إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ الكلام فيه كالكلام في قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ وهذه الموعظة بأسرها كانت من مؤمني قومه كما هو ظاهر الآية، وقيل: إنها كانت من موسى ﵇
{ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez”. Buradaki söz, O Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şüphesiz Allah şımaranları sevmez” buyruğundaki söz gibidir. Ayetin zahirinden anlaşıldığı üzere bu vaazın tamamı kavminin müminlerindendi; Mûsâ aleyhisselâm'dan olduğu da söylenmiştir.
قالَ مجيبا لمن نصحه إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي كأنه يريد الرد على قولهم: كما أحسن الله إليك لإنبائه عن أنه تعالى أنعم عليه بتلك الأموال والذخائر من غير سبب واستحقاق من قبله، وحاصله دعوى استحقاقه لما أوتيه لما هو عليه من العلم، وقوله عَلى عِلْمٍ عند أكثر المعربين في موضع الحال من مرفوع أوتيته قيد به العامل إشارة إلى علة الإيتاء ووجه استحقاقه له أي إنما أوتيته كائنا على علم، وجوز كون على تعليلية والجار والمجرور متعلق بأوتيت على أنه ظرف لغو كأنه قيل أوتيته لأجل علم، وعِنْدِي في موضع الصفة لعلم والمراد لعلم مختص بي دونكم، وجوز كونه متعلقا بأوتيت، ومعناه في ظني ورأيي كما في قولك: حكم كذا الحل عند أبي حنيفة عليه الرحمة، وفي الكشاف ما هو ظاهر في أن عندي إذا كان بمعنى في ظني ورأيي كان خبر مبتدأ محذوف أي هو في ظني ورأيي هكذا، والجملة عليه مستأنفة تقرر أن ما ذكره رأي مستقر هو عليه، قال في الكشف: وهذا هو الوجه، والمراد بهذا العلم قيل علم التوراة فإنه كان أعلم بني إسرائيل بها، وقال أبو سليمان الداراني: علم التجارة ووجوه
Kendisine nasihat edenlere cevap vererek { قالَ } “Dedi ki”: { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } “Bu [servet] bana ancak bendeki bir ilim sayesinde verildi”. Sanki onların “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi” sözlerini reddetmek istemektedir; zira bu söz, Allah Teâlâ'nın o malları ve hazineleri onun tarafından hiçbir sebep ve hak ediş olmaksızın kendisine lütfettiğini bildirmektedir. Sözün özü, sahip olduğu ilim sebebiyle kendisine verilen şeyleri hak ettiği iddiasıdır. Çoğu irap alimine göre { عَلى عِلْمٍ } ifadesi, “ûtîtühü”deki merfu zamirden hâl konumundadır ve fiil bununla kayıtlanarak [nimeti] vermenin illetine ve onu hak ediş şekline işaret edilmiştir; yani “Bana ancak bir ilim üzereyken verildi” demektir. “Alâ” edatının ta'liliyye (sebep bildiren) olması ve car-mecrûrun “ûtîtü”ye müteallik lağv zarf olması da caiz görülmüştür; sanki “Bir ilimden dolayı bana verildi” denilmiş gibidir. { عِنْدِي } ise “ilim” için sıfat konumundadır ve murat “sizde olmayan, bana has bir ilim sayesinde” demektir. “Ûtîtü”ye müteallik olması da caiz görülmüştür; bu takdirde manası “benim zannıma ve görüşüme göre” şeklinde olur; nitekim “Falan hükmün helal olması Ebû Hanîfe -aleyhirrahme- nezdindedir (görüşündedir)” denilmesi gibidir. el-Keşşâf'ta, “ındî” ifadesinin “benim zannıma ve görüşüme göre” manasında olduğunda hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olduğuna delalet eden bir zahir bulunmaktadır; yani “O, benim zannıma ve görüşüme göre böyledir” takdirindedir. Buna göre cümle istînâfiyye olup zikrettiği şeyin kendisinin üzerinde bulunduğu yerleşik bir görüş olduğunu pekiştirir. el-Keşf'te şöyle demiştir: “Uygun olan vecih de budur.” Bu ilimle ne kastedildiği hususunda: Tevrat ilmi olduğu söylenmiştir; zira o, İsrâiloğulları içinde onu en iyi bilendi. Ebû Süleymân ed-Dârânî: Ticaret ve kazanç yolları
المكاسب، وقال ابن المسيب: علم الكيمياء، وكان موسى ﵇ يعلم ذلك فأفاد يوشع بن نون ثلثه وكالب بن يوفنا ثلثه وقارون ثلثه فخدعهما قارون حتى أضاف علمهما إلى علمه فكان يأخذ الرصاص والنحاس فيجعلهما ذهبا، وقيل: علم الله تعالى موسى ﵇ علم الكيمياء فعلمه موسى أخته فعلمته أخته قارون، وروي عن ابن عباس تخصيصه بعلم صنعة الذهب، وقيل: علم استخراج الكنوز والدفائن، وعن ابن زيد أن المراد بالعلم علم الله تعالى وأن المعنى أوتيته على علم من الله تعالى وتخصيص من لدنه سبحانه قصدني به، وعِنْدِي عليه بمعنى في ظني ورأيي، وقيل: العلم بمعنى المعلوم مثله في قوله تعالى: وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ [البقرة: ٢٥٥] وإلى ذلك يشير ما روي عن مقاتل أنه قال أي على خير علمه الله تعالى عندي وتفسيره بعلم الكيمياء شائع فيما بين أهلها، وفي مجمع البيان حكايته عن الكلبي أيضا، وأنكره الزجاج وقال: إنه لا يصح لأن علم الكيمياء باطل لا حقيقة له، وتعقبه الطيبي بأنه لعله كان من قبيل المعجز، وتعقب بأنه ليس بسديد وإلا لما تمكن قارون منه، وإنكار الكيمياء وهو لفظ يوناني معناه الحيلة أو عبراني وأصله كيم يه بمعنى أنه من الله تعالى أو فارسي وأصله كي ميا بمعنى متى يجيء على سبيل الاستبعاد غلب على تحصيل النقدين بطريق مخصوص مما لم يختص بالزجاج بل أنكرها جماعة أجلة وقالوا بعدم إمكانها، وذهب آخرون إلى خلاف ذلك. وإذا أردت نبذة من الكلام في ذلك فاستمع لما يتلى عليك. ذكر بعض المحققين أن مبنى الكلام في هذه الصناعة عند الحكماء على حال المعادن السبعة المنطرقة وهي الذهب والفضة والرصاص والقزدير والنحاس والحديد والخارصيني هل هي مختلفات بالفصول فيكون كل منها نوعا غير النوع الآخر أو هي مختلفات بالخواص والكيفيات فقط فتكون كلها أصنافا لنوع واحد فالذي ذهب إليه المعلم أبو نصر الفارابي وتابعه عليه حكماء الأندلس أنها نوع واحد وأن اختلافها بالكيفيات من الرطوبة واليبوسة واللين والصلابة والألوان نحو الصفرة والبياض والسواد وهي كلها أصناف لذلك النوع الواحد وبني على ذلك إمكان انقلاب بعضها إلى بعض بتبدل الأعراض بفعل الطبيعة أو بالصنعة. وقد حكى أبو بكر بن الصائغ المعروف بابن باجة في بعض تصانيفه عن المعلم المذكور أنه قال: قد بين أرسطو في كتبه في المعادن أن صناعة الكيمياء داخلة تحت الإمكان إلا أنها من الممكن الذي يعسر وجوده بالفعل اللهم إلا أن يتفق قرائن يسهل بها الوجود وذلك أنه فحص عنها أولا على طريق الجدل فأثبتها بقياس وأبطلها بقياس على عادته فيما يكثر عناده من الأوضاع ثم أثبتها أخيرا بقياس ألفه من مقدمتين بينهما في أول الكتاب، الأولى أن الفلزات واحدة بالنوع والاختلاف الذي بينها ليس في ماهياتها وإنما هو في أعراضها فبعضه في أعراضها الذاتية وبعضه في أعراضها العرضية، والثانية أن كل شيئين تحت نوع واحد اختلفا بعرض فإنه يمكن انتقال كل منهما إلى الآخر فإن كان العرض ذاتيا عسر الانتقال وإن كل مفارقا
ilmidir, demiştir. İbnü'l-Müseyyeb: Kimya ilmidir, demiştir. Mûsâ aleyhisselâm bunu biliyordu; üçte birini Yûşa' b. Nûn'a, üçte birini Kâlib b. Yûfennâ'ya ve üçte birini de Kārûn'a öğretti. Kārûn her ikisini de kandırarak onların ilmini kendi ilmine kattı; kurşun ve bakırı alır, onları altına dönüştürürdü. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a kimya ilmini öğretti; Mûsâ onu kız kardeşine, kız kardeşi de Kārûn'a öğretti. İbn Abbâs'tan bunun altın yapma sanatına has olduğu da rivayet edilmiştir. Denildi ki: [O], hazineleri ve defineleri çıkarma ilmidir. İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre ise ilimden maksat Allah Teâlâ'nın ilmidir ve mana şudur: “Bana, Allah Teâlâ'nın bir ilmi ve O Sübhânehu'nun beni kastettiği katından bir tahsis üzere verildi.” Buna göre { عِنْدِي } ifadesi “benim zannıma ve görüşüme göre” demektir. Denildi ki: İlim, malum (bilinen şey) manasındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar” [Bakara 255] ayetinde de böyledir. Mukātil'den rivayet edilen: “Yani Allah Teâlâ'nın katımda bildiği bir hayır üzere” sözü de buna işaret etmektedir. Bunun kimya ilmiyle tefsir edilmesi kimyacılar arasında yaygındır. Mecmeu'l-Beyân'da bunun Kelbî'den de rivayet edildiği aktarılmıştır. Zeccâc ise bunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: “Bu sahih değildir; çünkü kimya ilmi batıldır, bir hakikati yoktur.” Tîbî buna karşı: “Belki de bu mucize kabilindendi” demiştir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: “Bu isabetli değildir; aksi takdirde Kārûn buna muktedir olamazdı.” Yunanca hile manasına gelen yahut İbranice olup aslı Allah Teâlâ'dandır manasındaki “kîm yeh” olan veya Farsça olup aslı uzak görme yoluyla “ne zaman gelir” manasındaki “kî miyâ”dan gelen ve iki nakdi (altın ve gümüşü) özel bir yolla elde etmeye galip gelen bir lafız olan kimyanın inkârı sadece Zeccâc'a has değildir; bilakis ileri gelen bir grup alim onu inkâr etmiş ve imkânsız olduğunu söylemiş, diğerleri ise bunun aksini savunmuştur. Bu konudaki sözlerden bir özet istersen sana okunacak olanlara kulak ver: Bazı muhakkikler şöyle zikretmiştir: Hükemâya göre bu sanattaki sözün temeli, dövülüp işlenebilen yedi madenin -ki bunlar altın, gümüş, kurşun, kalay, bakır, demir ve çinkodur- fasıllarıyla mı farklı oldukları -ki bu takdirde her biri diğerinden ayrı bir tür olur-, yoksa sadece hâssaları ve keyfiyetleriyle mi farklı oldukları -ki bu takdirde hepsi tek bir türün fertleri olur- meselesine dayanır. el-Muallim Ebû Nasr el-Fârâbî'nin benimsediği ve Endülüs hükemâsının da ona tabi olduğu görüş; bunların tek bir tür olduğu, aralarındaki farklılığın ise ıslaklık, kuruluk, yumuşaklık, sertlik ve sarılık, beyazlık ve siyahlık gibi renkler kabilinden keyfiyetlerden kaynaklandığı ve bunların hepsinin o tek türün çeşitleri olduğudur. Bunun üzerine de tabiatın fiiliyle veya sanatla arazların değişmesi suretiyle bazısının bazısına dönüşmesinin mümkün olduğu hükmü bina edilmiştir. İbn Bâcce olarak bilinen Ebû Bekr b. es-Sâiğ bazı eserlerinde mezkûr Muallim'den naklen şöyle demiştir: “Aristoteles madenler hakkındaki kitaplarında kimya sanatının imkân dahilinde olduğunu, ancak bilfiil meydana gelmesi güç olan bir mümkün olduğunu, meğerki meydana gelmesini kolaylaştıracak karineler denk gele, açıklamıştır. Zira o, önce cedel yoluyla bunu incelemiş; inatçı görüşlerin çoğunda olduğu gibi mutat üzere bir kıyasla onu ispat edip diğer bir kıyasla iptal etmiş, sonra kitabın başında açıkladığı iki mukaddimeden oluşturduğu bir kıyasla nihai olarak onu ispat etmiştir. Birincisi: Madenler tür bakımından birdir ve aralarındaki fark mahiyetlerinde değil arazlarındadır; bazısı zâtî arazlarında, bazısı ise ârızî arazlarındadır. İkincisi: Tek bir tür altında yer alan ve bir araz ile farklılaşan her iki şeyin birinden diğerine dönüşmesi mümkündür; eğer araz zâtî ise intikal güç olur, eğer mufârık (ayrılabilir)
سهل الانتقال والعسر في هذه الصناعة إنما هو لاختلاف أكثر هذه الجواهر في أعراضها الذاتية ويشبه أن يكون الاختلاف الذي بين الذهب والفضة يسيرا جدا اهـ، والذي ذهب إليه الشيخ أبو علي بن سينا وتابعه عليه حكماء المشرق أنها مختلفة بالفصول وأنها أنواع متباينة وبنى على ذلك إنكار هذه الصناعة واستحالة وجودها لأن الفصل لا سبيل بالصناعة إليه وإنما يخلقه خالق الأشياء ومقدرها وهو الله ﷿، وهذا ما حكاه ابن خلدون عنه، وقال الإمام في المباحث المشرقية في الفصل الثامن من القسم الرابع منها: الشيخ سلم إمكان أن يصبغ النحاس بصبغ الفضة والفضة بصبغ الذهب وأن يزال عن الرصاص أكثر ما فيه من النقص، فإما أن يكون الفصل المنوع يسلب أو يكسى، قال: فلم يظهر لي إمكانه بعد، إذ هذه
dönüşümü kolaydır. Bu sanattaki zorluk ise ancak bu cevherlerin çoğunun zâtî arazlarındaki farklılıktan ileri gelmektedir. Altın ile gümüş arasındaki farkın çok az olması muhtemel görünmektedir [söz burada bitti].” Şeyh Ebû Alî b. Sînâ'nın benimsediği ve Doğulu filozofların da bu hususta kendisine tâbi olduğu görüşe göre ise bunlar fasılları (ayırıcı nitelikleri) bakımından farklıdır ve birbirine zıt türlerdir. [İbn Sînâ] bu sanatı inkâr etmeyi ve onun varlığının imkânsızlığını buna dayandırmıştır; çünkü fasla sanat yoluyla ulaşmak mümkün değildir, onu ancak her şeyin yaratıcısı ve takdir edicisi olan Allah azze ve celle yaratır. İbn Haldûn'un ondan naklettiği budur. el-İmâm [Fahreddîn er-Râzî], el-Mebâhisü'l-Meşrikıyye'nin dördüncü kısmının sekizinci faslında şöyle demiştir: “Şeyh [İbn Sînâ], bakırın gümüş rengiyle, gümüşün de altın rengiyle boyanmasının ve kurşundaki kusurların çoğunun giderilmesinin mümkün olduğunu kabul etmiştir; tür oluşturan faslın soyulması veya giydirilmesi konusuna gelince; [İbn Sînâ] şöyle demiştir: ‘Bunun imkânı bana henüz açıkça belli olmamıştır; zira bu
الأمور المحسوسة تشبه أن لا تكون الفصول التي بها تصير هذه الأجساد أنواعا بل هي أعراض ولوازم وفصولها مجهولة وإذا كان الشيء مجهولا كيف يمكن قصد إيجاده وإفنائه اهـ.
hissedilen şeyler, bu cisimlerin kendisiyle tür haline geldiği fasıllar olmamaya benzemektedir; bilakis bunlar arazlar ve lâzımlardır, fasılları ise meçhuldür. Bir şey meçhul olunca onu var etmeyi veya yok etmeyi kastetmek nasıl mümkün olur?”
وغلطه الطغرائي وهو من أكابر أهل هذه الصناعة وله فيها عدة كتب ورد عليه بأن التدبير والعلاج ليس في تخليق الفصل وإبداعه وإنما هو في إعداد المادة لقبول خاصة والفصل يأتي من بعد الإعداد من لدن خالقه وبارئه جل شأنه وعظمت قدرته كما يفيض سبحانه النور على الأجسام بالصقل ولا حاجة بنا في ذلك إلى تصوره ومعرفته، وإذا كنا قد عثرنا على تخليق بعض الحيوانات مثل العقرب من التراب والتبن، والحية من الشعر وغير ذلك فما المانع من العثور على مثل ذلك في المعادن وهذا كله بالصناعة وهي إنما موضوعها المادة فيعدها التدبير والعلاج إلى قبول تلك الفصول لا أكثر، فنحن نحاول مثل ذلك في الذهب والفضة فنتخذ مادة نصفها للتدبير بعد أن يكون فيها استعداد أول لقبول صورة الذهب والفضة ثم نحاولها بالعلاج إلى أن يتم فيها الاستعداد لقبول فصلهما اهـ بمعناه وهو رد صحيح فيما يظهر، وقال الإمام بعد ذكره ما سمعت من كلام الشيخ: هو ليس بقوي لأنا نشاهد من الترياق آثارا وأفعالا مخصوصة فإما أن لا نثبت له صورة ترياقية بل نقول إن الأفعال الترياقية حاصلة من ذلك المزاج لا من صورة أخرى جاز أيضا أن يقال صفرة الذهب ورزانته حاصلتان مما فيه من المزاج لا من صورة مقومة فحينئذ لا يكون للذهب فصل منوع إلا مجرد الصفرة والرزانة ولكنهما معلومتان فأمكن أن تقصد إزالتهما واتخاذهما فبطل ما قاله الشيخ. وأما إذا أثبتنا صورة مقومة له فنقول لا شك بأنا لا نعقل من تلك الصورة إلا أنها حقيقة تقتضي الأفعال المخصوصة الصادرة عن الترياق فإما أن يكون هذا القدر من العلم يكفي في قصد الإيجاد والإبطال أو لا يكفي فإن لم يكف وجب أن لا يمكننا اتخاذ الترياق وإن كفى فهو في مسألتنا أيضا حاصل لأنا نعلم من الصورة الذهبية أنها ماهية تقتضي الذوب والصفرة والرزانة ويجاب أيضا بأنا وإن كنا لا نعلم الصورة المقومة على التفصيل إلا أنا نعلم الأعراض التي تلائمها والتي لا تلائمها ونعلم أن العرض الغير الملائم إذا اشتد في المادة بطلت الصورة مثل الصورة المائية فإنا نعلم أن الحرارة لا تلائمها وإن كنا لا نعلم ماهيتها على التفصيل فلذلك يمكننا أن نبطل الصورة المائية وأن نكسبها، أما الإبطال فبتسخين الماء وأما الاكتساب فبتبريد الهواء فكذلك في مسألتنا واحتج قوم من الفلاسفة على امتناعها بأمور: أولها، أن الطبيعة إنما تعمل هذه الأجساد من عناصر مجهولة عندنا ولتلك العناصر مقادير معينة مجهولة عندنا أيضا ولكيفيات تلك العناصر مراتب معلومة وهي مجهولة عندنا ولتمام الفعل والانفعال زمان معين مجهول عندنا، ومع الجهل بكل ذلك كيف يمكننا عمل هذه الأجساد، وثانيها: أن الجوهر الصابغ إما أن يكون أصبر على النار من المصبوغ أو يكون المصبوغ أصبر أو يتساويان فإن كان الصابغ أصبر وجب أن يفنى المصبوغ ويبقى الصابغ بعد فنائه وإن كان المصبوغ أصبر وجب أن يبقى بعد فناء الصابغ وإن تساويا في الصبر على النار فهما من نوع واحد لاستوائهما في الصبر على النار فليس أحدهما بالصابغية والآخر بالمصبوغية أولى من العكس، وثالثها: أنه لو كان بالصناعة مثلا لما كان بالطبيعة لكن التالي باطل، أما أولا: فلأنا لم نجد له شبيها، وأما ثانيا: فلأنه لو جاز أن يوجد بالصناعة ما يحصل بالطبيعة لجاز أن يحصل بالطبيعة ما يحصل بالصناعة حتى يوجد سيف أو سرير بالطبيعة، ولما ثبت امتناع التالي ثبت امتناع المقدم، ورابعها: أن لهذه الأجساد أماكن طبيعية هي معادنها وهي لها بمنزلة الأرحام للحيوان فمن جوز تولدها في غير تلك المعادن كان كمن جوز تولد الحيوانات في غير الأرحام. وأجاب الإمام عن الأول بأنه منقوض بصناعة الطب.
