيد: ما غيرته اليهود من وصف الرسول ﷺ أَعْرَضُوا عَنْهُ أي عن اللغو تكرما كقوله تعالى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الفرقان: ٧٢] وَقالُوا لهم أي للاغين المفهوم من ذكر اللغو لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ متاركة لهم كقوله تعالى: لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ [الكافرون:

Denildi ki: Yani hilm ile eziyeti savarlar. İbn Cübeyr: 'Ma'rûf ile münkeri [savarlar]' demiştir. İbn Zeyd: 'Hayır ile şerri' demiştir. İbn Selâm: 'İlim ile cehaleti, öfkeyi yutmak ile kızgınlığı' demiştir. İbn Mes‘ûd: 'Lâ ilâhe illallâh şehadeti ile şirki [savarlar]' demiştir. { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler”; yani övgü makamının gerektirdiği üzere hayır yolunda [harcarlar]. { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ } “Boş sözü işittikleri zaman”; boş ve değersiz sözü. Mücâhid: 'Eziyet ve sövgüyü' demiştir. Dahhâk: 'Şirki' demiştir. İbn Zeyd: 'Yahudilerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in vasfından değiştirdikleri şeyleri' demiştir. { أَعْرَضُوا عَنْهُ } “Ondan yüz çevirirler”; yani asalet ve vakar göstererek boş sözden yüz çevirirler; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } buyurmuştur. { وَقالُوا } “Ve derler”, onlara yani lağv zikrinden anlaşılan boş söz sahiplerine: { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “‘Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir’”; nitekim Allah Teâlâ’nın: { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } kavlinde olduğu gibi onlarla ilişkiyi kesmektir.

٦] سَلامٌ عَلَيْكُمْ قالوه توديعا لهم لا تحية أو هو للمتاركة أيضا كما في قوله تعالى: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الفرقان: ٦٣] وأيا ما كان فلا دليل في الآية على جواز ابتداء الكافر بالسلام كما زعم الجصاص إذ ليس الغرض من ذلك إلا المتاركة أو التوديع.

{ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun”; bunu bir selamlaşma olarak değil, bir veda olarak söylemişlerdir; yahut Allah Teâlâ’nın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } kavlinde olduğu gibi yine ilişkiyi kesmek içindir. Her halükarda, Cessâs’ın iddia ettiği gibi ayette kâfire önce selam vermenin cevazına dair bir delil yoktur; zira buradaki maksat yalnızca ilişkiyi kesmek veya vedalaşmaktır.

وروي عن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم في الكفار «لا تبدءوهم بالسلام وإذا سلم عليكم أهل الكتاب فقولوا وعليكم»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den kâfirler hakkında şöyle rivayet edilmiştir: “Onlara ilk selam veren siz olmayın; Ehl-i Kitap size selam verdiğinde ise ‘ve aleyküm’ deyiniz.”

. نعم روي عن ابن عباس جواز أن يقال للكافر ابتداء السلام عليك على معنى الله تعالى عليك فيكون دعاء عليه وهو ضعيف، وقوله تعالى: لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ بيان للداعي للمتاركة والتوديع أي لا نطلب صحبة الجاهلين ولا نريد مخالطتهم إِنَّكَ لا تَهْدِي هداية موصلة إلى البغية لا محالة مَنْ أَحْبَبْتَ أي كل من أحببته طبعا من الناس قومك وغيرهم ولا تقدر أن تدخله في الإسلام وإن بذلت فيه غاية المجهود وجاوزت في السعي كل حد معهود، وقيل: من أحببت هدايته.

Evet, İbn Abbas’tan kâfire başlangıçta 'es-selâmü aleyke' demenin 'Allah Teâlâ senin aleyhine olsun' manasında caiz olduğu rivayet edilmiştir ki bu bir beddua olur; ancak bu zayıftır. Allah Teâlâ’nın: { لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Biz cahilleri aramayız” kavli, ilişkiyi kesme ve vedalaşmanın gerekçesini beyandır; yani biz cahillerin arkadaşlığını aramayız ve onlarla bir arada bulunmayı istemeyiz. { إِنَّكَ لا تَهْدِي } “Şüphesiz sen hidayete erdiremezsin”; hedefe muhakkak ulaştıracak bir hidayetle ulaştıramazsın, { مَنْ أَحْبَبْتَ } “sevdiğin kimseyi”; yani kavminden ve başkalarından fıtraten sevdiğin her insanı. Her ne kadar olanca gayretini sarf edip çabada bilinen her sınırı aşsan bile onu İslam’a girdirmeye güç yetiremezsin. Denildi ki: Hidayete ermesini sevdiğin/arzu ettiğin kimseyi.

وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ هدايته فيدخله في الإسلام وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ بالمستعدين لذلك وهم الذين يشاء سبحانه هدايتهم ومنهم الذين ذكرت أوصافهم من أهل الكتاب، وأفعل للمبالغة في علمه تعالى.

{ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah, dilediğini hidayete erdirir”; hidayetini dilediği kimseyi hidayete erdirir ve onu İslam’a girdirir. { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Ve O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir”; buna istidadı olanları [en iyi bilir]. Onlar, Sübhânehu’nun hidayetlerini dilediği kimselerdir ki vasıfları zikredilen Ehl-i Kitap da bunlardandır. İsm-i tafdil, Allah Teâlâ’nın ilminin kemalini ifade içindir.

وقيل: يجوز أن يكون على ظاهره، وأفاد كلام بعضهم أن المراد أنه تعالى أعلم بالمهتدي دون غيره ﷿، وحيث قرنت هداية الله تعالى بعلمه سبحانه بالمهتدي وأنه جل وعلا العالم به دون غيره دل على أن المراد بالمهتدي المستعد دون المتصف بالفعل فيلزم أن تكون هدايته إياه بمعنى القدرة عليها، وحيث كانت هدايته تعالى لذلك بهذا المعنى، وجيء بلكن متوسطة بينها وبين الهداية المنفية عنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم لزم أن تكون تلك الهداية أيضا بمعنى القدرة عليها لتقع لكن في موضعها، ولذا قيل: المعنى إنك لا تقدر أن تدخل في الإسلام كل من أحببت لأنك عبد لا تعلم المطبوع على قلبه من غيره ولكن الله تعالى يقدر على أن يدخل من يشاء إدخاله وهو الذي علم سبحانه أنه غير مطبوع على قلبه، وللبحث فيه مجال، وظاهر عبارة الكشاف حمل نفي الهداية في قوله تعالى: إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ على نفي القدرة على الإدخال في الإسلام وإثباتها في قوله سبحانه: وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ على وقوع الإدخال في الإسلام بالفعل، وهذا ما اعتمدناه في تفسير الآية، ووجهه أن مساق الآية لتسليته صلّى الله تعالى عليه وسلّم حيث لم ينجع في قومه الذين يحبهم ويحرص عليهم أشد الحرص إنذاره ﵊ إياهم وما جاء به إليهم من الحق بل أصروا على ما هم عليه، وقالوا: لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ ما أُوتِيَ مُوسى [القصص: ٤٨] ثم

Şöyle de denilmiştir: [İsmi tafdîlin] zahiri üzere olması caizdir. Bazılarının ifadesi ise bundan muradın, hidayete erecek olanı azze ve celle olan O Teâlâ’dan başkasının değil, sadece O’nun en iyi bilmesi olduğunu ifade etmiştir. Allah Teâlâ’nın hidayet etmesi, Sübhânehu’nun hidayete erecek olanı bilmesiyle ve O celle ve alâ’nın başkası değil sadece kendisinin onu bilmesiyle birlikte zikredilince, bu durum ‘hidayete erecek olandan’ muradın fiilen hidayetle vasıflanmış kimse değil, [hidayete] istidadı olan kimse olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla O’nun o kimseyi hidayete erdirmesinin buna muktedir olması manasında olması gerekir. Allah Teâlâ’nın buna yönelik hidayeti bu manada olunca ve O’nun hidayeti ile sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem’den nefyedilen hidayet arasına bir 'lâkin / fakat' [istidrâk edatı] konulunca, 'lâkin'in yerli yerinde olabilmesi için o [nefyedilen] hidayetin de yine buna muktedir olma manasında olması gerekir. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Mana; 'Sen sevdiğin herkesi İslam’a girdirmeye muktedir olamazsın; çünkü sen kalbi mühürlenmiş olanı başkasından ayırt edip bilemeyen bir kulsun. Fakat Allah Teâlâ girdirilmesini dilediği kimseyi [İslam’a] girdirmeye muktedirdir ki o da Sübhânehu’nun kalbi mühürlenmemiş olduğunu bildiği kimsedir' şeklindedir. Bunda ise münakaşa edilecek yönler vardır. Keşşâf’ın ifadesinin zahiri; Allah Teâlâ’nın: { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” kavlindeki hidayetin nefyini İslam’a girdirmeye muktedir olmanın nefyi, Sübhânehu’nun: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” kavlindeki hidayetin ispatını ise İslam’a girdirmenin fiilen gerçekleşmesi manasına hamletmektir. Ayetin tefsirinde bizim benimsediğimiz görüş de budur. Bunun gerekçesi şudur: Ayetin sevki, sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem’i teselli etmek içindir. Zira kendilerini sevdiği ve üzerlerine olanca gücüyle titrediği kavmine, aleyhisselâm’ın onları uyarması ve kendilerine getirdiği hak fayda vermemiş; bilakis bulundukları [batıl] üzere ısrar etmişler ve: { لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ ما أُوتِيَ مُوسى } “Mûsâ’ya verilenin bir benzeri ona da verilseydi ya!” [Kasas: 48] demişler, sonra

كفروا به وبموسى عليهما الصلاة والسلام فكانوا على عكس قوم هم أجانب عنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم حيث آمنوا بما جاء به من الحق وقالوا: إنه الحق من ربنا ثم صرحوا بتقادم إيمانهم به وأشاروا بذلك إلى إيمانهم بنبيهم وبما جاءهم به أيضا فلو لم يحمل إنك لا تهدي من أحببت على نفي القدرة على إدخال من أحبه ﵊ في الإسلام بل حمل على نفي وقوع إدخاله صلّى الله تعالى عليه وسلّم إياه فيه لبعد الكلام عن التسلية وقرب إلى العتاب فإنه على طرز قولك لمن له أحباب لا ينفعهم إنك لا تنفع أحبابك وهو إذا لم يؤول بأنك لا تقدر على نفع أحبابك فإنما يقال على سبيل العتاب أو التوبيخ أو نحوه دون سبيل التسلية، ولما كان لهدايته تعالى أولئك الذين أوتوا الكتاب مدخلا فيما يستدعي التسلية كان المناسب إبقاء وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ على ظاهره من وقوع الهداية بالفعل دون القدرة على الهداية وإثبات ذلك له تعالى فرع إثبات القدرة ففي إثباته إثباتها لا محالة فيصادف الاستدراك المحز، وحمل المهتدين على المستعدين للهداية لا يستدعي حمل يهدي على يقدر على الهداية فما ذكر من اللزوم ممنوع ويجوز أن يراد بالمهتدين المتصفون بالهداية بالفعل، والمراد بعلمه تعالى بهم مجازاته سبحانه على اهتدائهم فكأنه قيل: وهو تعالى أعلم بالمهتدين كأولئك الذين ذكروا من أهل الكتاب فيجازيهم على اهتدائهم بأجر أو بأجرين فتأمل، والآية على ما نطقت به كثير من الأخبار نزلت في أبي طالب.

Ona da Mûsâ’ya da -aleyhimassalâtü vesselâm- küfretmişlerdir. Dolayısıyla onlar, getirdiği hakka iman edip 'O, Rabbimizden gelen haktır' diyen, sonra ona olan imanlarının eskiye dayandığını açıkça ifade eden ve bununla peygamberlerine ve onun kendilerine getirdiklerine olan imanlarına da işaret eden, sallallâhu aleyhi ve sellem’e nesep bağı olmayan yabancı bir topluluğun tam tersi bir tavır takınmışlardır. Şayet 'Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin' ifadesi, aleyhisselâm sevdiği kimseyi İslam’a girdirmeye güç yetiremeyeceğine değil de sallallâhu aleyhi ve sellem’in onu fiilen girdirmesinin gerçekleşmediğine hamledilseydi, söz teselliden uzaklaşır ve azarlamaya/siteme yaklaşırdı. Zira bu, fayda vermediği dostları olan bir kimseye: 'Sen sevdiklerine fayda vermiyorsun' demen kabilinden olur. Bu söz ise 'Sen sevdiklerine fayda vermeye güç yetiremiyorsun' şeklinde tevil edilmedikçe, teselli yoluyla değil, ancak sitem, kınama veya benzeri bir yolla söylenir. Allah Teâlâ’nın o kendilerine kitap verilenleri hidayete erdirmesinin teselliyi gerektiren hususta bir yeri olduğu için; { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } kavlini hidayete güç yetirme değil, hidayetin fiilen gerçekleşmesi şeklindeki zahiri üzere bırakmak daha uygundur. Bunu Allah Teâlâ’ya ispat etmek ise kudreti ispat etmenin bir fer‘idir; dolayısıyla onu ispat etmekte kudretin ispatı da muhakkak mevcuttur ve böylece istidrak tam hedefine isabet eder. 'Mühtedîn' kelimesini hidayete istidatlı olanlara hamletmek, 'yehdî' fiilini hidayete güç yetirir manasına hamletmeyi gerektirmez; dolayısıyla zikredilen gereklilik kabul edilemez. 'Mühtedîn' ile fiilen hidayet sıfatını taşıyanların murat edilmesi de caizdir; Allah Teâlâ’nın onları bilmesinden murat ise Sübhânehu’nun onların hidayete ermelerine karşılık mükâfat vermesidir. Sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ, Ehl-i Kitap’tan zikredilenler gibi hidayete erenleri en iyi bilendir ve hidayetlerine karşılık onlara bir veya iki ecirle mükâfat verecektir; iyi düşün! Ayet, pek çok rivayetin açıkça ifade ettiğine göre Ebû Tâlib hakkında inmiştir.

أخرج عبد بن حميد ومسلم والترمذي وابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في الدلائل عن أبي هريرة قال: لما حضرت وفاة أبي طالب أتاه النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم فقال: يا عماه قل لا إله إلا الله أشهد لك بها عند الله يوم القيامة فقال: لولا أن يعيروني قريش يقولون: ما حمله عليها إلا جزعه من الموت لأقررت بها عينك، فأنزل الله تعالى إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ الآية.

Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil’de Beyhakî, Ebû Hureyre’den şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Tâlib’in vefatı yaklaştığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi ve: “Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki kıyamet günü Allah katında bununla senin lehine şahitlik edeyim” buyurdu. Ebû Tâlib: “Kureyş’in beni ‘Bunu ancak ölüm korkusu sebebiyle söyledi’ diyerek ayıplamayacaklarını bilseydim, onunla senin gözünü aydın ederdim” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } ayetini indirdi.

وأخرج البخاري ومسلم وأحمد والنسائي وغيرهم، عن سعيد بن المسيب عن أبيه نحو ذلك، وأخرج أبو سهل السري بن سهل من طريق عبد القدوس عن أبي صالح عن ابن عباس أنه قال: إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ إلخ نزلت في أبي طالب ألح النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم أن يسلم فأبى فأنزل الله تعالى هذه الآية وقد روى نزولها فيه عنه أيضا ابن مردويه، ومسألة إسلامه خلافية، وحكاية إجماع المسلمين أو المفسرين على أن الآية نزلت فيه لا تصح فقد ذهب الشيعة وغير واحد من مفسريهم إلى إسلامه وادعوا إجماع أئمة أهل البيت على ذلك وأن أكثر قصائده تشهد له بذلك وكأن من يدعي إجماع المسلمين لا يعتد بخلاف الشيعة ولا يعول على رواياتهم، ثم إنه على القول بعدم إسلامه لا ينبغي سبه والتكلم فيه بفضول الكلام فإن ذلك مما يتأذى به العلويون بل لا يبعد أن يكون مما يتأذى به النبي ﵊ الذي نطقت الآية بناء على هذه الروايات بحبه إياه، والاحتياط لا يخفى على ذي فهم.

Buhârî, Müslim, Ahmed, Nesâî ve başkaları, Saîd b. el-Müseyyeb’den, o da babasından benzerini rivayet etmiştir. Ebû Sehl es-Sırrî b. Sehl, Abdülkuddûs tarikiyle Ebû Sâlih’ten, o da İbn Abbas’tan şöyle rivayet etmiştir: “{ إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } ayeti Ebû Tâlib hakkında indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müslüman olması için ısrar etti, o ise diretti; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.” Onun hakkında indiğini İbn Abbas’tan İbn Merdûye de rivayet etmiştir. Onun Müslüman olup olmadığı meselesi ihtilaflıdır. Ayetin onun hakkında indiğine dair Müslümanların veya müfessirlerin icmâ ettiğini nakletmek doğru değildir; zira Şiiler ve müfessirlerinden birçoğu onun İslam’ına kani olmuş, Ehl-i Beyt imamlarının bu hususta icmâ ettiğini ve kasidelerinin çoğunun da buna şahitlik ettiğini iddia etmişlerdir. Müslümanların icmâını iddia eden kimse, sanki Şiilerin muhalefetine itibar etmemekte ve rivayetlerine dayanmamaktadır. Sonra, onun Müslüman olmadığı görüşüne göre bile ona sövmek ve hakkında lüzumsuz sözler sarf etmek uygun düşmez; zira bu, Alevîlerin incineceği bir husustur, hatta bu rivayetlere dayanarak ayetin sevgisini açıkça ifade ettiği Peygamber aleyhisselâm’ın incinebileceği bir şey olması da uzak değildir. İhtiyatlı davranmak anlayış sahibine gizli kalmaz.

ولأجل عين ألف عين تكرم

Bir göz uğruna bin göz hürmet görür.

وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أي نخرج من بلادنا ومقرنا، وأصل الخطف الاختلاس بسرعة فاستعير لما ذكر، والآية نزلت في الحارث بن عثمان بن نوفل بن عبد مناف حيث أتى النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم فقالوا: نحن نعلم أنك على الحق ولكنا نخاف إن اتبعناك وخالفنا العرب وإنما نحن أكلة رأس أن يتخطفونا من أرضنا فرد الله تعالى عليهم خوف التخطف بقوله: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً أي ألم نعصمهم ونجعل مكانهم حرما ذا أمن بحرمة البيت الذي فيه تتاجر العرب حوله وهم آمنون فيه، فالعطف على محذوف ونُمَكِّنْ مضمن معنى الجعل، ولذا نصب حرما وآمنا للنسب كلابن وتامر، وجعل أبو حيان الإسناد فيه مجازيا لأن الآمن حقيقة ساكنوه فيستغنى عن جعله للنسب وهو وجه حسن يُجْبى إِلَيْهِ أي يحمل إليه ويجمع فيه من كل جانب وجهة ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ أي ثمرات أشياء كثيرة على أن كل للتكثير وأصل معناه الإحاطة وليست بمرادة قطعا، والجملة صفة أخرى لحرما دافعة لما عسى يتوهم من تضررهم إن اتبعوا الهدى بانقطاع الميرة، وقوله تعالى: رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا نصب عن المصدر من معنى يجبى لأن مآله يرزقون، أو الحال من ثمرات بمعنى مرزوقا وصح مجيء الحال من النكرة

{ وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا } “Ve dediler ki: ‘Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız.’”; yani memleketimizden ve yerimizden çıkarılırız. Hatf (خطف) kelimesinin aslı süratle kapıp kaçırmaktır, sonra zikredilen mana için istiare yoluyla kullanılmıştır. Ayet, Hâris b. Osmân b. Nevfel b. Abdimenâf hakkında inmiştir; zira o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelerek şöyle demişti: “Biz senin hak üzere olduğunu biliyoruz; fakat sana uyarsak ve Araplara muhalefet edersek -biz ise ancak bir lokmalık baş gibiyiz (sayıca çok azız)- bizi yurdumuzdan kapıp atarlar diye korkuyoruz.” Bunun üzerine Allah Teâlâ kapılıp atılma korkularını şu buyruğuyla reddetti: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “Onları güvenli bir haremde yerleştirmedik mi?”; yani onları korumadık mı ve içinde bulunan Beyt’in hürmeti sebebiyle yurtlarını Arapların etrafında ticaret yaptığı, kendilerinin ise içinde güvende oldukları emniyetli bir harem kılmadık mı? Atıf mahzûfadır; 'nümekkin' kelimesi 'kılmak' (el-ca‘l) manasını tazammun etmiştir, bu yüzden 'haremen' kelimesini nasbetmiştir. 'Âmin' ise 'lâbin' (süt sahibi) ve 'tâmir' (hurma sahibi) kalıpları gibi nispet içindir. Ebû Hayyân bundaki isnadın mecazi olduğunu söylemiştir; çünkü hakikatte güvende olanlar orada yaşayanlardır; dolayısıyla onu nispet kalıbı yapma ihtiyacı kalmaz, bu da güzel bir yaklaşımdır. { يُجْبى إِلَيْهِ } “Oraya çekilip getirilir”; yani oraya taşınır ve her taraftan ve yönden orada toplanır, { ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin meyveleri”; yani 'küll' kelimesi çokluk için olmak üzere birçok şeyin meyveleri. Kelimenin asıl manası kuşatıcılıktır (ihâta), fakat burada kesinlikle bu murat edilmemiştir. Cümle, 'haremen' kelimesinin diğer bir sıfatıdır ve doğru yola uydukları takdirde erzaklarının kesilmesinden zarar göreceklerine dair vehmedilebilecek endişeyi defetmektedir. Allah Teâlâ’nın: { رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا } “Katımızdan bir rızık olarak” kavli, 'yücbâ'nın manasından mef‘ûl-i mutlak olarak nasbedilmiştir, zira neticesi 'yurzekûn' (rızıklandırılırlar) demektir; yahut 'semerât' kelimesinden 'merzuken' manasında hâldir. Nekireden hâl gelmesi,

عند من لا يراه لتخصصها بالإضافة هنا، أو على أنه مفعول له بتقدير نسوق إليه ذلك رزقا. وحاصل الرد أنه لا وجه لخوف من التخطف إن أمنوا فإنهم لا يخافون منه وهم عبدة أصنام فكيف يخافون إذا أمنوا وضموا حرمة الإيمان إلى حرمة المقام وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ جهلة لا يتفطنون ولا يتفكرون ليعلموا ذلك فهو متعلق بقوله تعالى: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ إلخ.

bunu caiz görmeyenlere göre burada izafetle tahsis kazandığı için sahih olmuştur; yahut 'ona bunu bir rızık olarak sevk ediyoruz' takdiriyle mef‘ûlün leh’tir. Reddin özeti şudur: İman ettikleri takdirde kapılıp atılmaktan korkmalarının hiçbir haklı gerekçesi yoktur; zira onlar putperest iken bundan korkmuyorlarsa, iman edip mekanın hürmetine imanın hürmetini de eklediklerinde nasıl korkarlar? { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; bunu bilmek için uyanıklık göstermeyen ve düşünmeyen cahillerdir. Bu cümle, Allah Teâlâ’nın: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ } kavline müteallıktır.