Bu sanatın önde gelenlerinden olan ve bu hususta birçok eseri bulunan et-Tuğrâî onu yanılgıda bularak şöyle reddetmiştir: “Tedbir ve amel faslı yaratmak ve yoktan var etmekte değil, ancak maddeyi bir hassayı kabul etmeye hazırlamaktadır. Fasıl ise hazırlıktan sonra -O'nun şanı yüce ve kudreti büyük olan- Yaratıcısı ve Varedicisi katından gelir; nitekim O Sübhânehu, cilalamak suretiyle cisimlere nuru akıtır. Bu hususta bizim onu tasavvur etmemize ve bilmemize ihtiyaç yoktur. Topraktan ve samandan akrep, kıldan yılan ve benzeri bazı canlıların yaratılışına muttali olmuşsak, madenlerde de benzerine muttali olmaya ne engel vardır? Bunların hepsi sanatladır; sanatın konusu ise sadece maddedir ve tedbir ile amel maddeyi o fasılları kabul etmeye hazırlar, bundan fazlası değil. Biz de altın ve gümüşte benzerini deneriz; altın ve gümüş suretini kabule dair onda bir ilk istidat bulunduktan sonra tedbire uygun bir madde alırız, sonra onda onların faslını kabule dair istidat tamamlanıncaya kadar onu ameliye ile işlemeye çalışırız.” İmam [Râzî], Şeyh'in işittiğin sözünü zikrettikten sonra şöyle demiştir: “Bu güçlü değildir; zira biz tiryaktan birtakım hususi tesirler ve fiiller müşahede ediyoruz. Şu halde tiryaka bir tiryakî suret ispat etmeyip 'Tiryakî fiiller başka bir suretten değil, o mizaçtan meydana gelmektedir' dersek; altının sarılığı ve ağırlığının da kurucu bir suretten değil onda bulunan mizaçtan meydana geldiğini söylemek caiz olur. O takdirde altının sırf sarılık ve ağırlıktan başka türleştiren bir faslı olmaz. Bunlar ise bilinen şeylerdir; dolayısıyla onları gidermeyi veya edinmeyi kastetmek mümkün olur ve Şeyh'in dediği batıl olur. Şayet onun için kurucu bir suret ispat edersek şöyle deriz: Şüphe yok ki biz o suretten sadece tiryaktan sadır olan hususi fiilleri gerektiren bir hakikat anlarız. Şu halde bu kadarlık bir bilgi var etmeyi ve yok etmeyi kastetmede ya yeterlidir ya da yeterli değildir. Şayet yetmezse tiryak yapmamızın mümkün olmaması gerekirdi; şayet yeterse bu bizim meselemizde de mevcuttur; çünkü biz altın suretinden onun erimeyi, sarılığı ve ağırlığı gerektiren bir mahiyet olduğunu bilmekteyiz. Şöyle de cevap verilir: Biz kurucu sureti detaylı olarak bilmesek bile ona uyan ve uymayan arazları biliriz; uymayan araz maddede şiddetlenince su suretinde olduğu gibi suretin batıl olduğunu da biliriz. Zira biz mahiyetini detaylı olarak bilmesek de hararetin suya uymadığını biliriz. Bu sebeple su suretini yok etmeye ve onu kazandırmaya muktedir oluruz. Yok etmek suyu ısıtmakla, kazanmak ise havayı soğutmakla olur; meselemizde de böyledir.” Filozoflardan bir grup ise onun imkânsızlığına birtakım gerekçelerle delil getirmiştir: Birincisi: Tabiat bu cisimleri ancak bizce meçhul olan unsurlardan meydana getirir; o unsurların bizce yine meçhul olan muayyen miktarları vardır; o unsurların keyfiyetlerinin bizce meçhul olan malum mertebeleri vardır ve fiil ile infialin tamamlanması için bizce meçhul olan muayyen bir zaman vardır. Bütün bunlara dair cehalet varken bu cisimleri yapmamız nasıl mümkün olur? İkincisi: Boyayan cevher ateşe boyanandan ya daha sabırlı olur ya boyanan daha sabırlı olur ya da eşit olurlar. Şayet boyayan daha sabırlı ise boyananın yok olması ve boyayanın onun yok olmasından sonra kalması gerekir; şayet boyanan daha sabırlı ise boyayanın yok olmasından sonra kalması gerekir; ateşe sabırda eşit iseler ateşe sabırdaki eşitliklerinden ötürü tek bir türdendirler; dolayısıyla birinin boyayan diğerinin boyanan olması tersinden daha evla değildir. Üçüncüsü: Şayet sanatla meydana gelen şey tabiatla meydana gelenin benzeri olsaydı -fakat bu netice batıldır; zira ilkin: Biz onun bir benzerini bulamadık. İkincisi: Tabiatla meydana gelenin sanatla meydana gelmesi caiz olsaydı, sanatla meydana gelenin de tabiatla meydana gelmesi caiz olurdu; hatta tabiat yoluyla bir kılıç veya kerevet meydana gelirdi. Neticenin imkânsızlığı sabit olunca mukaddimenin de imkânsızlığı sabit olur-. Dördüncüsü: Bu cisimlerin madenleri olan tabii mekânları vardır ki hayvanlar için rahimler ne ise onlar için de madenler odur. Dolayısıyla bunların mezkûr madenlerin dışında oluşmasını caiz gören kimse, hayvanların rahimler dışında oluşmasını caiz gören kimse gibidir. İmam [Râzî] birinciye: Tıp sanatıyla nakzedildiği şeklinde cevap vermiştir.
وعن الثاني بأنه لا يلزم من استواء الصابغ والمصبوغ في الصبر على النار استواؤهما في الماهية لأن المختلفين قد يشتركان في بعض الصفات، وعن الثالث بأنه قد يوجد بالصناعة مثل ما يوجد بالطبيعة مثل النار الحاصلة بالقدح،
İkinciye: Boyayan ile boyananın ateşe sabırda eşit olmasından mahiyette de eşit olmaları gerekmediği şeklinde [cevap vermiştir]; zira farklı olan iki şey bazı sıfatlarda ortak olabilir. Üçüncüye: Çakmak taşından çıkan ateş gibi tabiatta bulunanın bir benzerinin bazen sanatla da bulunabileceği şeklinde [cevap vermiştir].
والنوشادر قد يتخذ من الشعير وكذلك كثير من الزاجات ثم بتقدير أن لا نجد له مثالا لا يلزم الجزم بنفيه ولا يلزم من إمكان حصول الأمر الطبيعي بالصناعة إمكان عكسه بل الأمر فيه موقوف على الدليل.
Nişadır bazen arpadan elde edilir; birçok zâc (sülfat/şap) türü de böyledir. Kaldı ki onun bir örneğini bulamadığımız varsayılsa bile onun kesinlikle yok olduğuna hükmetmek gerekmez. Tabii bir durumun sanatla meydana gelmesinin mümkün olmasından bunun tersinin de mümkün olması gerekmez; bilakis bu husustaki mesele delile bağlıdır.
وعن الرابع بأن من أراد أن يقلب النحاس فضة فهو لا يكون كالمحدث للشيء بل كالمعالج للمريض، فإن النحاس من جوهر الفضة إلا أن فيه عللا وأمراضا وكما يمكن المعالجة لا في موضع التكون فكذلك في هذا الموضع، على أن حاصل الدليل أن الذي يتكون في الجبال لا يمكن تكونه بالصناعة، وفيه وقع النزاع، وابن خلدون بعد أن ذكر كلام ابن سينا ورد الطغرائي عليه قال: لنا في الرد على أهل هذه الصناعة مأخذ آخر يتبين منه استحالة وجودها وبطلان زعمهم أجمعين، وذلك أن حاصل علاجهم أنهم بعد الوقوف على المادة المستعدة بالاستعداد الأول يجعلونها موضوعا ويحاذون في تدبيرها وعلاجها تدبير الطبيعة للجسم في المعدن حتى أحالته ذهبا أو فضة ويضاعفون القوى الفاعلة والمنفعلة ليتم في زمان أقصر لأنه تبين في موضعه أن مضاعفة قوة الفاعل تنقص من زمن فعله وتبين أن الذهب إنما يتم كونه في معدنه بعد ألف وثمانين من السنين دورة الشمس الكبرى فإذا تضاعفت القوى والكيفيات في العلاج كان زمان كونه أقصر من ذلك ضرورة على ما قلناه أو يتحرون بعلاجهم ذلك حصول صورة مزاجية لتلك المادة تصيرها كالخميرة للخبز تقلب العجين إلى ذاتها وتعمل فيه ما حصل لها من الانتفاش والهشاشة ليحسن هضمه في المعدة ويستحيل سريعا إلى الغذاء فتفعل تلك الصورة الأفاعيل المطلوبة، وذلك هو الإكسير، واعلم أن كل متكون من المولدات العنصرية لا بد فيه من اجتماع العناصر الأربعة على نسبة متفاوتة إذ لو كانت متكافئة في النسبة لما حصل امتزاجها فلا بد من الجزء الغالب على الكل، ولا بد في كل ممتزج من المولدات من حرارة غريزية هي الفاعلة لكونها الحافظة لصورته ثم كل متكون في زمان لا بد من اختلاف أطواره وانتقاله في زمن التكوين من طور إلى طور حتى ينتهي إلى غايته، وانظر شأن الإنسان في تطوره نطفة ثم علقة ثم وثم إلى نهايته ونسب الأجزاء في كل طور مختلف مقاديرها وكيفياتها وإلا لكان الطور الأول بعينه هو الآخر، وكذا الحرارة المقدرة الغريزية في كل طور مخالفة لما في الطور الآخر، فانظر إلى الذهب ما يكون في معدنه من الأطوار منذ ألف سنة وثمانين، وما ينتقل فيه من الأحوال فيحتاج صاحب الكيمياء أن يساوق فعل الطبيعة في المعدن ويحاذيه بتدبيره وعلاجه إلى أن يتم، ومن شرط الصناعة مطلقا تصور ما يقصد إليه بها، فمن الأمثال السائرة في ذلك للحكماء أول العمل آخر الفكرة وآخر الفكرة أول العمل فلا بد من تصور هذه الحالات للذهب في أحواله المتعددة ونسبها المتفاوتة في كل طور وما ينوب عنه من مقدار القوى المتضاعفة ويقوم مقامه حتى يحاذي بذلك فعل الطبيعة في المعدن أو يعد لبعض المواد صورة مزاجية تكون كصورة الخميرة للخبز وتفعل في هذه المادة بالمناسبة لقواها ومقاديرها.
Dördüncüye ise şöyle cevap verilmiştir: Bakırı gümüşe dönüştürmek isteyen kimse bir şeyi yoktan var eden gibi değil, hastayı tedavi eden hekim gibidir; zira bakır gümüş cevherindendir, ancak onda birtakım illetler ve hastalıklar vardır. Tedavi oluşum mahallinin dışında mümkün olduğu gibi bu mahalde de mümkündür. Kaldı ki delilin özü, dağlarda oluşan şeyin sanatla oluşmasının mümkün olamayacağıdır; ihtilaf da zaten bunda vuku bulmuştur. İbn Haldûn, İbn Sînâ'nın sözünü ve Tuğrâî'nin ona reddiyesini zikrettikten sonra şöyle demiştir: “Bu sanat ehline reddiye sadedinde bizim, onun varlığının imkânsızlığını ve hepsinin iddialarının batıllığını ortaya koyan başka bir dayanağımız vardır. Şöyle ki: Onların ameliyelerinin özü şudur: İlk istidatla müstaid olan maddeye vakıf olduktan sonra onu konu edinirler; onu tedbir ve ıslah etmede, tabiatın madendeki cismi nihayetinde altın veya gümüşe dönüştürünceye kadar yaptığı tedbiri taklit ederler ve daha kısa bir zamanda tamamlansın diye fail ve münfail kuvvetleri katlarlar. Zira failin kuvvetinin katlanmasının onun fiil zamanını kısalttığı kendi yerinde beyan edilmiştir. Altının madeninde oluşumunun ancak güneşin büyük devri olan bin seksen yıl sonra tamamlandığı açıklanmıştır; tedavi esnasında kuvvetler ve keyfiyetler katlandığında, oluşum zamanı söylediğimiz üzere zaruri olarak bundan daha kısa olur. Yahut onlar bu tedavileriyle o madde için, onu ekmeğin mayası gibi kılan bir mizaç sureti elde etmeyi amaçlarlar; maya hamuru kendi zâtına dönüştürür ve midede sindirimi kolay olsun ve hızla gıdaya dönüşsün diye onda meydana gelen kabarma ve gevşekliği hamurda gerçekleştirir; böylece o suret talep edilen fiilleri yapar ki bu da iksirdir. Bil ki unsurlardan doğan her varlıkta mutlaka dört unsurun farklı oranlarda birleşmesi gerekir; zira oran bakımından eşit olsalardı imtizaçları gerçekleşmezdi; dolayısıyla bütüne galip gelen bir cüz mutlaka bulunmalıdır. Doğan varlıklardan her mürekkepte, onun suretini koruyan ve fail olan fıtrî bir hararet mutlaka bulunmalıdır. Sonra belirli bir zamanda meydana gelen her varlıkta, gayesine ulaşıncaya kadar tekvin zamanında tavırdan tavıra geçmesi ve durumlarının farklılaşması kaçınılmazdır. İnsanın nutfe, sonra alaka ve sonuna kadar olan tavırlarındaki durumuna bak; her tavırdaki cüzlerin oranlarının miktarları ve keyfiyetleri farklıdır, aksi takdirde birinci tavır ile son tavır tamamen aynı olurdu. Aynı şekilde her tavırdaki takdir edilmiş fıtrî hararet de diğer tavırdakinden farklıdır. Bin seksen yıldan beri madeninde altının hangi tavırlardan geçtiğine ve hangi hallerden hallere intikal ettiğine bak; kimyacının madendeki tabiatın fiilini adım adım takip etmesi ve tamamlanıncaya kadar tedbiri ve ameliyesiyle ona denk gelmesi gerekir. Mutlak olarak sanatın şartlarından biri de onunla hedeflenen şeyin tasavvur edilmesidir. Bu konuda hükemânın yaygın darbımesellerinden biri: 'İşin başı fikrin sonudur, fikrin sonu işin başıdır.' Dolayısıyla altının bu müteaddit hallerini, her tavırdaki farklı oranlarını, katlanan kuvvetlerin miktarından onun yerine geçip kaim olacak şeyleri tasavvur etmek gerekir ki böylece madendeki tabiatın fiiline muvazi davranılabilsin yahut bazı maddeler için ekmeğin maya sureti gibi olacak ve bu maddede onun kuvvetlerine ve miktarlarına uygun olarak tesir edecek bir mizaç sureti hazırlanabilsin.
وهذه كلها إنما يحصرها العلم المحيط وهو علمه ﷿، والعلوم البشرية قاصرة عن ذلك، وإنما حال من يدعي حصوله على الذهب بهذه الصناعة بمثابة من يدعي صنعة تخليق الإنسان من المني ونحن إذا سلمنا الإحاطة بأجزائه ونسبه وأطواره وكيفية تخليقه في رحمه وعلم ذلك علما محصلا لتفاصيله حتى لا يشذ من ذلك شيء عن علمه سلمنا له تخليق هذا الإنسان وأنى له ذلك. والحاصل أن الفعل الصناعي على ما يقتضيه كلامهم مسبوق بتصورات أحوال الطبيعة المعدنية التي تقصد مساواتها ومحاذاتها، وفعل المادة ذات القوى فيها على التفصيل وتلك الأحوال لا نهاية لها والعلم البشري عاجز عما دونها، فقصد تصيير النحاس ذهبا كقصد تخليق إنسان أو حيوان أو نبات، وهذا أوثق ما علمته من البراهين الدالة على الاستحالة، وليست الاستحالة فيه من جهة الفصول ولا من جهة الطبيعة وإنما هي من تعذر الإحاطة وقصور البشر عنها، وما ذكره ابن سينا بمعزل عن ذلك، ولذلك وجه آخر في
Bütün bunları ise ancak [her şeyi] kuşatıcı olan ilim ihata eder ki o da O'nun -celle ve alâ- ilmidir; beşerî ilimler bundan kāsırdır. Bu sanatla altın elde ettiğini iddia eden kimsenin durumu, meniden insan yaratma sanatını iddia eden kimsenin durumu gibidir. Şayet biz onun cüzlerini, oranlarını, tavırlarını, rahimde yaratılış keyfiyetini kuşattığını ve ilminden hiçbir şey kaçmayacak şekilde detaylarını elde eden bir ilimle bunu bildiğini kabul etsek, onun bu insanı yaratmasını da kabul ederdik; fakat buna ulaşmak onun için nerede? Özetle, sözlerinin gerektirdiğine göre sınaî fiil; denk gelinmesi ve taklit edilmesi hedeflenen madenî tabiatın hallerinin ve kuvvet sahibi maddenin onda detaylı olarak yaptığı fiilin tasavvurlarından sonra gelir; o hallerin ise sonu yoktur ve beşer ilmi bundan daha aşağısından bile âcizdir. Dolayısıyla bakırı altın yapmayı kastetmek, bir insan, hayvan veya bitki yaratmayı kastetmek gibidir. Benim imkânsızlığa delalet eden bildiğim en sağlam burhan budur. Bundaki imkânsızlık fasıllar cihetinden veya tabiat cihetinden değil, ancak [bilgiyi] ihata etmenin imkânsızlığından ve beşerin bundan aciz kalmasındandır. İbn Sînâ'nın zikrettiği ise bundan uzaktır. Gayesi cihetinden
الاستحالة من جهة غايته وهو أن حكمة الله تعالى في الحجرين وندرتهما أنهما عمدتا مكاسب الناس ومتمولاتهم فلو حصل عليها بالصنعة لبطلت حكمة الله تعالى في ذلك إذ يكثر وجودهما حتى لا يحصل أحد من اقتنائهما على شيء، وآخر أيضا وهو أن الطبيعة لا تترك أقرب الطرق في أفعالها وترتكب الأبعد فلو كان هذا الطريق الصناعي الذي يزعمون صحته وأنه أقرب من طريق الطبيعة في معدنها وأقل زمانا صحيحا لما تركته الطبيعة إلى طريقها الذي سلكته في تكوين الذهب والفضة وتخليصهما، وأما تشبيه الطغرائي هذا التدبير بما عثر عليه من مفردات لأمثاله في الطبيعة كالعقرب والحية وتخليقهما فأمر صحيح في ذلك أدى عليه العثور كما زعم، وأما الكيمياء فلم ينقل عن أحد من أهل العلم أنه عثر عليها ولا على طريقها وما زال منتحلوها يخبطون فيها خبط عشواء ولا يظفرون إلا بالحكايات الكاذبة ولو صح ذلك لأحد منهم لحفظه عنه ولده أو تلميذه وأصحابه وتنوقل في الأصدقاء وضمن تصديقه صحة العمل بعده إلى أن ينتشر ويبلغ إلينا أو إلى غيرنا، وأما قولهم: إن الإكسير بمثابة الخميرة وإنه مركب يحيل ما حصل فيه ويقلبه إلى ذاته فليس بشيء، لأن الخميرة إنما تقلب العجين وتعده للهضم وهو فساد والفساد في المواد سهل يقع بأيسر شيء من الأفعال والطبائع، والمطلوب من الإكسير قلب المعدن إلى ما هو أشرف منه وأعلى فهو تكوين والتكوين أصعب من الفساد فلا يقاس الإكسير على الخميرة ثم قال: وتحقيق الأمر في ذلك أن الكيمياء إن صح وجودها كما يزعم الحكماء المتكلمون فيها فليس من باب الصنائع الطبيعية ولا يتم بأمر صناعي وليس كلامهم فيها من منحى الطبيعيات إنما هو من منحى كلامهم في الأمور السحرية وسائر الخوارق، وقد ذكر مسلمة المجريطي في كتابه الغاية ما يشبه ذلك وكلامه فيها في كتاب رتبة الحكيم من هذا المنحى، وكذا كلام جابر في رسائله.
imkânsızlığına dair bir başka vecih daha vardır: O da Allah Teâlâ'nın iki taşta (altın ve gümüşte) ve bunların az bulunmasındaki hikmeti, insanların kazançlarının ve edindikleri malların dayanağı olmalarıdır. Şayet bunlar sanatla elde edilseydi, Allah Teâlâ'nın bundaki hikmeti batıl olurdu; zira varlıkları o kadar çoğalırdı ki onları elde etmekten hiç kimse bir şey kazanamazdı. Bir diğer vecih de şudur: Tabiat fiillerinde en yakın yolları bırakıp en uzağına başvurmaz. Şayet onların sahih olduğunu iddia ettikleri ve madenindeki tabiatın yolundan daha yakın ve zaman bakımından daha az olduğunu söyledikleri bu sınaî yol sahih olsaydı; tabiat, altın ve gümüşü oluşturmada ve onları arıtmada izlediği kendi yolunu bırakıp ona gitmezlik etmezdi. Tuğrâî'nin bu tedbiri akrep ve yılan ile bunların [oluşumu] gibi tabiatta benzerlerine rastlanan müfret şeylere benzetmesine gelince; bu iddia ettiği gibi muttali olunması buna götüren konularda sahih bir husustur. Kimyaya gelince; ilim ehlinden hiçbir kimsenin ona veya onun yoluna muttali olduğu nakledilmemiştir. Ona intisap edenler onda körü körüne bocalamaktan geri durmamış ve uydurma hikayelerden başka bir şey elde edememişlerdir. Şayet bu onlardan biri için sahih olsaydı; çocuğu, talebesi ve arkadaşları bunu ondan ezberler, dostlar arasında nakledilir ve kendisinden sonraki amelin sıhhati doğrulanarak nihayetinde yayılır, bize veya başkalarına ulaşırdı. Onların: 'İksir maya gibidir, o içine girdiği şeyi dönüştüren ve kendi zâtına çeviren bir mürekkeptir' sözleri ise bir hiçtir. Çünkü maya ancak hamuru dönüştürür ve onu sindirime hazırlar ki bu bir fesattır (bozulmadır); maddelerdeki fesat ise kolaydır, fiil ve tabiatlardan en basit bir şeyle vuku bulur. İksirden talep edilen ise madeni kendisinden daha şerefli ve daha üstün olana dönüştürmektir; bu ise bir tekvindir (oluşturmadır) ve tekvin fesattan daha zordur. Dolayısıyla iksir mayaya kıyas edilemez.” Sonra şöyle dedi: “Bu hususta meselenin tahkiki şudur: Şayet kimya, bu hususta konuşan hükemânın iddia ettiği gibi mevcut olması sahih ise, tabii sanatlar babından değildir ve sınaî bir amelle tamamlanmaz; onların bu husustaki sözleri tabiiyyât tarzından değil, ancak sihir ve diğer harikulade haller hakkındaki sözleri tarzındandır. Mesleme el-Mecrîtî, el-Gāye adlı kitabında buna benzer şeyler zikretmiştir; Rütbetü'l-Hakîm kitabındaki bu husustaki sözü de bu tarzdandır. Câbir'in risalelerindeki sözü de böyledir.
وبالجملة أن نيلها إن كان صحيحا فهو واقع مما وراء الصنائع والطبائع فهي إنما تكون بتأثيرات النفس وخوارق العادة كالمشيء على الماء وتخليق الطير فليست إلا معجزة أو كرامة أو سحرا، ولهذا كان كلام الحكماء فيها الغازا لا يظفر بتحقيقه إلا من خاض لجة من علوم السحر واطلع على تصرفات النفس في عالم الطبيعة، وأمور خرق العادة غير منحصرة ولا يقصد أحد إلى تحصيلها اهـ. وإلى إمكانها ذهب الإمام الرازي فقال الحق إمكانها لأن الأجساد السبعة مشتركة في أنها أجساد ذائبة صابرة على النار منطرقة وأن الذهب لم يتميز عن غيره إلا بالصفرة والرزانة أو الصورة الذهبية المفيدة لهذين العرضين إن ثبت ذلك، وما به الاختلاف لا يكون لازما لما به الاشتراك، فإذن يمكن أن تتصف جسمية النحاس بصفرة الذهب ورزانته وذلك هو المطلوب، والحق أن الكيمياء ممكنة وأنها من الصنائع الطبيعية لكن العلم بها من أقاصي العلوم الصعبة التي لا يطلع عليها إلا من أهله الله تعالى لها واختصه سبحانه من عباده وأوليائه بها وهو علم تاهت في طلبه العقول وطاشت الأحلام، وأصله من الوحي الإلهي وحصل لبعض بالتصفية وكثرة النظر مع التجربة ووصل إلى من ليس أهلا للوحي ولم يتعاط ما تعاطاه البعض بالتعلم ممن من الله تعالى به عليه، وقال أرس: وهو من أجلة أهل هذا العلم كان أوله وحيا من الله تعالى ثم درس وباد فاستخرجه من استخرجه من الكتب وقد جرت سنة الله تعالى فيمن ظفر به بكتمه إلا على من شاء الله تعالى وتواصت الحكماء على كتمه عن غير أهله بل قيل: إن الله تعالى أخذ على العقول في فطرتها المواثيق بكتمانه وصيانته والاحتراس من إذاعته وإضاعته ولذا ترى الحكماء قد ألغزوه نهاية الالغاز وأغمضوه غاية الإغماض حتى عد كلامهم من لم يعرف مرامهم حديث خرافة وحكم على قائله بالسفه والسخافة وبهذا الكتم حفظت حكمة الله تعالى التي زعمها ابن خلدون في النقدين وسقط استدلاله الذي سمعته فيما مر.