وقيل: هو متعلق بقوله سبحانه: من لدنا أي قليل منهم يتدبرون فيعلمون أن ذلك رزق من عند الله ﷿ إذ لو علموا لما خافوا غيره، والأول أظهر، والكلام عليه أبلغ في الذم، وقرأ المنقري «نتخطف» بالرفع كما قرىء في قوله تعالى:

Denildi ki: Sübhânehu’nun: 'Katımızdan' kavline müteallıktır; yani pek azı tefekkür eder de bunun Allah azze ve celle katından bir rızık olduğunu bilir; zira bilselerdi O’ndan başkasından korkmazlardı. Birinci görüş daha açıktır ve buna göre söz yermede daha beliğdir. Minkarî, Allah Teâlâ’nın şu kavlinde okunduğu gibi:

أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ [النساء: ٧٨] برفع يدرك وخرج بأنه بتقدير فنحن نتخطف وهو تخريج شذوذ.

{ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır” ayetinde 'yüdrikü'nün merfû okunması gibi, 'netahattafü' kelimesini ref ile okumuştur; 'fe-nahnü netahattafü' takdiriyle tevil edilmiştir ki bu şâz bir tevildir.

وقرأ نافع وجماعة عن يعقوب وأبو حاتم عن عاصم «تجبى» بتاء التأنيث، وقرىء «تجني» بالنون من الجني وهو قطع الثمرة وتعديته بإلى كقولك يجني إلى فيه ويجني إلى الخافة وقرأ أبان بن تغلب عن عاصم «ثمرات» بضم الثاء والميم، وقرأ بعضهم «ثمرات» بفتح الثاء وإسكان الميم، ثم إنه تعالى بعد أن رد عليهم خوفهم من الناس بين أنهم أحقاء بالخوف من بأس الله تعالى بقوله: وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها أي وكثيرا من أهل قرية كانت حالهم كحال هؤلاء في الأمن وخفض العيش والدعة حتى بطروا واغتروا ولم يقوموا بحق النعمة فدمرنا عليهم وخربنا ديارهم فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ التي تمرون عليها في أسفاركم كحجر ثمود خاوية بما ظلموا حال كونها.

Nâfi‘, Ya‘kūb’dan bir cemaat ve Âsım’dan Ebû Hâtim, müennes te’si ile 'tücbâ' şeklinde okumuşlardır. 'Meyveyi koparmak' manasındaki el-ceny (الجني) kökünden nûn ile 'tücnâ' şeklinde de okunmuştur; 'ilâ' ile müteaddi kılınması, kişinin 'meyveyi ağzına topluyor' ve 'meyveyi sepetine (el-hâfe) topluyor' demesi gibidir. Âsım’dan Ebân b. Tağlib, sâ ve mîm harflerinin zammıyla 'sümürât' okumuştur. Bazıları da sâ harfinin fethi ve mîm’in sükûnu ile 'semrât' okumuştur. Sonra Allah Teâlâ, onların insanlardan duyduğu korkuyu reddettikten sonra, şu buyruğuyla Allah Teâlâ’nın azabından korkmaya daha layık olduklarını beyan etmiştir: { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها } “Biz, maişetiyle şımarmış nice beldeyi helak ettik”; yani halleri bunların güven, refah ve rahatlık içindeki hali gibi olan, nihayetinde şımarıp aldanan ve nimetin hakkını eda etmeyen nice belde halkını helak ettik; üzerlerine yıkım getirdik ve yurtlarını harabeye çevirdik. { فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ } “İşte şunlar onların meskenleridir”; yolculuklarınızda yanlarından geçtiğiniz Semûd’un Hicr bölgesi gibi, zulümleri sebebiyle ıssız kalmış halde bulunan yurtlarıdır.

لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ من بعد تدميرهم إِلَّا قَلِيلًا أي إلا زمانا قليلا إذ لا يسكنها إلا المارة يوما أو بعض يوم أو إلا سكنا قليلا وقلته باعتبار قلة الساكنين فكأنه قيل: لم يسكنها من بعدهم إلا قليل من الناس.

{ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Kendilerinden sonra oralarda oturulmamıştır”; helak edilmelerinden sonra, { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna”; yani pek az bir zaman müstesna; zira oraya ancak yoldan geçenler bir gün yahut günün bir kısmında uğrayıp kalır; yahut az bir ikamet müstesna ki bunun azlığı oturanların azlığı itibariyledir. Sanki: ‘Onlardan sonra orada insanlardan pek azı dışında kimse oturmadı’ denilmiştir.

وجوز أن يكون الاستثناء من المساكن أي إلا قليلا منها سكن وفيه بعد، وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ منهم إذ لم يخلفهم أحد يتصرف تصرفهم في ديارهم وسائر ذات أيديهم، وفي الكشاف أي تركناها على حال لا يسكنها أحد أو خربناها وسويناها بالأرض وهو مشير إلى أن الوراثة إما مجرد انتقالها من أصحابها وإما إلحاقها بما خلقه الله تعالى في البدء فكأنه رجع إلى أصله ودخل في عداد خالص ملك الله تعالى على ما كان أولا وهذا معنى الإرث، وانتصاب معيشتها على التمييز على مذهب الكوفيين، أو مشبه بالمفعول به على مذهب بعضهم، أو مفعول به على تضمين بطرت معنى فعل متعد أي كفرت معيشتها ولم ترع حقها على مذهب أكثر البصريين أو على إسقاط (في) أي في معيشتها على مذهب الأخفش، أو على الظرف نحو جئت خفوق النجم على قول الزجاج: وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بيان للعناية الربانية إثر بيان إهلاك القرى المذكورة أي وما صح وما استقام أو ما كان في حكمه الماضي وقضائه السابق أن يهلك القرى قبل الإنذار بل كانت سنته ﷿ أن لا يهلكها حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها أي في أصلها وكبيرتها التي ترجع تلك القرى إليها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا الناطقة بالحق ويدعوهم إليه بالترغيب والترهيب، وإنما لم يهلكهم سبحانه حتى يبعث إليهم رسولا لإلزام الحجة وقطع المعذرة بأن يقولوا لولا أرسلت إلينا رسولا فنتبع آياتك، وإنما كان البعث في أم القرى لأن في أهل البلدة الكبيرة وكرسي المملكة ومحل الأحكام فطنة وكيسا فهم أقبل للدعوة وأشرف.

İstisnanın meskenlerden olması da caiz görülmüştür; yani ‘onlardan ancak pek azında oturuldu’ demektir, fakat bunda uzaklık vardır. { وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ } “Ve [onlara] biz vâris olduk”; onlardan sonra yurtlarında ve ellerindeki diğer şeylerde onlar gibi tasarruf edecek kimse kalmadığı için onlara biz vâris olduk. el-Keşşâf’ta: ‘Yani oraları kimsenin oturmadığı bir halde bıraktık yahut harap edip yerle bir ettik’ denilmiştir. Bu da vâris olmanın ya mülkün sahiplerinden sırf intikal etmesi ya da Allah Teâlâ’nın başlangıçta yarattığı duruma ilhak edilmesi manasına geldiğine işaret eder; sanki aslına dönmüş ve ilk başta olduğu gibi Allah Teâlâ’nın halis mülkü dairesine girmiştir; verasetin manası budur. 'Ma‘îşetehâ' kelimesinin nasbedilmesi Kûfelilerin mezhebine göre temyizdir; bazılarının mezhebine göre mef‘ûlün bihe benzeyendir; Basralıların çoğunun mezhebine göre 'batirat' fiilinin müteaddi bir fiil manasını tazammun etmesiyle mef‘ûlün bihidir; yani 'maişetine nankörlük etti ve hakkını gözetmedi' demektir; Ahfeş’in mezhebine göre cer harfinin (fî) hazfiyle yani 'fî ma‘îşetihâ' takdirindedir; yahut Zeccâc’ın kavline göre 'yıldız batımı vaktinde geldim' cümlesindeki gibi zarftır. { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى } “Rabbin beldeleri helak edici değildir”; zikredilen beldelerin helakinin beyanının ardından ilahi inayet ve adaletin beyanıdır; yani uyarmadan önce beldeleri helak etmek O’na yakışmaz, doğru olmaz yahut geçmiş hükmünde ve ezeli takdirinde böyle bir şey olmamıştır; bilakis O’nun azze ve celle sünneti şudur: { حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها } “ana merkezinde gönderinceye kadar”; yani o beldelerin bağlı olduğu merkezinde ve en büyüğünde, { رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “onlara ayetlerimizi okuyan bir elçi”; hak ile konuşan ve onları rağbet ve korkuyla hakka davet eden [bir elçi]. Sübhânehu’nun onlara bir elçi göndermedikçe kendilerini helak etmeyişi, hücceti ikame etmek ve ‘Bize bir peygamber gönderseydin de ayetlerine uysaydık’ diyerek mazeret ileri sürmelerini engellemek içindir. Gönderilişin Ümmü’l-Kurâ’da (ana merkezde) olması ise, büyük şehir, krallık merkezi ve idare ehlinin zeki ve anlayışlı olmalarından dolayıdır; zira onlar daveti kabule daha yatkın ve daha şereflidirler.

وأخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم عن قتادة أن أم القرى مكة والرسول محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim’in Katâde’den rivayet ettiğine göre Ümmü’l-kurâ (şehirlerin anası) Mekke, Resûl ise Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’dir.

فالمراد بالقرى القرى التي كانت في عصره ﵊ والأولى أولى، والالتفات إلى نون العظمة في آياتنا لتربية المهابة وإدخال الروعة وقرىء «في إمها» بكسر الهمزة اتباعا للميم وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى عطف على ما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ استثناء مفرغ من أعم الأحوال أي وما كنا مهلكين لأهل القرى بعد ما بعثنا في أمها رسولا يدعوهم إلى الحق ويرشدهم إليه في حال من الأحوال إلا حال كونهم ظالمين بتكذيب رسولنا والكفر بآياتنا فالبعث غاية لعدم صحة الإهلاك بموجب السنة الإلهية لا لعدم وقوعه حتى يلزم تحقق الإهلاك عقيب البعث وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ أي أي شيء أصبتموه من أمور الدنيا وأسبابها فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها فهو شيء شأنه أن يتمتع به ويتزين به أياما قلائل ويشعر بالقلة لفظ المتاع وكذا ذكر أَبْقى في المقابل وفي لفظ الدنيا إشارة إلى القلة والخسة وَما عِنْدَ اللَّهِ في الجنة وهو الثواب خَيْرٌ في نفسه من ذلك لأنه لذة خالصة وبهجة كاملة وَأَبْقى لأنه أبدى وأين المتناهي من غير المتناهي أَفَلا تَعْقِلُونَ أي ألا تتفكرون فلا تفعلون هذا الأمر الواضح فتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير وتخافون على ذهاب ما أصبتموه من متاع الحياة الدنيا وتمتنعون عن اتباع الهدى المفضي إلى ما عند الله تعالى لذلك فكأن هذا رد عليهم في منع خوف التخطف إياهم من اتباعه صلى الله تعالى عليه وسلّم على تقدير تحقق وقوع ما يخافونه. وقرأ أبو عمرو يعقلون بياء الغيبة على الالتفات وهو أبلغ في الموعظة لإشعاره بأنهم لعدم عقلهم لا يصلحون للخطاب، فالالتفات هنا لعدم الالتفات زجرا لهم وقرىء «فمتاعا الحياة الدنيا» أي فتتمتعون به في الحياة الدنيا فنصب متاعا على المصدرية والحياة على الظرفية أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً أي وعدا بالجنة وما فيها من النعيم الصرف الدائم فإن حسن الوعد بحسن الموعود فَهُوَ لاقِيهِ أي مدركه لا محالة لاستحالة الخلف في وعده تعالى ولذلك جيء بالجملة الاسمية المفيدة لتحققه البتة وعطفت بالفاء المنبئة عن السببية كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا الذي هو مشوب بالآلام منغص بالاكدار مستتبع بالتحسر على الانقطاع، ومعنى الفاء الأولى ترتيب إنكار التشابه بين أهل الدنيا وأهل الآخرة على ما قبلها من ظهور التفاوت بين متاع الحياة الدنيا وما عند الله تعالى أي أبعد هذا التفاوت الظاهر يسوي بين الفريقين وقوله تعالى: ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ عطف على متعناه داخل معه في حيز الصلة مؤكد لإنكار التشابه مقوله كأنه قيل كمن متعناه متاع الحياة الدنيا ثم نحضره أو أحضرناه يوم القيامة للنار أو العذاب وغلب لفظ المحضر في المحضر لذلك والعدول إلى الجملة الاسمية قيل للدلالة على التحقق حتما ولا يضر كون خبرها ظرفا مع العدول وحصول الدلالة على التحقق لو قيل أحضرناه لا ينافي ذلك، وقد يقال: إن فيما ذكر في النظم الجليل شيء آخر غير الدلالة على التحقيق ليس في قولك ثم أحضرناه يوم القيامة كالدلالة على التقوى أو الحصر والدلالة على التهويل والإيقاع في حيرة، ولمجموع ذلك جيء بالجملة الاسمية، ويوم متعلق بالمحضرين المذكور، وقدم عليه للفاصلة أو هو متعلق بمحذوف وقد مر الكلام في مثل ذلك، وثم للتراخي في الرتبة دون الزمان وإن صح وكان فيه إبقاء اللفظ على حقيقته لأنه أنسب بالسياق وهو أبلغ وأكثر إفادة وأرباب البلاغة يعدلون إلى المجاز ما أمكن لتضمنه لطائف النكات.

Buna göre beldelerden murat, aleyhisselâm döneminde bulunan beldelerdir. Birinci görüş ise daha evladır. 'Âyâtinâ' ifadesinde azamet nûn’una iltifat yapılması heybet aşılamak ve kalbe saygı yerleştirmek içindir. Mîm’e tebaiyetle hemzenin kesresiyle 'fî immihâ' da okunmuştur. { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى } “Ve biz beldeleri helak edici olmadık”; 've mâ kâne Rabbüke mühlike’l-kurâ' kavline matuftur. { إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “halkı zalim olmadıkça”; en genel hallerden yapılmış bir istisnâ-i mفرّağdır; yani biz, ana merkezinde kendilerini hakka çağıran ve doğru yola ileten bir elçi gönderdikten sonra o beldelerin halkını elçimizi yalanlayıp ayetlerimizi inkâr ederek zalim oldukları hal müstesna, hiçbir halde helak edici olmadık. Dolayısıyla peygamber gönderilmesi ilahi sünnet gereğince helakin caiz olmamasının nihayetidir; helakin vuku bulmamasının nihayeti değildir ki peygamber gönderilişinin hemen ardından helakin gerçekleşmesi zorunlu olsun. { وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Size verilen herhangi bir şey”; yani dünya işlerinden ve sebeplerinden elde ettiğiniz her ne ise, { فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها } “dünya hayatının geçimliği ve süsüdür”; yani birkaç gün kendisinden faydalanılacak ve süslenilecek bir şeydir. 'Metâ‘' lafzı azlığı hissettirdiği gibi, karşıtında geçen { أَبْقى } “daha kalıcıdır” zikri de böyledir. 'Dünya' lafzında da azlığa ve değersizliğe işaret vardır. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında olan ise”; cennette olan sevap ise, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; bizzat kendisinde ondan daha hayırlıdır; çünkü o saf lezzet ve kâmil bir sevinçtir, { وَأَبْقى } “ve daha kalıcıdır”; çünkü ebedidir. Sonu olan nerede, sonu olmayan nerede! { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; yani hiç düşünmüyor musunuz da bu apaçık hakikati yapmıyor, daha aşağı olanı daha hayırlı olanla değişiyor, dünya hayatının metâından elde ettiğiniz şeylerin elden çıkmasından korkuyor ve bu sebeple Allah katındakine ulaştıran hidayete uymaktan geri duruyorsunuz? Sanki bu, korktukları şeyin gerçekleşeceği varsayılsa bile, kapılıp atılma korkusunun onları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e uymaktan alıkoymasına karşı bir reddiyedir. Ebû Amr, iltifat yoluyla gaip yâ’sı ile 'ya‘kılûn' okumuştur; bu, akıllarının noksanlığı sebebiyle hitaba layık olmadıklarını hissettirdiği için öğütte daha beliğdir; buradaki iltifat, onları azarlamak için iltifat etmemek (yüz çevirmek) kabilindendir. 'Fe-metâ‘an el-hayâte’d-dünyâ' şeklinde de okunmuştur; yani ‘dünya hayatında ondan yararlanırsınız’ demektir; 'metâ‘an' mef‘ûl-i mutlak, 'el-hayâte' ise zarf olarak nasbedilmiştir. { أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً } “Şu halde kendisine güzel bir vaadde bulunduğumuz”; yani cennet ve içindeki kesintisiz, saf nimetleri vaat ettiğimiz kimse; zira vaadin güzelliği vaat edilenin güzelliği iledir, { فَهُوَ لاقِيهِ } “ve ona kavuşacak olan kimse”; yani Allah Teâlâ’nın vaadinden dönmesi imkansız olduğu için ona muhakkak ulaşacak olan kimse -bu sebeple kesin gerçekleşmeyi ifade eden isim cümlesi getirilmiş ve sebebiyet bildiren fâ ile atfedilmiştir-, { كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının geçimliğiyle faydalandırdığımız kimse gibi midir?”; acılarla karışık, kederlerle bulanık ve elden çıkışında hasret bırakan [bir geçimlikle]. İlk fâ’nın manası, dünya ehli ile ahiret ehli arasındaki benzerliğin inkârını, önceki kısımda geçen dünya metâı ile Allah katındaki arasındaki apaçık farka terettüp ettirmektir; yani bu açık farktan sonra iki zümre bir tutulur mu? Allah Teâlâ’nın: { ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “sonra kıyamet gününde hazır bulundurulanlardan olan kimse [gibi midir?]” kavli, 'metta‘nâhu' fiiline matuf olup onunla birlikte sıla dairesine dahildir ve benzerliğin inkârını pekiştirir. Sanki: ‘Kendisini dünya hayatının geçimliğiyle faydalandırdığımız, sonra kıyamet gününde cehennem veya azap için getireceğimiz/getirdiğimiz kimse gibi midir?’ denilmiştir. 'Muhzar' lafzı çoğunlukla bunun için hazır bulundurulan kimse hakkında galip olarak kullanılır. İsim cümlesine geçilmesi (udûl), kesin gerçekleşmeyi ifade etmek içindir denilmiştir; udûl ile birlikte haberinin zarf olması buna zarar vermez ve 'ahdarnâhu' denilseydi gerçekleşme delaletinin hasıl olacak olması da bununla çelişmez. Denilebilir ki: Bu yüce nazımda 'sonra kıyamet günü onu getirdik' sözünde bulunmayan, takvaya/kulluğa yahut hasra delalet, dehşete düşürme ve hayrete sevk etme gibi tahkike delaletten başka bir nükte daha vardır; tüm bunlar sebebiyle isim cümlesi getirilmiştir. 'Yevme' kelimesi zikredilen 'el-muhdarîn'e müteallıktır ve fâsıla için öne alınmıştır; yahut mahzûfa müteallıktır ki benzerlerinde izahı geçmişti. 'Sümme' ise zaman değil rütbece tedricîlik (terâhî) içindir; her ne kadar zaman manası sahih olsa ve lafzı hakikati üzere bırakmak kabilinden olsa da siyak için en uygun olanı budur, daha beliğdir ve daha çok fayda sağlar; belagat ehli latif nükteler içerdiği sürece mümkün mertebe mecaza yönelirler.

وقرأ طلحة «أمن وعدناه» بغير فاء، وقرأ قالون والكسائي «ثم هو» بسكون الهاء كما قيل: عضد وعضد تشبيها للمنفصل وهو الميم الأخير من ثم بالمتصل، والآية نزلت على ما أخرج ابن جرير عن مجاهد في رسول الله ﷺ وفي أبي جهل وأخرج من وجه آخر عنه أنها نزلت في حمزة وأبي جهل، وقيل: نزلت في علي كرّم الله تعالى وجهه وأبي جهل ونسب إلى محمد بن كعب والسدي، وقيل: في عمار رضي الله تعالى عنه، والوليد بن المغيرة، وقيل: نزلت في المؤمن والكافر مطلقا وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ عطف على يوم القيامة لاختلافهما عنوانا وإن اتحدا ذاتا أو منصوب بإضمار

Talha fâ harfi olmaksızın 'e-men va‘adnâhu' okumuştur. Kālûn ve Kisâî, 'azud' kelimesinin hafifletilerek okunmasında olduğu gibi, 'sümme'nin sonundaki mîm harfini bitişik harf gibi kabul edip ayrık olanı bitişiğe benzeterek he harfinin sükûnu ile 'sümme hüve' okumuşlardır. İbn Cerîr’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Cehil hakkında inmiştir. Ondan gelen başka bir rivayette ise Hamza ile Ebû Cehil hakkında indiği bildirilmiştir. Denildi ki: Ali kerremallâhu vecheh ile Ebû Cehil hakkında inmiştir; bu görüş Muhammed b. Kâ‘b ve Süddî’ye nispet edilmiştir. Denildi ki: Ammâr radıyallâhu anh ile Velîd b. Mugīre hakkında inmiştir. Denildi ki: Mutlak olarak mümin ve kâfir hakkında inmiştir. { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } “Ve [Allah’ın] onlara sesleneceği gün”; zatları bir olsa bile unvanları farklı olduğu için 'yevme’l-kıyâme'ye matuftur; yahut mahzûf

اذكر ونداؤه تعالى إياهم يحتمل أن يكون بواسطة وأن يكون بدونها وهو نداء إهانة وتوبيخ فَيَقُولُ تفسير للنداء أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أي الذين كنتم تزعمونهم شركائي فإن زعم مما يتعدى إلى مفعولين كقوله:

'hatırla' takdiriyle mansubdur. Allah Teâlâ’nın onlara seslenmesi bir vasıta ile olabileceği gibi vasıtasız da olabilir; bu bir aşağılama ve azarlama nidasıdır. { فَيَقُولُ } “Ve diyecektir”; nidanın tefsiridir: { أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “‘Hani o [ortak olduklarını] iddia edegeldiğiniz ortaklarım nerede?’”; yani ortaklarım olduklarını iddia ettiğiniz kimseler. Zira 'ze‘ame' fiili iki mef‘ûle müteaddi olan fiillerdendir; nitekim şair şöyle demiştir:

وأن الذي قد عاش يا أم مالك ... يموت ولم أزعمك عن ذاك معزلا

Ve enne’llezî kad ‘âşe yâ Ümme Mâlikin / yemûtü ve lem ez‘umki ‘an zâke ma‘zilâ (Ey Ümmü Mâlik! Yaşayan kimse muhakkak ölür; ben senin bundan uzak olduğunu iddia etmedim)