Hülasa, ona ulaşmak şayet sahih ise bu, sanatların ve tabiatların ötesinden vuku bulan bir durumdur. Dolayısıyla bu ancak nefsin tesirleri ve su üzerinde yürümek veya kuşu yaratmak gibi harikulade hallerle olur; bu da ancak mucize, keramet yahut sihirdir. Bu sebeple hükemânın bu konudaki sözü, sihir ilimlerinin derinliklerine dalan ve tabiat âleminde nefsin tasarruflarına muttali olan kimseden başkasının hakikatine eremeyeceği birer sembolden ibaret olmuştur. Âdeti aşan harikulade haller ise sınırsızdır ve hiç kimse bunları [kesbi olarak] elde etmeyi hedeflemez.” İmam er-Râzî ise bunun imkânına meyletmiş ve şöyle demiştir: “Hak olan onun imkânıdır; zira yedi cisim; eriyebilen, ateşe sabreden ve dövülüp işlenebilen cisimler olmada müşterektir. Altın ise diğerlerinden ancak sarılık ve ağırlıkla yahut bu iki arazı kazandıran altın suretiyle -şayet bu sabitse- ayrılmıştır. Farklılık sebebi olan şey, müştereklik sebebi olan şeyin ayrılmaz bir parçası (lâzımı) değildir. Dolayısıyla bakırın cismiyetinin altının sarılığı ve ağırlığı ile nitelenmesi mümkündür; matlup olan da budur.” Hak olan şu ki; kimya mümkündür ve o tabii sanatlardandır; ancak onu bilmek, Allah Teâlâ'nın kendisini buna ehil kıldığı ve kullarından ve velilerinden O Sübhânehu'nun bunu tahsis ettiği kimseden başkasının muttali olamayacağı en çetin ve en uç ilimlerdendir. O, talebinde akılların şaştığı ve zihinlerin sendelediği bir ilimdir. Aslı ilahî vahiydendir; bazılarına tasfiye, çokça nazar ve tecrübe ile hasıl olmuş; vahye ehil olmayan ve bazılarının meşgul olduğu şeylerle meşgul bulunmayan kimselere de Allah Teâlâ'nın bunu kendilerine lütfettiği kimselerden öğrenmek suretiyle ulaşmıştır. Bu ilmin ileri gelenlerinden olan Eros şöyle demiştir: “Onun başlangıcı Allah Teâlâ'dan bir vahiydi; sonra silinip yok oldu, kitaplardan çıkaranlar onu tekrar çıkardı. Allah'ın dilediği kimseden başkasına onu gizlemek konusunda Allah Teâlâ'nın sünneti carî olmuştur; hükemâ da onu ehli olmayandan gizlemeyi vasiyet etmiştir. Hatta denilmiştir ki: Allah Teâlâ akıllardan fıtratlarında onu gizleme, koruma, ifşa etmekten ve zayi etmekten sakınma hususunda kesin sözler almıştır. Bu sebeple hükemânın onu son derece sembolleştirdiğini ve gayet derecede kapalı kıldığını görürsün; öyle ki onların muradını bilmeyen kimse sözlerini hurafe masalı saymış, söyleyenin de sefih ve saçma olduğuna hükmetmiştir. Bu gizleme sayesinde İbn Haldûn'un iki nakitte (altın ve gümüşte) iddia ettiği Allah Teâlâ'nın hikmeti korunmuş ve daha önce işittiğin istidlali de sakıt olmuştur.”
وقد نص جابر بن حيان وهو إمام في هذه الصنعة وإنكار أنه كان موجودا حمق في كتابه سر الأسرار على ما قلنا
Bu sanatta bir imam olan -ve onun yaşadığını inkâr etmek ahmaklık olan- Câbir b. Hayyân, Sırru'l-Esrâr adlı kitabında dediğimiz hususu açıkça ifade ederek
حيث قال: كل حكيم وضع رمزه وكتابه على معنى مبهم من وضع الحل والإصعاد والغسل على أربع طبائع وسماها الأجساد الثقال ووصف التدابير على لفظ ومعنى مشتبه، فهو عند الحكيم مفتوح، وعند الجهلة مغلق، وربما تعدوا إلى أخذ تلك الأجساد بعينها واختبروها ولم ينتفعوا بها، وشتموا الحكماء على كتمانهم هذا العمل وإنما عمارة الدنيا بالدراهم والدنانير وإن الناس الصناع والمقاتلة لا يعملون إلا لرغبة أو رهبة فعلموا أنهم إن أفشوا هذا السر حتى يعلمه كل أحد لم يتم أمر الدنيا وخربت، ولم يعمل أحد لأحد فخرجوا من ذلك وكتموه اهـ. ثم لا يخفى أن ما ذكره ابن خلدون أولا من أن الاستحالة لعدم الإحاطة إذا ثبت أنها كانت عن وحي ليس بشيء على أن فيه ما فيه وإن لم يثبت ذلك، ومثل ذلك ما ذكره من أن الطبيعة لا تترك أقرب الطرق في أفعالها وترتكب الأبعد، لأنا نقول ما يحصل من الطبائع أيضا، فيكون لها طريقان بعيد اقتضت الحكمة أن تسلكه غالبا وقريب اقتضت الحكمة أيضا أن تسلكه نادرا بواسطة من شاء الله تعالى من عباده، وكون المنتحلين لم يزالوا يخبطون خبط عشواء إن أراد بهم أئمة هذه الصناعة كهرمس وسقراط وأفلاطون وأغاريمون وفيثاغورس، وهرقل، وفرفوريوس، ومارية، وذوسيموس، وأرس، وذو مقراط، وسفيدوس، وبليناس، ومهراريس، وجابر بن حيان، والمجريطي، وأبو بكر بن وحشية، ومحمد بن زكريا الرازي وغيرهم ممن لا يحصون كثرة فهم لم يخبطوا، ودون إثبات خبطهم خرط القتاد، وإلغازهم لنكتة صرحوا بها لا يدل على خبطهم، وإن أراد بهم من يتعاطاها من المشاقين في عصره وفي هذه الأعصار فما ذكره مسلم في أكثرهم وهو لا يطعن في إمكانها. وقد ذم الطغرائي هذا الصنف من الناس فقال في كتابه تراكيب الأنوار: إن المعلم الناصح موجود في كل صنعة إلا في هذا الفن، وكيف يرجى النصح عند قوم يسمون فيما بينهم بالحسدة وتحالفوا فيما بينهم أن لا يوضحوا هذه السرائر أبدا لا سيما في هذا الزمان الذي قد باد فيه هذا العلم جملة وصار المتعرض له والباحث عنه عند الناس مسخرة وقد عنيت برهة من الزمان أبحث عن كل من يظن أن عنده طرفا من هذا العلم فما وجدت أحدا شم له رائحة ولا عرف منه شطر كلمة، ووجدت منتحلي هذه الصنعة الشريفة بين خادع يبيع دينه ومروءته بعرض من الدنيا قليل ويتلف أموال الناس بالتجارب الصادرة عن الجهل، وبين مخدوع مأخوذ عن رشده بالأمل الخائب والطمع الكاذب والتشاغل بالباطل عن طلب المعاش الجميل والتعويل على الأماني والأكاذيب. قصارى أحدهم أن ينظر في كتب جابر وأضرابه فيأخذ بظواهر كلامهم، ويغتر بجلايا دعاويهم دون حقائق معانيهم وهم وجميع من مضى من حكماء هذه الصنعة يحذرون الناس من الاغترار بظواهر كتبهم، وينادون على أنفسهم بأنهم يرمزون ويلغزون ولا يلتفت إلى قولهم ولا يصدقون إلى آخر ما قال. وقد تفاقم الأمر في زماننا إلى ما لا تتسع العبارة لشرحه، وكون الكيمياء من تأثيرات النفوس وخوارق العادات فلا تكون إلا معجزة أو كرامة أو سحرا ليس بشيء بل هي بأسباب عادية لكنها خفية على أكثر الناس لا دخل لتأثير النفوس فيها أصلا. نعم قد يكون من النبي أو الولي ما يكون من الكيماوي من غير معاطاة تلك الأسباب فيكون ذلك كرامة أو معجزة، وكون منحى كلام بعض الحكماء فيها منحى كلامهم في الأمور السحرية لا يدل على أنها من أنواع السحر أو توابعه فإن ذلك من إلغازهم لأمرها، وقد تفننوا في الإلغاز لها وسلكوا في ذلك كل مسلك، فوضع بليناس كتابه فيها على الأفلاك والكواكب، ومنهم من تكلم عليها بالأمثال ومنهم من تكلم عليها بالحكايات التي هي أشبه شيء بالخرافات إلى غير ذلك. وبالجملة هي صنعة قل من يعرفها جدا، وأعد الاشتغال بها والتصدي لمعرفتها من كتبها من غير حكيم عارف برموزها كما يفعله جهلة المنتحلين لها اليوم محض جنون، وكون أصلها الوحي الإلهي أو نحو ذلك هو الذي يغلب على الظن، وقد أورد الطغرائي في
şöyle demiştir: “Sembolünü ve kitabını oluşturan her hakim, çözme, buharlaştırma ve yıkamayı dört tabiat üzerine koyarak müphem bir mana üzerine kurmuş ve bunlara ağır cisimler adını vermiş; tedbirleri müştebih bir lafız ve mana ile vasfetmiştir. Dolayısıyla o, hakîm nezdinde açık, cahiller nezdinde ise kapalıdır. Çoğu kez bizzat o cisimleri alıp tecrübe etmeye kalkışmış, onlardan faydalanamamış ve bu ameli gizledikleri için hükemâya küfretmişlerdir. Oysa dünyanın imarı ancak dirhemler ve dinarlarladır; sanatkar ve savaşçı insanlar ancak bir rağbet veya korkudan dolayı çalışırlar. Hakîmler bu sırrı herkes bilecek şekilde ifşa ederlerse dünya düzeninin tamamlanamayacağını, harap olacağını ve kimsenin kimse için çalışmayacağını bilmiş; bundan vazgeçerek onu gizlemişlerdir.” Sonra gizli kalmasın ki; İbn Haldûn'un ilk olarak zikrettiği, [tam] ihata edilememesi sebebiyle imkânsız olduğu iddiası, vahiy kaynaklı olduğu sabit olduğunda bir hiçtir; kaldı ki bu sabit olmasa bile o sözde eleştirilecek yönler vardır. Tabiatın fiillerinde en yakın yolları bırakıp en uzağına başvurmayacağı yönündeki sözü de böyledir; zira biz diyoruz ki: Tabiatlardan meydana gelen şey de böyledir; dolayısıyla onun iki yolu olur: Biri hikmetin çoğunlukla izlenmesini iktiza ettiği uzak yol, diğeri ise hikmetin kullarından Allah Teâlâ'nın dilediği kimse vasıtasıyla nadiren izlenmesini iktiza ettiği yakın yoldur. İntisap edenlerin sürekli körü körüne bocaladıkları iddiasına gelince: Şayet bununla Hermes, Sokrates, Eflâtun, Agathodaimon, Pisagor, Herakleios, Porphyrios, Mâriye, Zosimos, Eros, Demokritos, Stephanos, Apollonios (Bâlînâs), Mihrârîs, Câbir b. Hayyân, el-Mecrîtî, Ebû Bekr b. Vahşiyye, Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî ve sayılamayacak kadar çok olan diğer bu sanatın imamlarını kastediyorsa, onlar asla bocalamamışlardır; onların bocaladığını ispat etmek ise deveye hendek atlatmaktan daha zordur. Açıkça belirttikleri bir nükte sebebiyle sembolik konuşmaları onların bocaladıklarına delalet etmez. Şayet bununla kendi asrında ve bu asırlarda bu işle uğraşan acemileri kastediyorsa, zikrettiği şey çoğunluğu hakkında kabul edilir bir husustur, fakat bu durum onun imkânına leke sürmez. Tuğrâî bu insan sınıfını yermiş ve Terâkîbü'l-Envâr adlı kitabında şöyle demiştir: “Nasihat eden muallim bu fen hariç her sanatta mevcuttur. Kendi aralarında hasetçiler diye isimlendirilen ve bu sırları asla açıklamayacaklarına dair kendi aralarında yeminleşen bir toplulukta nasihat nasıl umulabilir? Hele ki bu ilmin tamamen yok olduğu, bu işle uğraşan ve onu araştıran kimsenin insanlar nezdinde maskara haline geldiği şu zamanda! Bir süre bu ilimden yanında bir parça bulunduğu zannedilen herkesi aramaya gayret ettim; ondan bir koku koklamış veya bir yarım kelime bilmiş tek bir kimse dahi bulamadım. Bu şerefli sanata intisap edenleri; dinini ve mürüvvetini az bir dünya metaı karşılığında satan ve cehaletten kaynaklanan tecrübelerle insanların mallarını telef eden aldatıcı ile boşa çıkan bir ümit, yalancı bir tamah, güzel maişet talebinden batılla oyalanıp uzaklaşma, kuruntulara ve yalanlara bel bağlama sebebiyle aklı başından alınmış aldanmış kimseler arasında gördüm. Onlardan birinin varacağı son nokta Câbir ve benzerlerinin kitaplarına bakıp sözlerinin zahirini almak ve manalarının hakikatlerini bırakıp açık iddialarına aldanmaktır. Oysa onlar ve bu sanatın geçmişteki bütün hükemâsı, insanları kitaplarının zahirine aldanmaktan sakındırmakta; semboller ve kapalı ifadeler kullandıklarını ilan etmekte, sözlerine [doğrudan] itibar edilmemesini ve doğrulanmamasını istemektedirler...” sözünün sonuna kadar. Bu mesele zamanımızda ifadenin açıklamaya yetmeyeceği bir dereceye varmıştır. Kimyanın nefislerin tesirlerinden ve harikulade hallerden olduğu, dolayısıyla ancak bir mucize, keramet veya sihir olabileceği iddiası bir hiçtir; bilakis o sıradan (tabii) sebeplerledir, fakat insanların çoğuna gizlidir; nefislerin tesirinin bunda hiçbir dahli yoktur. Evet, peygamberden veya veliden, o sebeplere tevessül etmeksizin kimyacının yaptığı şey sadır olabilir ki bu bir keramet veya mucize olur. Bazı hükemânın bu konudaki sözlerinin tarzının sihir meselelerindeki sözlerinin tarzında olması, onun sihir çeşitlerinden veya ona bağlı şeylerden olduğuna delalet etmez; zira bu durum onun meselesini sembolleştirmelerinden kaynaklanmaktadır. Bu konuda sembolleştirmede maharet göstermiş ve her yola başvurmuşlardır: Bâlînâs bu konudaki kitabını felekler ve yıldızlar üzerine kurmuş, onlardan kimi darbımesellerle konuşmuş, kimi de hurafelere son derece benzeyen hikayelerle konuşmuş ve daha başka yollara gitmiştir. Hülasa, o çok az kimsenin bildiği bir sanattır; sembollerini bilen bir hakîm olmaksızın sırf kitaplarından hareketle onunla meşgul olmayı ve onu öğrenmeye kalkışmayı -günümüzün cahil müntesiplerinin yaptığı gibi- katıksız bir delilik sayarım. Aslının ilahî vahiy veya benzeri bir şey olduğu zanna galip gelen görüştür. Tuğrâî,
كتبه كجامع الأسرار وغيره ما يدل على ذلك، فذكر أنه
Câmiu'l-Esrâr ve benzeri kitaplarında buna delalet eden hususlar zikretmiş ve şöyle aktarmıştır:
روي عن هرمس أنه قال: إن الله ﷿ أوحى إلى شيث بن آدم ﵉ أن ازرع الذهب في الأرض البيضاء النقية واسقه ماء الحياة
Hermes'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah celle ve alâ Âdem'in oğlu Şît'e -aleyhisselâm-: 'Altını temiz ve beyaz toprağa ek ve onu hayat suyu ile sula' diye vahyetti.”
، وقالت مارية: إني لست أقول لكم من تلقاء نفسي،
Mâriye ise şöyle demiştir: “Ben size kendiliğimden bir şey söylemiyorum;
ولكني أقول لكم ما أمر الله تعالى به نبيه موسى ﵇ وأعلمه أن الحجر النسطريس هو الذي يمسك الصبغ وقال بنسبتها إلى موسى ﵇ ذوسيموس وأرس، وذكر أرس أن العمل بها كان طوع اليهود بمصر، وكان يوسف ﵇ وهو أول من دخل مصر من بني إسرائيل يعرف ذلك فأكرمه فرعون لحكمته التي آتاه الله تعالى إياها، وذكر أيضا فصلا مرموزا فيها نسبه إلى سليمان ﵇.
ancak Allah Teâlâ'nın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'a emrettiği ve ona nastarîs taşının boyayı tutan şey olduğunu bildirdiği şeyi söylüyorum.” Zosimos ve Eros da onun Mûsâ aleyhisselâm'a nispet edildiğini söylemişlerdir. Eros, onunla amel etmenin Mısır'da Yahudilerin elinde olduğunu, İsrâiloğullarından Mısır'a ilk giren kişi olan Yûsuf aleyhisselâm'ın bunu bildiğini, Firavun'un da Allah Teâlâ'nın kendisine verdiği hikmetten ötürü ona ikramda bulunduğunu zikretmiştir. Yine Süleyman aleyhisselâm'a nispet ettiği sembolik bir fasıl da zikretmiştir.
وقال الطرسوسي في كتابه: إن الله تعالى لما أهبط آدم ﵇ من الجنة عوضه علم كل شيء وكان علم الصنعة مما علمه، وانتقل من قوم إلى قوم كما انتقلت العلوم الأخر إلى أيام هرمس الأول،
et-Tarsûsî kitabında şöyle demiştir: “Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'ı cennetten indirdiğinde, ona her şeyin ilmini bedel olarak verdi; bu sanat ilmi de ona öğrettiği şeylerdendi. Diğer ilimlerin intikal ettiği gibi o da birinci Hermes'in günlerine kadar kavimden kavme intikal etti.”
وقال أيضا: حدثونا عن محمد بن جرير الطبري بإسناد له متصل أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «زويت لي الأرض فأريت مشارقها ومغاربها وأعطيت الكبريت الأبيض والأحمر» .
Yine şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Cerîr et-Taberî'den kesintisiz bir isnadla Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edildi: «Yeryüzü benim için dürüldü; onun doğuları ve batıları bana gösterildi, bana beyaz ve kırmızı kükürt verildi.»
وروى جابر عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه في ذلك روايات كثيرة حتى أنه أسند إليه عدة من كتبه ولا أحقق قوله ولا أكذبه وأجله لموضعه من العلم والعمل عن الافتراء على الأئمة،
Câbir, Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu Teâlâ anh'tan bu hususta pek çok rivayet nakletmiş, hatta kitaplarından birkaçını ona dayandırmıştır. Ben onun sözünü ne kesin doğru kabul ederim ne de yalanlarım; ilim ve amel mevkisinden ötürü onu imamlara iftira etmekten tenzih ederim.
وروي عن أمير المؤمنين علي كرّم الله تعالى وجهه أنه سئل فقيل: له ما تقول فيما خاض الناس فيه من علم الكيمياء؟ فأطرق مليا ثم رفع رأسه ثم قال:
Müminlerin emiri Ali -kerremallâhu Teâlâ vecheh-'den rivayet edildiğine göre kendisine: “İnsanların dalıp gittiği şu kimya ilmi hakkında ne dersin?” diye soruldu. Bir süre başını öne eğdi, sonra başını kaldırıp şöyle dedi:
سألتموني عن أخت النبوة وتوأم المروة لقد كان وإنه لكائن وما من شجرة ولا مدرة ولا شيء إلا وفيه أصل وفرع أو أصل أو فرع قيل: يا أمير المؤمنين أما تعلمه؟ قال: والله تعالى أنا أعلم به من العالمين له لأنهم يتكلمون بالعلم على ظاهره دون باطنه وأنا أعلم العلم ظاهره وباطنه، قيل: فاذكر لنا منه شيئا نأخذه منك، قال: والله تعالى لولا أن النفس أمارة بالسوء لقلت: قيل: فما كان تقول؟ قال: إني أعلم أن في الزئبق الرجراج والذهب الوهاج والحديد المزعفر وزنجار النحاس الأخضر لكنوزا لا يؤتى على آخرها يلقح بعضها ببعض فتفتر عن ذهب كامن، قيل: يا أمير المؤمنين ما نعلم هذا، قال: هو ماء جامد وهواء راكد ونار حائلة وأرض سائلة قالوا ما نفقه هذا، قال: لو حل للمؤمنين من أهل الحكمة أن يكلموا الناس على غير هذا لعلمه الصبيان في المكاتب
“Bana nübüvvetin kız kardeşini ve mürüvvetin ikizini sordunuz. O vardı ve muhakkak ki olacaktır; hiçbir ağaç, hiçbir toprak parçası ve hiçbir şey yoktur ki onda bir asıl ve fer yahut bir asıl veya fer bulunmasın.” Denildi ki: “Ey müminlerin emiri, sen onu bilmez misin?” Dedi ki: “Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki ben onu bilenlerden daha iyi bilirim; çünkü onlar o ilmi batını olmaksızın zahiriyle konuşurlar, ben ise o ilmin zahirini de batınını da bilirim.” Denildi ki: “Ondan bize bir şey zikret de senden alalım.” Dedi ki: “Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki nefis kötülüğü çokça emredici olmasaydı söylerdim.” Denildi ki: “Ne diyecektin?” Dedi ki: “Ben bilirim ki titrek cıvada, parıldayan altında, safran rengi demirde ve yeşil bakır pasında sonuna ulaşılamayacak hazineler vardır; bazısı bazısıyla aşılanır da gizli altını açığa çıkarır.” Dediler ki: “Ey müminlerin emiri, biz bunu anlamıyoruz.” Dedi ki: “O donmuş bir su, durgun bir hava, değişen bir ateş ve akıcı bir topraktır.” Dediler ki: “Biz bunu kavrayamıyoruz.” Dedi ki: “Hikmet ehli müminlere insanlarla bundan başka şekilde konuşmak helal olsaydı, mekteplerdeki çocuklar bile onu bilirdi.”
اهـ كلام الطغرائي باختصار.
Tuğrâî'nin sözü kısaltılarak burada bitti.