وحذف هنا المفعولان معا ثقة بدلالة الكلام عليهما نحو من يسمع يخل. وفي الكشاف يجوز حذف المفعولين في باب ظننت ولا يصح الاقتصار على أحدهما، وادعى بعضهم أن عدم صحة الاقتصار هو الأصح وأنه الذي ذهب إليه الأكثرون وقال الأخفش: إذا دخلت هذه الأفعال ظن وأخواتها على أن نحو ظننت أنك قائم فالمفعول الثاني منهما محذوف والتقدير ظننت قيامك كائنا لأن المفتوحة بتأويل المفرد وسيبويه يرى في ذلك أن أن مع ما بعدها سدت مسد المفعولين، وأجاز الكوفيون الاقتصار على الأول إذا سد شيء مسد الثاني كما في باب المبتدأ نحو أقائم أخواك فيقولون هل ظننت قائما أخواك؟ وقال أبو حيان: إذا دل دليل على أحدهما جاز حذفه كقوله:

Burada sözün onlara delaletine güvenilerek 'işiten zanneder' cümlesinde olduğu gibi her iki mef‘ûl birden hazfedilmiştir. el-Keşşâf’ta şöyle denir: 'Zanantü' babında iki mef‘ûlün birden hazfi caizdir, ancak sadece biriyle iktifa etmek sahih değildir. Bazıları biriyle iktifa etmemenin en sahih görüş olduğunu ve çoğunluğun bu görüşe vardığını iddia etmiştir. Ahfeş demiştir ki: Bu fiiller (zan ve kardeşleri) 'en' üzerine dahil olduğunda, meselâ 'senin ayakta olduğunu zannettim' denildiğinde, ikinci mef‘ûl hazfedilmiştir ve takdiri 'senin kıyamının var olduğunu zannettim' şeklindedir; çünkü meftûh 'enne' müfred tevilindedir. Sîbeveyhi ise bu konuda 'en' ve sılasının iki mef‘ûlün yerine geçtiği görüşündedir. Kûfeliler, mübtedâ babında olduğu gibi bir şey ikincinin yerine geçtiğinde birincisiyle yetinmeyi caiz görmüşlerdir; meselâ 'iki kardeşin ayakta mıdır?' cümlesinde olduğu gibi 'iki kardeşini ayakta mı zannettin?' derler. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Birine delalet eden bir karine bulunduğunda onun hazfi caizdir; nitekim şair şöyle demiştir:

كأن لم يكن بين إذا كان بعده ... تلاق ولكن لا إخال تلاقيا

Ke-en lem yekün beynün izâ kâne ba‘dehû / telâkın ve lâkin lâ ehâlü telâkıyâ (Ayrılıktan sonra bir kavuşma olursa sanki hiç ayrılık olmamış gibidir; fakat ben [ayrılıktan sonra] bir kavuşma sanmıyorum)

أي لا أخال بعد البين تلاقيا وقال صاحب التحفة: يجوز الاقتصار في باب كسوت على أحد المفعولين بدليل وبغير دليل لأن الأول فيهما غير الثاني وأجاز بعضهم حذف الأول إذا كان هو الفاعل معنى نحو قوله تعالى: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ [النور: ٥٧] أي ولا يحسبن الذين كفروا إياهم أي أنفسهم معجزين، وقال الطيبي: في عدم الحذف فيما عدا ما ذكر. وجواز الحذف فيه لعل السر أن هذه الأفعال قيود للمضامين تدخل على الجمل الاسمية لبيان ما هي عليه لأن النسبة قد تكون عن علم وقد تكون عن ظن فلو اقتصر على أحد طرفي الجملة القيام قرينة توهم أن الذي سيق له الكلام والذي هو مهتم بشأنه الطرف المذكور وليس غير المذكور مما يعتنى به، نعم إذا كان الفاعل والمفعول لشيء واحد يهون الخطب، وذكر عن صاحب الإقليد ما يؤيده وقد أطال طيب الله تعالى مرقده الكلام في هذا المقام، وادعى ابن هشام أن الأولى أن يقدر هنا الذين كنتم تزعمون أنهم شركائي لأنه لم يقع الزعم في التنزيل على المفعولين الصريحين بل على أن وصلتها كقوله تعالى: الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ [الأنعام: ٩٤] وفيه نظر. والظاهر أن المراد بالشركاء من عبد من دون الله تعالى من ملك أو جن أو إنس أو كوكب أو صنم أو غير ذلك قالَ استئناف مبني على حكاية السؤال كأنه قيل: فماذا كان بعد هذا السؤال فقيل قال: الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ أي ثبت عليهم مقتضى القول وتحقق مؤداه وهو قوله تعالى: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [هود: ١١٩] وغيره من آيات الوعيد، والمراد بالموصول الشركاء الذين كانوا يزعمونهم شركاء من الشياطين ورؤساء الكفر، وتخصيصهم بما في حيز الصلة مع شمول مضمونها الاتباع أيضا لأصالتهم في الكفر واستحقاق العذاب، والتعبير عنهم بذلك دون الذين زعموهم شركاء لإخراج مثل عيسى وعزير والملائكة ﵈ لشمول الشركاء على ما سمعت له، ومسارعتهم إلى الجواب مع كون السؤال للعبدة لتفطنهم إن السؤال منهم سؤال توبيخ وإهانة وهو يستدعي استحضارهم وتوبيخهم بالإضلال وجزمهم بأن العبدة سيقولون هؤلاء أضلونا، وقيل: يجوز أن يكون العبدة قد أجابوا معتذرين بقولهم هؤلاء أضلونا ثم قال الشركاء ما قص الله تعالى ردا لقولهم ذلك إلا أنه لم يحك إيجازا لظهوره رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا تمهيد للجواب والإشارة إلى العبدة لبيان أنهم يقولون ما يقولون بمحضر منهم وأنهم غير قادرين على إنكاره ورده وهؤُلاءِ مبتدأ خبره الموصول بعده، وجملة أغوينا صلة الموصول والعائد محذوف للتصريح به فيما بعد أي الذين أغويناهم، وقوله تعالى:

Yani: Ayrılıktan sonra bir kavuşma sanmıyorum. et-Tuhfe sahibi şöyle demiştir: 'Kesevtü' babında delil olsun veya olmasın iki mef‘ûlden biriyle yetinmek caizdir; çünkü bu babda birinci mef‘ûl ikinciden başkasıdır. Bazıları, birinci mef‘ûl mana bakımından fail olduğunda hazfedilmesini caiz görmüştür; nitekim Allah Teâlâ’nın: { لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ } kavlinde olduğu gibi; yani inkâr edenler kendilerini aciz bırakıcı sanmasınlar. Tîbî, zikredilen durumlar dışındaki hazfedilmeme ve bundaki hazfin cevazı hususunda şöyle demiştir: Sır muhtemelen şudur: Bu fiiller isim cümlelerine onların ne durumda olduğunu açıklamak için dahil olan manaların kayıtlarıdır; zira nispet bazen ilimden bazen de zandan kaynaklanır. Dolayısıyla cümlenin iki tarafından biriyle iktifa edilseydi, sözün sevk ediliş gayesinin ve önemsenen hususun zikredilen taraf olduğu, zikredilmeyenin ise önemsenmediği vehmini uyandıran bir karine ortaya çıkardı. Evet, fail ile mef‘ûl aynı şey olduğunda mesele kolaylaşır. el-İklîd sahibinden de bunu destekleyen bir görüş nakledilmiştir; Allah kabrini pürnur etsin, bu makamda sözü uzatmıştır. İbn Hişâm burada 'ortaklarım olduğunu iddia ettiğiniz kimseler' şeklinde takdir edilmesinin daha evla olduğunu iddia etmiştir; çünkü Kur’an’da zan/iddia fiili açık iki mef‘ûle değil, Allah Teâlâ’nın: { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } kavlinde olduğu gibi 'en' ve sılasına dahil olarak gelmiştir; ancak bu tartışmalıdır. Zahir olan şudur ki, ortaklardan murat melek, cin, insan, yıldız, put veya başka şeylerden Allah Teâlâ’dan başka tapınılan varlıklardır. { قالَ } “Dedi/Der”; sanki: ‘Bu sorudan sonra ne oldu?’ denilmiş de ‘dedi’ denilmiş gibi, sorunun hikâyesine dayanan bir istînâftır. { الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “Hakkında söz gerçekleşmiş olanlar”; yani haklarında sözün gereği ve vaîdin hükmü kesinleşmiş olanlar. Bu söz Allah Teâlâ’nın: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } kavli ve diğer tehdit ayetleridir. Mevsul ile murat, şeytanlardan ve küfür önderlerinden ortak oldukları iddia edilenlerdir. Hükmün kapsamı tâbi olanları da içine almasına rağmen onların sıla dairesiyle tahsis edilmesi, küfürdeki asıllıkları ve azabı hak edişleri sebebiyledir. Şeriklerin melekleri de kapsaması sebebiyle Îsâ, Üzeyr ve melekler aleyhimüsselâm gibi zatları dışarıda bırakmak için 'ortak edindikleri kimseler' yerine bu ifadeyle anılmışlardır. Sorunun tapanlara yöneltilmesine rağmen onların cevaba koşuşmaları, kendilerine yöneltilen sorunun bir azarlama ve tahkir sorusu olduğunu anlamalarından, bunun kendilerinin getirilmesini ve saptırıcılıkla suçlanmalarını gerektirdiğini idrak etmelerinden ve tapanların kesinlikle 'Bunlar bizi saptırdı' diyeceklerini bilmelerindendir. Denildi ki: Tapanların 'Bunlar bizi saptırdı' diyerek mazeret beyan etmiş olmaları, ardından şeriklerin onların bu sözünü reddetmek üzere Allah Teâlâ’nın naklettiği sözü söylemiş olmaları da mümkündür; ancak açıklığı sebebiyle îcaz gayesiyle hikâye edilmemiştir. { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا } “‘Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir’”; cevaba bir hazırlıktır. İşaret tapanlaradır; maksat, söylediklerini onların huzurunda söylediklerini ve onların bunu inkâr edip reddedemeyeceklerini beyandır. 'Hâülâi' mübtedâ, sonraki mevsul ise haberidir. 'Eğveynâ' cümlesi mevsulün sılasıdır; aid zamir sonraki kısımda açıkça zikredildiği için hazfedilmiştir, yani 'azdırdığımız kimselerdir'. Allah Teâlâ’nın şu kavli ise:

أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا هو الجواب حقيقة أي ما أكرهناهم على الغي وإنما أغويناهم بطريق الوسوسة والتسويل لا بالقسر والإلجاء فغووا باختيارهم غيا مثل غينا باختيارنا، ويجوز أن يكون الموصول صفة اسم الإشارة والخبر جملة أغويناهم كما غوينا ومنع ذلك أبو علي في التذكرة بأنه يؤدي إلى أن الخبر لا يكون فيه فائدة زائدة لأن إغواءهم إياهم قد علم من الوصف. ورد بأن التشبيه دل على أنهم غووا باختيار لا أن الإغواء إلجاء وقوله: إن كما غوينا فضلة فلا تصير ذاك أصلا في الجملة ليس بشيء لأن الفضلات قد تلزم في بعض المواضع نحو زيد عمرو قائم في داره وقرأ أبان عن عاصم وبعض الشاميين «كما غوينا» بكسر الواو، قال ابن خالوية: وليس ذلك مختارا لأن كلام العرب غويت من الضلالة وغويت بالكسر من البشم تَبَرَّأْنا منهم ومما اختاروه من الكفر والمعاصي هوى من أنفسهم موجهين التبرؤ ومهيئين له إِلَيْكَ والجملة تقرير لما قبلها لأن الإقرار بالغواية تبرؤ في الحقيقة ولذا لم تعطف عليه وكذا قوله تعالى: ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ أي ما كانوا يعبدوننا وإنما كانوا يعبدون في نفس الأمر والمآل أهواءهم، وقيل: ما مصدرية متصلة بقوله تعالى: تَبَرَّأْنا وهناك جار مقدر أي تبرأنا من عبادتهم إيانا وجعلها نافية على أن المعنى ما كانوا يعبدوننا باستحقاق وحجة ليس بشيء وأيا ما كان فإيانا مفعول يعبدون قدم للفاصلة وَقِيلَ تقريعا لهم وتهكما بهم ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ الذين زعمتم فَدَعَوْهُمْ لفرط الحيرة وإلا فليس هناك طلب حقيقة للدعاء، وقيل: دعوهم لضرورة الامتثال على أن هناك طلبا، والغرض من طلب ذلك منهم تفضيحهم على رؤوس

{ أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “‘Biz nasıl azmışsak onları da öylece azdırdık’”; hakiki cevaptır; yani biz onları azgınlığa zorlamadık, sadece vesvese ve süslü gösterme yoluyla azdırdık, zorlama ve mecbur etmeyle değil. Böylece onlar kendi iradeleriyle, tıpkı bizim kendi irademizle azdığımız gibi azdılar. Mevsulün işaret isminin sıfatı olması, haberin ise 'biz nasıl azmışsak onları da öylece azdırdık' cümlesi olması da caizdir. Ebû Ali et-Tezkire’de bunu engellemiş ve haberde fazladan bir fayda bulunmamasına yol açacağını, zira onları azdırmalarının sıfattan zaten anlaşıldığını söylemiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Teşbih, onların azdırılmanın bir mecburiyet olmadığını, kendi iradeleriyle azdıklarını göstermiştir. Onun: 'Kema ğaveynâ bir fazlalıktır (fadla), dolayısıyla cümlede asıl haline gelemez' sözü bir şey ifade etmez; zira fazlalıklar bazen 'Zeyd Amr evinde ayaktadır' gibi bazı yerlerde zorunlu olabilir. Ebân Âsım’dan ve bazı Şamlılar, vâv harfinin kesresiyle 'kemâ ğavînâ' okumuşlardır. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: Bu tercih edilen bir kıraat değildir; çünkü Arapların kelamında dalaletten gelirse 'ğaveytü', aşırı tokluktan/hazımsızlıktan gelirse kesre ile 'ğavîtü' denir. { تَبَرَّأْنا } “‘Uzaklaştık/berî olduk’”; onlardan ve kendi nefislerinin hevasıyla tercih ettikleri küfür ve günahlardan berî olduk, bu teberrîyi yönelterek ve hazırlayarak { إِلَيْكَ } “‘Sana [sığındık]’”. Bu cümle öncekini teyittir; çünkü azgınlığı ikrar etmek hakikatte teberrî etmektir, bu yüzden ona atfedilmemiştir. Allah Teâlâ’nın şu kavli de böyledir: { ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } “‘Onlar aslında bize tapmıyorlardı’”; yani onlar bize tapmıyorlardı, işin aslında ve akıbetinde ancak hevalarına tapıyorlardı. Denildi ki: 'Mâ' masdariyyedir ve { تَبَرَّأْنا } kavline bağlıdır; orada takdiri bir harf-i cer vardır, yani 'onların bize ibadet etmesinden berî olduk' demektir. 'Mâ'nın nefiy kabul edilip mananın 'bize bir hak ve hüccetle tapmıyorlardı' şeklinde olması ise bir şey değildir. Her halükarda 'iyyânâ', 'ya‘büdûn' fiilinin mef‘ûlüdür ve fâsıla için öne alınmıştır. { وَقِيلَ } “Ve denildi/denir ki”, onları azarlamak ve kendileriyle alay etmek için: { ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } “‘Haydi ortaklarınızı çağırın!’”, ortak zannettiklerinizi. { فَدَعَوْهُمْ } “Onlar da onları çağırırlar”; aşırı şaşkınlık ve dehşetten dolayı [çağırırlar], yoksa hakikatte bir dua talebi yoktur. Denildi ki: Bir talep olduğu varsayılarak itaatin zorunluluğu sebebiyle onları çağırmışlardır. Bunun onlardan istenmesindeki maksat, kendilerine bile faydası

الأشهاد بدعاء من لا نفع له لنفسه قيل: والظاهر من تعقيب صيغة الأمر بالفاء في قوله تعالى: فَدَعَوْهُمْ أنها لطلب الدعاء وإيجابه والأول أبلغ في تهويل أمر أولئك الكفرة والإشارة إلى سوء حالهم وأمر التعقيب بالفاء سهل فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ ضرورة عدم قدرتهم على الاستجابة والنصرة، وجوز أن يكون المراد فلم يجيبوهم لأنهم في شغل شاغل عنهم ولعلهم ختم على أفواههم إذ ذاك وَرَأَوُا الْعَذابَ الظاهر أن الضمير للداعين وقال الضحاك: هو للداعين والمدعوين جميعا، وقيل: هو للمدعوين فقط وليس بشيء.

olmayan varlıkları çağırmak suretiyle mahşer halkının huzurunda onları rezil etmektir. Denildi ki: Allah Teâlâ’nın: { فَدَعَوْهُمْ } kavlinde emir kipine fâ ile terettüp ettirilmesinin zahiri, bunun dua talebi ve onun gerekliliği için olduğuna delalet eder. Birinci görüş ise o kâfirlerin durumunu dehşete düşürmede ve kötü hallerine işaret etmede daha beliğdir; fâ ile takip meselesi ise kolaydır. { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Fakat onlar kendilerine cevap vermezler”; icabet etmeye ve yardım etmeye güçlerinin yetmeyişinin zorunlu bir neticesi olarak [cevap vermezler]. Murâdın, kendilerini meşgul eden büyük bir dehşet içinde bulundukları için onlara cevap vermedikleri olması da caizdir; muhtemelen o sırada ağızları mühürlenmiştir. { وَرَأَوُا الْعَذابَ } “Ve azabı görürler”. Zahir olan, zamirin çağıranlara raci olmasıdır. Dahhâk: 'Hem çağıranlara hem de çağrılanlara racidir' demiştir. Yalnızca çağrılanlara raci olduğu da söylenmiştir ki bir şey ifade etmez.

والظاهر أن الرؤية بصرية ورؤية العذاب إما على معنى رؤية مباديه أو على معنى رؤيته نفسه بتنزيله منزلة المشاهد، وجوز أن تكون علمية والمفعول الثاني محذوف أي رأوا العذاب متصلا بهم أو غاشيا لهم أو نحو ذلك.

Zahir olan, görmenin gözle görme (basarî) olmasıdır; azabın görülmesi ise ya başlangıç ve sebeplerinin görülmesi manasında ya da gözle müşahede edilen bir konuma indirilerek bizzat kendisinin görülmesi manasındadır. Kalp ile bilme (ilmî) olması ve ikinci mef‘ûlün hazfedilmiş olması da caizdir; yani azabın kendilerine ulaştığını veya onları bürüdüğünü yahut benzeri bir durumu gördüler/bildiler.

وأنت تعلم أن حذف أحد مفعولي أفعال القلوب مختلف في جوازه وتقدم آنفا عن البعض أن الأكثرين على المنع فمن منع وقال في بيان المعنى ورأوا العذاب متصلا بهم جعل متصلا حالا من العذاب لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ لو شرطية وجوابها محذوف أي لو كانوا يهتدون لوجه من وجوه الحيل يدفعون به العذاب لدفعوا به العذاب أو لو أنهم كانوا في الدنيا مهتدين مؤمنين لما رأوا العذاب.

Bilirsin ki kalbî fiillerin iki mef‘ûlünden birinin hazfedilmesinin cevazı ihtilaflıdır; az önce bazılarından çoğunluğun menettiği nakledilmişti. Bunu menedip de mananın beyanında 'azabın kendilerine ulaştığını gördüler' diyen kimse, 'muttasılan' kelimesini azaptan hâl kılmıştır. { لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ } “Keşke doğru yolda olsalardı!”; 'Lev' şartiyedir ve cevabı mahzûftur; yani kendisiyle azabı defedecekleri bir çare yoluna hidayet bulsalardı, azabı onunla defederlerdi; yahut dünyada doğru yola ermiş müminler olsalardı azabı görmezlerdi.

واعترض بأن الدال على المحذوف رأوا العذاب وهو مثبت فلا يقدر المحذوف منفيا وهو غير وارد لأن الالتفات إلى المعنى وإذا جاز الحذف لمجرد دلالة الحال فإذا انضم إليها شهادة المقال كان أولى وأولى، وجوز أن تكون لَوْ للتمني أي تمنوا لو أنهم كانوا مهتدين فلا تحتاج إلى الجواب وقال صاحب التقريب: فيه نظر إذ حقه أن يقال لو كنا إلا أن يكون على الحكاية كأقسم ليضربن أو على تأويل رأوا متمنين هدايتهم.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Mahzûfa delalet eden ifade 'azabı gördüler' cümlesidir ve bu müsbettir (olumludur); dolayısıyla mahzûf olan menfî (olumsuz) olarak takdir edilemez. Bu itiraz ise geçersizdir; çünkü itibar manayadır ve sırf hâlin delaletiyle hazif caiz olduğuna göre, buna sözün şehadeti de eklendiğinde evleviyetle caiz olur. 'Lev' edatının temennî için olması da caiz görülmüştür; yani hidayete ermiş olmayı temenni ettiler, bu takdirde cevaba ihtiyaç duymaz. et-Takrîb sahibi şöyle demiştir: Bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır; zira kurala göre 'keşke biz olsaydık' denilmesi gerekirdi; meğerki 'muhakkak vuracaktır diye yemin etti' cümlesindeki gibi hikâye yoluyla veya 'hidayetlerini temenni eder bir halde gördüler' teviliyle olsun.

وجوز على تقدير كونها للتمني أن يكون قد وضع لو أنهم كانوا مهتدين موضع تحيروا لرؤيته كان كل أحد يتمنى لهم الهداية عند ذلك الهول والتحير ترحما عليهم أو هو من الله تعالى شأنه على المجاز كما قيل: في قوله تعالى: وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ [البقرة: ١٠٣] ، وجعل الطيبي وضعه موضعه من إطلاق المسبب على السبب لأن تحيرهم سبب حامل على هذا القول.

Temennî için olması takdirinde: 'Keşke hidayete ermiş olsalardı' ifadesinin, onu görmekten ötürü şaşkına döndükleri yere konulmuş olması caiz görülmüştür; öyle ki o dehşet ve şaşkınlık anında onlara acıyarak herkes onlar için hidayet temenni ederdi; yahut Allah Teâlâ’nın: { وَلَوْ أَنَّهمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } kavlinde denildiği gibi Allah Teâlâ şânühû tarafından mecaz yoluyladır. Tîbî, bunun yerine konulmasını müsebbebin sebep yerine ıtlak edilmesi kabilinden kılmıştır; zira onların şaşkınlığı bu sözü söylemeye sevk eden sebeptir.

وقال عليه الرحمة: إن النظم على هذا الوجه ينطبق، واختار الإمام الرازي أنها شرطية إلا أنه لم يرتض ما قالوه في تقدير الجواب فقال بعد نقل ما قالوه: وعندي أن الجواب غير محذوف، وفي تقريره وجوه أحدها أن الله تعالى إذا خاطبهم بقوله سبحانه: ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فهناك يشتد الخوف عليهم ويلحقهم شيء كالسدر والدوار فيصيرون بحيث لا يبصرون شيئا، فقال سبحانه: ورأوا العذاب لو أنهم كانوا يبصرون شيئا على معنى أنهم لم يروا العذاب لأنهم صاروا بحيث لا يبصرون شيئا، وثانيها أنه تعالى لما ذكر عن الشركاء وهي الأصنام أنهم لا يجيبون الذين دعوهم قال في حقهم: وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ أي هذه الأصنام كانوا يشاهدون العذاب لو كانوا من الأحياء المهتدين، ولكنها ليست كذلك والإتيان بضمير العقلاء على حسب اعتقاد القوم بهم، وثالثها أن يكون المراد من الرؤية رؤية القلب أي والكفار علموا حقية هذا العذاب لو كانوا يهتدون وهذه الوجوه عندي خير من الوجوه المبنية على أن جواب لو محذوف فإن ذلك يقتضي تفكيك نظم الآية اهـ ولعمري إنه لم يأت بشيء وما يرد عليه أظهر من أن يخفى على من له أدنى تمييز بين الحي واللي.