وذكر في كتابه مفاتيح الرحمة ومصابيح الحكمة عن ستين نبيا وحكيما أنهم قالوا بحقية هذا العلم، وفي القلب من صحة هذه الأخبار شيء، والأغلب على الظن أنه لو كان في الكيمياء خبر مقبول عند المحدثين لشاع ولما أنكرها من هو من أجلتهم كشيخ الإسلام تقي الدين أحمد بن تيمية فإنه كان ينكر ثبوتها وألف رسالة في إنكارها، ولعل رد الشيخ نجم الدين ابن أبي الذر البغدادي وتزييفه ما قاله فيها كما زعم الصفدي إنما كان فيما هو من باب الاستدلالات العقلية فإن الرجل في باب النقليات مما لا يجاريه نجم الدين المذكور وأمثاله وهو في باب العقليات وإن كان جليلا أيضا إلا أنه دونه في النقليات، والمطلب دقيق حتى أن بعض من تعقد عليه الخناصر اضطرب في أمرها فأنكرها تارة وأقر بها أخرى، فهذا شيخ الحكماء ورئيسهم أبو علي بن سينا سمعت ما نقل عنه أولا، وحكي عنه الرجوع عنه، وعلى جودة ذهنه وعلو كعبه في الحكمة بأقسامها لم يقف على حقيقة عملها حتى قال الطغرائي في تراكيب الأنوار ما ينقضي عجبي من أبي علي بن سينا كيف استجاز وضع رسالة في هذا الفن فضح بها نفسه وخالف الأصول التي عنده وقصر فيها عن كثير من الحشوية الطغام المظلمة الأذهان الكليلة الأفهام.
Mefâtîhu'r-Rahme ve Mesâbîhu'l-Hikme adlı kitabında altmış peygamber ve hakîmden bu ilmin hak olduğuna dair söz nakletmiştir; bu haberlerin sıhhati hususunda kalpte bir şüphe vardır. Zanna galip gelen şudur ki; kimya hakkında muhaddisler nezdinde makbul bir haber bulunsaydı şayi olurdu ve Şeyhülislam Takıyyüddîn Ahmed b. Teymiyye gibi onların en ileri gelenlerinden biri onu inkâr etmezdi; zira o bunun sübutunu inkâr ediyor ve inkârına dair bir risale telif etmiş bulunuyordu. Şeyh Necmüddîn İbn Ebî'z-Zürr el-Bağdâdî'nin Safedî'nin iddia ettiği gibi onun oradaki sözlerini reddetmesi ve çürütmesi, akli istidlaller kabilinden olan hususlarda olsa gerektir; zira o zat (İbn Teymiyye) nakliyat babında adı geçen Necmüddîn ve benzerlerinin yetişemeyeceği bir mertebededir. Akliyat babında da her ne kadar yüce bir zat olsa da nakliyattaki derecesinin altındadır. Konu son derece dakiktir; öyle ki parmakla gösterilen bazı kimseler dahi onun meselesinde bocalayarak kimi zaman inkâr etmiş, kimi zaman ikrar etmiştir. İşte hükemânın şeyhi ve reisi Ebû Alî İbn Sînâ; ilk olarak kendisinden nakledilenleri işittin, bundan döndüğü de rivayet edilmiştir. Zihninin parlaklığına ve hikmetin bütün kısımlarındaki yüksek mevkiine rağmen onun amelinin hakikatine vâkıf olamamıştır; nitekim Tuğrâî Terâkîbü'l-Envâr'da şöyle demiştir: “Ebû Alî İbn Sînâ'nın bu fende bir risale yazmayı nasıl caiz gördüğüne şaşkınlığım bitmiyor; onunla kendini rezil etmiş, nezdindeki usule muhalefet etmiş ve onda zihinleri karanlık, anlayışları kıt pek çok Haşevî ayak takımından bile geride kalmıştır.”
وقال في جامع الأسرار: إن الشيخ أبا علي بن سينا لفرط شغفه بهذا العلم وحدسه القوي بأنه حق صنف رسالة فيه فأحسن فيما يتعلق بأصول الطبيعيات ولخفاء طريق القوم واستعمائها دونه لم يذكر في التدابير المختصة بعلمنا لفظة صحيحة ولا أشار إلى ذكر المزاج الحق والأوزان والتراكيب المكتومة والنيران وطبقاتها والآلة التي لا يتم العمل إلا بها وهي أحد الشرائط العشرة، ولم يتجاوز ما عند الحشوية من تدابير الزوابق والكباريت والدفن في زبل الخيل
Câmiu'l-Esrâr'da şöyle demiştir: “Şeyh Ebû Alî İbn Sînâ, bu ilme aşırı düşkünlüğünden ve onun hak olduğuna dair güçlü sezgisinden dolayı bu hususta bir risale telif etti; tabiiyyâtın usulüne dair hususlarda güzel yazdı. Fakat o kavmin yolunun gizliliğinden ve kendisine kapalı kalmasından ötürü, ilmimize has tedbirler hakkında tek bir sahih lafız zikretmedi; hakiki mizaca, gizlenen vezinlere ve terkiplere, ateşlere ve tabakalarına, onsuz amelin tamamlanamayacağı ve on şarttan biri olan alete hiç işaret etmedi; Haşeviyye'nin cıvalar, kükürtler ve at gübresine gömme ameliyelerinden öteye geçemedi
والتشاغل بهذه القاذورات ولولا آفة الإعجاب وحسن ظن الإنسان بعلمه وحرصه على أن لا يشذ عنه شيء من المعارف لكان من الواجب على مثله مع غزارة علمه وعلو طبقته في الأبحاث الحقيقية أن يكتفي بما عنده، ولا يتعرض لما لا يعلمه، وقد تأدى إلينا من تدابيره عن أصحابه الذين شاهدوها أنه لم يكن يعرف حقيقة علمنا، وقد رأينا بخطه من التعاليق الملتقطة من كلام جابر بن حيان، وخالد بن يزيد ما يدل أيضا على ذلك اهـ ملخصا، والكلام في هذا المطلب طويل وفيما ذكرنا كفاية لمن أحب الاطلاع على شيء مما قيل في ذلك، والله تعالى الموفق، ثم إن القول بأن المراد بالعلم في الآية علم استخراج الكنوز والدفائن يستدعي ثبوت هذا العلم، وأهل علم الحرف وعلم الطلسمات يقولون به ولهم في ذلك كلام طويل والعقل يجوز ثبوته، والله تعالى أعلم بثبوته في نفس الأمر.
ve bu pisliklerle meşgul olmaktan ileri gidemedi. Şayet kendini beğenme afeti, insanın kendi ilmine hüsnüzannı ve hiçbir bilginin kendisinden kaçmaması yönündeki hırsı olmasaydı; ilminin çokluğu ve hakiki araştırmalardaki yüksek mertebesiyle onun gibi birine düşen, elindekiyle yetinmesi ve bilmediği şeye girişmemesiydi. Bizzat şahit olan arkadaşlarından onun ameliyelerine dair bize ulaşan bilgiler, onun ilmimizin hakikatini bilmediğini göstermektedir. Câbir b. Hayyân ve Hâlid b. Yezîd'in sözlerinden derlediği kendi el yazısıyla olan talikatında da buna delalet eden şeyler gördük” [sözünün] özeti. Bu konudaki söz uzundur; zikrettiğimiz şeyler bu hususta söylenenlerin bir kısmına muttali olmak isteyen kimse için yeterlidir; muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. Sonra, ayetteki ilimden maksadın defineleri ve hazineleri çıkarma ilmi olduğu görüşü bu ilmin sübutunu gerektirir; cifr ve tılsım ilmi ehli bunu savunurlar ve bu hususta uzun sözleri vardır; akıl da bunun sübutunu caiz görür, işin hakikatinde sabit olup olmadığını ise Allah Teâlâ en iyi bilendir.
أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً تقرير لعلمه ذلك وتنبيه على خطئه في اغتراره وعلمه بذلك من التوراة أو من موسى ﵇ أو من كتب التواريخ أو من القصّاص، والقوة تحتمل القوة الحسية والمعنوية، والجمع يحتمل جمع المال وجمع الرجال، والمعنى ألم يقف على ما يفيده العلم ولم يعلم ما فعل الله تعالى بمن هو أشد منه قوة حسا أو معنى وأكثر مالا أو جماعة يحوطونه ويخدمونه حتى لا يغتر بما اغتر به، ويحتمل أن تكون الهمزة للإنكار داخلة على مقدر، وجملة أولم يعلم حالية مقررة للإنكار ودالة على انتفاء ما دخلت عليه كما في قولك: أتدعي الفقه وأنت لا تعرف شروط الصلاة، والمراد رد ادعائه العلم والتعظم به بنفي هذا العلم عنه أي أعلم ما ادعاه ولم يعلم هذا حتى يقي به نفسه مصارع الهالكين، وقيل: إن لَمْ يَعْلَمْ عطف على ذلك المقدر ونفي العلم عنه لعدم جريه على موجبه وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ الظاهر أن هذا في الآخرة وأن ضمير ذنوبهم للجرمين، وفاعل السؤال إما الله تعالى أو الملائكة ﵈، والمراد بالسؤال المنفي هنا، وكذا في قوله تعالى: فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرحمن: ٣٩] على ما قيل: سؤال الاستعلام، ونفي ذلك بالنسبة إليه ﷿ ظاهر، وبالنسبة إلى الملائكة ﵈ لأنهم مطلعون على صحائفهم أو عارفون إياهم بسيماهم كما قال سبحانه: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ [الرحمن: ٤١] .
{ أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً } “O, Allah'ın kendisinden önceki nesillerden, kuvvet bakımından kendisinden daha çetin ve yığdığı [servet] bakımından daha çok olan kimseleri helak ettiğini bilmedi mi?” Bu, onun bunu bildiğini tahrir ve aldanışındaki hatasına tenbihtir. Onun bunu bilmesi Tevrat'tan yahut Mûsâ aleyhisselâm'dan veya tarih kitaplarından yahut kıssacılardan [olmuştur]. Kuvvet, hissî ve manevî kuvvet ihtimalini taşır; toplama ise mal toplamayı ve adam toplamayı ihtiva eder. Mana şudur: İlmin ifade ettiği şeyi öğrenmedi mi; kendisini kuşatıp hizmet eden cemaat yahut mal bakımından daha çok, hissen veya manen kuvvet bakımından kendisinden daha çetin olan kimselere Allah Teâlâ'nın ne yaptığını bilmedi mi ki aldandığı şeyle aldanmasın? Hemzenin, takdir edilmiş bir ifadeye dahil olan inkâr için olması; “evelem ya'lem” cümlesinin de “Namazın şartlarını bilmediğin halde fıkıh bildiğini mi iddia ediyorsun?” sözünde olduğu gibi inkârı tekit eden ve dahil olduğu şeyin yokluğuna delalet eden bir hâl cümlesi olması da muhtemeldir. Murad; bu ilmi ondan nefyetmek suretiyle onun ilim iddiasını ve bununla büyüklük taslamasını reddetmektir; yani “İddia ettiği şeyi bildi de helak olanların düştüğü yerlerden kendisini koruyacak olan bunu bilmedi mi?” demektir. Denildi ki: “Lem ya'lem”, o takdir edilen ifadeye matuftur ve ilmin gereğine göre hareket etmediği için ilim kendisinden nefyedilmiştir. { وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “Ve suçlular günahlarından sorulmazlar”. Zahir olan, bunun ahirette olması ve “zünûbihim”deki zamirin mücrimlere ait olmasıdır. Sorma fiilinin faili ise ya Allah Teâlâ yahut meleklerdir -aleyhimüsselâm-. Burada ve Allah Teâlâ'nın: { فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cine günahından sorulmaz” [Rahmân 39] buyruğunda nefyedilen sorudan murat, denildiğine göre bilgi edinme (öğrenme) sorusudur. Bunun O'na -celle ve alâ- nispetle nefyedilmesi açıktır; meleklere -aleyhimüsselâm- nispetle ise çünkü onlar onların amel defterlerine muttalidirler veya O Sübhânehu'nun: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } “Suçlular simalarından tanınır da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar” [Rahmân 41] buyurduğu gibi onları simalarından tanırlar.
والمراد بالسؤال المثبت في قوله ﷿: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٩٢] سؤال التوبيخ والتقريع فلا تناقض بين الآيتين، وجوز أن يكون السؤال في الموضعين بمعنى والنفي والإثبات باعتبار موضعين أو زمانين، والمواقف يوم القيامة كثيرة واليوم طويل فلا تناقض أيضا، والظاهر أن الجملة غير داخلة في حيز العلم، ولعل وجه اتصالها بما قبلها أنه تعالى لما هدد قارون بذكر إهلاك من قبله من أضرابه في الدنيا أردف ذلك بما فيه تهديد كافة المجرمين بما هو أشنع وأشنع من عذاب الآخرة فإن عدم سؤال المذنب مع شدة الغضب عليه يؤذن بالإيقاع به لا محالة، وجعل الزمخشري الجملة تذييلا لما قبلها، وقيل: إن ذلك في الدنيا.
O'nun -celle ve alâ-: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız” [Hicr 92] buyruğunda ispat edilen sorudan murat ise azarlama ve kınama sorusudur; dolayısıyla iki ayet arasında çelişki yoktur. Her iki yerdeki sorunun aynı manada olması; nefiy ve ispatın iki ayrı makama veya iki ayrı zamana göre olması da caiz görülmüştür. Kıyamet günündeki duraklar pek çoktur ve o gün uzundur; binaenaleyh yine bir çelişki yoktur. Zahir olan, cümlenin ilim kapsamına dahil olmamasıdır. Kendisinden öncekine bağlanış veçhi muhtemelen şudur: Allah Teâlâ, dünyada Kārûn'u kendisinden önceki benzerlerinin helak edilişini zikrederek tehdit edince, bunun ardına ahiret azabından daha da korkunç olan şeyle bütün suçluları tehdit eden ifadeyi eklemiştir; zira kendisine karşı şiddetli bir gazap varken günahkara [hesap] sorulmaması, onun kesinlikle cezalandırılacağını bildirir. Zemahşerî bu cümleyi öncesi için bir fezleke (tezyîl) kılmıştır. Bunun dünyada olduğu da söylenmiştir.
والمراد أنه تعالى أهلك من أهلك من القرون عن علم منه سبحانه بذنوبهم فلم يحتج ﷿ إلى مسألتهم عنها، وقيل: إن ضمير ذنوبهم لمن هو أشد قوة وهو المهلك من القرون، والإفراد والجمع باعتبار اللفظ والمعنى، والمعنى ولا يسأل عن ذنوب أولئك المهلكين غيرهم ممن أجرم، ويعلم أنه لا يسأل عن ذنوبهم من لم يجرم بالأولى لما بين الصنفين من العداوة فمآل المعنى لا يسأل عن ذنوب المهلكين غيرهم ممن أجرم وممن لم يجرم، بل كل نفس بما كسبت رهينة، وكلا القولين كما ترى، وربما يختلج في ذهنك عطف هذه الجملة على جملة الاستفهام أو جعلها حالا من فاعل أهلك أو من مفعوله لكن إذا تأملت أدنى تأمل أخرجته من ذهنك وأبيت حمل كلام الله تعالى الجليل على ذلك.
Murat; Allah Teâlâ'nın geçmiş nesillerden helak ettiği kimseleri, günahlarını O Sübhânehu'nun bilmesi sebebiyle helak ettiğidir; dolayısıyla O -celle ve alâ-, onlara günahlarını sormaya ihtiyaç duymamıştır. Denildi ki: “Zünûbihim”deki zamir, kuvvet bakımından daha çetin olan ve geçmiş nesillerden helak edilen kimseye aittir; tekillik ve çoğulluk lafız ve mana itibarıyladır. Mana: O helak edilenlerin günahlarından, suç işlemiş olan başkaları sorulmaz, demektir. İki fırka arasındaki düşmanlıktan dolayı suç işlememiş olanların onların günahlarından evleviyetle sorulmayacağı bilinir; şu halde mananın varacağı netice: Helak edilenlerin günahlarından suç işlemiş olan da işlememiş olan da başkaları sorulmaz; bilakis her nefis kazandığına karşılık bir rehindir. Gördüğün gibi her iki görüş de zayıftır. Bazen zihnine bu cümlenin istifham cümlesine matuf olması yahut “ehleke” fiilinin failinden veya mefulünden hâl kılınması gelebilir; fakat en küçük bir tefekkürde bulunsan bunu zihninden çıkarır ve Allah Teâlâ'nın yüce kelamını buna hamletmekten kaçınırsın.
وقرأ أبو جعفر في رواية «ولا تسأل» بتاء الخطاب والجزم «المجرمين» بالنصب، وقرأ أبو العالية وابن سيرين وَلا تُسْئَلُ كذلك ولم ندر أنصبا المجرمين كأبي جعفر أم رفعاه كما هو في قراءة الجمهور، والظاهر الأول، وجوز صاحب اللوامح الثاني، وذكر له وجهين: الأول أن يكون ضمير ذنوبهم للمهلكين من القرون وارتفاع المجرمين بإضمار المبتدأ أي هم المجرمون، والثاني أن يكون المجرمون بدلا من ضمير ذنوبهم باعتبار أن أصله الرفع لأن إضافة ذنوب إليه بمنزلة إضافة المصدر إلى اسم الفاعل وأورد على هذا أن ذنوب جمع فإن كان جمع مصدر ففي إعماله خلاف.
Ebû Ca'fer bir rivayette hitap tası ve cezm ile «ولا تسأل» şeklinde, «المجرمين» kelimesini de nasb ile okumuştur. Ebu'l-Âliye ve İbn Sîrîn de aynı şekilde { وَلا تُسْئَلُ } şeklinde okumuşlardır; ancak “el-mücrimîn”i Ebû Ca'fer gibi mansub mu yoksa cumhurun kıraatinde olduğu gibi merfu mu okuduklarını bilmiyoruz; zahir olan birincisidir. Levâmih sahibi ikincisini de caiz görmüş ve bunun için iki vecih zikretmiştir: Birincisi; “zünûbihim”deki zamirin geçmiş nesillerden helak edilenlere ait olması ve “el-mücrimûn”un hazfedilmiş mübtedanın haberi olarak ref edilmesidir; yani “Onlar suçlulardır” takdirindedir. İkincisi; “zünûb” kelimesinin ona izafeti masdarın ism-i faile izafeti kabilinden olup aslı ref olduğu için “el-mücrimûn”un “zünûbihim”deki zamirden bedel olmasıdır. Buna karşı; “zünûb”un cem olduğu, eğer masdarın cem'i ise ameli hususunda ihtilaf bulunduğu itirazı getirilmiştir.
فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ عطف على قال وما بينهما اعتراض، وقوله تعالى: فِي زِينَتِهِ إما متعلق بخرج أو بمحذوف هو حال من فاعله أي فخرج عليهم كائنا في زينته. قال قتادة: ذكر لنا أنه خرج هو وحشمه على أربعة آلاف دابة عليهم ثياب حمر منها ألف بغلة بيضاء وعلى دوابهم قطائف الأرجوان. وقال السدي: خرج في جوار بيض على سروج من ذهب على قطف أرجوان وهن على بغال بيض عليهن ثياب حمر وحلي ذهب، وقيل: خرج على بغلة شهباء عليها الأرجوان وعليها سرج من ذهب ومعه أربعة آلاف خادم عليهم وعلى خيولهم الديباج الأحمر وعلى يمينه ثلاثمائة غلام وعلى يساره ثلاثمائة جارية بيض عليهن الحلي والديباج.
{ فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ } “Böylece kavminin karşısına çıktı”; “kāle”ye matuftur, aralarındaki ise itiraziyye (ara cümle)dir. Allah Teâlâ'nın: { فِي زِينَتِهِ } “ziyneti içinde” buyruğu ya “harace”ye yahut onun failinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani “ziyneti içinde bulunarak onların karşısına çıktı” demektir. Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre o ve maiyeti, üzerlerinde kırmızı elbiseler bulunan dört bin binek üzerinde çıktılar; bunların bini beyaz katırdı ve bineklerinin üzerinde erguvani örtüler vardı. Süddî dedi ki: Beyaz cariyeler içinde, erguvani örtüler üzerindeki altından eyerlerde çıktı; onlar da üzerlerinde kırmızı elbiseler ve altın takılar bulunan beyaz katırlar üzerindeydiler. Denildi ki: Üzerinde erguvani örtü ve altından eyer bulunan boz bir katır üzerinde, kendilerinin ve atlarının üzerinde kırmızı ipek bulunan dört bin hizmetçiyle çıktı; sağında üç yüz köle, solunda ise üzerlerinde takılar ve ipek bulunan üç yüz beyaz cariye vardı.
وأخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم أنه خرج في سبعين ألفا عليهم المعصفرات، وكان ذلك أول يوم في الأرض رئيت المعصفرات فيه، وقيل غير ذلك من الكيفيات، وكان ذلك الخروج على ما قيل يوم السبت قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ قيل كانوا جماعة من المؤمنين، وقالوا ذلك جريا على سنن الجبلة البشرية من الرغبة في السعة واليسار. وعن قتادة أنهم تمنوا ذلك ليتقربوا به إلى الله تعالى وينفقوه في سبيل الخير، ولعل إرادتهم الحياة الدنيا ليتوصلوا بها للآخرة لا لذاتها فإن إرادتها لذاتها ليست من شأن المؤمنين، وقيل:
İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den, onun üzerlerinde sarıya boyanmış elbiseler bulunan yetmiş bin kişi içinde çıktığını nakletmiştir; bu, yeryüzünde sarıya boyanmış elbiselerin görüldüğü ilk gündü. Bunlardan başka şekiller de söylenmiştir. Bu çıkışın söylendiğine göre cumartesi günü olduğu aktarılmıştır. { قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ } “Dünya hayatını arzulayanlar: 'Keşke Kārûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı!' dediler”. Bunların müminlerden bir topluluk olduğu söylenmiştir; bunu bolluk ve refaha meyletme şeklindeki beşerî fıtratın gereği olarak söylemişlerdir. Katâde'den nakledildiğine göre onlar bunu, onunla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak ve onu hayır yolunda infak etmek için temenni etmişlerdir. Onların dünya hayatını arzulamaları da bizzat kendisi için değil ahirete onunla ulaşmak için olsa gerektir; zira dünyanın bizzat kendisini arzulamak müminlerin şanından değildir. Şöyle de denilmiştir:
كانوا كفارا ومنافقين، وتمنيهم مثل ما أوتي دونه نفسه من باب الغبط ولا ضرر فيه على المشهور، وقيل: ضرره دون ضرر الحسد
Onlar kâfirler ve münafıklardı. Kendisine verilenin bizzat aynısını değil de benzerini temenni etmeleri gıpta kabilindendir ve meşhur görüşe göre bunda bir zarar yoktur. Şöyle de denilmiştir: Onun zararı hasedin zararından daha azdır;
«فقد قيل لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم هل يضر الغبط؟ فقال: لا إلا كما يضر العضاه الخبط»
«Zira Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e: 'Gıpta zarar verir mi?' diye sorulmuş, o da: 'Dikenli ağaca yapraklarını dökmek için vurmanın verdiği zarardan başkasını vermez' buyurmuştur.»
وفي الكشف الظاهر أنه نفي للضرر على أبلغ وجه فإن الشجر ربما ينتفع بالخبط فضلا عن التضرر، وفيه أنه قد يفضي إلى الضرر إشارة إلى متعلق الغبط من ديني أو دنيوي، وقائل ذلك إن كان الكفرة ففيه من ذم الحسد ما فيه إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ قال الضحاك: أي درجة عظيمة، وقيل نصيب كثير من الدنيا، والحظ البخت والسعد، ويقال: فلان ذو حظ وحظيظ ومحظوظ، والجملة تعليل لتمنيهم وتأكيد له وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أي بأحوال الدنيا والآخرة كما ينبغي ومنهم يوشع ﵇، وإنما لم يوصفوا بإرادة ثواب الآخرة تنبيها على أن العلم بأحوال النشأتين يقتضي الإعراض عن الأولى والإقبال على الأخرى حتما، وأن تمني المتمنين ليس إلا لعدم علمهم بهما كما ينبغي.
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Zahir olan, bunun zararı en beliğ şekilde nefyetmesidir; zira ağaç yapraklarının dökülmesinden zarar görmek şöyle dursun, bazen bundan fayda dahi görür. Hadiste gıptanın zarara yol açabileceğine dair bir işaret de vardır ki bu gıptanın dinî veya dünyevî mefulüne göredir. Bunu söyleyenler şayet kâfirler ise, bunda hasedin yerilmesine dair ne kadar çok şey vardır! { إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Şüphesiz o, çok büyük bir pay sahibidir”. Dahhâk: Yani büyük bir derece sahibidir, demiştir. Dünyadan bol bir nasip olduğu da söylenmiştir. Hazz; baht ve saadettir. Denilir ki: 'Falan kimse zû hazzın, hazîzun ve mahzûzundur (talihli kimsedir).' Cümle, onların temennilerini gerekçelendirmekte ve onu pekiştirmektedir. { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilenler ise dediler ki”; yani gerektiği şekilde dünya ve ahiretin hallerini bilenler -ki bunlardan biri de Yûşa' aleyhisselâm'dır-. Onların ahiret sevabını arzulayanlar olarak nitelendirilmemeleri; iki hayatın hallerini bilmenin, birincisinden yüz çevirmeyi ve diğerine yönelmeyi kesinlikle gerektirdiğine, temennide bulunanların temennisinin ise ancak her iki hayatı gerektiği gibi bilmemelerinden kaynaklandığına tenbih içindir.
وقيل المراد بالعلم: معرفة الثواب والعقاب، وقيل: معرفة التوكل، وقيل: معرفة الأخبار، وما تقدم أولى وَيْلَكُمْ دعاء بالهلاك بحسب الأصل ثم شاع استعماله في الزجر عما لا يرتضى، والمراد به هنا الزجر عن التمني وهو منصوب على المصدرية لفعل من معناه ثَوابُ اللَّهِ في الآخرة خَيْرٌ مما تتمنونه لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فلا يليق بكم أن تتمنوه غير مكتفين بثوابه ﷿، هذا على القول بأن المتمنين كانوا مؤمنين أو فآمنوا لتفوزوا بثوابه تعالى الذي هو خير من ذلك، وتقدير المفضل عليه ما تتمنوه لاقتضاء المقام إياه، ويجوز أن يقدر عاما ويدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا أي خير من الدنيا وما فيها وَلا يُلَقَّاها أي هذه المقالة أو الكلمة التي تكلم بها العلماء، والمراد بها المعنى اللغوي أو الثواب، والتأنيث باعتبار أنه بمعنى المثوبة أو الجنة المفهومة من الثواب، وقيل:
İlimden maksadın: Sevap ve azabı bilmek olduğu söylenmiştir; tevekkülü bilmek olduğu da söylenmiştir; [geçmiş] haberleri bilmek olduğu da söylenmiştir; ancak önceki açıklama daha evladır. { وَيْلَكُمْ } “Yazıklar olsun size!” Aslı itibarıyla helak ile bedduadır; sonradan razı olunmayan şeyden sakındırmada kullanımı yaygınlaşmıştır. Buradaki murat ise temenniden menetmektir; kendi manasındaki bir fiilin masdarı olarak mansubdur. { ثَوابُ اللَّهِ } “Allah'ın sevabı”; ahirette, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; temenni ettiğiniz şeyden, { لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “iman edip salih amel işleyen kimse için”; dolayısıyla O'nun -celle ve alâ- sevabıyla yetinmeyip onu temenni etmeniz size yakışmaz. Bu, temennide bulunanların mümin olduğu görüşüne göredir; yahut “İman edin ki Allah Teâlâ'nın bundan daha hayırlı olan sevabına kavuşasınız” takdirindedir. Üstün tutulan şeyin (mufaddalun aleyh) “temenni ettiğiniz şey” olarak takdir edilmesi makamın bunu iktiza etmesindendir. Genel takdir edilmesi ve zikredilen şeyin öncelikle buna dahil olması da caizdir; yani “Dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır” demektir. { وَلا يُلَقَّاها } “Buna ise kavuşturulmaz”; yani alimlerin söylediği bu söze veya kelimeye -murat lügat manasıdır-; yahut sevaba [kavuşturulmaz], müennes kılınması “mesûbe” manasında olması veya sevaptan anlaşılan cennet itibarıyladır. Şöyle de denilmiştir:
الإيمان والعمل الصالح، والتأنيث والإفراد باعتبار أنهما بمعنى السيرة أو الطريقة، ومعنى تلقيها إما فهمها أو التوفيق للعمل بها إِلَّا الصَّابِرُونَ على الطاعات وعن المعاصي والشهوات، ولعل المراد بالصابرين على القول الأخير في مرجع الضمير المتصفون بالصبر في علم الله تعالى فتدبر فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ.
İman ve salih ameldir; müennes ve tekil kılınması bunların sîret veya tarikat manasında olması itibarıyladır. Ona kavuşturulmanın manası ise ya onu anlamak yahut onunla amel etmeye muvaffak kılınmaktır. { إِلَّا الصَّابِرُونَ } “başkası; ancak sabredenler [kavuşturulur]”; taatlere ve günahlardan ve şehvetlerden kaçınmaya sabredenler. Zamirin merciine dair son görüşe göre sabredenlerden murat muhtemelen Allah Teâlâ'nın ilminde sabırla nitelenen kimselerdir, iyi düşün! { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } “Nihayet onu da sarayını da yerin dibine geçirdik”.
روى ابن أبي شيبة في المصنف وابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم وصححه وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن قارون كان ابن عم موسى ﵇ وكان يتبع العلم حتى جمع علما فلم يزل في ذلك حتى بغى على موسى ﵇ وحسده، فقال موسى: إن الله تعالى أمرني أن آخذ الزكاة فأبى فقال: إن موسى ﵇ يريد أن يأكل أموالكم جاءكم بالصلاة وجاءكم بأشياء فاحتملتموها فتحتملوه أن تعطوه أموالكم، قالوا: لا نحتمل فما ترى؟ فقال لهم: أرى أن أرسل إلا بغيّ من بغايا بني إسرائيل فنرسلها إليه فترميه بأنه أرادها على نفسها فأرسلوا إليها فقالوا لها: نعطيك حكمك على أن تشهدي على موسى أنه فجر بك. قالت: نعم. فجاء قارون إلى موسى ﵇ قال: اجمع بني إسرائيل فأخبرهم بما أمرك ربك. قال: نعم فجمعهم فقالوا له: بما أمرك ربك؟ قال: أمرني أن تعبدوا الله تعالى ولا تشركوا به شيئا وأن تصلوا الرحم وكذا وكذا، وقد أمرني في الزاني إذا زنى وقد أحصن أن يرجم.
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Kārûn, Mûsâ aleyhisselâm'ın amcasının oğluydu; ilmin peşine düşerdi, nihayet pek çok ilim topladı. Mûsâ aleyhisselâm'a karşı haddi aşıp ona haset edinceye kadar bu halde devam etti. Mûsâ: “Allah Teâlâ bana zekâtı almamı emretti” deyince o kabul etmedi ve: “Mûsâ aleyhisselâm mallarınızı yemek istiyor; size namazı getirdi, başka şeyleri getirdi, bunlara katlandınız; mallarınızı ona vermeye mi katlanacaksınız?” dedi. Dediler ki: “Katlanamayız, ne dersin?” Onlara dedi ki: “Bence İsrâiloğullarının fahişelerinden bir fahişeye haber gönderelim; onu ona yollayalım da onun kendisinden murat almak istediğini iddia ederek ona iftira atsın.” Ona haber gönderdiler ve: “Mûsâ'nın seninle zina ettiğine şahitlik etmen karşılığında sana dilediğini veririz” dediler. Kadın: “Olur” dedi. Kārûn, Mûsâ aleyhisselâm'a gelip: “İsrâiloğullarını topla da Rabbinin sana ne emrettiğini onlara bildir” dedi. O da: “Olur” dedi ve onları topladı. Ona: “Rabbin sana ne emretti?” dediler. Dedi ki: “Allah Teâlâ'ya ibadet etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı, sıla-i rahmi yapmanızı ve şunları şunları emretti. Zina edip de muhsan (evli) olan kimsenin ise recmedilmesini emretti.”
قالوا: وإن كنت أنت؟ قال: نعم. قالوا: فإنك قد زنيت. قال: أنا؟ فأرسلوا إلى المرأة فجاءت، فقالوا: ما تشهدين على موسى ﵇؟ فقال لها موسى ﵇: أنشدك بالله تعالى إلا ما صدقت، فقالت: أما إذ أنشدتني بالله تعالى فإنهم دعوني وجعلوا لي جعلا على أن أقذفك بنفسي وأنا أشهد أنك بريء وأنك رسول الله فخر موسى ﵇ ساجدا يبكي فأوحى الله تعالى إليه ما يبكيك؟ قد سلطناك على الأرض فمرها تطعك فرفع رأسه فقال: خذيهم فأخذتهم إلى أعقابهم، فجعلوا يقولون: يا موسى يا موسى فقال خذيهم فأخذتهم إلى ركبهم فجعلوا يقولون يا موسى يا موسى فقال: خذيهم فغيبتهم فأوحى الله تعالى يا موسى سألك عبادي وتضرعوا إليك فلم تجبهم وعزتي لو أنهم دعوني لأجبتهم وفي بعض الروايات أنه جعل للبغيّ ألف دينار
Dediler ki: “Sen olsan bile mi?” Dedi ki: “Evet.” Dediler ki: “Muhakkak sen zina ettin.” Dedi ki: “Ben mi?” Kadına haber gönderdiler, kadın geldi. “Mûsâ aleyhisselâm hakkında neye şahitlik edersin?” dediler. Mûsâ aleyhisselâm ona: “Allah Teâlâ aşkına doğruyu söyle!” diye yemin verdi. Kadın dedi ki: “Madem bana Allah Teâlâ adına yemin verdin; onlar beni çağırdılar ve sana iftira atmam karşılığında bana bir ücret belirlediler. Ben şahitlik ederim ki sen bundan uzaksın ve sen muhakkak Allah'ın elçisisin.” Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm ağlayarak secdeye kapandı. Allah Teâlâ ona: “Seni ağlatan nedir? Seni yere musallat kıldık, ona emret sana itaat etsin” diye vahyetti. Başını kaldırdı ve: “Ey yer, onları yakala!” dedi; yer onları topuklarına kadar aldı. “Ey Mûsâ! Ey Mûsâ!” demeye başladılar. “Onları yakala!” dedi; yer onları dizlerine kadar aldı. “Ey Mûsâ! Ey Mûsâ!” demeye başladılar. “Onları yakala!” dedi ve onları tamamen yuttu. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle vahyetti: “Ey Mûsâ! Kullarım senden istediler ve sana yalvardılar da sen onlara cevap vermedin. İzzetime andolsun ki şayet Bana dua etselerdi onlara icabet ederdim.” Bazı rivayetlerde, onun fahişe için bin dinar belirlediği yer almaktadır;
، وقيل: طستا من ذهب مملوءة ذهبا،
altınla dolu altından bir leğen [belirlediği] de söylenmiştir.
وفي بعض أنه ﵇ قال في سجوده: يا رب إن كنت رسولك فاغضب لي فأوحى الله تعالى إليه مر الأرض بما شئت فإنها مطيعة لك، فقال: يا بني إسرائيل إن الله تعالى بعثني إلى قارون كما بعثني إلى فرعون فمن كان معه فليلزم ومن كان معي فليعتزل فاعتزلوا جميعا غير رجلين. ثم قال: يا أرض خذيهم فأخذتهم إلى الركب ثم إلى الأوساط ثم إلى الأعناق وهم يتضرعون إلى موسى ﵇ ويناشدونه الرحم وهو ﵇ لا يلتفت إلى قولهم لشدة غضبه ويقول خذيهم حتى انطبقت عليهم فأوحى الله تعالى يا موسى ما أفظك استغاثوا بك مرارا فلم ترحمهم أما وعزتي لو إياي دعوا مرة واحدة لوجدوني قريبا مجيبا
Bazı rivayetlerde onun -aleyhisselâm- secdesinde şöyle dediği geçer: “Ey Rabbim! Eğer Senin elçinseysen benim için gazaplan.” Allah Teâlâ da ona: “Yere dilediğini emret; zira o sana itaat edecektir” diye vahyetti. Bunun üzerine: “Ey İsrâiloğulları! Allah Teâlâ beni Firavun'a gönderdiği gibi Kārûn'a da gönderdi; kim onunla beraberse onun yanında kalsın, kim benimle beraberse ayrılsın” dedi. İki adam hariç hepsi ayrıldılar. Sonra: “Ey yer, onları yakala!” dedi; yer onları dizlerine kadar aldı, sonra bellerine kadar, sonra boyunlarına kadar aldı. Onlar Mûsâ aleyhisselâm'a yalvarıyor ve akrabalık hakkı için ona and veriyorlardı; o ise -aleyhisselâm- öfkesinin şiddetinden onların sözüne iltifat etmiyor ve “Onları yakala!” diyordu, nihayet [yer] üzerlerine kapandı. Allah Teâlâ şöyle vahyetti: “Ey Mûsâ! Ne kadar katısın! Senden defalarca yardım istediler de onlara merhamet etmedin. İzzetime andolsun ki şayet Bana bir kez dua etselerdi, beni pek yakın ve icabet edici bulurlardı.”
،
,
وفي رواية أن الله سبحانه أوحى إليه ما أشد قلبك وعزتي وجلالي لو بي استغاث لأغثته، فقال ﵇: رب غضبا لك فعلت.
Bir rivayette Allah Sübhânehu'nun ona şöyle vahyettiği geçer: “Kalbin ne kadar da katıymış! İzzetime ve celalime andolsun ki şayet benden yardım isteseydi ona yardım ederdim.” O -aleyhisselâm- da: “Rabbim, Senin için duyduğum öfkeden dolayı bunu yaptım” dedi.
ثم إن بني إسرائيل قالوا: إنما فعل موسى ﵇ به ذلك ليرثه، فدعا الله تعالى حتى خسف بداره وأمواله.
Sonra İsrâiloğulları: “Mûsâ aleyhisselâm ona bunu ancak mirasına konmak için yaptı” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ'ya dua etti, nihayet evi ve malları da yerin dibine batırıldı.
وفي بعض الأخبار أن الخسف به وبداره كان في زمان واحد، وكانت داره فيما قيل: من صفائح الذهب وجاء في عدة آثار أنه يخسف به كل يوم قامة وأنه يتجلجل في الأرض لا يبلغ قعرها إلى يوم القيامة والله تعالى أعلم بصحة ذلك، بل هو مشكل إن صح ما قاله الفلاسفة في مقدار قطر الأرض ولم يقل بأن لها حركة أصلا، وأما الخسف فلا شك في إمكانه الذاتي والوقوعي وسببه العادي مبين في محله فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ أي جماعة معينة مشتقة من فأوت قلبه إذا ميلته، وسميت الجماعة بذلك لميل بعضهم إلى بعض وهو محذوف اللام ووزنه فعة، وقال الراغب: إنه محذوف العين فوزنه فلة وأنه من الفيء وهو الرجوع لأن بعض الجماعة يرجع إلى بعض ومِنْ صلة أي فما كان
Bazı haberlerde onun ve evinin aynı anda yerin dibine batırıldığı geçer. Evinin söylendiğine göre altın levhalardan olduğu rivayet edilmiştir. Pek çok eserde onun her gün bir boy yerin dibine batırıldığı, kıyamet gününe kadar dibine ulaşamayacak şekilde yerin içinde yuvarlanıp gittiği varid olmuştur; bunun sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Hatta filozofların yerin çapı hakkındaki sözleri doğru ise ve onun hiçbir hareketi olmadığı söylenirse bu durum müşkildir. Yerin dibine batırmaya gelince; bunun zâtî ve vukūî imkânında şüphe yoktur, tabii sebebi de kendi yerinde açıklanmıştır. { فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ } “Onun hiçbir topluluğu olmadı”; yani kalbini meylettirdiğinde kullanılan “fe'evtu kalbehu” ifadesinden türetilmiş muayyen bir cemaati olmadı. Cemaat, bazısı bazısına meylettiği için bu şekilde isimlendirilmiştir; lâmu'l-fiili hazfedilmiştir ve vezni “fi'a”dır. Râgıb: Aynü'l-fiili hazfedilmiştir, vezni “fîle”dir ve rücû manasındaki “fey'”dendir; çünkü cemaatin bir kısmı diğerine döner, demiştir. “Min” zâidedir; yani
له فئة يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ بدفع العذاب عنه وَما كانَ أي بنفسه مِنَ المُنْتَصِرِينَ أي الممتنعين عن عذابه ﷿، يقال: نصره من عدوه فانتصر أي منعه فامتنع، ويحتمل أن يكون المعنى وما كان من المنتصرين بأعوانه فذكر ذلك للتأكيد وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ أي مثل مكانه ومنزلته لما تقدم من قولهم مثل ما أوتي، وجوز كون هذا على ظاهرة ومِثْلَ هناك مقحمة وليس بذاك بِالْأَمْسِ منذ زمان قريب وهو مجاز شائع، وجوز حمله على الحقيقة والجار والمجرور متعلق بتمنوا أو بمكانه، قيل: والعطف بالفاء التي تقتضي التعقيب في فَخَسَفْنا يدل عليه.
kendisine bir topluluk olmadı ki, { يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'a karşı ona yardım etsinler”; azabı ondan savarak, { وَما كانَ } “ve kendisi de olmadı”; bizzat şahsı, { مِنَ المُنْتَصِرِينَ } “kendini savunup kurtaranlardan”; yani O'nun -celle ve alâ- azabına engel olanlardan. Denilir ki: 'Onu düşmanından korudu, o da intisar etti (korundu)'; yani engelledi, o da engellendi. Mananın 'yardımcıları vasıtasıyla intisar edenlerden olmadı' şeklinde olması da muhtemeldir; tekit için böyle zikredilmiştir. { وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ } “Daha dün onun yerinde olmayı temenni edenler sabahleyin... başladılar”; yani daha önce geçen 'Kārûn'a verilenin bir benzeri' sözlerinden ötürü onun makamı ve menzilesinin bir benzerini [temenni edenler]. Bunun zahiri üzere olması ve oradaki “misl” kelimesinin zâide kılınması da caiz görülmüştür, ancak bu pek uygun değildir. { بِالْأَمْسِ } “Daha dün”; yakın bir zamandan beri demektir ve yaygın bir mecazdır. Hakikate hamledilmesi de caiz görülmüştür; car-mecrûr “temennev”e yahut “mekânehu”ya mütealliktir. Denildi ki: { فَخَسَفْنا } kelimesindeki ta'kīb (hemen ardından olmayı) gerektiren fa ile atfedilmesi de buna delalet eder.
وفي البحر دل أصبح إذا حمل على ظاهره على أن الخسف به وبداره كان ليلا وهو أفظع العذاب إذ الليل مقر الراحة والسكون، وقال بعضهم: هي بمعنى صار أي صار المتمنون.
el-Bahr'da şöyle denilmiştir: “Asbaha” zahirine hamledilirse, onun ve sarayının yerin dibine batırılmasının geceleyin olduğuna delalet eder ki bu azabın en korkuncudur; zira gece rahatlık ve sükûnet vaktidir. Bazıları şöyle demiştir: O “sâre” (oldu) manasındadır; yani temenni edenler şöyle der hale geldiler:
يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ أي يفعل كل واحد من البسط والقدر أي التضييق والقتر لا لكرامة توجب البسط ولا لهوان يوجب التضييق، ووي عند الخليل وسيبويه اسم فعل ومعناها أعجب وتكون للتحسر والتندم أيضا كما صرحوا به، وعن الخليل أن القوم ندموا فقالوا متندمين على ما سلف منهم «وي» وكل من ندم وأراد إظهار ندمه قال «وي» ولعل الأظهر إرادة التعجب بأن يكونوا تعجبوا أولا مما وقع وقالوا ثانيا كأن إلخ وكأن فيه عارية عن معنى التشبيه جيء بها للتحقيق كما قيل ذلك في قوله:
{ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ } “Şöyle diyorlardı: 'Vay be! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol veriyor ve daraltıyor!'”; yani yayma ve daraltma -yani kısma ve daraltma- fiillerinin her birini ne yaymayı gerektiren bir ikram sebebiyle ne de daraltmayı gerektiren bir horluk sebebiyle yapar. Halîl ve Sîbeveyh'e göre “vey”, fiil ismidir ve manası “şaşırıyorum” demektir; açıkça belirttikleri üzere hayıflanma ve pişmanlık için de olur. Halîl'den nakledildiğine göre kavim pişman oldu ve kendilerinden geçmiş olan şeyden ötürü pişmanlık duyarak “vey” dediler; nitekim pişman olan ve pişmanlığını izhar etmek isteyen herkes “vey” der. Zahir olan muhtemelen taaccüp irade edilmesidir; şöyle ki onlar önce vuku bulan şeye şaşırmış, sonra da “keenne...” demişlerdir. Buradaki “keenne” teşbih manasından soyutlanmıştır ve tahkik için getirilmiştir; nitekim şairin şu sözünde de böyle olduğu söylenmiştir:
وأصبح بطن مكة مقشعرا ... كأن الأرض ليس بها هشام
«Mekke'nin bağrı ürpermiş bir halde sabahladı / Sanki yeryüzünde Hişâm hiç yokmuş gibi.»