O -aleyhirrahme- şöyle demiştir: Nazım bu veçhe tam olarak uymaktadır. İmam Râzî ise edatın şartiye olduğunu tercih etmiş, ancak onların cevabın takdiri hususunda söylediklerini uygun bulmamış ve onların söylediklerini naklettikten sonra şöyle demiştir: “Bana göre cevap mahzûf değildir; bunun takririnde birkaç vecih vardır: Birincisi, Allah Teâlâ onlara: { ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } buyruğu ile hitap ettiğinde orada üzerlerindeki korku şiddetlenir ve baş dönmesi, göz kararması gibi bir hal kendilerine arız olur, öyle ki hiçbir şey göremez hale gelirler. Bu sebeple Sübhânehu, hiçbir şey göremez hale geldikleri için azabı göremedikleri manasında: ‘Eğer bir şey görecek olsalardı azabı görürlerdi’ buyurmuştur. İkincisi, Allah Teâlâ kendilerini çağıranlara cevap vermeyen ortaklar olan putlardan bahsettiğinde onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ }; yani bu putlar, şayet yaşayan ve hidayet bulanlardan olsalardı azabı müşahede ederlerdi, fakat öyle değillerdir; akıl sahipleri zamirinin getirilmesi ise kavmin onlar hakkındaki inancına göredir. Üçüncüsü, görmekten muradın kalbin görmesi/bilmesi olmasıdır; yani kâfirler şayet doğru yolu bulsalardı bu azabın hak olduğunu bilirlerdi. Bu vecihler bana göre 'lev'in cevabının mahzûf olduğuna dayanan vecihlerden daha hayırlıdır; zira o, ayetin nazmının çözülmesini gerektirir.” Ömrüme yemin olsun ki o hiçbir şey ortaya koyamamıştır ve ona yöneltilecek itirazlar, en asgari düzeyde temyiz kabiliyeti olan kimseye bile gizli kalamayacak kadar açıktır.

وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ ماذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ عطف على الأول سئلوا أولا عن إشراكهم لأنه المقصود من أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ، وثانيا عن جوابهم للرسل الذين نهوهم عن ذلك.

{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ ماذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ } “Ve onlara seslenip: ‘Peygamberlere ne cevap verdiniz?’ diyeceği gün”; birinciye matuftur. Kendilerine ilk olarak şirk koşmalarından soruldu; çünkü { أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } ayetinden kastedilen budur. İkinci olarak da kendilerini bundan nehyeden peygamberlere verdikleri cevaptan soruldu.

فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ أصله فعموا عن الأنباء أي لم يهتدوا إليها، وفيه استعارة تصريحية تبعية حيث استعير العمى لعدم الاهتداء ثم قلب للمبالغة فجعل الأنباء لا تهتدي إليهم وضمن العمى معنى الخفاء فعدي بعلى ولولاه لتعدى بعن ولم يتعلق بالأنباء لأنها مسموعة لا مبصرة، وفي هذا القلب دلالة على أن ما يحضر الذهن يفيض عليه ويصل إليه من الخارج ونفس الأمر إما ابتداء وإما بواسطة تذكر الصورة الواردة منه بأماراتها الخارجية فإذا أخطأ الذهن الخارج بأن لم يصل إليه لانسداد الطريق بينه وبينه بعمى ونحوه لم يمكنه إحضار ولا استحضار، وذلك لأنه لما جعل الأنباء الواردة عليهم من الخارج عميا لا تهتدي دل على أنهم عمي لا يهتدون بالطريق الأولى لأن اهتداءهم بها فإذا كانت هي في نفسها لا تهتدي فما بالك بمن يهتدي بها كذا قيل: فليتدبر، وجوز أن يكون في الكلام استعارة مكنية تخيلية أي فصارت الأنباء كالعمى عليهم لا تهتدي إليهم، والمراد بالأنباء إما ما طلب منهم مما أجابوا به الرسل ﵈ أو ما يعمها وكل ما يمكن الجواب به، وإذا كانت الرسل ﵈ يتتعتعون في الجواب عن مثل ذلك في ذلك المقام الهائل ويفوضون العلم إلى علام الغيوب مع نزاهتهم عن غائلة المسئول فما ظنك بأولئك الضلال من الأمم.

{ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ } “İşte o gün haberler onlara karşı körleşmiştir”; aslı 'onlar haberlere karşı körleştiler' yani onlara yol bulamadılar demektir. Burada tebe‘î istiare-i tasrihiyye vardır; zira körlük (el-amâ) doğru yolu bulamamaktan (adem-i ihtidâ) ödünç alınmış, sonra mübalağa için tersyüz edilerek (kalb) haberlerin kendilerine yol bulamadığı ifade edilmiş ve körlük gizlilik manasını tazammun ettiğinden 'alâ' ile müteaddi kılınmıştır; şayet böyle olmasaydı 'an' ile müteaddi kılınırdı ve haberler görülen değil işitilen şeyler olduğu için haberlere bağlanmazdı. Bu kalbde (tersyüz etmede), zihne gelen şeylerin dış dünyadan ve işin hakikatinden ya doğrudan ya da dış alametleriyle gelen suretin hatırlanması vasıtasıyla zihne feyzolup ulaştığına delalet vardır; zihin körlük vb. bir sebeple kendisiyle dış alem arasındaki yolun kapanması yüzünden dış alemi ıskaladığında hiçbir şeyi zihne getiremez ve hatırlayamaz. Bunun sebebi şudur: Dışarıdan kendilerine gelen haberleri yolunu bulamayan körler kılınca, öncelikle kendilerinin yol bulamayan körler olduğuna delalet etmiştir; zira onların yol bulması haberler iledir. Haberlerin kendisi bizzat yolunu bulamazsa, onunla yol bulacak kimsenin hali nice olur! İşte böyle denilmiştir, iyi tefekkür edilmelidir. Sözde tahyîlî istiare-i mekniyye bulunması da caiz görülmüştür; yani haberler onlara karşı körler gibi olup kendilerine yol bulamaz hale gelmiştir. Haberlerden murat, ya peygamberlere aleyhimüsselâm ne cevap verdiklerine dair kendilerinden istenen şeydir ya da hem bunu hem de cevap kabilinden olabilecek her şeyi kapsayan husustur. Peygamberler aleyhimüsselâm o dehşetli makamda sorulanın vebalinden uzak ve pâk oldukları halde bu gibi şeylerin cevabında duraksayıp ilmi gaybları hakkıyla bilene havale ederlerken, o sapık ümmetlerin halini var sen düşün!

وقرأ الأعمش وجناح بن حبيش وأبو زرعة بن عمرو بن جرير «فعمّيت» بضم العين وتشديد الميم. فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ أي لا يسأل بعضهم بعضا لفرط الدهشة أو العلم بأن الكل سواء في الجهل، والفاء إما تفصيلية أو تفريعية لأن سبب العمى فرط الدهشة.

A‘meş, Cenâh b. Hubeyş ve Ebû Zür‘a b. Amr b. Cerîr, ayn harfinin zammı ve mîm’in teşdidi ile 'fe-‘ummiyet' okumuşlardır. { فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ } “Artık birbirlerine de soramazlar”; yani aşırı dehşetten yahut hepsinin cehalette eşit olduğunu bildiklerinden ötürü birbirlerine bir şey soramazlar. Fâ harfi ya tafsil ya da tefri‘ içindir; çünkü körleşmenin sebebi aşırı dehşettir.

وقرأ طلحة «لا يساءلون» بإدغام التاء في السين فَأَمَّا مَنْ تابَ أي من الشرك وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً أي جمع بين الإيمان والعمل الصالح فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ أي الفائزين بالمطلوب عنده ﷿ الناجين عن المهروب و (عسى) للتحقيق على عادة الكرام أو للترجي من قبل التائب المذكور بمعنى فليتوقع أن يفلح، وقوله تعالى: فَأَمَّا قيل لتفصيل المجمل الواقع في ذهن السامع من بيان ما يؤول إليه حال المشركين، وهو أن حال من تاب منهم كيف يكون، والدلالة على ترتب الاخبار به على ما قبله فالآية متعلقة بما عندها.

Talha, te harfini sîn harfine idgam ederek 'lâ yessâelûn' okumuştur. { فَأَمَّا مَنْ تابَ } “Fakat kim tövbe eder”, şirkten vazgeçer, { وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “iman edip salih amel işlerse”; yani iman ile salih ameli bir araya getirirse, { فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ } “kurtuluşa erenlerden olması umulur”; yani O’nun azze ve celle katında arzu edilene kavuşanlardan ve korkulandan kurtulanlardan [olması umulur]. 'Asâ' cömertlerin âdeti üzere kesinlik (tahkik) bildirir yahut zikredilen tövbe eden kimse tarafından 'kurtuluşa ermeyi umsun' manasında bir ümit ifadesidir. Allah Teâlâ’nın: { فَأَمَّا } kavlinin, dinleyicinin zihninde beliren müşriklerin akıbetinin beyanındaki mücmel durumu yani 'onlardan tövbe edenin halinin nasıl olacağını' tafsil etmek ve bunun haber verilmesinin öncekine terettüp ettiğini göstermek için olduğu söylenmiştir; dolayısıyla ayet kendi yanındakine müteallıktır.

وقال الطيبي: هي متعلقة بقوله تعالى: أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً [القصص: ٦١] والحديث عن الشركاء مستطرد لذكر الإحضار، وتعقبه في الكشف بأن الظاهر أنه ليس متعلقا به بل لما ذكر سبحانه حال من حق عليه القول من التابع والمتبوع قال تعالى شأنه حثا لهم على الإقلاع: فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ فكأنه قيل: ما ذكر لمصيرهم فأما من تاب فكلا.

Tîbî şöyle demiştir: Ayet, Allah Teâlâ’nın: { أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً } kavline müteallıktır; şeriklerden bahsedilmesi ise mahşere getirilmenin zikri sadedinde yapılmış bir istıtraddır (ara cümlesidir). el-Keşf’te buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Zahir olan, ona müteallık olmamasıdır; bilakis Sübhânehu, tâbi olan ve tâbi olunanlardan haklarında azap sözü kesinleşenlerin halini zikredince, azze şânuhû onları küfürden vazgeçmeye teşvik etmek üzere: { فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ } buyurmuştur; sanki: ‘Zikredilenler onların varacağı yerdir; fakat tövbe edene gelince asla öyle değildir’ denilmiştir.

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ خلقه من الأعيان والأعراض وَيَخْتارُ عطف على يخلق، والمعنى على ما قيل يخلق ما يشاؤه باختياره فلا يخلق شيئا بلا اختيار، وهذا مما لم يفهم مما يشاء فليس في الآية شائبة تكرار، وقيل في دفع ما يتوهم من ذلك غير ما ذكر مما نقله ورده الخفاجي ولم يتعرض للقدح في هذا الوجه، وأراه لا يخلو عن بعد ولي وجه في الآية سأذكره بعد إن شاء الله تعالى ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ أي التخير كالطيرة بمعنى التطير وهما والاختيار بمعنى، وظاهر الآية نفي الاختيار عن العبد رأسا كما يقوله الجبرية، ومن أثبت للعبد اختيارا قال: إنه لكونه بالدواعي التي لو لم يخلقها الله تعالى فيه لم يكن كان في حيز العدم، وهذا مذهب الأشعري على ما حققه العلامة الدواني قال: الذي أثبته الأشعري هو تعلق قدرة العبد وإرادته الذي هو سبب عادي لخلق الله تعالى الفعل فيه، وإذا فتشنا عن مبادئ الفعل وجدنا الإرادة منبعثة عن شوق له وتصور أنه ملائم وغير ذلك من أمور ليس شيء منها بقدرة العبد واختياره، وحقق العلامة الكوراني في بعض رسائله المؤلفة في هذه المسألة أن مذهب السلف أن للعبد قدرة مؤثرة بإذن الله تعالى وأن له اختيارا لكنه مجبور باختياره وادعى أن ذلك هو مذهب الأشعري دون ما شاع من أن له قدرة غير مؤثرة أصلا بل هي كاليد الشلاء ونفي الاختيار عنه على هذا نحوه على ما مر فإنه حيث كان مجبورا به كان وجوده كالعدم، وقيل: إن الآية أفادت نفي ملكهم للاختيار ويصدق على المجبور باختياره بأنه غير مالك للاختيار إذ لا يتصرف فيه كما يشاء تصرف المالك في ملكه، وقيل: المراد لا يليق ولا ينبغي لهم أن يختاروا عليه تعالى أي لا ينبغي لهم التحكم عليه سبحانه بأن يقولوا لم لم يفعل الله تعالى كذا.

{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “Ve Rabbin, dilediğini yaratır”; yaratılmasını dilediği ayân ve arazları yaratır. { وَيَخْتارُ } “ve seçer”; 'yahluku' fiiline matuftur. Denildiğine göre mana şudur: Dilediğini kendi ihtiyarı ile yaratır, hiçbir şeyi ihtiyarsız yaratmaz. Bu ise 'mâ yeşâü' ifadesinden anlaşılmayan bir husustur, dolayısıyla ayette hiçbir tekrar şaibesi yoktur. Bu vehmi defetmek hususunda Hafâcî’nin nakledip reddettiği görüşler dışında başka şeyler de söylenmiştir; Hafâcî ise bu veche yönelik bir itirazda bulunmamıştır. Ben bu vechin uzaklıktan uzak olmadığını görmekteyim; ayet hakkında inşâallah ileride zikredeceğim başka bir yaklaşımım vardır. { ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Seçim hakkı onlara ait değildir”; yani tıpkı 'et-tatayyur' (uğursuz saymak) manasındaki 'et-tıyera' gibi 'et-tahayyür' (seçme hakkı) demektir; ikisi ve ihtiyar aynı manadadır. Ayetin zahiri, Cebriyye’nin söylediği gibi kuldan ihtiyarı tamamen nefyetmektedir. Kula bir ihtiyar ispat eden kimse ise şöyle demiştir: Kulun ihtiyarı, Allah Teâlâ kendisinde yaratmadığı takdirde yok hükmünde olacak saikler iledir. Allâme Devvânî’nin tahkik ettiği üzere Eş‘arî’nin mezhebi de budur. Devvânî şöyle demiştir: Eş‘arî’nin ispat ettiği husus, Allah Teâlâ’nın fiili kulda yaratmasının âdi bir sebebi olan kulun kudret ve iradesinin taallukudur. Fiilin başlangıçlarını araştırdığımızda iradenin fiile yönelik bir şevkten ve onun uygun olduğunu tasavvur etmekten vb. şeylerden doğduğunu görürüz ki bunların hiçbiri kulun kudreti ve ihtiyarı dahilinde değildir. Allâme Kûrânî ise bu meselede telif ettiği bazı risalelerinde Selef’in mezhebinin, kulun Allah Teâlâ’nın izniyle tesir eden bir kudretinin bulunduğu, bir ihtiyarının olduğu ancak ihtiyarıyla mecbur bulunduğu şeklinde olduğunu tahkik etmiş ve Eş‘arî’nin mezhebinin de bu olduğunu; yaygın olarak bilindiği gibi asla tesiri olmayan felçli el gibi bir kudretinin bulunduğu şeklinde olmadığını iddia etmiştir. Buna göre kuldan ihtiyarın nefyi yukarıda geçen manadadır; zira o ihtiyarıyla mecbur olduğuna göre varlığı yokluk gibidir. Denildi ki: Ayet, onların ihtiyara malik oluşlarını nefyetmiştir; ihtiyarıyla mecbur olan kimse hakkında da ihtiyara malik olmadığı doğrudur; zira onda bir malikin mülkünde dilediği gibi tasarruf ettiği gibi tasarruf edemez. Denildi ki: Murat, onların Allah Teâlâ’ya karşı seçim yapmalarının layık ve uygun olmadığıdır; yani Sübhânehu’ya karşı ‘Allah niçin şöyle yapmadı?’ diyerek tahakkümde bulunmaları kendilerine yakışmaz.

ويؤيده أن الآية نزلت حين قال الوليد بن المغيرة لولا نزل هذا القرآن على رجل من القريتين عظيم أو حين قال اليهود لو كان الرسول إلى محمد صلى الله تعالى عليه وسلم غير جبريل ﵇ لآمنا به على ما قيل، والجملة على هذا الوجه مؤكدة لما قبلها أو مفسرة له إذ معنى ذلك يخلق ما يشاء ويختار ما يشاء أن يختاره لا ما يختاره العباد عليه ولذا خلت عن العاطف وهي على ما تقدم مستأنفة في جواب سؤال تقديره فما حال العباد أو هل لهم اختيار أو نحوه؟ فقيل: إنهم ليس لهم اختيار، وضعف هذا الوجه بأنه لا دلالة على هذا المعنى في النظم الجليل وفيه حذف المتعلق وهو على الله تعالى من غير قرينة دالة عليه، وكون سبب النزول ما ذكر ممنوع، والقول الثاني فيه يستدعي بظاهره أن يكون ضمير لهم لليهود وفيه من البعد ما فيه، وقيل: ما موصولة مفعول يختار والعائد محذوف، والوقف على يشاء لا نافية، والوقف على يختار كما نص عليه الزجاج وعلي بن سليمان والنحاس كما في الوجهين السابقين أي ويختار الذي كان لهم فيه الخير والصلاح، واختياره تعالى ذلك بطريق التفضل والكرم عندنا وبطريق الوجوب عند المعتزلة، وإلى موصولية ما وكونها مفعول يختار ذهب الطبري إلا أنه قال في بيان المعنى عليه: أي ويختار من الرسل والشرائع ما كان خيرة للناس، وأنكر أن تكون نافية لئلا يكون المعنى أنه لم تكن لهم الخيرة فيما مضى وهي لهم فيما يستقبل، وادعى أبو حيان أنه روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما معنى ما ذهب إليه، واعترض بأن اللغة لا تساعده لأن المعروف فيها أن الخيرة بمعنى الاختيار لا بمعنى الخير وبأنه لا يناسب ما بعده من قوله تعالى: سُبْحانَ اللَّهِ إلخ، وكذا لا يناسب ما قبله من قوله سبحانه: يَخْلُقُ ما يَشاءُ، وضعفه بعضهم بأن

Bunu destekleyen husus şudur: Ayet, Velîd b. Mugīre’nin: ‘Bu Kur’an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?’ dediği vakit yahut denildiğine göre Yahudilerin: ‘Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelen elçi Cebrâîl aleyhisselâm’dan başkası olsaydı ona iman ederdik’ dedikleri vakit inmiştir. Bu veche göre cümle öncekini teyit edici veya açıklayıcıdır; zira bunun manası şudur: O dilediğini yaratır ve seçmeyi dilediği şeyi seçer; kulların O’na karşı seçtiklerini değil. Bu sebeple atıf harfinden hâli kılınmıştır. Yukarıda geçen yaklaşıma göre ise takdiri: ‘O halde kulların durumu nedir yahut onların bir seçimi var mıdır?’ şeklinde olan bir soruya cevap olarak müstânefedir; cevaben ‘Onların bir seçimi yoktur’ denilmiştir. Bu vecih, yüce nazımda bu manaya bir delalet bulunmaması ve delalet eden bir karine olmaksızın müteallakın yani 'Allah’a karşı' ifadesinin hazfedilmiş olması sebebiyle zayıf bulunmuştur. Nüzul sebebinin bu zikredilen olduğu da kabul edilmemiştir; zira bundaki ikinci görüş zahiri itibariyle 'onlar' zamirinin Yahudilere ait olmasını gerektirir ki bunda da oldukça uzaklık vardır. Denildi ki: 'Mâ' mevsûledir, 'yahtâru'nun mef‘ûlüdür ve aid zamir mahzûftur; vakıf 'yeşâü' üzerindedir, 'mâ' nâfiye değildir; Zeccâc, Ali b. Süleyman ve en-Nahhâs’ın önceki iki vecihte olduğu gibi belirttikleri üzere vakıf 'yahtâru' üzerindedir; yani ‘ve haklarında hayır ve salah olan şeyi seçer’ demektir. Allah Teâlâ’nın bunu seçmesi biz Ehl-i Sünnet’e göre lütuf ve kerem yoluyla, Mu‘tezile’ye göre ise vücûb yoluyladır. Taberî de 'mâ'nın mevsûle olması ve 'yahtâru'nun mef‘ûlü olması görüşüne gitmiş, ancak buna göre mananın izahında şöyle demiştir: ‘Yani peygamberlerden ve şeriatlardan insanlar için en hayırlı olanı seçer.’ Taberî, mananın geçmişte onların seçme hakkı olmadığı fakat gelecekte olacağı şeklinde anlaşılmaması için 'mâ'nın nâfiye olmasını reddetmiştir. Ebû Hayyân, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ’dan onun benimsediği mananın rivayet edildiğini iddia etmiştir. Buna ise lügatin buna elvermediği, zira lügatte bilinenin 'el-hiyere' kelimesinin 'hayır' manasında değil 'ihtiyar' manasında olduğu; ayrıca sonraki: { سُبْحانَ اللَّهِ } kavline ve önceki: { يَخْلُقُ ما يَشاءُ } kavline de uygun düşmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bazıları ise bunu

فيه حذف العائد ولا يخفى أن حذفه كثير. وأجيب عما اعترض به الطبري بأنه يجوز أن يكون المراد بمعونة المقام استمرار النفي أو يكون المراد ما كان لهم في علم الله تعالى ذلك، وهذا بعد تسليم لزوم كون المعنى ما ذكره لو أبقى الكلام على ظاهره. وقال ابن عطية: يتجه عندي أن يكون ما مفعول يختار إذا قدرنا كان تامة أي إن الله تعالى يختار كل كائن ولا يكون شيء إلا بإذنه وقوله تعالى: لَهُمُ الْخِيَرَةُ جملة مستأنفة معناها تعديد النعمة عليهم في اختيار الله سبحانه لهم لو قبلوا وفهموا اهـ.

içinde aid zamirin hazfi bulunması sebebiyle zayıf görmüştür; oysa gizli değildir ki aid zamirin hazfi çokça vakidir. Taberî’nin itirazına şöyle cevap verilmiştir: Makamın yardımıyla muradın nefiyin sürekliliği olması yahut Allah Teâlâ’nın ilminde onlar için böyle bir şeyin bulunmaması murat edilmiş olabilir; bu da söz zahiri üzere bırakıldığında onun zikrettiği mananın zorunlu olduğu kabul edildikten sonradır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bana göre 'kâne'yi tam fiil kabul ettiğimiz takdirde 'mâ'nın 'yahtâru'nun mef‘ûlü olması uygundur; yani Allah Teâlâ var olan her şeyi seçer ve O’nun izni olmaksızın hiçbir şey var olmaz. Allah Teâlâ’nın: { لَهُمُ الْخِيَرَةُ } kavli ise müstânefe bir cümledir; kabul edip anlasalardı Allah Sübhânehu’nun onlar için yaptığı seçimdeki nimeti kendilerine sayıp dökmek manasındadır.

يعني والله تعالى أعلم أن المراد خيرة الله تعالى لهم أي اختياره لمصلحتهم. وللفاضل سعدي جلبي نحو هذا إلا أنه قال في قوله تعالى: لَهُمُ الْخِيَرَةُ إنه في معنى ألهم الخيرة بهمزة الاستفهام الإنكاري، وذكر أن هذا المعنى يناسبه ما بعد من قوله سبحانه: سُبْحانَ اللَّهِ إلخ فإنه إما تعجيب عن إثبات الاختيار لغيره تعالى أو تنزيه له ﷿ عنه، ولا يخفى ضعف ما قالاه لما فيه من مخالفة الظاهر من وجوه، ويظهر لي في الآية غير ما ذكر من الأوجه، وهو أن يكون يختار معطوفا على يخلق والوقف عليه تام كما نص عليه غير واحد وهو من الاختيار بمعنى الانتقاء والاصطفاء وكذا الخيرة بمعنى الاختيار بهذا المعنى والفعل متعد حذف مفعوله ثقة بدلالة ما قبله عليه أي ويختار ما يشاء، وتقديم المسند إليه في كل من جانبي المعطوف والمعطوف عليه لإفادة الحصر، وجملة ما كان لهم الخيرة مؤكدة لما قبلها حيث تكفل الحصر بإفادة النفي الذي تضمنته، والكلام مسوق لتجهيل المشركين في اختيارهم ما أشركوه واصطفائهم إياه للعبادة والشفاعة لهم يوم القيامة كما يرمز إليه ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ وللتعبير- بما- وجه ظاهر، والمعنى وربك لا غيره يخلق ما يشاء خلقه وهو سبحانه دون غيره ينتقي ويصطفي ما يشاء انتقاءه واصطفاءه فيصطفي مما يخلقه شفعاء ويختارهم للشفاعة ويميز بعض مخلوقاته ﷻ على بعض ويفضله عليه بما شاء ما كان لهؤلاء المشركين أن ينتقوا ويصطفوا ما شاؤوا ويميزوا بعض مخلوقاته تعالى على بعض ويجعلوه مقدما عنده ﷿ على غيره لأن ذلك يستدعي القدرة الكاملة وعدم كون فاعله محجورا عليه أصلا وأنى لهم ذلك فليس لهم إلا اتباع اصطفاء الله تعالى وهو جل وعلا لم يصطف شركاءهم الذين اصطفوهم للعبادة والشفاعة على الوجه الذي اصطفوهم عليه فما هم إلا جهال ضلال صدوا عما يلزمهم وتصدوا لما ليس لهم بحال من الأحوال، وإن شئت فنزل الفعل منزلة اللازم وقل المعنى وربك لا غيره يخلق ما يشاء خلقه وهو سبحانه لا غيره يفعل الاختيار والاصطفاء فيصطفي بعض مخلوقاته لكذا وبعضا آخر لكذا ويميز بعضا منها على بعض ويجعله مقدما عنده تعالى عليه فإنه سبحانه قادر حكيم لا يسأل عما يفعل وهو جل وعلا أعظم من أن يعترض عليه وأجل، ويدخل في الغير المنفي عنه ذلك المشركون فليس لهم أن يفعلوا ذلك فيصطفوا بعض مخلوقاته للشفاعة ويختاروهم للعبادة ويجعلوهم شركاء له ﷿ ويدخل في الاختيار المنفي عنهم ما تضمنه قولهم لولا نزل هذا القرآن على رجل من القريتين عظيم فإن فيه انتقاء غيره ﷺ من الوليد بن المغيرة أو عروة بن مسعود الثقفي وتمييزه بأهلية تنزيل القرآن عليه فإن صح ما قيل: في سبب نزول هذه الآية من أنه القول المذكور كان فيها رد ذلك عليهم أيضا إلا أنها لتضمنها تجهيلهم باختيارهم الشركاء واصطفائهم إياهم آلهة وشفعاء كتضمنها الرد المذكور جيء بها هنا متعلقة بذكر الشركاء وتقريع المشركين على شركهم، وربما يقال:

Yani -en doğrusunu Allah bilir- murat, Allah Teâlâ’nın onlar için olan seçimi yani maslahatlarına olanı tercih etmesidir. Faziletli Sa‘dî Çelebi’nin de buna benzer bir yaklaşımı vardır; ancak o Allah Teâlâ’nın: { لَهُمُ الْخِيَرَةُ } kavli hakkında, bunun istifhâm-ı inkârî hemzesiyle ‘onların seçim hakkı mı var?’ manasında olduğunu söylemiş ve bu manaya sonraki: { سُبْحانَ اللَّهِ } kavlinin uygun düştüğünü zikretmiştir; zira o ya Allah Teâlâ’dan başkasına ihtiyar ispat edilmesine karşı bir taaccüp ya da O’nu azze ve celle bundan tenzihtir. İkisinin söylediği sözün zayıflığı, birçok yönden zahire muhalefet içermesi sebebiyle gizli değildir. Bana göre ayet hakkında zikredilen bu vecihlerden başkası ortaya çıkmaktadır ki o da şudur: Pek çok âlimin belirttiği üzere üzerinde tam vakıf bulunmak şartıyla 'yahtâru' fiili 'yahluku' fiiline matuftur; bu, seçmek ve süzüp ayırmak (ıstıfâ) manasındaki 'ihtiyar'dandır; aynı şekilde 'el-hiyere' de bu manadaki 'ihtiyar' demektir. Fiil müteaddidir; öncesinin delaletine güvenilerek mef‘ûlü hazfedilmiştir, yani ‘dilediğini seçer’. Matuf ve matufun aleyhin her iki tarafında müsnedün ileyhin öne alınması hasr ifade etmek içindir. { ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } cümlesi ise öncekini teyit edicidir; zira hasr, cümlenin içerdiği nefiy manasını ifade etmeyi üstlenmiştir. Söz, müşrikleri ortak koştukları varlıkları seçmeleri ve { ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } ayetinin işaret ettiği üzere kıyamet gününde kendilerine şefaat etmeleri ve tapınmaları için onları süzüp ayırmaları hususunda cehaletle nitelemek için sevk edilmiştir. 'Mâ' ile ifade edilmesinin de açık bir yönü vardır. Mana şudur: Rabbin -başkası değil- yaratılmasını dilediği şeyi yaratır; Sübhânehu -başkası değil- seçilmesini dilediği şeyi seçip ayırır; dolayısıyla yarattıklarından şefaatçiler seçer, onları şefaat için belirler ve dilediği şekilde mahlukatının bir kısmını celle ve alâ diğerine üstün ve faziletli kılar. Bu müşriklerin ise dilediklerini seçip ayırma, Allah Teâlâ’nın yarattıklarının bir kısmını diğerinden üstün tutma ve O’nun azze ve celle katında başkasına takdim etme hakları ve yetkileri yoktur; çünkü bu durum tam bir kudreti ve bunu yapanın asla kısıtlanmamış olmasını gerektirir, nerede onlarda bu güç! Dolayısıyla onlara düşen ancak Allah Teâlâ’nın seçimine uymaktır; O celle ve alâ ise onların ibadet ve şefaat için seçtikleri ortakları onların seçtiği şekilde asla seçmemiştir. Şu halde onlar, kendilerine gereken şeyden yüz çeviren ve hiçbir şekilde hakları olmayan bir şeye yeltenen sapık cahillerden başkası değillerdir. Dilersen fiili lâzım makamına indirir ve şöyle dersin: Mana şudur: Rabbin -başkası değil- yaratılmasını dilediği şeyi yaratır; Sübhânehu -başkası değil- seçme ve süzüp ayırma fiilini icra eder, böylece mahlukatının bir kısmını şunun için, bir kısmını da bunun için seçer; bir kısmını diğerinden üstün kılar ve kendi katında onu diğerine takdim eder; zira O Sübhânehu, yaptığından sual olunmayan kadîr ve hakîm bir zattır, O celle ve alâ kendisine itiraz edilmekten çok daha yüce ve azizdir. Kendisinden bu yetki nefyedilen 'başkaları' kapsamına müşrikler de dahildir; dolayısıyla onların böyle bir şey yapmaya, mahlukattan bir kısmını şefaat için seçmeye, ibadet için belirlemeye ve O’na azze ve celle ortak kılmaya hakları yoktur. Kendilerinden nefyedilen bu ihtiyar kapsamına, onların: ‘Bu Kur’an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?’ sözlerinin içerdiği husus da girer; zira bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den başkasını -Velîd b. Mugīre veya Urve b. Mes‘ûd es-Sekafî’yi- seçmek ve onu Kur’an’ın kendisine indirilmesine ehil kabul ederek üstün tutmak vardır. Şayet bu ayetin nüzul sebebi hakkında söylenen, yani onun bu söz olduğu rivayeti sahih ise, ayette onların bu sözünün de reddi mevcuttur; ancak ayet, ortakları seçmeleri ve onları ilah ve şefaatçi kabul etmeleri hususunda onları cehaletle nitelemeyi içerdiği için, zikredilen reddi içermesiyle birlikte burada ortakların zikrine ve müşriklerin şirkleri sebebiyle azarlanmasına bağlı olarak getirilmiştir. Muhtemelen şöyle de denilebilir:

إنها لما تضمنت تجهيلهم فيما له نوع تعلق به تعالى كاتخاذ الشركاء له سبحانه وفيما له نوع تعلق بخاتم رسله ﵊ كتمييزهم غيره ﵊ بأهلية الإرسال إليه وتنزيل القرآن عليه جيء بها بعد ذكر سؤال المشركين عن إشراكهم وسؤالهم عن جوابهم للمرسلين الناهين لهم عنه الذين عين أعيانهم وقلب صدر ديوانهم رسوله الخاتم لهم صلى الله تعالى عليه وسلم فلها تعلق بكلا الأمرين إلا أن تعلقها بالأمر الأول أظهر وأتم وخاتمتها تقتضيه

Ayet; Sübhânehu’ya ortak koşmak gibi bir yönüyle Allah Teâlâ’ya taalluku olan hususlarda ve aleyhisselâm’dan başkasını peygamber gönderilmeye ve üzerine Kur’an indirilmeye ehil görerek üstün tutmaları gibi bir yönüyle elçilerin sonuncusu aleyhisselâm’a taalluku olan hususlarda onları cehaletle nitelemeyi içerdiği için, müşriklere şirklerinin sorulması ve kendilerini bundan nehyeden -ki o peygamberlerin en seçkini ve divanlarının baş tacı olan kendilerini hatmeden elçisi sallallâhu aleyhi ve sellem’dir- elçilere verdikleri cevabın sorulmasının zikrinden sonra getirilmiştir. Dolayısıyla ayetin her iki hususla da taalluku vardır; ancak birinci hususla taalluku daha zahir ve daha tamdır, ayetin sonu da bunu gerektirmektedir,

على أكمل وجه وأحكم. وربما يقال أيضا: إن لها تعلقا بجميع ما قبلها، أما تعلقها بالأمرين المذكورين فكما سمعت، وأما تعلقها بذكر حال التائب فمن حيث إن انتظامه في سلك المفلحين يستدعي اختيار الله تعالى إياه واصطفاءه له وتمييزه على من عداه، ولذا جيء بها بعد الأمور الثلاثة وذكر انحصار الخلق فيه تعالى وتقديمه على انحصار الاختيار والاصطفاء مع أن مبنى التجهيل والرد إنما هو الثاني للإشارة إلى أن انحصار الاختيار من توابع انحصار الخلق، وفي ذكره تعالى بعنوان الربوبية إشارة إلى أن خلقه ﷿ ما شاء على وفق المصلحة والحكمة وإضافة الرب إليه صلى الله تعالى عليه وسلّم لتشريفه ﵊ وهي في غاية الحسن إن صح ما تقدم عن الوليد سببا للنزول، ويخطر في الباب احتمالات أخر في الآية فتأمل فإني لا أقول ما أبديته هو المختار كيف وربك جل شأنه يخلق ما يشاء ويختار سُبْحانَ اللَّهِ أي تنزه تعالى بذاته تنزها خاصا به من أن ينازعه أحد أو يزاحم اختياره عز شأنه وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ أي عن إشراكهم على أن ما مصدرية ويحتمل أن تكون موصولة بتقدير مضاف أي عن مشاركة ما يشركونه به كذا قيل، وجعل بعضهم سُبْحانَ اللَّهِ تعجيبا من إشراكهم من يضرهم بمن يريد لهم كل خير ﵎ وهو على احتمال كون ما فيما تقدم موصولة مفعول يختار، والمعنى ويختار ما كان لهم فيه الخير والصلاح، ويجوز أن يكون تعجيبا أيضا من اختيارهم شركاءهم الذين أعدوهم للشفاعة وإقدامهم على ما لم يكن لهم وذلك بناء على ما ظهر لنا وظاهر كلام كثير أن الآية ليست من باب الإعمال، وجوز أن تكون منه بأن يكون كل من سبحان وتعالى طالبا عما يشركون والأفيد على ما قيل أن لا تكون منه.

en kâmil ve en muhkem şekilde. Muhtemelen şöyle de denilebilir: Ayetin kendisinden önceki bütün hususlarla taalluku vardır; zikredilen iki hususla taallukuna gelince işittiğin gibidir. Tövbe edenin halinin zikriyle taallukuna gelince; onun kurtuluşa erenler zümresine dahil olması, Allah Teâlâ’nın onu seçmesini, süzüp ayırmasını ve başkalarından üstün kılmasını iktiza etmesi yönündendir. Bu sebeple ayet bu üç husustan sonra getirilmiştir. Yaratmanın Allah Teâlâ’ya has kılınmasının zikredilmesi ve cehaletle nitelemenin ve reddin dayanağı ikincisi olmasına rağmen seçme ve ayırmanın O’na has kılınmasından önceye alınması, seçmenin has kılınmasının yaratmanın has kılınmasının tabiilerinden olduğuna işaret etmek içindir. Allah Teâlâ’nın 'Rab' unvanıyla zikredilmesinde, O’nun azze ve celle dilediğini yaratmasının maslahat ve hikmete uygun olduğuna işaret vardır; Rab isminin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e izafe edilmesi ise aleyhisselâm’ı teşrif içindir ve Velîd’den nüzul sebebi olarak nakledilen husus sahih ise bu izafet son derece güzeldir. Bu konuda ayet hakkında başka ihtimaller de akla gelmektedir, iyi düşün! Zira ben kendi ortaya koyduğumun kesin tercih edilen olduğunu söylemiyorum; nasıl söyleyebilirim ki, senin Rabbin celle şânühû dilediğini yaratır ve seçer! { سُبْحانَ اللَّهِ } “Allah münezzehtir”; yani bir kimsenin O’nunla çekişmesinden veya O’nun celle şânühû ihtiyarını kısıtlamasından zatına mahsus bir tenzihle Allah Teâlâ münezzehtir, { وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “ve koştukları ortaklardan çok yücedir”; yani 'mâ' masdariyye kabul edilirse ortak koşmalarından yücedir; 'mâ'nın mevsûle kabul edilip muzâf takdiriyle 'O’na ortak koştukları şeylerin ortaklığından yücedir' manasında olması da muhtemeldir; böyle denilmiştir. Bazıları { سُبْحانَ اللَّهِ } kavlini, kendilerine zarar veren şeyleri kendileri için her hayrı dileyen zata celle celâlühû ortak koşmalarına karşı bir taaccüp kılmıştır; bu, yukarıda geçen 'mâ'nın 'yahtâru'nun mef‘ûlü olan bir mevsûle olması ihtimaline göredir; mana: ‘Ve onlar için içinde hayır ve salah olanı seçer’ şeklindedir. Bizim tercihimize göre ise şefaat için hazırladıkları ortaklarını seçmelerine ve hakları olmayan bir şeye kalkışmalarına karşı bir taaccüp olması da caizdir. Birçok âlimin sözünün zahiri, ayetin i‘mâl babından olmadığı yönündedir; 'Sübhâne' ve 'teâlâ' kelimelerinin her birinin 'ammâ yüşrikûn' ifadesini talep etmesi suretiyle i‘mâl babından olması da caiz görülmüştür; ancak denildiğine göre daha faydalı olanı ondan olmamasıdır.

وَرَبُّكَ يَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ أي ما يكنون ويخفون في صدورهم من الاعتقادات الباطلة ومن عداوتهم لرسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم، ونحو ذلك وَما يُعْلِنُونَ وما يظهرونه من الأفعال الشنيعة والطعن فيه ﵊ وغير ذلك، ولعله للمبالغة في خباثة باطنهم لأن ما فيه مبدأ لما يكون في الظاهر من القبائح لم يقل ما يكون كما قيل: ما يعلنون.

{ وَرَبُّكَ يَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ } “Ve Rabbin, göğüslerinin gizlediği şeyleri bilir”; yani batıl inançlardan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e olan düşmanlıklarından vb. şeylerden sinelerinde saklayıp gizledikleri şeyleri bilir, { وَما يُعْلِنُونَ } “ve açığa vurduklarını da [bilir]”; çirkin fiillerden, aleyhisselâm hakkında ileri geri konuşmaktan ve başka şeylerden açığa vurduklarını da bilir. Muhtemelen batınlarının kötülüğünde mübalağa ifade etmek içindir; çünkü batında olan, zahirde meydana gelen çirkinliklerin başlangıcıdır; bu yüzden 'mâ yu‘linûn' denildiği gibi 'mâ yekûn' (olacak şeyleri) denilmemiştir.

وقرأ ابن محيصن «تكن» بفتح التاء وضم الكاف وَهُوَ اللَّهُ أي وهو تعالى المستأثر بالألوهية المختص بها، وقوله سبحانه: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ تقرير لذلك كقولك: الكعبة القبلة لا قبلة إلا هي.

İbn Muhaysın «تكن» kelimesini te’nin fethası ve kâf’ın dammesiyle okumuştur. { وَهُوَ اللَّهُ } “O Allah'tır”; yani ilahlığı yalnızca zâtına has kılan ve ona müstakil olarak sahip olan O Teâlâ'dır. Sübhânehu’nun: { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavli ise bunu pekiştirmektir; tıpkı senin: “Kâbe kıbledir, ondan başka kıble yoktur” demen gibi.

لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ أي له تعالى ذلك دون غيره سبحانه لأنه ﷻ المعطي لجميع النعم بالذات وما سواه وسائط، والمراد بالحمد هنا ما وقع في مقابلة النعم بقرينة ذكرها بعده بقوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إلخ.

{ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ } “İlkinde de (dünyada) sonuncusunda da (ahirette) hamd O’na mahsustur”; yani başkasına değil sadece O Teâlâ'ya aittir; zira bütün nimetleri bizzat veren O celle celâlühû’dur, O'ndan gayrısı ise sadece vasıtalardır. Buradaki hamdden maksat, nimetlerin karşılığında olan [hamd]dir; nitekim bunun karinesi, hemen ardından Teâlâ'nın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ } “De ki: Gördünüz mü/haber verin...” vb. kavliyle nimetleri zikretmesidir.

وزعم بعضهم أن الحمد هنا أعم من الشكر، واعتبر الحصر بالنسبة إلى مجموع حمدي الدارين زاعما أن الحمد في الدنيا وإن شاركه فيه غيره تعالى لكن الحمد في الآخرة لا يكون إلا له تعالى، وفيه أن الحمد مطلقا مختص به تعالى لأن الفضائل والأوصاف الجميلة كلها بخلقه تعالى فيرجع الحمد عليها في الآخرة له تعالى لأنه جل وعلا مبديها ومبدعها، ولو نظر إلى الظاهر لم يكن حمد الآخرة مختصا به سبحانه أيضا فإن نبينا صلّى الله تعالى عليه وسلّم يحمده الأولون والآخرون عند الشفاعة الكبرى، وفسر غير واحد حمده تعالى في الآخرة بقول المؤمنين:

Bazıları buradaki hamdin şükürden daha genel olduğunu iddia etmiş ve sınırlamayı her iki yurdun hamdlerinin toplamına göre değerlendirerek; dünyadaki hamdde O Teâlâ'ya başkası ortak olsa da ahiretteki hamdin yalnızca O Teâlâ'ya mahsus olacağını ileri sürmüştür. Ancak bu görüşte şu kusur vardır: Hamd mutlak olarak O Teâlâ'ya mahsustur; çünkü bütün faziletler ve güzel vasıflar O Teâlâ'nın yaratmasıyladır, dolayısıyla ahirette bunlara yönelik hamd de O Teâlâ'ya racidir; zira onları ilk var eden ve benzersiz yaratan O celle ve alâ’dır. Zahire bakılacak olsaydı, ahiretteki hamd de yalnızca Sübhânehu'ya mahsus olmazdı; nitekim Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e büyük şefaat esnasında öncekiler ve sonrakiler hamdederler. Birçok müfessir, Teâlâ'nın ahirette hamdedilmesini müminlerin şu sözleriyle tefsir etmiştir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ [الزمر: ٧٤] ، وقولهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ [فاطر: ٣٤] ، وقولهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] ، وقالوا: التحميد هناك على وجه اللذة لا الكلفة، وفي حديث رواه مسلم وأبو داود عن جابر في وصف أهل الجنة يلهمون التسبيح والتهليل كما يلهمون النفس وَلَهُ الْحُكْمُ أي

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ } “Bize vaadini doğru çıkaran Allah'a hamdolsun” [Zümer: 74], ve onların: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” [Fâtır: 34] sözü ve onların: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” [Fâtiha: 2] sözü. Âlimler şöyle demişlerdir: Oradaki hamdetme külfet değil, lezzet kabilindendir. Müslim ve Ebû Dâvûd'un Câbir'den cennet ehlinin vasfı hakkında rivayet ettikleri bir hadiste: «Nefes alma ilham edildiği gibi onlara tesbih ve tehlil de ilham edilir» [buyrulmuştur]. { وَلَهُ الْحُكْمُ } “Hüküm de yalnız O'nundur”; yani,

القضاء النافذ في كل شيء من غير مشاركة فيه لغيره تعالى، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أي له الحكم بين عباده تعالى فيحكم لأهل طاعته بالمغفرة والفضل ولأهل معصيته بالشقاء والويل وَإِلَيْهِ سبحانه لا إلى غيره.

O Teâlâ'dan başkasının hiçbir ortaklığı olmaksızın her şeyde geçerli olan kazâ O'nundur. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan [şöyle nakledilmiştir]: Yani O Teâlâ'nın kulları arasındaki hüküm O'na aittir; itaat ehline mağfiret ve lütufla, isyan ehline ise şekavet ve azapla hükmeder. { وَإِلَيْهِ } “Ve O'na”; Sübhânehu'ya, başkasına değil,

تُرْجَعُونَ بالبعث قُلْ تقريرا لما ذكر أَرَأَيْتُمْ أي أخبروني، وقرأ الكسائي «أريتم» بحذف الهمزة إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً أي دائما وهو عند البعض من السرد وهو المتابعة والإطراد والميم مزيدة لدلالة الاشتقاق عليه فوزنه فعمل ونظيره دلامص من الدلاص، يقال: درع دلاص أي ملساء لينة.