وأنشد أبو علي:
Ebû Ali şu beyti inşad etmiştir:
كأنني حين أمسي لا تكلمني ... متيم يشتهي ما ليس موجودا
«Akşamlayıp da benimle konuşmadığında ben sanki / Var olmayan bir şeyi arzulayan çılgın bir aşık gibiyim.»
وقيل: هي غير عارية عن ذلك، والمراد تشبيه الحال المطلق بما في حيزها إشارة إلى أنه لتحققه وشهرته يصلح أن يشبه به كل شيء وهو كما ترى وزعم الهمداني أن الخليل ذهب إلى أن «وي» للتندم وكأن للتعجب والمعنى ندموا متعجبين في أن الله تعالى يبسط إلخ، وفيه أن كون كأن للتعجب مما لم يعهد، وأيا ما كان فالوقف كما في البحر على (وي) والقياس كتابتها مفصولة وكتبت متصلة بالكاف لكثرة الاستعمال وقد كتبت على القياس في قول زيد بن عمرو بن نفيل:
Denildi ki: O bundan soyutlanmış değildir; buradaki maksat, mutlak durumun onun kapsamında olan şeye benzetilmesidir; bu da onun kesinliği ve şöhretinden ötürü her şeyin ona benzetilmeye elverişli olduğuna işarettir. Fakat bu [görüş], gördüğün gibidir [zayıftır]. Hemedânî, Halîl'in “vey”in pişmanlık, “keenne”nin ise taaccüp için olduğu görüşünü benimsediğini ileri sürmüştür; mana da: 'Allah Teâlâ'nın [rızkı] yaymasına şaşırarak pişman oldular...' şeklinde olur. Ne var ki “keenne”nin taaccüp için olması bilinen bir şey değildir. Her ne olursa olsun, el-Bahr'da belirtildiği üzere vakıf “vey” (وي) üzerinedir. Kıyas gereği bunun ayrı yazılması gerekirdi; ancak çok kullanıldığı için kâf harfine bitişik yazılmıştır. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şu sözünde ise kıyasa uygun olarak [ayrı] yazılmıştır:
وي كأن من يكن له نشب يح ... بب ومن يفتقر يعش عيش ضر
«Vay be! Demek ki malı mülkü olan sevilir / Fakir düşen ise darlık ve sıkıntı içinde yaşar.»
وقال الأخفش: الكاف متصلة بها وهي اسم فعل بمعنى أعجب والكاف حرف خطاب لا موضع لها من الإعراب كما قالوا في ذلك ونحوه، والوقف على ويك، وعلى ذلك جاء قول عنترة:
Ahfeş ise şöyle demiştir: Kâf ona bitişiktir ve o, “şaşırıyorum” manasında bir fiil ismidir. Kâf ise hitap harfi olup tıpkı “zâlike” ve benzerlerinde söyledikleri gibi iraptan mahalli yoktur. Vakıf da “veyk” (ويك) üzerinedir. Antere'nin şu sözü de buna binaen gelmiştir:
ولقد شفى نفسي وأبرأ سقمها ... قيل الفوارس ويك عنتر أقدم
«Süvarilerin 'Vay sana Anter, ileri atıl!' sözü / Şüphesiz gönlüme şifa verdi ve derdini iyileştirdi.»
و (أن) عنده مفتوحة الهمزة بتقدير العلم أي أعلم أن الله إلخ، وذهب الكسائي ويونس وأبو حاتم وغيرهم إلى أن أصله ويلك فخفف بحذف اللام فبقي ويك، وهي للردع والزجر والبعث على ترك ما لا يرضى، وقال أبو حيان: هي كلمة تحزن وأنشد في التحقيق قوله:
Ona göre (أن) kelimesinin hemzesi, ilim [fiili] takdiriyle meftuhtur; yani “Biliyorum ki Allah...” demektir. Kisâî, Yûnus, Ebû Hâtim ve başkaları ise bunun aslının “veylek” (ويلك) olduğu, lâm harfi hazfedilerek hafifletildiği ve geriye “veyk” (ويك) kaldığı görüşüne varmışlardır. Bu [kelime], vazgeçirme, azarlama ve razı olunmayan şeyi terk etmeye sevk etme içindir. Ebû Hayyân ise bunun bir hüzün ve hayıflanma kelimesi olduğunu söylemiş ve tahkik sadedinde şu beyti inşad etmiştir:
ألا ويك المضرة لا تدوم ... ولا يبقى على البؤس النعيم
«Bilesin ki, vay haline, zarar sürekli kalmaz / Nimet de sefalet karşısında baki kalmaz.»
والكاف على هذا في موضع جر بالإضافة، والعامل في أن فعل العلم المقدر كما سمعت أو هو بتقدير لأن على أنه بيان للسبب الذي قيل لأجله ويك، وحكى ابن قتيبة عن بعض أهل العلم أن معنى ويك رحمة لك بلغة حمير، وقال
Buna göre kâf, izafetle cer mahallindedir. “Enne”de amel eden ise işittiğin üzere takdir edilen ilim fiilidir yahut “veyk”in söylenmesine sebep olan illeti beyan etmek üzere “li-enne” (çünkü) takdirindedir. İbn Kuteybe, bazı ilim ehlinden “veyk”in Himyer lehçesinde “sana rahmet olsun / yazıklar olsun” manasına geldiğini nakletmiştir. Şöyle dedi:
الفراء: ويك في كلام العرب كقول الرجل: ألا ترى إلى صنع الله تعالى شأنه، وقال أبو زيد وفرقة معه: وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ويكأن حرف واحد بجملته وهو بمعنى ألم تر.
Ferrâ: “Veyk, Arap kelamında kişinin ‘Allah Teâlâ'nın -şânı yücedir- yaptığını görmüyor musun?’ demesi gibidir” demiştir. Ebû Zeyd ve beraberindeki bir grup -ki İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir- şöyle demişlerdir: “Veykeenne” bütünüyle tek bir harftir/kelimedir ve “görmedin mi?” manasındadır.
لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا بعدم إعطائه تعالى ما تمنيناه من إعطائنا مثل ما أعطاه قارون لَخَسَفَ بِنا أي الأرض كما خسف به أو لولا أن من الله تعالى علينا بالتجاوز عن تقصيرنا في تمنينا ذلك لخسف بنا جزاء ذلك كما خسف به جزاء ما كان عليه. وقرأ الأعمش «لولا منّ» بحذف أَنْ وهي مرادة، وروي عنه من الله برفع من والإضافة.
{ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا } “Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı”; Kārûn'a verilenin bir benzerinin bize verilmesi yönündeki temennimizi O'nun bize vermemesi suretiyle [lütfetmeseydi], { لَخَسَفَ بِنا } “bizi de yerin dibine geçirirdi”; yani ona yapıldığı gibi [bizi de] yere batırırdı. Yahut bunu temenni etmemizdeki kusurumuzu bağışlayarak Allah Teâlâ bize lütufta bulunmasaydı, onun üzerinde bulunduğu halin cezası olarak yerin dibine geçirildiği gibi, biz de bunun cezası olarak yerin dibine geçirilirdik. A'meş, kastedilmiş olmakla birlikte “en” (أَنْ) hazfiyle «Levlâ menne» şeklinde okumuştur. Ondan “mennu’llâhi” şeklinde “menn”in ref'i ve izafetiyle de rivayet edilmiştir.
وقرأ الأكثر «لخسف بنا» على البناء للمفعول وبِنا هو القائم مقام الفاعل، وجوز أن يكون ضمير المصدر أي لخسف هو أي الخسف بنا على معنى لفعل الخسف بنا، وقرأ ابن مسعود وطلحة والأعمش «لا نخسف بنا» على البناء للمفعول أيضا وبِنا أو ضمير المصدر قائم مقام الفاعل، وعنه أيضا «لتخسّف» بتاء وشد السين مبنيّا للمفعول وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ لنعمة الله تعالى أو المكذبون برسله ﵈ وبما وعدوا من ثواب الآخرة، والكلام في- ويكأن- هنا كما تقدم بيد أنه جوز هنا أن يكون لأن على بعض الاحتمالات تعليلا لمحذوف بقرينة السياق أي لأنه لا يفلح الكافرون فعل ذلك أي الخسف بقارون، واعتبار نظيره فيما سبق دون اعتبار هذا هنا، وضمير ويكأنه للشأن.
Çoğunluk, meçhul bina ile «le-husefe binâ» şeklinde okumuştur ve “binâ”, nâib-i fail makamına kaimdir. Mastarın zamiri olması da caiz görülmüştür; yani 'yerin dibine geçirme fiili bize yapılırdı' manasında 'o, yani yerin dibine geçirme bize yapılırdı' demektir. İbn Mes'ûd, Talha ve A'meş de yine meçhul bina ile «le-nuhsefe binâ» şeklinde okumuşlardır; burada da “binâ” veya mastarın zamiri nâib-i fail makamına kaimdir. Ondan ayrıca tâ harfiyle ve sîn'in şeddesiyle meçhul olarak «le-tuhussefe» şeklinde de rivayet edilmiştir. { وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Vay be! Demek ki kâfirler iflah olmazmış!”; Allah Teâlâ'nın nimetine nankörlük edenler yahut O'nun peygamberlerini aleyhimüsselâm ve vadedildikleri ahiret sevabını yalanlayanlar [iflah olmazmış]. Buradaki “veykeenne” hakkındaki söz daha önce geçtiği gibidir; şu kadar var ki burada “li-enne”, bazı ihtimallere göre siyakın karinesiyle mahzuf bir unsura ta'lîl (gerekçe) kılınması caiz görülmüştür; yani 'kâfirler iflah olmadıkları için O, bu işi yani Kārûn'u yerin dibine geçirme işini yaptı' demektir. Daha önce geçen yerde bunun bir benzerinin dikkate alınması, burada bunun dikkate alınmasından farklıdır; “veykeennehû”daki zamir ise şan zamiridir.
هذا وفي مجمع البيان أن قصة قارون متصلة بقوله تعالى: نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى [القصص: ٣] ﵇، وقيل: هي متصلة بقوله سبحانه: فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى، وقيل: لما تقدم خزي الكفار وافتضاحهم يوم القيامة ذكر تعالى عقيبه أن قارون من جملتهم وأنه يفتضح يوم القيامة كما افتضح في الدنيا، ولما ذكر سبحانه فيما تقدم قول أهل العلم ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ ذكر محل ذلك الثواب بقوله ﷿: تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ مشيرا إشارة تعظيم وتفخيم إلى ما نزل لشهرته منزلة المحسوس المشاهد كأنه قيل:
Mecmeu'l-Beyân'da Kārûn kıssasının, Allah Teâlâ'nın: { نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى } “Musa'nın haberinden sana okuyoruz” [Kasas: 3] aleyhisselâm kavline bağlı olduğu zikredilmiştir. Denildi ki: O, Yüce Allah'ın: { فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Size verilen şeyler, dünya hayatının geçimliğidir; Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır” kavline bağlıdır. Denildi ki: Daha önce kâfirlerin kıyamet günündeki rüsvaylığı ve rezil oluşları zikredilince, Allah Teâlâ bunun peşinden Kārûn'un da onlardan biri olduğunu ve dünyada rezil olduğu gibi kıyamet gününde de rezil olacağını zikretmiştir. Yüce Allah daha önce ilim ehlinin { ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ } “Allah'ın sevabı daha hayırlıdır” sözünü zikredince, { تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “İşte ahiret yurdu” kavliyle o sevabın mahallini zikretmiştir; şöhretinden ötürü gözle görülen somut bir varlık derecesine inmiş olan şeye tazim ve tefhim (yüceltme) işaretiyle işaret ederek sanki şöyle denilmiştir:
تلك التي سمعت خبرها وبلغك وصفها، والدَّارُ صفة لاسم الإشارة الواقع مبتدأ وهو يوصف بالجامد ولا حاجة إلى تقدير مضاف أي نعيم الدار كما يوهمه كلام البحر، والْآخِرَةُ صفة للدار، والمراد بها الجنة وخبر المبتدأ قوله تعالى: نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ أي غلبة وتسلطا وَلا فَساداً أي ظلما وعدوانا على العباد كدأب فرعون وقارون، وليس الموصول مخصوصا بهما، وفي إعادة لا إشارة إلى أن كلا من العلو والفساد مقصود بالنفي، وفي تعليق الموعد بترك إرادتهما لا بترك أنفسهما من مزيد تحذير منهما.
Haberini işittiğin ve vasfı sana ulaşan o yurttur. “ed-Dâr”, mübteda konumundaki işaret isminin sıfatıdır; o ise camid [kelimeyle] sıfatlanır ve el-Bahr'ın ifadesinin vehmettirdiği gibi bir muzaf takdirine -yani yurdun nimeti takdirine- ihtiyaç yoktur. “el-Âhire”, yurdun sıfatıdır; bundan murat cennettir. Mübtedanın haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ } “Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi istemeyenlere veririz”; yani üstünlük ve tahakküm kurmak istemeyenlere, { وَلا فَساداً } “ve bozgunculuk da [istemeyenlere]”; yani Firavun ve Kārûn'un âdeti olduğu üzere kullara zulüm ve düşmanlık yapmayı [istemeyenlere veririz]. İsm-i mevsul ikisine mahsus değildir. “Lâ” edatının tekrarlanmasında hem böbürlenmenin hem de bozgunculuğun bizzat nefyedilmesinin kastedildiğine işaret vardır. Vaadin bu ikisinin bizzat terkine değil de iradesinin terkine bağlanmasında ise bunlardan daha fazla sakındırma gayesi bulunmaktadır.
وأخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم عن عكرمة أنه قال: العلو في الأرض التكبر وطلب الشرف والمنزلة عند سلاطينها وملوكها والفساد العمل بالمعاصي وأخذ المال بغير حقه.
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yeryüzünde böbürlenme (ulüvv); kibirlenmek, sultanlar ve krallar katında şeref ve mevki aramaktır. Bozgunculuk (fesat) ise günahları işlemek ve haksız yere mal almaktır.
وعن الكلبي العلو الاستكبار عن الإيمان والفساد الدعاء إلى عبادة غير الله تعالى، وروي عن مقاتل تفسير العلو بما روي عن الكلبي،
Kelbî'den rivayet edildiğine göre “ulüvv”, imana karşı kibirlenmek; “fesat” ise Allah Teâlâ'dan başkasına ibadete çağırmaktır. Mukātil'den de “ulüvv”ün Kelbî'den rivayet edilen şekilde tefsir edildiği rivayet olunmuştur.
وأخرج ابن مردويه وابن عساكر عن علي كرّم الله تعالى وجهه أنه كان يمشي في الأسواق وحده وهو وال يرشد الضال ويعين الضعيف ويمر بالبقال والبياع فيفتتح عليه القرآن ويقرأ تلك الدار الآخرة إلى آخرها، ويقول:
İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh'den rivayet etmişlerdir ki o, vali olduğu halde çarşılarda tek başına yürür, yolunu şaşıranlara yol gösterir, zayıfa yardım eder, bakkala ve satıcıya uğrayıp onlara Kur'an'ı açar ve sonuna kadar “İşte ahiret yurdu...” ayetini okur ve şöyle derdi:
نزلت هذه الآية تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ إلخ، في أهل العدن والتواضع من الولاة وأهل القدرة من سائر الناس.
“Bu { تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ } vb. ayeti, yöneticilerden adalet ve tevazu ehli olanlar ile diğer insanlardan güç ve kudret sahibi kimseler hakkında inmiştir.”
وأخرج ابن مردويه عن عدي بن حاتم أنه لما دخل على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ألقى إليه وسادة فجلس على الأرض، فقال ﵊ أشهد أنك لا تبغي علوا في الأرض ولا فسادا
İbn Merdûye, Adiy b. Hâtim'den rivayet etmiştir ki o, Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiğinde, [Allah Resûlü] ona bir minder uzatıp kendisi yere oturmuştu. Bunun üzerine [Adiy] aleyhisselâm: “Şahitlik ederim ki sen yeryüzünde ne böbürlenme ne de bozgunculuk peşindesin” dedi.
فأسلم رضي الله تعالى
Ve Müslüman oldu radıyallâhu Teâlâ
عنه، وعن الفضيل أنه قرأ الآية ثم قال: ذهبت الأماني هاهنا، وعن عمر بن عبد العزيز أنه كان يرددها حتى قبض،
anh. Fudayl'dan rivayet edildiğine göre o, bu ayeti okumuş ve sonra: “Bütün boş kuruntular burada tükendi” demiştir. Ömer b. Abdilazîz'den de vefat edinceye kadar bu ayeti tekrarlayıp durduğu rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن أبي شيبة وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن علي كرّم الله تعالى وجهه أنه قال: إن الرجل ليحب أن يكون شسع نعله أجود من شسع نعل صاحبه فيدخل في هذه الآية.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: “Kişi ayakkabısının bağının arkadaşının ayakkabısının bağından daha kaliteli olmasını sever de bu ayetin kapsamına girer.”
ولعل هذا إذا أحب ذلك ليفتخر على صاحبه ويستهينه وإلا
Bu muhtemelen, kişi bunu arkadaşına karşı övünmek ve onu hakir görmek için sevdiği takdirdedir; aksi halde,
فقد روى أبو داود عن أبي هريرة أن رجلا أتى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وكان جميلا فقال: يا رسول الله إني رجل حبب إليّ الجمال وأعطيت منه ما ترى حتى ما أحب أن يفوقني أحد إما قال بشراك نعل وإما قال بشسع نعل أفمن الكبر ذلك؟ قال لا ولكن الكبر من بطر الحق وغمط الناس.
Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki güzel [görünümlü] bir adam Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben güzelliği seven bir adamım ve bana gördüğün şu [nimetler] verilmiştir; öyle ki ayakkabımın bağı hususunda dahi bir kimsenin beni geçmesini istemem. Bu kibirden midir?” dedi. [Resûlullah]: “Hayır, lakin kibir, hakkı inkâr etmek ve insanları hor görmektir” buyurdu.
وروى مسلم وأبو داود والترمذي عن ابن مسعود «أن النبي ﷺ قال لا يدخل الجنة من كان في قلبه مثقال ذرة من كبر فقال رجل: إن الرجل يحب أن يكون ثوبه حسنا، ونعله حسنا قال: إن الله تعالى جميل يحب الجمال الكبر بطر الحق وغمط الناس»
Müslim, Ebû Dâvûd ve Tirmizî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir ki: «Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: “Kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunan kimse cennete giremez.” Bir adam: “Kişi elbisesinin güzel olmasını, ayakkabısının güzel olmasını sever” dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: “Şüphesiz Allah Teâlâ güzeldir, güzelliği sever. Kibir ise hakkı inkâr etmek ve insanları hor görmektir.”»
واستدل بعض المعتزلة بالآية بناء على عموم العلو والفساد فيها على تخليد مرتكب الكبيرة في النار، وفي الكشاف ما هو ظاهر في ذلك، والتزم بعضهم في الجواب تفسير العلو والفساد بما فسرهما به الكلبي وآخر أن المراد بهما ما يكون مثل العلو والفساد اللذين كانا من فرعون وقارون. ورد بأن التذييل بقوله تعالى: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ يدل على أن العمدة هي التقوى ولا يكفي ترك العلو والفساد المقيدين.
Bazı Mutezilîler, ayetteki böbürlenme ve bozgunculuğun umumiliğine dayanarak büyük günah işleyenin ebedî cehennemde kalacağına bu ayetle delil getirmişlerdir. el-Keşşâf'ta da buna zahir olan ifadeler vardır. Bazıları cevap sadedinde böbürlenme ve bozgunculuğu Kelbî'nin tefsir ettiği şekilde tefsir etmeyi iltizam etmiş; bir başkası ise bunlardan muradın Firavun ve Kārûn'dan sâdır olan böbürlenme ve bozgunculuk gibi şeyler olduğunu söylemiştir. Buna karşı, Allah Teâlâ'nın: { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “[Hayırlı] akıbet ise takva sahiplerinindir” kavliyle yapılan fezlekenin, asıl dayanağın takva olduğuna ve bu kayıtlı böbürlenme ile bozgunculuğu terk etmenin tek başına yetmeyeceğine delalet ettiği söylenerek reddedilmiştir.