{ تُرْجَعُونَ } “döndürüleceksiniz”; yeniden diriltilerek. { قُلْ } “De ki”; zikredilenleri teyit ve takrir etmek üzere. { أَرَأَيْتُمْ } “Gördünüz mü / bana haber verin”; Kisâî hemzenin hazfiyle «أريتم» şeklinde okumuştur. { إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً } “Eğer Allah geceyi üzerinizde sürekli kılsa”; yani daimi [kılsa]. Sermed kelimesi bazılarına göre peş peşe gelmek ve kesintisiz sürmek manasındaki serd (سَرْد) kökündendir; iştikakın buna delalet etmesi sebebiyle mim harfi zâiddir, vezni ise fa'mel (فَعْمَل)dir. Bunun benzeri dılâs (الدلاص) kökünden gelen delâmıs (دلامص) kelimesidir; 'dir'un dılâsun' yani pürüzsüz ve yumuşak zırh denir.

واختار بعض النحاة أن الميم أصلية فوزنه فعلل لأن الميم لا تنقاس زيادتها في الوسط، ونصبه إما على أنه مفعول ثان لجعل أو على أنه حال من الليل، وقوله تعالى: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إما متعلق بسرمدا أو بجعل وجوز أبو البقاء أيضا تعلقه بمحذوف وقع صفة لسرمدا وجعله تعالى كذلك بإسكان الشمس تحت الأرض مثلا وقوله تعالى:

Bazı nahivciler ise mim harfinin asıl olduğunu ve vezninin fa'lel (فَعْلَل) olduğunu tercih etmişlerdir; çünkü mim harfinin kelime ortasında ziyade olması kıyasi değildir. Bu kelimenin nasbı ise ya ce'ale fiilinin ikinci mef‘ûlü olması ya da el-leyl kelimesinden hâl olması sebebiyledir. Teâlâ'nın: { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” kavli ise ya sermedâ kelimesine ya da ce'ale fiiline müteallıktır. Ebü'l-Bekâ ise bu ifadenin sermedâ kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesini de caiz görmüştür. O Teâlâ'nın geceyi bu şekilde kılması, örneğin güneşi yerin altında hareketsiz tutmasıyla olur. Teâlâ'nın kavli:

مَنْ إِلهٌ مبتدأ وخبر، وقوله سبحانه: غَيْرُ اللَّهِ صفة لإله. وقوله تعالى: يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ صفة أخرى له عليها يدور أمر التبكيت والإلزام كما في قوله تعالى: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [سبأ: ٢٤] ، وقوله سبحانه:

{ مَنْ إِلهٌ } “Hangi ilah”; mübteda ve haberdir. Sübhânehu'nun: { غَيْرُ اللَّهِ } “Allah'tan başka” kavli ilâh kelimesinin sıfatıdır. Teâlâ'nın: { يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ } “size bir ışık getirecek” kavli ise onun diğer bir sıfatıdır ki azarlama ve ilzam (susturma) hususu bunun üzerine döner; tıpkı Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?” [Sebe: 24] ve Sübhânehu'nun:

فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ [الملك: ٣٠] ونظائرهما خلا إنه قصد بيان انتفاء الموصوف بانتفاء الصفة، ولم يؤت بهل التي هي لطلب التصديق المناسب بحسب الظاهر للمقام، وأتى بمن التي هي لطلب التعيين المقتضي لأصل الوجود لإيراد التبكيت والإلزام على زعمهم فإنه أبلغ كما لا يخفى، وجملة مَنْ إِلهٌ إلخ قال أبو حيان: في موضع المفعول الثاني لأرأيتم وجعل الليل مما تنازع فيه أرأيتم وجعل وقال: إنه أعمل فيه الثاني فيكون المفعول الأول للأول محذوفا، وحيث جعلت تلك الجملة في موضع مفعوله الثاني لا بد من تقدير العائد فيها أي من إله غيره يأتيكم بضياء بدله مثلا، وجواب إن محذوف دل عليه ما قبله، وكذا يقال في الآية بعد، وعن ابن كثير أنه قرأ «بضآء» بهمزتين أَفَلا تَسْمَعُونَ سماع فهم وقبول الدلائل الباهرة والنصوص المتظاهرة لتعرفوا أن غير الله تعالى لا يقدر على ذلك قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ بإسكان الشمس في وسط السماء مثلا مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ استراحة من متاعب الأشغال أَفَلا تُبْصِرُونَ الشواهد المنصوبة الدالة على القدرة الكاملة لتقفوا على أن غير الله تعالى لا قدرة له على ذلك، ويعلم مما ذكرنا أن كلّا من جملتي أفلا تسمعون وأ فلا تبصرون تذييل للتوبيخ الذي يعطيه قوله تعالى: أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ إلخ قبله، وأفاد الزمخشري أن ظاهر التقابل يقتضي ذكر النهار والتصرف فيه إلا أن العدول عن ذلك إلى الضياء وهو ضوء الشمس للدلالة على أنه يتضمن منافع كثيرة منها التصرف فلو أتى بالنهار لاستدعى القصر على تلك المنفعة من ضرورة التقابل ولأن المنافع للضياء لا للنهار على أن النهار أيضا من منافعه، ثم استشعر أن يقال: فلم لم يؤت بالظلام بدل الليل في الآية الثانية لتتم المقابلة من هذا الوجه؟ وأجاب بأنه ليس بتلك المنزلة فلا هو مقصود في ذاته كالضياء ولا أن المنافع من روادفه مع ما فيهما من الاستئناس والاشمئزاز، بل لو تأمل حق التأمل وجد حكم بأن الليل من منافع الضياء أيضا والظلام من ضرورات كون الشمس المضيئة تحت الأرض وإلقاء ظل الليل، ثم أفاد أن التفصلة وهو التذييل المذكور فيها إرشاد إلى هذه النكتة فإن قوله تعالى: أَفَلا تَسْمَعُونَ يدل على أن التوبيخ بعدم التأمل في الضياء أكثر من حيث إن مدرك السمع أكثر. والمراد ما يدركه العقل بواسطة السمع فلا يرد أن مدركه الأصوات وحدها ومدرك البصر أكثر من ذلك، وذلك أن ما لا يدرك بحس أصلا يدرك بواسطة السمع إذا عبر عنه المعبر بعبارة مفهمة، وأما ما يدرك بالبصر فمن مشاهدة المبصرات وهي قليلة، وأما المطالعة من الكتب فإنها أضيق مجالا من السمع وقرعه كذا في الكشف، والعلامة الطيبي قرر عبارة الكشاف بما قرر ثم قال: الأبعد من التكلف أن يجعل أفلا تسمعون تذييلا للتوبيخ المستفاد من أرأيتم إلخ قبله

{ فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } “Size akar bir su getirecek kimdir?” [Mülk: 30] kavillerinde ve benzerlerinde olduğu gibi. Şu kadar var ki burada, sıfatın yokluğuyla mevfûsun da yokluğunu beyan etmek kastedilmiştir. Zahire göre makama uygun olan ve tasdik talep etmek için kullanılan 'hel' (هل) edatı getirilmemiş; onların iddialarına karşı azarlama ve susturmayı ortaya koymak için asıl varlığı gerektiren ve tayin talep eden 'men' (من) edatı getirilmiştir; zira gizli olmadığı üzere bu çok daha beliğdir. { مَنْ إِلهٌ } vb. cümlesi hakkında Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'E-re'eytüm'ün ikinci mef‘ûlü konumundadır; geceyi kılma ifadesi 'e-re'eytüm' ile 'ce'ale' fiillerinin tenâzu ettiği bir kelimedir ve 'ce'ale' fiilinin onda amel ettiğini, dolayısıyla birincinin birinci mef‘ûlünün mahzuf olduğunu söylemiştir. Bu cümle ikinci mef‘ûl makamına konulduğunda, içinde bir âid zamir takdir etmek gerekir; yani: 'Onun yerine size bir ışık getirecek O'ndan başka hangi ilah vardır?' gibi. İn şart edatının cevabı ise mahzuftur ve öncesi buna delalet etmektedir. Aynı durum sonraki ayet için de geçerlidir. İbn Kesîr'den iki hemze ile «بضآء» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?”; Allah Teâlâ'dan başkasının buna güç yetiremeyeceğini bilmeniz için parlak delilleri ve birbirini destekleyen nassları anlayış ve kabul işitmesiyle işitmez misiniz? { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “De ki: Gördünüz mü/haber verin, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsa” örneğin güneşi göğün ortasında hareketsiz tutarak, { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ } “içinde dinleneceğiniz bir geceyi size Allah'tan başka getirecek ilah kimdir?”; meşakkatli işlerden dinlenmeniz için. { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?”; Allah Teâlâ'dan başkasının buna gücünün yetmeyeceğini açıkça kavramak için kâmil kudrete delalet eden dikilmiş şahitleri görmez misiniz? Zikrettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki 'efelâ tesme'ûn' ve 'efelâ tübsırûn' cümlelerinin her biri, öncesinde geçen Teâlâ'nın: { أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ } “Gördünüz mü/haber verin, eğer Allah üzerinizde kılsa...” kavlinin verdiği kınama ve azarlamanın fezlekesidir (tamamlayıcısıdır). Zemahşerî, karşıtlığın zahirinin gündüzün ve onda hareket edip tasarrufta bulunmanın zikredilmesini gerektirdiğini, ancak bundan güneş ışığı manasındaki 'diyâ' (ضياء) kelimesine yönelmenin sebebinin, onun içinde tasarrufta bulunmanın da yer aldığı pek çok menfaati barındırdığına delalet etmek olduğunu belirtmiştir. Eğer gündüz kelimesi getirilseydi, mukabelenin zarureti gereği menfaatin sadece o tasarrufa has kılınmasını gerektirirdi; ayrıca menfaatler gündüze değil ışığa aittir, üstelik gündüz de ışığın menfaatlerindendir. Sonra şöyle bir soru hatıra gelebilir: Bu açıdan karşıtlığın tam olması için ikinci ayette gece yerine niçin karanlık (zulmet) getirilmemiştir? Buna şöyle cevap vermiştir: Karanlık ışık gibi aynı mertebede değildir; zira ne ışık gibi bizzat kendisi maksuttur ne de menfaatler onun ayrılmaz parçasıdır; üstelik bu ikisinde ünsiyet ve ürperti durumu vardır. Bilakis hakkıyla tefekkür edilirse gecenin de ışığın menfaatlerinden olduğu, karanlığın ise aydınlatıcı güneşin yerin altında bulunmasının ve gecenin gölgesinin düşmesinin bir gereği olduğu hükmüne varılır. Sonra belirtmiştir ki, bu zikredilen tezyîl (fezleke) bu nükteye bir irşattır; nitekim Teâlâ'nın: { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?” kavli, ışıktaki hikmeti tefekkür etmemekten ötürü yapılan azarlamanın daha fazla olduğuna delalet eder; zira işitmenin idrak alanı daha geniştir. Kastedilen, işitme vasıtasıyla aklın idrak ettiğidir; dolayısıyla onun idrakinin sadece sesler olduğu ve görmenin idrakinin bundan daha fazla olduğu itirazı ileri sürülemez. Çünkü hiçbir duyuyla idrak edilemeyen şeyler, anlatan kişi anlaşılır bir ifadeyle anlattığında işitme vasıtasıyla idrak edilir. Görme ile idrak edilen ise sadece görülen nesneleri müşahede etmektir ki bunlar azdır. Kitaplardan okuyup mütalaa etmek ise işitmekten ve kulağa çalınmaktan çok daha dar bir alandır; el-Keşşâf'ın haşiyesinde böyle denilmiştir. Allâme et-Tîbî, el-Keşşâf'ın ifadesini bu minvalde açıkladıktan sonra şöyle demiştir: Tekellüften en uzak olanı, 'efelâ tesme'ûn' ifadesini kendisinden önceki 'e-re'eytüm' vb. ibaresinden anlaşılan azarlamanın fezlekesi kılmaktır.

وكذا أَفَلا تُبْصِرُونَ على ما في المعالم أفلا تسمعون سماع فهم وقبول أفلا تبصرون ما أنتم عليه من الخطأ ليجتمع لهم الصمم والعمى من الإعراض عن سماع البراهين والإغماض عن رؤية الشواهد.

Aynı şekilde { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” ifadesi de, Meâlimü't-Tenzîl'de geçtiği üzere: Delilleri anlayış ve kabul kulağıyla işitmez misiniz; içinde bulunduğunuz hatayı görmez misiniz? Ta ki delilleri işitmekten yüz çevirmek ve şahitleri görmeye göz yummak suretiyle sağırlık ve körlük onlarda bir araya gelmiş olsun.

ولما كانت استدامة الليل أشق من استدامة النهار لأن النوم الذي هو أجل الغرض فيه شبيه الموت والابتغاء من فضل الله تعالى الذي هو بعض فوائد النهار شبيه بالحياة قيل في الأول أفلا تسمعون أي سماع فهم وفي الثاني أفلا تبصرون أي ما أنتم عليه من الخطأ ليطابق كل من التذييلين الكلام السابق من التشديد والتوبيخ، وذكر في حاصل المعنى ما ذكرناه أولا ثم قال: وفيه أن دلالة النص أولى وأقدم من العقل، وصاحب الكشف قرر العبارة بما سمعت وذكر أن ذلك لا ينافي ما في المعالم بل يؤكده ويبين فائدة التوبيخين، ونقل الطيبي عن الراغب في غرة التنزيل أنه قال: إن نسخ الليل بالنير الأعظم أبلغ في المنافع وأضمن للمصالح من نسخ النهار بالليل، ألا ترى أن الجنة نهارها دائم لا ليل معه لاستغناء أهلها عن الاستراحة فتقديم ذكر الليل لانكشافه عن النهار الذي هو أجدى من تفاريق العصا ومنافع ضوء شمسه أكثر من أن تحصى أحق وأولى، ومعنى قوله تعالى: أَفَلا تَسْمَعُونَ أفلا تسمعون سماع من يتدبر المسموع ليستدرك منه قصد القائل ويحيط بأكثر ما جعل الله تعالى في النهار من المنافع فإن عقيب السماع استدراك المراد بالمسموع إذا كان هناك تدبر وتفكر فيه ومعنى أَفَلا تُبْصِرُونَ أتستدركون من ذلك ما يجب استدراكه انتهى.

Gecenin sürekli olması gündüzün sürekli olmasından daha meşakkatli olduğu için —çünkü gecedeki en büyük gaye olan uyku ölüme benzer, gündüzün faydalarından biri olan Allah Teâlâ'nın lütfundan aramak ise hayata benzer— birincisinde: 'efelâ tesme'ûn' yani anlama işitmesiyle [işitmez misiniz], ikincisinde ise: 'efelâ tübsırûn' yani içinde bulunduğunuz yanılgıyı [görmez misiniz] denilmiştir; ta ki her iki tezyîl de şiddet ve azarlama bakımından önceki kelama mutabık olsun. Anlamın özeti hakkında ilk zikrettiğimizi belirtmiş, sonra şöyle demiştir: 'Bununla birlikte nassın delaleti akıldan daha evla ve daha öncedir.' Keşf sahibi ibareyi işittiğin şekilde takrir etmiş ve bunun Meâlim'deki açıklamaya zıt olmadığını, bilakis onu teyit edip iki azarlamanın faydasını beyan ettiğini belirtmiştir. et-Tîbî, Râgıb'dan Gurretü't-Tenzîl'de şöyle dediğini nakletmiştir: Gecenin en büyük aydınlatıcı olan güneşle neshedilmesi (ortadan kaldırılması), menfaatler bakımından daha beliğ ve maslahatları temin bakımından gündüzün gece ile neshedilmesinden daha garantilidir. Görmez misin ki cennetin gündüzü süreklidir, cennet ehli dinlenmeye ihtiyaç duymadığı için beraberinde gece yoktur; dolayısıyla gecenin zikrini öne almak —gecenin sona erip değneğin parçalarından çok daha faydalı olan ve güneş ışığının menfaatleri sayılamayacak kadar çok bulunan gündüzün ortaya çıkması sebebiyle— daha hak ve daha evladır. Teâlâ'nın: { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?” kavlinin manası: Sözü söyleyenin maksadını anlamak ve Allah Teâlâ'nın gündüze koyduğu menfaatlerin çoğunu kavramak üzere işitilen şeyi düşünen kimsenin işitmesiyle işitmez misiniz? Zira şayet tefekkür ve düşünme varsa, işitmenin hemen ardından işitilen şeyden kastedilen mana kavranır. { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” kavlinin manası ise: Bundan idrak edilmesi gerekeni idrak etmiyor musunuz? demektir, [alıntı] bitti.

وفي الكشف أنه مؤيد لما ذكره صاحب الكشاف، وربما يقال ذكر سبحانه أولا فرضية جعل الليل سرمدا وثانيا فرضية جعل النهار كذلك لأن الليل كما قالوا مقدم على النهار شرعا وعرفا وأيضا ذلك أوفق بقوله تعالى وَرَبُّكَ يَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ [القصص: ٦٩] ففي المثل الليل أخفى للويل وكذا بقوله تعالى سبحانه: لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ ففي الأثر كان الخلق في ظلمة فرش الله تعالى عليهم من نوره، ولعله لاعتبار الأولية والآخرية ذيلت الآية الأولى بقوله تعالى: أَفَلا تَسْمَعُونَ بناء على أن المعنى أفلا تسمعون ممن سلف من آبائكم أو مما سلف منا أن آلهتكم لا تقدر على مثل ذلك والثانية بقوله سبحانه: أَفَلا تُبْصِرُونَ بناء على أن المعنى أفلا تبصرون أنتم عجزها عن مثل ذلك وجيء بالضياء غير موصوف في الآية الأولى وبالليل موصوفا في الثانية لما أفاده الزمخشري وقيل في وجه تذييل الآية الأولى بقوله تعالى: أَفَلا تَسْمَعُونَ دون قوله سبحانه: أَفَلا تُبْصِرُونَ أن المفروض لو تحقق بقي معه السمع دون الإبصار إذ ظلمة الليل لا تحجب السمع وتحجب البصر، وفي وجه تذييل الثانية بقوله تعالى: أَفَلا تُبْصِرُونَ دون أَفَلا تَسْمَعُونَ أن تحقق المفروض وعدمه سيان في أمر السمع دون الإبصار إذ لضياء النهار مدخل في الإبصار وليس له مدخل في السمع أصلا وهو كما ترى (واعلم) أن هاهنا إشكالا وهو أن جعل الليل سرمدا إلى يوم القيامة إن تحقق لم يتصور الإتيان بضياء أصلا وكذا جعل النهار سرمدا إلى يوم القيامة إن تحقق لم يتصور الإتيان بليل كذلك، أما من غيره تعالى فظاهر لأنه معدن العجز عن كل شيء، وأما منه ﷿ فلاستلزامه اجتماع الليل والنهار إذ لو لم يجتمعا لم يتحقق الليل مستمرا إلى يوم القيامة وكذا جعل النهار كذلك وهو خلاف المفروض واجتماعهما محال والمحال لا صلاحية له لتعلق القدرة فلا يراد.

el-Keşf'te bunun Keşşâf sahibinin zikrettiği hususu desteklediği belirtilmiştir. Şöyle de denilebilir: Sübhânehu öncelikle gecenin sürekli kılınması faraziyesini, ikinci olarak da gündüzün böyle kılınması faraziyesini zikretmiştir; çünkü âlimlerin belirttiği gibi gece şer‘an ve örfen gündüzden öncedir. Ayrıca bu durum Teâlâ'nın: { وَرَبُّكَ يَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ } “Ve Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir” [Kasas: 69] kavline daha uygundur; nitekim darbımeselde 'Gece felaketi daha iyi gizler' denilmiştir. Keza Sübhânehu'nun: { لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ } “İlkinde de sonuncusunda da hamd O’na mahsustur” kavline de uygundur; nitekim eserde: «Yaratılmışlar karanlık içindeydi, Allah Teâlâ onların üzerine kendi nurundan serpti» denilmiştir. Muhtemelen ilklik ve sonluk mülahazasıyla birinci ayet Teâlâ'nın: { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?” kavliyle sonlandırılmıştır; bu, mananın 'Geçmiş atalarınızdan veya bizden geçmişte gelenlerden ilahlarınızın böyle bir şeye güç yetiremeyeceğini işitmediniz mi?' şeklinde olmasına binaendir. İkincisi ise Sübhânehu'nun: { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” kavliyle sonlandırılmıştır; bu da mananın 'Sizler onun böyle bir şeye karşı acziyetini görmüyor musunuz?' şeklinde olmasına dayanır. Birinci ayette ışık (diyâ) vasıfsız olarak, ikinci ayette ise gece vasıflı olarak getirilmiştir; bu da Zemahşerî'nin belirttiği nükte sebebiyledir. Birinci ayetin Sübhânehu'nun: { أَفَلا تُبْصِرُونَ } kavli yerine Teâlâ'nın: { أَفَلا تَسْمَعُونَ } kavliyle tezyîl edilmesinin gerekçesi olarak şöyle denilmiştir: Farz edilen durum gerçekleşmiş olsaydı, görme değil sadece işitme baki kalırdı; zira gecenin karanlığı görmeye engel olur ama işitmeye engel olmaz. İkincisinin { أَفَلا تَسْمَعُونَ } yerine Teâlâ'nın: { أَفَلا تُبْصِرُونَ } kavliyle tezyîl edilmesinin gerekçesi olarak da şöyle denilmiştir: Farz edilenin gerçekleşmesi ile gerçekleşmemesi işitme hususunda eşittir, görme hususunda ise eşit değildir; zira gündüz ışığının görmede bir tesiri vardır fakat işitmede hiçbir tesiri yoktur. Gördüğün gibi durum böyledir. (Bil ki) burada bir müşkül vardır: Şayet kıyamet gününe kadar gecenin sürekli kılınması gerçekleşirse, hiçbir şekilde bir ışığın getirilmesi tasavvur edilemez; aynı şekilde kıyamet gününe kadar gündüzün sürekli kılınması gerçekleşirse, yine bir gecenin getirilmesi tasavvur edilemez. Allah Teâlâ'dan başkası tarafından getirilememesi açıktır; çünkü o her şeyden aciz olmanın membaıdır. O celle ve alâ tarafından getirilememesi ise gece ile gündüzün bir arada bulunmasını gerektirmesindendir; zira ikisi birleşmezse gecenin kıyamet gününe kadar sürekli olması gerçekleşmez, gündüzün de böyle kılınması böyledir ve bu durum farz edilenin hilafınadır; ikisinin birleşmesi ise muhaldir, muhal olan ise kudretin taallukuna elverişli değildir, dolayısıyla irade edilmez.

وأجيب بأن المراد إن أراد سبحانه ذلك فمن إله غيره تعالى يأتيكم بخلاف مراده سبحانه بأن يقطع الاستمرار فيأتي بنهار بعد ليل وليل بعد نهار، واعترض بأنه يفهم من الآية حينئذ أنه جل وعلا هو الذي إن أراد ذلك يأتيهم بخلاف مراده تعالى فيقطع الاستمرار وهو مشكل أيضا لأن إتيانه تعالى بخلاف مراده جل وعلا مستلزم لتخلف المراد عن الإرادة وهو محال فإذا أراد الله ﵎ شيئا على وجه إرادة لا تعليق فيها لا يمكن أن يريده على خلاف ذلك

Buna şöyle cevap verilmiştir: Maksat, şayet Sübhânehu bunu murat ederse, O Teâlâ'dan başka hangi ilah Sübhânehu'nun muradının aksini getirerek bu sürekliliği kesip geceden sonra gündüzü, gündüzden sonra da geceyi getirebilir? demektir. Buna karşı şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Bu durumda ayetten anlaşılan şudur ki; şayet O celle ve alâ bunu murat ederse, Teâlâ kendi muradının aksini getirerek sürekliliği kesecek olan bizzat Kendisidir. Bu da müşküldür; zira O Teâlâ'nın, Kendi muradının celle ve alâ aksini getirmesi muradın iradeden geri kalmasını gerektirir ki bu muhaldir. Zira Allah celle celâlühû bir şeyi herhangi bir şarta bağlı olmayan kesin bir irade ile dilediğinde, onun aksini dilemesi mümkün değildir.

الوجه، وأجيب بأنه يجوز أن يكون المراد إن أراد الله تعالى ذلك غير معلق له على إرادته عز شأنه خلافه لا يأتيكم بخلافه غيره ﷿ ولم يصرح بالقيد لدلالة العقل الصريح على أن الإرادة غير المعلقة لا يمكن الإتيان بخلاف موجبها أصلا، ومن الناس من ذهب إلى أنه سبحانه لا يبت إرادته فجميع ما يريده جل شأنه معلق، وقيل: الأولى أن يقال: ليس المراد سوى أن آلهتهم لا يقدرون على الإتيان بنهار بعد ليل وليل بعد نهار إذا أراد الله تعالى شأنه استمرار أحدهما، وإنما القادر على الإتيان بذلك هو الله سبحانه وحده من غير نظر إلى كون ذلك الإتيان مقيدا بتلك الإرادة فتدبر وَمِنْ رَحْمَتِهِ أي بسبب رحمته جل شأنه جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ أي في الليل وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ أي في النهار بالسعي بأنواع المكاسب ففي الآية ما يقال له اللف والنشر ويسمى أيضا التفسير كقول ابن حيوش:

Bu veche şöyle cevap verilmiştir: Maksadın şöyle olması caizdir: Şayet Allah Teâlâ bunu, azze şânuhû Kendi iradesini hilafına bağlamaksızın kesin olarak murat ederse, O'ndan celle ve alâ başkası bunun aksini size getiremez. Sarih aklın, muallak olmayan iradenin gereğinin aksinin hiçbir şekilde getirilemeyeceğine delalet etmesinden dolayı bu kayıt açıkça zikredilmemiştir. İnsanlardan bazıları, Sübhânehu'nun iradesini kesin (bağlayıcı) kılmadığı, O'nun celle şânuhû dilediği her şeyin muallak olduğu görüşüne varmıştır. Denildi ki: En doğrusu şöyle demektir: Maksat sadece, şayet Allah Teâlâ şânuhû ikisinden birinin sürekliliğini murat ederse, ilahlarının geceden sonra gündüzü veya gündüzden sonra geceyi getirmeye güç yetiremeyecekleridir. Bunu getirmeye kadir olan sadece tek başına Allah Sübhânehu'dur; bu getirmenin o irade ile mukayyet olup olmadığına bakılmaksızın. İyi düşün! { وَمِنْ رَحْمَتِهِ } “Ve O'nun rahmetindendir ki”; yani O'nun celle şânuhû rahmeti sebebiyle, { جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “geceyi ve gündüzü sizin için var etti”, { لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “içinde dinlenmeniz için”; yani gecede, { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “ve O'nun lütfundan aramanız için”; yani gündüzleyin çeşitli kazanç yollarına koşarak. Bu ayette leff ve neşir denilen edebi sanat vardır; buna İbn Hayyûş'un şu sözünde olduğu gibi tefsir de denir:

ومقرطق يغني النديم بوجهه ... عن كأسه الملأى وعن إبريقه

«Kaftanlı güzel, yüzüyle meclis arkadaşını yetindirir / Dolu kadehinden ve ibriğinden.»

فعل المدام ولونها ومذاقها ... في مقلتيه ووجنتيه وريقه

«Şarabın sarhoş edişi, rengi ve tadı vardır / Gözlerinde, yanaklarında ve dudak suyunda.»

وضمير فضله لله تعالى وجوز أبو حيان كونه للنهار على الإسناد المجازي وهو خلاف الظاهر، وفيها إشارة إلى مدح السعي في طلب الرزق

‘Fadlihî’ ifadesindeki zamir Allah Teâlâ'ya aittir. Ebû Hayyân mecazi isnat yoluyla gündüze ait olmasını da caiz görmüştür; ancak bu zahire aykırıdır. Ayette rızık aramak için gayret göstermeyi övmeye bir işaret vardır.

وقد ورد «الكاسب حبيب الله»

Nitekim «Kazanan (çalışan) Allah'ın sevgilisidir» [hadisi] vârid olmuştur.

وهو لا ينافي التوكل وأن ما يحصل للعبد بواسطته فضل من الله ﷿ وليس مما يجب عليه سبحانه وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أي ولكي تشكروا نعمته تعالى فعل ما فعل أو لتعرفوا نعمته تعالى وتشكروه عليها وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ منصوب باذكر.

Bu durum tevekküle ve kulun çalışma vasıtasıyla elde ettiği şeyin Allah celle ve alâ'nın bir lütfu olup Sübhânehu üzerine vacip olan bir şey olmadığı gerçeğine zıt değildir. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Ve umulur ki şükredersiniz”; yani O Teâlâ'nın nimetine şükretmeniz için yaptıklarını yaptı veya O Teâlâ'nın nimetini tanıyıp buna şükredesiniz diye. { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } “Ve o gün onlara seslenir”; 'üzkür' (hatırla) takdiriyle mensuptur.

فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ تقريع إثر تقريع للإشعار بأنه لا شيء أجلب لغضب الله تعالى من الإشراك كما لا شيء أدخل في مرضاته من توحيده ﷿، أو أن الأول لبيان فساد رأيهم كما يشير إليه قوله تعالى هناك: حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ [القصص: ٦٣] ، وهذا لبيان أن إشراكهم لم يكن عن سند بل عن محض هوى كما يشير إليه قوله تعالى بعد هاتُوا بُرْهانَكُمْ أو الأول إحضار للشركاء بعدم الصلوح لقوله سبحانه بعده: ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ وهذا تحسير بأنهم لم يكونوا في شيء من اتخاذهم ألا ترى قوله تعالى: وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ وَنَزَعْنا عطف على يناديهم وصيغة الماضي للدلالة على التحقق أو حال من فاعله بإضمار قد أو بدونه والالتفات إلى نون العظمة لإبراز كمال العناية بشأن النزع وتهويله أي أخرجنا بسرعة مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ من الأمم شَهِيداً شاهدا يشهد عليهم بما كانوا عليه وهو نبي تلك الأمة كما روي عن مجاهد، وقتادة، ويؤيده قوله تعالى:

{ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Ve der ki: İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?”; Allah Teâlâ'nın gazabını şirkten daha fazla çeken hiçbir şeyin olmadığı gibi, O'nun celle ve alâ rızasına O'nu tevhid etmekten daha çok yaklaştıran hiçbir şeyin bulunmadığını hissettirmek için azarlama üstüne azarlamadır. Veya birincisi, oradaki Teâlâ'nın: { حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “Söz onların aleyhine gerçekleşti” [Kasas: 63] kavlinin işaret ettiği gibi onların görüşlerinin bozukluğunu beyan etmek içindir; bu ise ortak koşmalarının bir delile değil sırf hevalarına dayandığını beyan etmek içindir; nitekim bundan sonra gelen Teâlâ'nın: { هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “Kesin delilinizi getirin” kavli buna işaret etmektedir. Ya da birincisi, sonrasındaki Sübhânehu'nun: { ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ } “Ortaklarınızı çağırın, onlar da çağırırlar” kavli gereğince ortakların yetersizliğini ortaya koymak için hazır edilmesidir; bu ise onları edinmekle ellerine hiçbir şey geçmediğini göstererek bir hayıflandırmadır; görmez misin Teâlâ'nın: { وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Ve uydurmakta oldukları şeyler onlardan kaybolup gitti” kavlini. { وَنَزَعْنا } “Ve çekip çıkardık”; 'yünâdîhim'e matuftur, mazi sîgası olayın kesinlikle gerçekleşeceğini göstermek içindir veya 'kad' takdiriyle yahut takdirsiz failinden hâldir. Azamet nûnuna iltifat yapılması ise çekip çıkarma işine gösterilen tam itinayı ortaya koymak ve onu dehşetli kılmak içindir; yani süratle çıkardık. { مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ } “Her ümmetten”; ümmetlerden, { شَهِيداً } “bir şahit”; onların içinde bulundukları duruma karşı aleyhlerine şahitlik edecek bir şahit ki Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiğine göre o, o ümmetin peygamberidir. Bunu Teâlâ'nın şu kavli de desteklemektedir:

فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النساء: ٤١] وهذا في موقف من مواقف يوم القيامة فلا يضر كون الشهيد في موقف آخر غير الأنبياء ﵈ وهم أمة محمد صلّى الله تعالى عليه وسلّم أو الملائكة ﵈ لقوله تعالى: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ [الزمر: ٦٩] فإنه دال في الظاهر على مغايرة الشهداء للأنبياء ﵈.

{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak?” [Nisâ: 41]. Bu, kıyamet gününün duraklarından bir durakta olacaktır; dolayısıyla başka bir durakta şahidin peygamberler aleyhimüsselâm dışında —ki onlar Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmeti veya melekler aleyhimüsselâm’dır— olması zarar vermez; zira Teâlâ'nın: { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ } “Peygamberler ve şahitler getirildi” [Zümer: 69] kavli, zahirde şahitlerin peygamberlerden aleyhimüsselâm farklı olduğuna delalet etmektedir.

وقيل: يجوز اتحاد الموقف والدلالة على المغايرة غير مسلمة ولو سلمت فشهادة الأنبياء ﵈ لا تنافي شهادة غيرهم معهم، وقوله تعالى: مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ وإفراد شهيد ظاهر فيما تقدم، ومن هنا قال في البحر قيل: أي عدولا وخيارا، والشهيد عليه اسم جنس فَقُلْنا لكل من تلك الأمم هاتُوا بُرْهانَكُمْ على صحة ما كنتم تدينون به فَعَلِمُوا يومئذ أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ في الألوهية لا يشاركه سبحانه فيها أحد.

Durağın tek bir durak olması caizdir ve başkalığa delalet kabul edilmemiştir; kabul edilse bile peygamberlerin aleyhimüsselâm şahitliği başkalarının onlarla beraber şahitlik etmesine engel değildir, denilmiştir. Teâlâ'nın { مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ } kavli ve 'şehîd' kelimesinin tekil getirilmesi yukarıda geçen hususta açıktır. Bundan dolayı el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Yani adil ve hayırlı kimselerdir, şehid kelimesi burada cins ismidir.' { فَقُلْنا } “Ve dedik ki”; o ümmetlerin her birine, { هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “Kesin delilinizi getirin”; din edindiğiniz şeylerin doğruluğuna dair. { فَعَلِمُوا } “Bunun üzerine anladılar / bildiler”; o gün, { أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ } “hakkın Allah'a ait olduğunu”; ilahlıkta hiçbir kimsenin Sübhânehu'ya ortak olmadığını.

وَضَلَّ عَنْهُمْ أي وغاب عنهم غيبة الشيء الضائع فضل مستعار لمعنى غاب استعارة تبعية.

{ وَضَلَّ عَنْهُمْ } “Ve onlardan kaybolup gitti”; yani yitip giden bir şeyin kayboluşu gibi onlardan kayboldu. Dolayısıyla 'dalle' kelimesi 'ğâbe' (kayboldu) manası için تبعية (tebeî) istiâre yoluyla ödünç alınmıştır.

ما كانُوا يَفْتَرُونَ في الدنيا من الباطل إِنَّ قارُونَ اسم أعجمي منع الصرف للعلمية والعجمة كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى أي من بني إسرائيل كما هو الظاهر، وحكى ابن عطية الإجماع عليه، واختلف في جهة قرابته من موسى ﵇

{ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurmakta oldukları şeyler”; dünyadaki batıl iddiaları. { إِنَّ قارُونَ } “Şüphesiz Karun”; alem (özel isim) ve ucme (yabancı kökenli olma) sebebiyle gayrimunsarıf olan acemce bir isimdir. { كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى } “Musa'nın kavmindendi”; yani zahir olduğu üzere İsrailoğulları'ndandı. İbn Atıyye bu hususta icma olduğunu nakletmiştir. Mûsâ aleyhisselâm ile olan akrabalık yönü hususunda ise ihtilaf edilmiştir.

فروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وابن جريج وقتادة وإبراهيم أنه ابن عم موسى ﵇ فموسى بن عمران بن قاهث بقاف وهاء مفتوحة وثاء مثلثة ابن لاوي بالقصر ابن يعقوب ﵇ وهو ابن يصهر بياء تحتية مفتوحة وصاد مهملة ساكنة وهاء مضمومة ابن قاهث إلخ.

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, İbn Cüreyc, Katâde ve İbrâhîm'den Mûsâ aleyhisselâm’ın amcasının oğlu olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle ki: Mûsâ b. İmrân b. Kâhis —kaf ve açık he ve üç noktalı se ile— b. Lâvî —kasr ile— b. Ya'kûb aleyhisselâm'dır. Karun ise b. Yishar —fethalı ye, noktasız sâkin sâd ve dammeli he ile— b. Kâhis vb.'dir.

وفي مجمع البيان عن عطاء عن ابن عباس أنه ابن خالة موسى ﵇، وروي ذلك عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه.

Mecma‘u'l-Beyân'da Atâ'dan, onun da İbn Abbâs'tan nakline göre Karun, Mûsâ aleyhisselâm’ın teyzesinin oğludur; bu Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh'tan da rivayet edilmiştir.

وحكي عن محمد بن إسحاق أنه عم موسى ﵇ وهو ظاهر على قول من قال: إن موسى ﵇ ابن عمران بن يصهر بن قاهث وهو ابن يصهر بن قاهث وكان يسمى المنور لحسن صورته وكان أحفظ بني إسرائيل للتوراة وأقرأهم لكنه نافق كما نافق السامري وقال: إذا كانت النبوة لموسى والمذبح والقربان لهارون فما لي؟ وروي أنه لما جاوز بهم موسى ﵇ البحر وصارت الرسالة والحبورة لهارون يقرب القربان ويكون رأسا فيهم وكان القربان إلى موسى ﵇ فجعله لأخيه هارون وجد قارون في نفسه فحسدهما فقال لموسى الأمر لكما ولست على شيء إلى متى أصبر قال موسى ﵇ هذا صنع الله تعالى قال والله تعالى لا أصدقك حتى تأتي بآية فأمر رؤساء بني إسرائيل أن يجيء كل واحد بعصاه فحزمها وألقاها في القبة التي كان الوحي ينزل عليه فيها وكانوا يحرسون عصيهم بالليل فأصبحوا وإذا بعصا هارون تهتز ولها ورق أخضر وكانت من شجر اللوز فقال قارون: ما هو بأعجب مما تصنع من السحر فَبَغى عَلَيْهِمْ فطلب الفضل عليهم وأن يكونوا تحت أمره أو تكبر عليهم وعد من تكبره أنه زاد في ثيابه شبرا أو ظلمهم وطلب ما ليس حقه قيل: وذلك حين ملكه فرعون على بني إسرائيل.

Muhammed b. İshâk'tan onun Mûsâ aleyhisselâm’ın amcası olduğu nakledilmiştir; bu da Mûsâ aleyhisselâm’ın İmrân b. Yishar b. Kâhis'in oğlu olduğunu, Karun'un da Yishar b. Kâhis'in oğlu olduğunu söyleyenin görüşüne göre açıktır. Güzel yüzünden dolayı kendisine 'el-Münevver' denilirdi. İsrailoğulları içinde Tevrat'ı en iyi ezberleyen ve en güzel okuyan kimseydi; ancak Sâmirî'nin nifaka saptığı gibi o da nifaka saptı ve şöyle dedi: «Peygamberlik Mûsâ'ya, mezbah ve kurban işi Hârûn'a ait olunca bana ne kalıyor?» Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm onları denizden geçirdiğinde, peygamberlik ve kurban sunup baş olma anlamına gelen kâhinlik (hıbrlık) işi Hârûn'a verildi. Kurban sunma işi daha önce Mûsâ aleyhisselâm’a aitti, o da bunu kardeşi Hârûn'a vermişti. Karun buna içerledi ve onları kıskanarak Mûsâ'ya şöyle dedi: «Bütün iş ikinizin elinde, benim ise hiçbir şeyim yok, daha ne zamana kadar sabredeceğim?» Mûsâ aleyhisselâm: «Bu Allah Teâlâ'nın işidir» dedi. O da: «Vallahi bana bir mucize getirmedikçe sana inanmam» dedi. Bunun üzerine Mûsâ İsrailoğulları'nın ileri gelenlerine herkesin asasını getirmesini emretti, onları bağlayıp kendisine vahyin indiği çadıra bıraktı. Onlar da geceleyin asalarını nöbetleşe beklediler. Sabah olunca bir de baktılar ki Hârûn'un asası yeşermiş, üzerinde badem ağacından yeşil yapraklar bitmiş halde sallanıyor. Karun: «Bu senin yaptığın büyüden daha şaşırtıcı bir şey değil» dedi. { فَبَغى عَلَيْهِمْ } “Bunun üzerine onlara karşı azgınlık etti”; onlara üstünlük tasladı ve kendi emri altına girmelerini istedi ya da onlara karşı kibirlendi. Kibrinden ötürü elbiselerini bir karış uzattığı sayılmıştır; yahut onlara zulmetti ve hakkı olmayan şeyi talep etti. Firavun'un kendisini İsrailoğulları üzerine yönetici tayin ettiği vakit bunun vuku bulduğu söylenmiştir.

وقيل: حسدهم وطلب زوال نعمهم، وذلك ما ذكر منه في حق موسى وهارون ﵉، والفاء فصيحة أي ضل فبغى، وجوز أن تكون على ظاهرها لأن القرابة كثيرا ما تدعو إلى البغي وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ أي الأموال المدخرة فهو مجاز بجعل المدخر كالمدفون إن كان الكنز مخصوصا به، وحكي في البحر أنه سميت أمواله كنوزا لأنها لم تؤد منها الزكاة وقد أمره موسى ﵇ بأدائها فأبى وهو من أسباب عداوته إياه، وقيل: الكنوز هنا الأموال المدفونة وكان كما روي عن عطاء قد أظفره الله تعالى بكنز عظيم من كنوز يوسف ﵇ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ أي مفاتح صناديقه فهو على تقدير مضاف أو الإضافة لأدنى ملابسة وهو جمع مفتح بالكسر وهو ما يفتح به.

Onları kıskandığı ve nimetlerinin yok olmasını istediği de söylenmiştir; bu da Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm hakkında kendisinden nakledilen husustur. Baştaki fa harfi fasîhadır; yani 'sapıttı ve böylece azgınlık etti' demektir. Zahirine hamledilmesi de caiz görülmüştür; zira akrabalık çok kere azgınlığa sevk eder. { وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ } “Ve ona öyle hazineler vermiştik ki”; yani biriktirilmiş mallar vermiştik. Eğer kenz kelimesi sadece gömülen mala has ise, biriktirilen malın gömülmüş gibi kabul edilmesi mecazdır. el-Bahr'da onun mallarının zekâtı verilmediği için kenz (hazine) diye isimlendirildiği nakledilmiştir; zira Mûsâ aleyhisselâm ona zekât vermesini emretmiş, o ise yüz çevirmiştir ki bu da ona düşmanlığının sebeplerindendir. Denildi ki: Buradaki hazineler gömülü mallardır; nitekim Atâ'dan rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ ona Yûsuf aleyhisselâm'ın hazinelerinden büyük bir hazineyi nasip etmişti. { ما إِنَّ مَفاتِحَهُ } “anahtarları bile”; yani sandıklarının anahtarları. Bu ifade muzâf takdiri üzeredir veya tamlama en küçük bir irtibata dayalıdır. Bu kelime, kendisiyle [kilit] açılan alet manasına gelen 'mifteh' (مِفْتَح) kelimesinin kesra ile çoğuludur.