وأجيب بأن المتقي هاهنا هو المتقي من علو فرعون وفساد قارون أو من لم يكن من المؤمنين مثل فرعون في الاستكبار على الله تعالى بعدم امتثال أوامره والارتداع عن زواجره ولم يكن مثل قارون في إرادة الفساد في الأرض وإخراج كل شيء من كونه منتفعا به لا سيما نفسه فإن غاية إفسادها الامتناع من عبادة ربها لأنها خلقت للعبادة فإذا امتنع عنها خرجت عن كونها منتفعا بها وليس معنى المتقي إلا ذلك. وتعقبه صاحب الكشف بأن الأول تقييد بلا دليل والثاني هو الذي يسعى له المعتزلي، وقال الفاضل الخفاجي: إما أن يراد بالعاقبة المحمودة على وجه الكمال أو يراد بالمتقي المتقي ما لا يرضاه الله تعالى مثل حال قارون بقرينة المقام، والنصوص الدالة على أن غير الكفار لا يخلد في النار فلا وجه للقول بأن ذلك تقييد بلا دليل مع أن مبنى الاستدلال على أن اللام للتخصيص وهو ممنوع، وقال بعض في الجواب على تقدير إرادة العموم في علوا وفسادا: إن المراد من جعل الجنة للذين لا يريدون شيئا منهما تمكينهم منها أتم تمكين نحو قولك: جعل السلطان بلد كذا لفلان وذلك لا ينافي أن يدخلها غيرهم من مرتكب الكبيرة ويكون فيها بمنزلة دون منزلتهم، ولعله إنما دخلها بشفاعة بعض منهم، وقريب منه ما قيل: إن جعلها لهم باعتبار أنهم أهلها الأولون وملوكها السابقون وغيرهم إنما يرد عليهم وينزل بهم ويقال في قوله تعالى: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ نحو ما مر آنفا عن الخفاجي. بقي في الآية كلام آخر، وهو أن بعضهم استدل بها على عدم وجود الجنة اليوم بناء على أن معنى نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ إلخ نخلقها في المستقبل لأجلهم، وأجيب بأنه يحتمل أن يكون الجعل متعديا إلى مفعولين ثانيهما لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ إلخ فيصير المعنى نجعلها كائنة وحاصلة لهم في الزمان المستقبل فتفيد الآية أن جعلها كائنة لهم غير حاصل الآن لا جعلها نفسها وهو محل النزاع، ودفع بأن المتبادر من جعل الدار كائنة لزيد تمكينه وعدم منعه من التمكن فيها سواء حصل له التمكن فيها أو لم يحصل، فمعنى نَجْعَلُها لِلَّذِينَ إلخ تمكنهم في الاستقبال من التمكن فيها، ولا يخفى ركاكته لأن التمكين من التمكن فيها لازم لوجودها غير منفك عنها على ما يدل عليه قوله تعالى: أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ فلا يمكن أن تكون نفس الجنة الآن ويكون جعلها كائنة لهم في الاستقبال، وحمل الجعل على التمكن بالفعل والتمكين من التمكن وإن كان لازما لوجود الجنة لكن التمكن فيها
Buna şöyle cevap verilmiştir: Buradaki takva sahibi; Firavun'un böbürlenmesinden ve Kārûn'un bozgunculuğundan sakınan yahut müminlerden olup da Allah Teâlâ'nın emirlerini tutmayıp yasaklarından kaçınmayarak O'na karşı kibirlenme hususunda Firavun gibi olmayan ve yeryüzünde bozgunculuk istemek ve başta nefsi olmak üzere her şeyi faydalanılır olmaktan çıkarmak hususunda Kārûn gibi olmayan kimsedir. Zira nefsin en büyük ifsâdı, Rabbine ibadetten kaçınmasıdır; çünkü o ibadet için yaratılmıştır. İbadetten kaçındığı zaman faydalanılır olmaktan çıkar; takva sahibinin manası da bundan ibarettir. el-Keşf sahibi bunu taakkup ederek birincisinin delilsiz bir takyit olduğunu, ikincisinin ise bizzat Mutezilînin ulaşmak istediği netice olduğunu söylemiştir. Fâzıl Hafâcî ise şöyle demiştir: Ya kamil manada övgüye layık akıbet kastedilmiştir ya da takva sahibinden murat, makamın karinesiyle ve kâfirler dışındakilerin cehennemde ebedî kalmayacağına delalet eden nasslarla, Kārûn'un durumu gibi Allah Teâlâ'nın razı olmadığı şeylerden sakınan kimsedir. Dolayısıyla bunun delilsiz bir takyit olduğunu söylemenin bir veçhi yoktur; kaldı ki istidlalin temeli lâm'ın tahsis için olmasına dayanmaktadır ki bu da men edilmiştir [kabul edilmez]. Bazıları ise “ulüvven ve fesâden” ifadelerinde umumiyetin irade edildiği takdire göre cevap sadedinde şöyle demiştir: Cennetin bu iki şeyden hiçbirini istemeyenlere kılınmasından murat, onların cennete tam manasıyla yerleştirilmesidir; tıpkı senin “Sultan falan beldeyi falana kıldı/tahsis etti” demen gibi. Bu durum, büyük günah işleyen diğer kimselerin oraya girmesine ve orada onların derecesinden daha aşağı bir mertebede bulunmasına engel teşkil etmez. Belki de onlar oraya bunlardan birinin şefaatiyle girmişlerdir. Buna yakın bir diğer görüşe göre cennetin onlara kılınması, onların cennetin asıl ehli ve öncü melikleri olmaları, başkalarının ise ancak onların yanına varıp onlara misafir olmaları itibarıyladır. Allah Teâlâ'nın { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } kavli hakkında da az önce Hafâcî'den nakledilen sözün benzeri söylenir. Ayette başka bir kelam daha kalmıştır: Bazıları { نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ } vb. kavlinin manasının “onlar için gelecekte yaratırız” olduğu esasına dayanarak cennetin bugün mevcut olmadığına bu ayetle istidlal etmişlerdir. Buna, kılmanın (ce'l) iki mef'ûle müteaddi olması ve ikincisinin { لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ } vb. olması ihtimaliyle cevap verilmiştir; böylece mana “onu gelecekte onlar için var ve hazır kılarız” şeklini alır. Bu durumda ayet, cennetin bizzat var kılınmasının değil -ki ihtilaf konusu olan budur-, onlar için var ve hazır kılınmasının şu anda gerçekleşmemiş olduğunu ifade eder. Buna karşı, evin Zeyd için kılınmasından ilk anlaşılan şeyin, fiilen orada yerleşmesi gerçekleşsin veya gerçekleşmesin, ona imkân tanınması ve yerleşmesine engel olunmaması olduğu; dolayısıyla { نَجْعَلُها لِلَّذِينَ } kavlinin manasının “gelecekte onlara orada yerleşme imkânı tanırız” demek olduğu söylenerek reddedilmiştir. Bunun tutarsızlığı gizli değildir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri için hazırlanmıştır” kavlinin delalet ettiği üzere, orada yerleşme imkânı verilmesi onun varlığının ayrılmaz bir lazımıdır. Dolayısıyla şu anda cennetin kendisinin var olması, fakat onlar için var kılınmasının gelecekte olması mümkün değildir. Ce'l (kılma) fiilinin fiilî yerleşmeye hamledilmesi ve yerleşme imkânının her ne kadar cennetin varlığının lazımı olsa da orada
بالفعل غير لازم بل يكون فيما سيجيء عدول عن المتبادر فإن المتبادر من قولك: جعلك الدار لزيد تمكينه من التمكن فيها لإجعل زيد متمكنا فيها بالفعل فتدبر ذلك كله مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ بمقابلتها خَيْرٌ مِنْها ذاتا ووصفا وقدرا على ما قيل، وجوز كون خَيْرٌ واحد الخيور وليس بأفعل التفضيل ومَنْ سببية أي فله خير بسبب فعلها وهو خلاف الظاهر، وقد تقدم الكلام في ذلك وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ وضع فيه الموصول والظاهر موضع الضمير لتهجين حال المسيئين بتكرير إسناد السيئة إليهم، وفي جمع السيئات دون الحسنة قيل إشارة إلى قلة المحسنين وكثرة المسيئين، وقد يقال: إنه إشارة إلى أن ضم السيئة إلى السيئة لا يزيد جزاءها بل جزاؤها إذا انفردت مثل جزائها إذا انضم إليها غيرها وأن عدم ضم الحسنة إلى الحسنة لا يؤثر في مقابلتها بما هو خير منها، ولعل قلة المحسنين تفهم من عدم اعتبار الجمعية في مَنْ في قوله تعالى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وكثرة المسيئين تفهم من اعتبار الجمعية فيها إذ الموصول قائم مقام ضميرها في قوله تعالى: وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي إلا مثل ما كانوا يعملون فحذف المثل وأقيم مقامه ما كانوا يعملون مبالغة في المماثلة، وهذا لطف منه ﷿ إذ ضاعف الحسنة ولم يرض بزيادة جزاء السيئة مقدار ذرة، وقيل: لا حاجة إلى اعتبار المضاف فإن أعمالهم أنفسها تظهر يوم القيامة في صورة ما يعذبون به، ولا يخفى ما فيه، وفي ذكر عملوا ثانيا دون جاؤوا إشارة إلى أن ما يجزون عليه ما كان عن قصد لأن العمل يخصه كما قال الراغب، وفي التفسير الكبير للإمام الرازي في أثناء الكلام على تفسير قوله تعالى: أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ [الكهف
fiilen yerleşmenin lazım olmayıp bilakis gelecekte gerçekleşecek olması ise ilk akla gelen manadan bir sapmadır; zira senin “Evi Zeyd için kıldın” sözünden ilk anlaşılan, Zeyd'i fiilen orada yerleşmiş kılman değil, yerleşmesine imkân tanıman demektir. Bütün bunları iyi düşün. { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ } “Kim bir iyilikle gelirse, onun için [bunun] karşılığında vardır”, denildiğine göre zat, vasıf ve miktar bakımından { خَيْرٌ مِنْها } “ondan daha hayırlısı [vardır]”. “Hayr” kelimesinin ism-i tafdîl olmayıp hayır kelimelerinden biri olması ve “men”in sebebiyye ifade etmesi, yani “o iyiliği işlemesi sebebiyle onun için bir hayır vardır” manasında olması da caiz görülmüştür; fakat bu, zahire aykırıdır. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ } “Kim de bir kötülükle gelirse, o kötülükleri işleyenler cezalandırılmaz”; burada kötülük yapanların durumunu çirkin göstermek amacıyla kötülüğün onlara isnadı tekrarlanarak zamir yerine ism-i mevsul ve zahir isim konulmuştur. Hasenede tekil kullanılmasına karşılık seyyiâtın çoğul getirilmesinde, denildiğine göre iyilik yapanların azlığına ve kötülük yapanların çokluğuna işaret vardır. Yine denilebilir ki bu, kötülüğe kötülük eklenmesinin cezasını artırmayacağına, bilakis tek başına kaldığındaki cezasının ona başka bir kötülük eklendiğindeki cezasıyla aynı olduğuna; buna mukabil haseneye hasene eklenmemesinin ise onun daha hayırlısıyla karşılanmasına engel olmadığına işarettir. Belki de iyilik yapanların azlığı, Allah Teâlâ'nın { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } kavlindeki “men”de çoğulluk anlamının gözetilmemesinden; kötülük yapanların çokluğu ise Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ } kavlinde çoğulluk anlamının gözetilmesinden anlaşılır; zira ism-i mevsul onun zamiri makamına kaimdir; yani “ancak yaptıklarının misliyle [cezalandırılırlar]” demektir. Benzerlikte mübalağa gayesiyle “misl” kelimesi hazfedilmiş ve yerine “yaptıkları şeyler” ikame edilmiştir. Bu da Yüce Allah'ın bir lütfudur; zira haseneyi kat kat artırmış, seyyienin cezasının ise zerre miktarı artırılmasına razı olmamıştır. Denildi ki: Muzafın takdir edilmesine gerek yoktur; zira onların amelleri bizzat kıyamet gününde kendisiyle azap görecekleri şeyin suretinde tezahür eder; bunun ne derece [isabetli] olduğu ise gizli değildir. İkinci defasında “câû” (geldiler) yerine “amilû” (işlediler) denilmesinde, cezalandırılacakları şeyin kasıtlı yapılan şeyler olduğuna işarettir; çünkü Râgıb'ın belirttiği üzere amel kasıtlı fiile mahsustur. İmam Râzî'nin et-Tefsîru'l-Kebîr'inde, Allah Teâlâ'nın { أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ } [Kehf: 9]
: ٩] الآية أن في التعبير بجاء دون عمل بأن يقال: من عمل الحسنة فله خير منها ومن عمل السيئة إلخ دلالة على أن استحقاق الثواب أي والعقاب مستفاد من الخاتمة لا من أول العمل، ويؤكد ذلك أنه لو مضى عمره في الكفر ثم أسلم في آخر الأمر كان من أهل الثواب وبالضد، ولا يخلو عن حسن، ولعل نكتة التعبير بعملوا ثانيا تتأتى عليه أيضا.
ayetinin tefsiri esnasında geçtiğine göre, “amile” yerine “câe” tabirinin kullanılması ve 'Kim iyilik işlerse ona daha hayırlısı vardır, kim kötülük işlerse...' denilmemesi, sevap ve ceza hak edişinin amelin başından değil akıbetten (sonuçtan) elde edildiğine delalet eder. Bunu teyit eden husus şudur: Kişinin ömrü küfürle geçip sonra nihayetinde Müslüman olsa sevap ehlinden olur, aksi durumda ise tersi olur. Bu açıklama da güzeldir; ikinci defasında “amilû” tabirinin kullanılmasının nüktesi muhtemelen buna da tatbik edilebilir.
وفي قوله تعالى: فَلا يُجْزَى إلخ دون فللذين عملوا السيئات ما كانوا يعملون أو فما للذين عملوا السيئات إلا ما كانوا يعملون إشارة إلى أنه قد يحصل العفو عن العقاب، ولله تعالى در التنزيل ما أكثر أسراره، واستشكل ما تدل عليه الآية من أن جزاء السيئة مثلها بأن من كفر فمات على الكفر يعذب عذاب الأبد، وأين هو من كفر ساعة؟ وأجيب بأن أمر المماثلة مجهول لنا لا سيما على القول بنفي الحسن والقبح العقليين للأفعال، وقصارى ما نعلم أن الله تعالى جعل لكل ذنب جزاء أخبر ﷿ أنه مماثل له، وقد أخبر سبحانه أن جزاء الكفر عذاب الأبد فنؤمن به وبأنه مما تقتضيه الحكمة وما علينا إذا لم نعلم جهة المماثلة ووجه الحكمة فيه، وكذا يقال في الذنوب التي شرع الله تعالى لها حدودا في الدنيا كالزنا وشرب الخمر وقذف المحصن وحدودها التي شرعها جل شأنه لها فإنا لا نعلم وجه تخصيص كل ذنب منها بحد مخصوص من تلك الحدود المختلفة لكنا نجزم بأن ذلك لا يخلو عن الحكمة، وأجاب الإمام عن مسألة الكفر وعذاب الأبد بأن ذلك لأن الكافر كان عازما أنه لو عاش إلى الأبد لبقي على ذلك الكفر، وقيل: في وجه تعذيب الكافر أبد الآباد إن جزاء المعصية يتفاوت حسب تفاوت عظمة المعصي فكلما كان المعصي أعظم كان الجزاء أعظم، فحيث كان الكفر معصية من لا تتناهى عظمته جل شأنه كان جزاؤه غير متناه، وقياس ذلك أن يكون جزاء كل معصية كذلك إلا أنه لم يكن كذلك فيما عدا الكفر فضلا منه تعالى شأنه لمكان الإيمان، وقيل أيضا: إن كل كفر قولا كان أو فعلا يعود إلى نسبة النقص إليه ﷿ المنافي لوجوب الوجود المقتضي لوجوده سبحانه أزلا وأبدا وإذا توهم هناك زمان ممتد كان غير متناه فحيث كان الكفر مستلزما نفي وجوده تعالى شأنه فيما لا يتناهى كان جزاؤه غير متناه ولا كذلك سائر المعاصي فتدبر.
Allah Teâlâ'nın 'Kötülükleri işleyenlere ancak yaptıkları vardır' veya 'Kötülükleri işleyenlere yaptıklarından başkası yoktur' buyurmayıp { فَلا يُجْزَى } vb. buyurmasında, azabın affedilmesinin de vuku bulabileceğine işaret vardır. Allah Teâlâ'nın indirdiği Kur'an ne yücedir, sırları ne kadar da çoktur! Ayetin kötülüğün cezasının misliyle olduğuna delalet etmesi hususunda şöyle bir müşkil ileri sürülmüştür: Kâfir olup küfür üzere ölen kimse ebedî azapla cezalandırılır; peki bu, bir saatlik küfürle nasıl denk olabilir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Denklik meselesi bizim için meçhuldür; hele ki fiillerde aklî hüsün ve kubuhun nefyedildiği görüşüne göre böyledir. Bizim bileceğimiz nihai şey şudur: Allah Teâlâ her günah için bir ceza tayin etmiş ve onun buna denk olduğunu haber vermiştir. Yüce Allah küfrün cezasının ebedî azap olduğunu haber verdiğine göre biz buna ve bunun hikmetin gereği olduğuna inanırız; denkliğin cihetini ve bundaki hikmetin yönünü bilmememiz bize bir zarar vermez. Allah Teâlâ'nın dünyada zina, içki içmek ve namuslu kadına iftira etmek gibi günahlar için koyduğu hadler ve şânı yüce olan Allah'ın bunlar için meşru kıldığı cezalar hakkında da aynı şey söylenir; zira biz bu farklı cezalardan her birinin belirli bir günaha tahsis edilme hikmetini bilemeyiz, fakat bunun hikmetten hali olmadığını kesinlikle biliriz. İmam [Râzî], küfür ve ebedî azap meselesine şöyle cevap vermiştir: Bu durum, kâfirin sonsuza kadar yaşasa bile o küfür üzere kalmaya azmetmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Kâfirin ebediyen azap görmesinin gerekçesi sadedinde şöyle de denilmiştir: İsyanın cezası, kendisine isyan edilen zatın azametinin büyüklüğüne göre değişir; kendisine isyan edilen ne kadar yüce ise ceza da o kadar büyük olur. Küfür de şânı yüce olan Allah'ın -ki O'nun azameti nihayetsizdir- isyanı olduğuna göre cezası da nihayetsiz olmuştur. Bunun kıyası her günahın cezasının böyle olmasını gerektirirdi; ancak şânı yüce olan Allah'ın bir lütfu olarak, iman sebebiyle küfür dışındaki günahlarda böyle olmamıştır. Yine denildi ki: Söz veya fiil cinsinden her küfür, vâcibü'l-vücûd olmaya aykırı bir eksikliği Allah Teâlâ'ya nispet etmeye varır; bu da Yüce Allah'ın ezelî ve ebedî varlığını gerektirir. Şayet orada uzayıp giden bir zaman tasavvur edilirse o nihayetsiz olur. Dolayısıyla küfür, şânı yüce Allah'ın varlığının nihayetsiz bir zamanda nefyedilmesini gerektirdiği için cezası da nihayetsiz olmuştur; diğer günahlar ise böyle değildir. Bunu iyi düşün.
إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ أي أوجب عليك العمل به كما روي عن عطاء وعن مجاهد أي أعطاكه، وعن مقاتل وإليه ذهب الفراء وأبو عبيدة أي أنزله عليك والمعول عليه ما تقدم.
{ إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ } “Şüphesiz sana Kur'an'ı farz kılan”; Atâ'dan rivayet edildiğine göre onunla amel etmeyi sana farz kılan demektir. Mücâhid'den “onu sana veren”, Mukātil'den -ki Ferrâ ve Ebû Ubeyde de bu görüşe varmıştır- “onu sana indiren” şeklinde rivayet edilmiştir. İtimat edilen görüş ise ilkidir.
لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ أي إلى محل عظيم القدر اعتدت به وألفته على أنه من العادة لا من العود، وهو كما في صحيح البخاري، وأخرجه ابن أبي شيبة وعبد بن حميد والنسائي وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في الدلائل من طرق عن ابن عباس مكة، وروي ذلك أيضا عن مجاهد والضحاك وجوز أن يكون من العود، والمراد به مكة أيضا بناء على ما في مجمع البيان عن القتيبي أن معاد الرجل بلده لأنه يتصرف في البلاد ثم يعود إليه، وقد يقال: أطلق المعاد على مكة لأن العرب كانت تعود إليها في كل سنة لمكان البيت فيها، وهذا وعد منه ﷿ لنبيه صلّى الله تعالى عليه وسلّم وهو بمكة أنه ﵊ يهاجر منها ويعود إليها، وروي عن غير واحد أن الآية نزلت بالجحفة بعد أن خرج صلّى الله تعالى عليه وسلّم من مكة مهاجرا واشتاق إليها، ووجه ارتباطها بما تقدمها تضمنها الوعد بالعاقبة الحسنى في الدنيا كما تضمن ما قبلها الوعد بالعاقبة الحسنى في الآخرة.
{ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ } “seni mutlaka dönülecek bir yere döndürecektir”; yani avdetten (dönmekten) değil de âdetten (alışkanlıktan) türediği esasına göre, değerini bildiğin ve alıştığın kadri yüce bir mekâna [döndürecektir]. Sahîh-i Buhârî'de yer aldığı ve İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan çeşitli yollarla rivayet ettiklerine göre burası Mekke'dir. Bu durum Mücâhid ve Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. Bunun avdetten (dönüş) olması da caiz görülmüştür; bundan murat da yine Mekke'dir. Nitekim Mecmeu'l-Beyân'da Kuteybî'den nakledildiğine göre kişinin meadı kendi memleketidir; zira o beldelerde dolaşır, sonra oraya döner. Şöyle de denilebilir: Mekke'ye “meâd” denilmiştir; çünkü Araplar Kâbe'nin orada bulunması sebebiyle her sene oraya dönerlerdi. Bu, Allah Teâlâ'nın henüz Mekke'de bulunan Peygamberi sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e, oradan hicret edip sonra tekrar oraya döneceğine dair bir vaadidir. Birden fazla âlimden rivayet edildiğine göre bu ayet, Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem hicret ederek Mekke'den çıkıp orayı özlediğinde Cuhfe'de inmiştir. Ayetin kendisinden öncekilerle irtibat veçhi şudur: Kendisinden önceki ayet ahiretteki güzel akıbeti vaadi içerdiği gibi bu ayet de dünyadaki güzel akıbet vaadini içermektedir.
وقيل: إنه تعالى لما ذكر من قصة موسى ﵇ وقومه مع قارون وبغيه واستطالته عليهم وهلاكه ونصرة أهل الحق عليه ما ذكر جل شأنه هنا ما يتضمن قصة سيدنا صلوات الله تعالى وسلامه عليه وأصحابه مع قومه واستطالتهم عليه وإخراجهم إياه من مسقط رأسه ثم إعزازه ﵊ بالإعادة إلى مكة وفتحه إياها منصورا مكرما ووسط سبحانه بينهما ما هو كالتخلص من الأول إلى الثاني.
Denildi ki: Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm ve kavminin Kārûn ile olan kıssasını, onun azgınlığını, onlara üstünlük taslamasını, helakini ve hak ehlinin ona karşı zaferini zikredince; şânı yüce olan Allah burada Efendimiz'in -Allah'ın salât ve selâmı O'na ve ashabına olsun- kendi kavmiyle olan kıssasını, kavminin O'na üstünlük taslamasını, O'nu doğup büyüdüğü yerden çıkarmalarını, ardından Mekke'ye döndürülerek ve orayı muzaffer ve aziz kılınmış olarak fethederek O'nu aleyhisselâm aziz kılmasını içeren hususları zikretmiş ve ikisi arasına birinciden ikinciye bir hüsn-i tahallus (güzel bir geçiş) kabilinden olan şeyleri yerleştirmiştir.
وأخرج الحاكم في التاريخ والديلمي عن عليّ كرّم الله تعالى وجهه عن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم أنه فسر المعاد بالجنة
Hâkim Târîh'inde ve Deylemî, Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem “meâd”ı cennet olarak tefsir etmiştir.
، وأخرج تفسيره بها ابن أبي شيبة والبخاري في تاريخه وأبو يعلى وابن المنذر عن أبي سعيد الخدري وأخرجه ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والطبراني وابن مردويه عن ابن عباس، والتنكير عليه للتعظيم أيضا، ووجه ارتباط الآية بما قبلها أنها كالتصريح ببعض ما تضمنه ذلك.
Onun cennet ile tefsirini İbn Ebî Şeybe, Târîh'inde Buhârî, Ebû Ya'lâ ve İbnü'l-Münzir Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişler; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye de İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir. Kelimenin tenvinli gelişi de tazim içindir. Ayetin öncekilerle irtibat veçhi ise onun daha önce geçen hususların bir kısmının tasrihi gibi olmasıdır.
واستشكل رده ﵊ إلى الجنة من حيث إنه يقتضي سابقية كونه صلّى الله تعالى عليه وسلم فيها مع أنه ﵊ لم يكن فيها.
Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in cennette bulunmadığı halde oraya döndürülmesinin aleyhisselâm daha önce orada bulunmuş olmasını gerektirmesi cihetiyle müşkil görülmüştür.