وقال السدي: أي خزائنه وفي معناه قول الضحاك أي ظروفه وأوعيته، وروي نحو ذلك عن ابن عباس، والحسن وقياس واحده على هذا المفتح بالفتح لأنه اسم مكان، ويؤيد ما تقدم قراءة الأعمش مفاتيحه بياء جمع مفتاح وما موصولة ثاني مفعولي آتى ومفاتحه اسم إن وقوله تعالى: لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ خبرها والجملة صلة ما والعائد الضمير المجرور، ومنع الكوفيون جواز كون الجملة المصدرة بأن صلة للموصول، قال النحاس: سمعت علي بن سليمان- يعني الأخفش الصغير- يقول ما أقبح ما يقوله الكوفيون في الصلات إنه لا يجوز أن تكون صلة الذي إن وما عملت فيه وفي القرآن ما إن مفاتحه انتهى، ولا يخفى أن المانع من ذلك إن كان عدم السماع فالرد عليهم لا يتم إلا بشاهد لا يحتمل غير ذلك وما في الآية تحتمل أن تكون نكرة موصوفة وإن كان المانع كون إن تقع في ابتداء الكلام فلا ترتبط الجملة المصدرة بها بما قبلها فالرد بالآية المذكورة عليهم تام لأن المانع المذكور كما يمنع كون

Süddî: 'Yani onun depoları/hazineleri' demiştir. Dahhâk'ın 'yani onun kapları ve kapakları' sözü de bu manadadır. Benzer bir görüş İbn Abbâs ve Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Bu anlama göre kelimenin tekili fetha ile meftah (مَفْتَح) şeklindedir; çünkü mekân ismidir. A‘meş'in 'miftâh'ın çoğulu olarak ye ile «مفاتيحه» okuyuşu da öncekini desteklemektedir. Mâ mevsûledir ve âtâ fiilinin ikinci mef‘ûlüdür. Mefâtihahü inne'nin ismidir. Teâlâ'nın: { لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ } “güçlü kuvvetli bir topluluğa bile ağır geliyordu” kavli ise onun haberidir. Bu cümle 'mâ'nın sılası, âid zamir ise mecrur zamirdir. Kûfeliler, inne ile başlayan cümlenin sıla-i mevsûl olmasını caiz görmemişlerdir. Nehhas şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın —yani Ahfeş-i Sagîr'in— şöyle dediğini duydum: «Kûfelilerin sıla hakkında 'Ellezî'nin sılası inne ve onun ameli olamaz' demeleri ne kadar çirkindir; oysa Kur'an'da 'Mâ inne mefâtihahû' geçmektedir!» [alıntı bitti]. Gizli değildir ki, şayet bundan men eden şey işitilmemiş olması (semâî olmaması) ise, onlara reddiye ancak bundan başka bir ihtimal taşımayan bir şahitle tam olur; oysa ayetteki 'mâ'nın sıfat almış bir nekre olması da muhtemeldir. Şayet men edici sebep inne'nin kelamın başında gelip onunla başlayan cümlenin öncesine bağlanamaması ise, söz konusu ayetle onlara yapılan reddiye tamdır; zira mezkûr engel cümlenin

الجملة صلة يمنع كونها صفة فتدبر، و (تنوء) من ناء به الحمل إذا أثقله حتى أماله فالباء للتعدية كما في ذهبت به، والعصبة الجماعة الكثيرة من غير تعيين لعدد خاص على ما ذكره الراغب، ومن أهل اللغة من عين لها مقدارا واختلفوا فيه فقيل من عشرة إلى خمسة عشر وهو مروي هنا عن مجاهد، وقيل: ما بين الخمسة عشر إلى الأربعين وروي ذلك عن الكلبي، وقيل: ما بين الثلاثة إلى العشرة، وقيل: من عشرة إلى أربعين وروي هذا عن قتادة وقيل: أربعون، وروي ذلك عن ابن عباس، وقيل: سبعون، وروي ذلك عن أبي صالح مولى أم هانىء وقال الخفاجي: قد يقال إن أصل معناها الجماعة مطلقا كما هو مقتضى الاشتقاق ثم إن العرف خصها بعدد واختلف فيه أو اختلف بحسب موارده، وقال أبو زيد: تنوء من نؤت بالحمل إذا نهضت به قال الشاعر:

sıla olmasına engel olduğu gibi, sıfat olmasına da engel olur; iyi düşün! 'Tenûü' fiili, yükün kişiyi ağırlaştırıp eğriltmesi anlamına gelen 'nâe bihi'l-hımlü' (ناء به الحمل) ifadesindendir; dolayısıyla ba harfi 'zehebtü bihî' ifadesinde olduğu gibi ta'diye (geçişlilik) içindir. Usbe ise Râgıb'ın belirttiğine göre belirli bir sayı tayin edilmeksizin kalabalık bir topluluktur. Dil ehlinden bazıları ona bir miktar tayin etmiş ve bunda ihtilaf etmişlerdir: On ile on beş arası olduğu söylenmiştir ki burada Mücâhid'den rivayet edilen budur; on beş ile kırk arası olduğu söylenmiştir ki bu da Kelbî'den rivayet edilmiştir; üç ile on arası olduğu söylenmiştir; on ile kırk arası olduğu söylenmiştir ki bu da Katâde'den rivayet edilmiştir; kırk kişi olduğu söylenmiştir ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir; yetmiş kişi olduğu söylenmiştir ve bu Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten rivayet edilmiştir. Hafâcî şöyle demiştir: 'Asıl anlamının iştikakın gereği olarak mutlak topluluk olduğu, sonradan örfün bunu belirli bir sayıya has kıldığı ve bunda ihtilaf edildiği veya kullanıldığı yere göre değiştiği söylenebilir.' Ebû Zeyd ise şöyle demiştir: 'Tenûü', yükü güçlükle kaldırdığın zaman kullanılan 'nü’tü bi’l-hımli' (نؤت بالحمل) ifadesindendir. Şair şöyle demiştir:

تنوء بأخراها فلأيأ قيامها ... وتمشي الهوينا عن قريب فتبهر

«Arka tarafını güçlükle kaldırır da doğrulması pek zahmetli olur / Ağır ağır yürür de az sonra nefesi tıkanıp yorulur.»

وفي الآية على هذا قلب عند أبي عبيدة ومن تبعه والأصل تنوء العصبة بها أي تنهض، وقيل: يجوز أن لا يكون هناك قلب لأن المفاتح تنهض ملابسة للعصبة إذا نهضت العصبة بها، والأولى ما قدمناه أولا وهو منقول عن الخليل وسيبويه والفراء واختاره النحاس، وروي معناه عن ابن عباس وأبي صالح والسدي، وقرأ بديل بن ميسرة «لينوء» بالياء التحتية، وخرج ذلك أبو حيان على تقدير مضاف مذكر يرجع إليه الضمير أي ما إن حمل مفاتحه أو مقدارها أو نحو ذلك، وقال ابن جني: ذهب بالتذكير إلى ذلك القدر والمبلغ فلاحظ معنى الواحد فحمل عليه ونحوه، قول الراجز:

Bu açıklamaya göre ayette Ebû Ubeyde ve ona uyanlara göre kalp (yer değiştirme) vardır; aslı 'tenûü'l-usbetü bihâ' yani 'topluluk onu güçlükle kaldırır' şeklindedir. Denildi ki: Kalp olmaması da caizdir; zira cemaat o anahtarları yüklendiğinde, anahtarlar da cemaatle beraber kalkmış olur. En evla olanı ilk zikrettiğimiz görüştür; bu Halîl, Sîbeveyh ve Ferrâ'dan nakledilmiş ve Nehhâs tarafından tercih edilmiştir; manası İbn Abbâs, Ebû Sâlih ve Süddî'den de rivayet edilmiştir. Büdeyl b. Meysere «لينوء» şeklinde ye ile okumuştur. Ebû Hayyân bunu, zamirin kendisine döneceği müzekker bir muzâf takdiriyle açıklamıştır; yani 'onun anahtarlarını taşımak' veya 'onların miktarı' yahut benzeri bir şey takdir edilir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Müzekker kılınması o miktara ve tutara hamledilerek yapılmıştır; tekil manası gözetilmiş ve ona hamledilmiştir. Recez şairinin şu sözü de bunun benzeridir:

مثل الفراخ نتفت حواصله أي حواصل ذلك أو حواصل ما ذكرنا، وقال الزمخشري: وجهه أن يفسر المفاتح بالخزائن ويعطيها حكم ما أضيفت إليه للملابسة والاتصال كقولك ذهبت أهل اليمامة انتهى، وإنما فسر المفاتح بالخزائن دون ما يفتح به ليتم الاتصال فإن اتصال الخزائن بالمخزون فوق اتصال المفاتيح به بل لا اتصال للثاني وحينئذ يكتسي التذكير من المضاف إليه كما اكتسى التأنيث من عكسه كالمثال الذي ذكره، وما تقدم عن غيره أولى. قال في الكشف لأن تفسير المفاتح بالخزائن ضعيف جدا لفوات المبالغة، وقيل: إن المفاتح بذلك المعنى غير معروف وقد سمعت أنه تفسير مأثور فإذا صح ذلك فلا يلتفت إلى ما ذكر من هذا وكلام الكشف، وذكر أبو عمرو الداني أن بديل بن ميسرة قرأ «ما إن مفتاحه» على الإفراد فلا تحتاج قراءته «لينوء» بالياء إلى تأويل، وقد بولغ في كثرة مفاتيحه فروي عن خيثمة أنها كانت وقر ستين بغلا أغر محجلا ما يزيد منها مفتاح على إصبع لكل مفتاح كنز، وفي رواية أخرى عنه كانت مفاتيح كنوز قارون من جلود كل مفتاح على خزانة على حدة فإذا ركب حملت المفاتيح على سبعين بغلا أغر محجلا.

«Tüyleri yolunmuş yavru kuşlar gibi kursakları» yani onun kursakları yahut zikrettiğimiz şeyin kursakları [demektir]. Zemahşerî şöyle demiştir: Bunun izahı, 'mefâtih' kelimesinin hazineler olarak tefsir edilmesi ve irtibat ile bitişiklik sebebiyle muzâfun ileyhin hükmünün verilmesidir; tıpkı senin 'Zehbet ehlü'l-Yemâme' (Yemâme halkı gitti) demen gibi, [alıntı bitti]. Bitişikliğin tam olması için mefâtih kelimesini açma aletleri ile değil de hazineler ile tefsir etmiştir; zira hazinelerin saklanan şeyle olan irtibatı anahtarların irtibatından üstündür, hatta ikincisinin hiçbir irtibatı yoktur. Bu durumda zikrettiği örnekte olduğu gibi tam tersinden müenneslik kazandığı gibi müzekkerliği de muzâfun ileyhten kazanır. Başkasından nakledilen ilk görüş ise daha evladır. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Çünkü mefâtih kelimesini hazineler olarak tefsir etmek mübalağanın kaçırılması sebebiyle son derece zayıftır. Denildi ki: Mefâtih kelimesi bu anlamda meşhur değildir. Ancak işittiğin gibi bu rivayet edilen bir tefsirdir; dolayısıyla sahih olduğu takdirde bu söylenenlere ve Keşf'in sözüne itibar edilmez. Ebû Amr ed-Dânî, Büdeyl b. Meysere'nin tekil olarak «ما إن مفتاحه» şeklinde okuduğunu zikretmiştir; bu durumda onun ye ile «لينوء» okuyuşu bir te'vile ihtiyaç duymaz. Onun anahtarlarının çokluğu hususunda aşırıya kaçılmıştır; nitekim Hayseme'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Anahtarlar, her anahtar bir parmaktan büyük olmamak üzere, her anahtara bir hazine düşecek şekilde alnı ve ayakları beyaz altmış katırın yüküydü.' Ondan gelen diğer bir rivayette ise: 'Karun'un hazinelerinin anahtarları deridendi, her anahtar ayrı bir hazineye aitti; bindiği zaman anahtarlar alnı ve ayakları beyaz yetmiş katır üzerinde taşınırdı.'

وفي البحر ذكروا من كثرة مفاتحه ما هو كذب أو يقارب الكذب فلم أكتبه، ومما لا مبالغة فيه ما روي عن ابن عباس من أن المفاتح الخزائن وكانت خزائنه يحملها أربعون رجلا أقوياء وكانت أربعمائة ألف يحمل كل رجل عشرة آلاف وعليه فأمثال قارون في الناس أكثر من خزائنه، ولعل الآية تشير إلى ما أوتيه فوق ذلك، ولا أظن الأمر كما روي عن خيثمة، وأبعد أبو مسلم في تفسير الآية فقال: المراد من المفاتح العلم والإحاطة كما في قوله تعالى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الأنعام: ٥٩] والمراد وآتيناه من الكنوز ما إن حفظها والاطلاع عليها ليثقل على العصبة أي هذه الكنوز لكثرتها واختلاف أصنافها تتعب حفظتها القائمين على حفظها إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Anahtarlarının çokluğu hakkında yalan veya yalana yakın şeyler zikrettiler, ben de onları yazmadım.' Mübalağa içermeyen rivayetlerden biri İbn Abbâs'tan nakledilen şu görüştür: Mefâtih hazinelerdir; onun hazinelerini güçlü kuvvetli kırk adam taşırdı, hazineleri dört yüz bindi ve her adam on bin tanesini taşırdı. Buna göre insanlar arasında Karun gibiler onun hazinelerinden daha fazladır. Belki de ayet ona bunun üzerinde verilen şeylere işaret etmektedir; ancak olayın Hayseme'den rivayet edildiği gibi olduğunu sanmıyorum. Ebû Müslim ayetin tefsirinde çok uzak bir yoruma giderek şöyle demiştir: Mefâtih'ten maksat Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” [En'âm: 59] kavlinde olduğu gibi ilim ve kuşatmadır; maksat ise 'Biz ona öyle hazineler verdik ki, onları korumak ve bilip denetlemek topluluğa ağır gelirdi' demektir; yani bu hazineler çokluğu ve çeşitliliği sebebiyle onları korumakla görevli muhafızları yorardı. { إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ } “Hani kavmi ona demişti ki”.

قال الزمخشري: هو متعلق بتنوء وضعف بأن أثقال المفاتح العصبة ليس مقيدا بوقت قول قومه، وقال ابن عطية:

Zemahşerî: Bu 'tenûü' fiiline müteallıktır, demiştir. Bu görüş anahtarların topluluğa ağır gelmesinin kavminin söz söylediği vakitle mukayyet olmaması sebebiyle zayıf bulunmuştur. İbn Atıyye ise:

ببغي، وضعف بنحو ذلك، وقال أبو البقاء: بآتينا، ويجوز أن يكون ظرفا لمحذوف دل عليه الكلام أي بغى عليهم إذ قال، وفي كل منهما ما سبق، وقال الحوفي منصوب باذكر محذوفا، وجوز كونه متعلقا بما بعده من قوله تعالى: قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ والجملة مقررة لبغيه ورجح تعلقه بمحذوف والتقدير أظهر التفاخر والفرح بما أوتي إذ قال له قومه لا تَفْرَحْ لا تبطر والفرح بالدنيا لذاتها مذموم لأنه نتيجة حبها والرضا بها والذهول عن ذهابها فإن العلم بأن ما فيها من اللذة مفارقة لا محالة يوجب الترح حتما كما قال أبو الطيب:

'Bağâ' (azgınlık etti) fiiline müteallıktır demiş; bu da benzer şekilde zayıf görülmüştür. Ebü'l-Bekâ: 'Âteynâ' fiiline müteallıktır, demiştir; kelamın delalet ettiği mahzuf bir fiilin zarfı olması da caizdir, yani 'kavmi ona dediğinde onlara azgınlık etti' takdirindedir. Bu iki görüşte de öncekine benzer durum vardır. el-Hûfî ise mahzuf bir 'üzkür' fiili ile mensup olduğunu söylemiştir. Sonrasında gelen Teâlâ'nın: { قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ } “Dedi ki: Bu bana ancak verilmiştir...” kavline müteallık olması da caiz görülmüştür ki bu cümle onun azgınlığını teyit etmektedir. Mahzuf bir fiile müteallık olması tercih edilmiştir; takdiri: 'Kavmi ona böbürlenme dediğinde kendisine verilenlerle övünme ve şımarıklık sergiledi' şeklindedir. { لا تَفْرَحْ } “Şımarma / böbürlenme”; yani şımarıp haddi aşma. Dünyanın bizzat kendisi için sevinmek yerilmiştir; çünkü bu onu sevmenin, ondan razı olmanın ve elden çıkışından gafil olmanın bir sonucudur. Zira dünyadaki lezzetin kaçınılmaz olarak ayrılacağını bilmek kesin olarak hüznü gerektirir; nitekim Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:

أشد الغم عندي في سرور ... تيقن عنه صاحبه انتقالا

«Bana göre kederin en şiddetlisi öyle bir sevinçtedir ki / Sahibi onun kesinlikle yok olup gideceğini bilmektedir.»

وقال ابن شمس الخلافة:

İbn Şemsi'l-Hilâfe de şöyle demiştir:

وإذا نظرت فإن بؤسا زائلا ... للمرء خير من نعيم زائل

«Baktığın zaman görürsün ki geçici bir sıkıntı / İnsan için geçici bir nimetten daha hayırlıdır.»

ولذلك قال ﷿: وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ [الحديد: ٢٣] والعرب تمدح بترك الفرح عند إقبال الخير قال الشاعر:

Bundan dolayı O celle ve alâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ } “Ve size verdiğine sevinip şımarmayasınız” [Hadîd: 23]. Araplar hayır geldiğinde sevinip şımarmamayı överler; şair şöyle demiştir:

ولست بمفراح إذ الدهر سرني ... ولا جازع من صرفه المتقلب

«Zaman beni sevindirdiğinde şımarıp taşkınlık eden biri değilim / Onun değişken hallerinden ötürü sızlanıp dövünen de değilim.»

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إن تلاق منفسا لا تلقنا ... فرح الخير ولا نكبو لضر

«Değerli bir şeyle karşılaşırsan bizi / Hayırla şımaran veya bir darlık sebebiyle tökezleyen bulamazsın.»

وعلل سبحانه النهي هاهنا بكون الفرح مانعا من محبته ﷿ فقال تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ فهو دليل على أن كون الفرح بالدنيا مذموما شرعا، وإنما قلنا: إن الفرح بها لذاتها مذموم لأن الفرح بها لكونها وسيلة إلى أمر من أمور الآخرة غير مذموم، ومحبة الله تعالى عند كثير صفة فعل أي أنه تعالى لا يكرم الفرحين بزخارف الدنيا ولا ينعم جل شأنه عليهم ولا يقربهم ﷿، والمراد أنه تعالى يبغضهم ويهينهم ويبعدهم عن حضرته سبحانه، وقال بعضهم: إن في نفي محبته تعالى إياهم تنبيها على أن عدم محبته تعالى كاف في الزجر عما نهى عنه فما بالك بالبغض والعقاب وهو حسن، وحكى عيسى بن سليمان الحجازي أنه قرىء «الفارحين» .

Sübhânehu buradaki nehyi, şımarıp sevinmenin O'nun celle ve alâ sevgisine engel olmasıyla illetlendirerek Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Çünkü Allah şımaranları sevmez”. Bu, dünyaya sevinip şımarmanın şer'an yerilmiş olduğuna delildir. Dünyaya bizzat kendisi için sevinmenin yerilmiş olduğunu söyledik; çünkü ahiret işlerinden birine vesile olması cihetiyle ona sevinmek yerilmiş değildir. Birçok âlime göre Allah Teâlâ'nın sevgisi bir fiil sıfatıdır; yani O Teâlâ dünya süsleriyle şımaranları aziz kılmaz, celle şânuhû onlara ikramda bulunmaz ve O celle ve alâ onları Kendisine yaklaştırmaz; maksat, O Teâlâ'nın onlara buğzedeceği, onları zelil kılacağı ve Kendi yüce huzurundan Sübhânehu uzaklaştıracağıdır. Bazıları şöyle demiştir: Teâlâ'nın sevgisini nefyetmesinde, O Teâlâ'nın sevgisizliğinin yasaklanan şeyden sakındırmak için yeterli olduğuna bir uyarı vardır; artık buğuz ve azabı sen düşün! Bu güzel bir izahtır. Îsâ b. Süleyman el-Hicâzî «الفارحين» şeklinde okunduğunu nakletmiştir.

وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ من الكنوز والغنى الدَّارَ الْآخِرَةَ أي ثوابها أي ثواب الله تعالى فيها بصرف ذلك إلى ما يكون وسيلة إليه و (في) إما ظرفية على معنى ابتغ متقلبا ومتصرفا فيه أو سببية على معنى ابتغ بصرف ما أتاك الله تعالى ذلك وقرىء «اتبع» وَلا تَنْسَ أي ولا تترك ترك المنسي نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا أي حظك منها وهو كما أخرج الفريابي وابن أبي حاتم عن ابن عباس أن تعمل فيها لآخرتك، وروي ذلك عن مجاهد.

{ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana verdikleri içinde ara”; hazinelerden ve zenginlikten, { الدَّارَ الْآخِرَةَ } “ahiret yurdunu”; yani onun sevabını, Allah Teâlâ'nın oradaki mükâfatını; bunları o mükâfata vesile olacak yollara sarf etmek suretiyle. (Fî) edatı ya 'onda tasarruf edip dönüp dolaşarak ara' manasında zarfiyye ya da 'Allah Teâlâ'nın sana verdiği şeyleri sarf etmek suretiyle onu ara' manasında sebebiyyedir. «اتبع» şeklinde de okunmuştur. { وَلا تَنْسَ } “Ve unutma”; yani unutulan şey gibi terk edip bırakma, { نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا } “dünyadan nasibini”; yani ondaki payını. Feryâbî ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre bu, dünyada ahiretin için amel etmendir; bu görüş Mücâhid'den de rivayet edilmiştir.

وأخرج عبد بن حميد عن قتادة هو أن تأخذ من الدنيا ما أحل الله تعالى لك، وأخرج عبد الله بن أحمد في زوائد الزهد عن منصور قال: ليس هو عرض من عرض الدنيا ولكن نصيبك عمرك أن تقدم فيه لآخرتك، وأخرج ابن المنذر وجماعة عن الحسن أنه قال في الآية: قدم الفضل وأمسك ما يبلغك، وقال مالك: هو الأكل والشرب بلا سرف، وقيل:

Abd b. Humeyd, Katâde'den: 'O, dünyadan Allah Teâlâ'nın sana helal kıldığı şeyleri almandır' rivayetini nakletmiştir. Abdullah b. Ahmed, Zevâidü'z-Zühd'de Mansûr'dan şöyle dediğini nakletmiştir: 'O dünya metaından bir meta değildir; bilakis senin nasibin, ahiretin için önceden hazırlık yapacağın ömründür.' İbnü'l-Münzir ve bir cemaat Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Fazlalığı önden gönder, sana yetecek kadarını tut.' Mâlik ise: 'İsraf etmeksizin yemek ve içmektir' demiştir. Şöyle de denilmiştir:

أرادوا بنصيبه من الدنيا الكفن كما قال الشاعر:

Dünyadan nasibinden maksadın kefen olduğunu kastetmişlerdir; nitekim şair şöyle demiştir:

نصيبك مما تجمع الدهر كله ... رادءان تلوى فيهما وحنوط

«Bütün ömrün boyunca topladığın şeylerden senin nasibin / İçine sarılacağın iki parça bez ile kokudan ibarettir.»

وفي نهيهم إياه عن نسيان ذلك حض عظيم له على التزود من ماله للآخرة فإن من يكون نصيبه من دنياه وجميع ما يملكه الكفن لا ينبغي له ترك التزوّد من ماله وتقديم ما ينفعه في آخرته وَأَحْسِنْ إلى عباد الله ﷿ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ أي مثل إحسانه تعالى إليك فيما أنعم به عليك، والتشبيه في مطلق الإحسان أو لأجل إحسانه سبحانه إليك على أن الكاف للتعليل.

Kavminin onu bunu unutmaktan nehyetmesinde, malından ahiret için azık edinmesine yönelik büyük bir teşvik vardır; zira dünyasından ve sahip olduğu her şeyden nasibi sadece kefen olan kimsenin, malından azık edinmeyi ve ahirette kendisine fayda verecek şeyleri önceden göndermeyi terk etmesi yakışık almaz. { وَأَحْسِنْ } “Ve iyilik et”; Allah celle ve alâ'nın kullarına, { كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi”; yani O Teâlâ'nın sana lütfettiği nimetlerdeki ihsanı gibi. Benzetme mutlak ihsandadır; yahut kâf harfi ta'lil (gerekçe) için olarak 'O Sübhânehu'nun sana ihsan etmesinden ötürü' manasındadır.

وقيل: المعنى وأحسن بالشكر الطاعة كما أحسن الله تعالى عليك بالإنعام، والكاف عليه أيضا تحتمل التشبيه والتعليل وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ نهي عن الاستمرار على ما هو عليه من الظلم والبغي.

Denildi ki: Mana; Allah Teâlâ sana nimet vermekle ihsanda bulunduğu gibi, sen de şükür ve itaatle iyilik et, demektir. Kâf harfi bu manaya göre de benzetme ve ta'lil ihtimalini taşır. { وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ } “Ve yeryüzünde bozgunculuk arama”; içinde bulunduğu zulüm ve azgınlığı sürdürmekten nehiydir.