وأجيب بالتزام السابقية المذكورة ويكفي فيها كونه صلّى الله تعالى عليه وسلّم فيها بالقوة إذ كان في ظهر آدم عليهما الصلاة والسلام حين كان فيها، وقيل: إنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم لما كان مستعدا لها من قبل كان كأنه كان فيها فالسابقية باعتبار ذلك الاستعداد على نحو ما قيل في قوله تعالى في الكفار: ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ [الصافات: ٦٨] ولا يخفى ما في كلا القولين من البعد، وقريب منهما ما قيل: إن ذلك باعتبار أنه ﵊ دخلها ليلة المعراج، وقد يقال: إن تفسيره بالجنة بيان لبعض ما يشعر به المعاد بأن يكون عبارة عن المحشر فقد صار كالحقيقة فيه لأنه ابتداء العود إلى الحياة التي كان المعاد عليها وجعله عظيما كما يشعر به التنوين لعظمة ما له صلّى الله تعالى عليه وسلّم فيه ومنه الجنة، فالمعاد بواسطة تنوينه الدال على التعظيم يشعر بالجنة لأنها الحاوية مما أعد له ﷺ من الأمور العظيمة ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، وقريب من تفسيره بالمحشر تفسيره بالآخرة كما أخرج ذلك عبد بن حميد وابن مردويه، عن أبي سعيد الخدري، وتفسيره بيوم القيامة كما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس وعبد بن حميد عن عكرمة إلا أنه على ما ذكر اسم زمان، وعلى ما تقدم اسم مكان.
Buna, söz konusu önceliğin iltizam edilmesiyle cevap verilmiştir; Âdem aleyhimesselâm cennette iken Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in onun sulbünde bulunması hasebiyle kuvve halinde cennette bulunmuş olması bu öncelik için yeterlidir. Denildi ki: Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem daha önceden cennete kabiliyetli ve hazır olduğu için sanki oradaymış gibi idi; dolayısıyla öncelik, Allah Teâlâ'nın kâfirler hakkındaki: { ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ } “Sonra onların dönüşleri mutlaka çılgın ateşe olacaktır” [Sâffât: 68] kavlinde söylendiği üzere bu kabiliyet ve hazırlık itibarıyladır. Her iki kavildeki uzaklık da gizli değildir. Bunlara yakın bir görüşe göre bu, Peygamber aleyhisselâm'ın Miraç gecesinde oraya girmiş olması itibarıyladır. Şöyle de denilebilir: Onun cennetle tefsir edilmesi, “meâd”ın hissettirdiği manaların bir kısmının beyanıdır; şöyle ki o mahşerden ibaret olabilir; zira daha önce bulunulan hayata dönüşün başlangıcı olması hasebiyle mahşer hakkında adeta hakikat haline gelmiştir. Tenvinin hissettirdiği gibi onun yüce kılınması ise Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in orada sahip olacağı makamın büyüklüğünden ötürüdür ki cennet de bundandır. Dolayısıyla meâd, tazime delalet eden tenvini vasıtasıyla cenneti hissettirmektedir; çünkü cennet, Resûlullah ﷺ için hazırlanan ve hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen o muazzam şeyleri ihtiva etmektedir. Onun mahşer ile tefsirine yakın bir diğer tefsir de Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettikleri üzere ahiret ile tefsiridir; İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan ve Abd b. Humeyd'in İkrime'den rivayet ettikleri kıyamet günü ile tefsiri de böyledir. Şu kadar var ki bu son zikredilene göre o bir zaman ismidir, daha önce geçenlere göre ise mekân ismidir.
ومما يشعر بأنه ليس المراد مجرد الرد إلى المحشر أو الآخرة أو يوم القيامة ما أخرجه الفريابي وعبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد أنه قال في الآية: إن له معادا يبعثه الله تعالى يوم القيامة ثم يدخله الجنة، ويتخرج على نحو ما قلنا تفسيره بالمقام المحمود وهو مقام الشفاعة العظمى يوم القيامة.
Muradın sırf mahşere, ahirete yahut kıyamet gününe döndürülmek olmadığını hissettiren hususlardan biri de Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettikleridir; o bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Şüphesiz O'nun bir meadı vardır; Allah Teâlâ kıyamet gününde O'nu diriltecek, sonra da cennete girdirecektir.” Söylediğimiz üzere bunun Makâm-ı Mahmûd ile -ki o kıyamet günündeki en büyük şefaat makamıdır- tefsiri de bu kabilden açıklanır.
وجاء في رواية أخرى رواها عبد بن حميد وابن مردويه عن ابن عباس وأبي سعيد الخدري أيضا تفسيره بالموت، ورواها معهما عن الحبر الفريابي وابن أبي حاتم والطبراني، وكونه معادا لقوله تعالى: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [البقرة: ٢٨] ولعل تعظيمه باعتبار أنه باب لوصوله صلّى الله تعالى عليه وسلّم إلى ما أعد الله ﷿ له من المقام المحمود والمنزلة العليا في الجنة إلى ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، وجل المقصود ما أشعر به التعظيم. وأخرج ابن أبي حاتم عن نعيم القاري أنه فسره ببيت المقدس. وكأن إطلاق المعاد عليه باعتبار أنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم أسرى به إليه ليلة المعراج، والوعد برده ﵊ إليه وعد له بالإسراء إليه مرة أخرى أو باعتبار أن أرضه أرض المحشر فالمراد بالرد إليه الرد إلى المحشر، وهذا غاية ما يقال في توجيه ذلك. فإن قبل فذاك وإلا فالأمر إليك وكأني بك تختار ما في صحيح البخاري ورواه الجماعة الذين تقدم ذكرهم عن ابن عباس من أنه مكة. وربما يخطر بالبال أن يراد بالمعاد الأمر المحبوب بنوع تجوز ويجعل بحيث يشمل مكة والجنة وغيرهما مما هو محبوب لديه صلّى الله تعالى عليه وسلم، ويراد برده ﵊ إلى الأمر المحبوب إيصاله إليه مرة بعد أخرى فالرد هنا مثله في قوله تعالى: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ [إبراهيم: ٩] وعليه يهون أمر اختلاف الروايات التي سمعتها في ذلك فتدبر.
Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye'nin yine İbn Abbâs ve Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettikleri diğer bir rivayette onun ölüm ile tefsiri de gelmiştir. Feryâbî, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî de bu ikisiyle beraber İbn Abbâs'tan bunu rivayet etmişlerdir. Ölümün meâd olması ise Allah Teâlâ'nın: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz ölüler idiniz de sizi diriltti” [Bakara: 28] kavlinden ötürüdür. Ölümün yüceltilmesi ise muhtemelen Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in, Allah azze ve celle'nin kendisi için hazırladığı Makâm-ı Mahmûd'a ve cennette hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen o yüce menzileye ulaşmasının kapısı olması itibarıyladır; asıl maksat ise tazimin hissettirdiği husustur. İbn Ebî Hâtim, Nuaym el-Kārî'den onun bunu Beytülmakdis ile tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Ona meâd denilmesi sanki Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in Miraç gecesinde oraya yürütülmesi (isrâ) itibarıyladır; O'nun aleyhisselâm oraya döndürülme vaadi de bir kez daha oraya isrâ ettirileceğine dair bir vaaddir yahut oranın arazisinin mahşer yeri olması itibarıyladır ve oraya döndürülmekten murat mahşere döndürülmektir. Bunun tevcihi hakkında söylenebilecek nihai söz budur. Kabul edilirse mesele yok; aksi takdirde tercih sanadır. Öyle sanıyorum ki sen Sahîh-i Buhârî'de yer alan ve daha önce zikri geçen cemaatin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği 'orası Mekke'dir' görüşünü seçeceksin. Bazen akla meaddan muradın bir tür mecaz yoluyla sevilen şey olması ve Mekke, cennet ve Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem nezdinde sevimli olan diğer şeyleri kapsayacak şekilde kılınması gelebilir; O'nun aleyhisselâm sevilen şeye döndürülmesinden murat ise oraya tekrar tekrar ulaştırılması olur; buradaki “redd” (döndürme), tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ } “Ellerini ağızlarına götürdüler” [İbrâhîm: 9] kavlindeki gibidir. Buna göre, bu konuda işittiğin rivayetlerin ihtilafı da kolayca çözülmüş olur; iyi düşün.
قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى يريد بذلك نفسه صلّى الله تعالى عليه وسلّم وبقوله سبحانه: وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ المشركين الذين بعث إليهم صلّى الله تعالى عليه وسلّم ومَنْ منتصب بفعل يدل عليه أعلم لا بأعلم لأن أفعل لا ينصب المفعول به في المشهور أي يعلم من جاء إلخ، وأجاز بعضهم أن يكون منصوبا بأعلم على أنه بمعنى عالم، والمراد أنه ﷿ يجازي كلا ممن جاء بالهدى ومن هو في ضلال على عمله، والجملة تقرير لقوله تعالى: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ إلخ. وفي معالم التنزيل هذا جواب لكفار مكة لما قالوا للنبي صلى الله تعالى عليه وسلّم إنك في ضلال، ولعله لهذا وكون السبب فيه مجيئه ﵊ إليهم بالهدى قيل في جانبه صلّى الله تعالى عليه وسلّم من جاء بالهدى وفي جانبهم من هو في ضلال مبين، ولم يؤت بهما على طرز واحد وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ تقرير لذلك أيضا أي سيردك إلى معاد كما أنزل إليك القرآن العظيم الشأن وما كنت ترجوه، وقال أبو حيان والطبرسي: هو تذكير لنعمته ﷿ ﵊ وقوله تعالى: إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ على ما ذهب إليه الفراء وجماعة استثناء منقطع أي ولكن ألقاه تعالى إليك رحمة منه ﷿، وجوز أن يكون استثناء متصلا من أعم العلل أو من أعم الأحوال على أن المراد نفي الإلقاء على أبلغ وجه، فيكون المعنى ما ألقي إليك الكتاب لأجل شيء من الأشياء إلا لأجل الترحم أو في حال من الأحوال إلا في حال الترحم فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ أي معينا لهم على دينهم، قال مقاتل: إن كفار مكة دعوه صلّى الله تعالى عليه وسلم إلى دين آبائه فذكره الله تعالى نعمه ونهاه عن مظاهرتهم على ما هم عليه وَلا يَصُدُّنَّكَ أي الكافرون عَنْ آياتِ اللَّهِ أي قراءتها والعمل بها.
{ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى } “De ki: 'Hidayetle geleni Rabbim daha iyi bilir'”; bununla Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem bizzat kendisini, { وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “ve apaçık bir sapıklık içinde olanı da [en iyi O bilir]” kavliyle de kendisine peygamber olarak gönderildiği müşrikleri kastetmektedir. “Men”, meşhur görüşe göre ism-i tafdîl mef'ûlün bihi nasbetmediği için “a'lemu” kelimesiyle değil, onun delalet ettiği bir fiille mensuptur; yani “Hidayetle geleni bilir...” demektir. Bazıları “âlim” (bilen) manasında olması sebebiyle “a'lemu” ile mensup olmasını da caiz görmüştür. Murat şudur: Yüce Allah, hidayetle gelenin de sapıklık içinde olanın da her birini ameline göre cezalandıracaktır/mükâfatlandıracaktır. Bu cümle, Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ } vb. kavlinin takriridir. Meâlimü't-Tenzîl'de şöyle denilmiştir: Bu, Mekke kâfirlerinin Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e “Sen sapıklık içindesin” dedikleri zaman onlara verilen cevaptır. Muhtemelen bu sebeple ve sebebin de Peygamber aleyhisselâm'ın onlara hidayetle gelmesi olması dolayısıyla, Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem hakkında “hidayetle gelen”, onlar hakkında ise “apaçık bir sapıklık içinde olan” denilmiş ve ikisi tek bir üslup üzere getirilmemiştir. { وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ } “Sen, bu Kitab'ın sana verileceğini ummuyordun”; bu da aynı şekilde bunun bir takriridir; yani şanı yüce olan Kur'an'ı sen ummadığın halde sana indirdiği gibi seni bir meada da döndürecektir. Ebû Hayyân ve Tabersî: “Bu, Allah Teâlâ'nın O'na aleyhisselâm olan nimetini hatırlatmasıdır” demişlerdir. Allah Teâlâ'nın { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “ancak Rabbinden bir rahmet olarak [verildi]” kavli, Ferrâ ve bir cemaatin benimsediği görüşe göre munkatı bir istisnadır; yani “Fakat Allah Teâlâ O'nu katından bir rahmet olarak sana verdi” demektir. İndirmenin en beliğ şekilde nefyedilmesi kastedilerek en genel illetlerden veya en genel hallerden muttasıl bir istisna olması da caiz görülmüştür; bu durumda mana: 'Kitap sana hiçbir şey için değil, sadece merhamet için verildi' yahut 'hiçbir halde değil, ancak merhamet halinde verildi' şeklinde olur. { فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ } “O halde sakın kâfirlere arka çıkma!”; yani onların dinleri üzerine onlara yardımcı olma! Mukātil şöyle demiştir: Mekke kâfirleri Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'i atalarının dinine davet etmişlerdi; Allah Teâlâ da O'na nimetlerini hatırlattı ve bulundukları hal üzere onlara arka çıkmasını nehyetti. { وَلا يَصُدُّنَّكَ } “Ve sakın seni alıkoymasınlar”; yani kâfirler [alıkoymasın], { عَنْ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerinden”; yani onları okumaktan ve onlarla amel etmekten [alıkoymasınlar].
بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ أي بعد وقت إنزالها وإيحائها إليك المقتضي لنبوتك ومزيد شرفك، وقرأ يعقوب «يصدنك» بالنون الخفيفة وقرىء «يصدنك» مضارع أصد بمعنى صدّ حكاه أبو زيد عن رجل من كلب قال: وهي لغة قومه وقال الشاعر:
{ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ } “sana indirildikten sonra”; yani peygamberliğini ve şerefinin artmasını gerektiren bir şekilde sana indirilip vahyedildikten sonra. Ya'kūb, hafif nûn ile «ye-suddâneke» şeklinde okumuştur. Ayrıca “sadde” manasındaki “asadde” fiilinin muzarisi olarak «yusiddunneke» şeklinde de okunmuştur; bunu Ebû Zeyd, Kelb kabilesinden bir adamdan nakletmiş, adam bunun kendi kavminin lehçesi olduğunu söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
أناس أصدوا الناس بالسيف عنهم ... صدود السواقي عن أنوف الحوائم
«Öyle kimseler ki, su taşıyıcılarının susuzluktan dönen develeri burunlarından geri çevirdiği gibi / İnsanları kılıçla kendilerinden geri çevirdiler.»
وَادْعُ الناس إِلى رَبِّكَ إلى عبادته جل وعلا وتوحيده سبحانه وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بمظاهرتهم وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ أي ولا تعبد معه تعالى غيره ﷿، وهذا وما قبله للتهييج والإلهاب وقطع أطماع المشركين عن مساعدته ﵊ إياهم وإظهار أن المنهي عنه في القبح والشرية بحيث ينهى عنه من لا يتصور وقوعه منه أصلا، وروى محيي السنة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: الخطاب في الظاهر للنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم، والمراد به أهل دينه وهو في معنى ما حكى عنه الطبرسي أن هذا وأمثاله من باب.
{ وَادْعُ } insanları davet et, { إِلى رَبِّكَ } “Rabbine”; şânı yüce olan Rabbine ibadete ve O'nun tevhidini ikrara [davet et]. { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve sakın müşriklerden olma!”; onlara arka çıkmak suretiyle [müşriklerden olma]. { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Ve Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarma!”; yani Allah Teâlâ ile beraber başkasına ibadet etme! Bu ve bundan önceki ifadeler, [muhatabı] gayrete getirmek, teşvik etmek, müşriklerin Peygamber aleyhisselâm'ın kendilerine yardımcı olacağına dair umutlarını kesmek ve nehyedilen şeyin çirkinlik ve kötülükte o dereceye ulaştığını, kendisinden vuku bulması asla tasavvur edilemeyen kimseye dahi nehyedileceğini göstermek içindir. Muhyissünne, İbn Abbâs radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Hitap zahirde Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'edir, murat ise O'nun dininin ehlidir. Bu, Tabersî'nin ondan naklettiği şu manadadır: Bu ve benzerleri,
إياك أعني واسمعي يا جارة. لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وحده كُلُّ شَيْءٍ أي موجود مطلقا هالِكٌ أي معدوم محض، والمراد كونه كالمعدوم وفي حكمه إِلَّا وَجْهَهُ أي إلا ذاته ﷿ وذلك لأن وجود ما سواه سبحانه لكونه ليس ذاتيا بل هو مستند إلى الواجب تعالى في كل آن قابل للعدم وعرضة له فهو كلا وجود وهذا ما اختاره غير واحد من الأجلة، والكلام عليه من قبيل التشبيه البليغ، والوجه بمعنى الذات مجاز مرسل وهو مجاز شائع وقد يختص بما شرف من الذوات، وقد يعتبر ذلك هنا، ويجعل نكتة للعدول عن إلا إياه إلى ما في النظم الجليل.
“Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla” kabilindendir. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; yalnızca O vardır. { كُلُّ شَيْءٍ } “Her şey”; yani mutlak manada her mevcut varlık, { هالِكٌ } “yok olucudur”; yani sırf madumdur (yokluktur); murat onun yok gibi ve yok hükmünde olmasıdır. { إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka”; yani ancak O'nun zatı müstesnadır. Zira O'nun dışındaki varlıkların mevcudiyeti zatî olmayıp bilakis her an Vâcib Teâlâ'ya dayandığı için yokluğu kabul edicidir ve yokluğa maruzdur; binaenaleyh o adeta yok hükmündedir. Yüce âlimlerden birçoğunun tercih ettiği görüş budur. Buna göre kelam, beliğ teşbih türündendir. Zat manasında “vech” kelimesi mecâz-ı mürseldir ve yaygın bir mecazdır; bazen de şerefli zatlara has kılınır. Burada da bu durum dikkate alınmış ve “illâ iyyâhu” (ancak O) ifadesinden bu yüce nazımdaki ifadeye yönelmenin nüktesi kılınmış olabilir.
وفي الآية بناء على ما هو الأصل من اتصال الاستثناء دليل على صحة إطلاق الشيء عليه جل وعلا.
Ayette, istisnanın muttasıl olmasının asıl olması esasına binaen, “şey” lafzının şânı yüce olan Allah'a ıtlak edilmesinin sıhhatine delil vardır.
وقريب من هذا ما قيل: المعنى كل ما يطلق عليه الموجود معدوم في حد ذاته إلا ذاته تعالى، وقيل: الوجه بمعنى الذات إلا أن المراد ذات الشيء، وإضافته إلى ضميره تعالى باعتبار أنه مخلوق له سبحانه نظير ما قيل في قوله تعالى: تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ [المائدة: ١١٦] من أن المراد بالنفس الثاني نفس عيسى ﵇ وإضافته إليه تعالى باعتبار أنه مخلوق له جل وعلا، والمعنى كل شيء قابل للهلاك والعدم إلا الذات من حيث استقبالها لربها ووقوفها في محراب قربها فإنها من تلك الحيثية لا تقبل العدم، وقيل: الوجه بمعنى الجهة التي تقصد ويتوجه إليها، والمعنى كل شيء معدوم في حد ذاته إلا الجهة المنسوبة إليه تعالى وهو الوجود الذي صار به موجودا، وحاصله أن كل جهات الموجود من ذاته وصفاته وأحواله هالكة معدومة في حد ذاتها إلا الوجود الذي هو النور الإلهي، ومن الناس من جعل ضمير وجهه للشيء وفسر الشيء بالموجود بمعنى ما له نسبة إلى حضرة الوجود الحقيقي القائم بذاته وهو عين الواجب سبحانه، وفسر الوجه بهذا الوجود لأن الموجود يتوجه إليه وينسب، والمعنى كل منسوب إلى الوجود معدوم إلا وجهه الذي قصده وتوجه إليه وهو الوجود الحقيقي القائم بذاته الذي هو عين الواجب جل وعلا، ولا يخفى الغث والسمين من هذه الأقوال، وعليها كلها يدخل العرش والكرسي والسماوات والأرض والجنة والنار، ونحو ذلك في العموم.
Buna yakın bir diğer görüşe göre mana şudur: Kendisine mevcut lafzı ıtlak edilen her şey kendi zatında madumdur (yoktur), ancak Allah Teâlâ'nın zatı müstesnadır. Denildi ki: “Vech”, zat manasındadır; ancak kastedilen o şeyin zatıdır ve Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilmesi O'nun bir mahluku olması itibarıyladır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise senin nefsinde olanı bilmem” [Mâide: 116] kavlinde geçen ikinci “nefs”ten muradın Îsâ aleyhisselâm'ın nefsi olduğu ve Allah Teâlâ'ya izafesinin O'nun yarattığı bir mahluk olması itibarıyla gerçekleştiği söylendiği gibi. Bu durumda mana şudur: Rabbine yönelmesi ve O'nun kurbiyet mihrabında durması ciheti müstesna, her şey helak olmaya ve yokluğa maruzdur; zira o bu cihetten yokluğu kabul etmez. Denildi ki: “Vech”, yönelinen ve kastedilen cihet manasındadır. Mana da: 'Allah Teâlâ'ya nispet edilen cihet -ki o da kendisiyle mevcut olduğu vücuttur- müstesna, her şey kendi zatında madumdur' demektir. Hulasası şudur: Varlığın bizzat zatı, sıfatları ve halleri cihetinden bütün yönleri kendi zatında helak olucu ve madumdur; ancak ilahî nur olan vücut müstesnadır. İnsanlardan bazıları “vechihi”deki zamiri “şey”e raci kılmış ve “şey”i, bizzat kaim olan hakiki vücut hazretine nispeti bulunan şey manasında mevcut ile tefsir etmişlerdir ki bu bizzat Vâcib Teâlâ'nın kendisidir. “Vech”i de bu vücut ile tefsir etmişlerdir; çünkü mevcut ona yönelir ve ona nispet edilir. Bu durumda mana: 'Vücuda nispet edilen her şey madumdur; ancak kastettiği ve yöneldiği zatı -ki o da bizzat şânı yüce Vâcib'in aynısı olan ve kendi zatıyla kaim hakiki vücuttur- müstesnadır' şeklinde olur. Bu görüşlerin çürüğü ve sağlamı gizli değildir. Bütün bu görüşlere göre arş, kürsî, gökler, yer, cennet, cehennem ve benzerleri bu umumun kapsamına girer.
وقال غير واحد: المراد بالهلاك خروج الشيء عن الانتفاع به المقصود منه إما بتفرق أجزائه أو نحوه، والمعنى كل شيء سيهلك ويخرج عن الانتفاع به المقصود منه إلا ذاته ﷿، والظاهر أنه أراد بالشيء الموجود المطلق لا الموجود وقت النزول فقط فيؤول المعنى إلى قولنا: كل موجود في وقت من الأوقات سيهلك بعد وجوده إلا ذاته تعالى، فيدل ظاهر الآية على هلاك العرش والجنة والنار والذي دل عليه الدليل عدم هلاك الأخيرين.
Birden fazla âlim şöyle demiştir: Helaktan murat, bir şeyin parçalarının dağılması veya benzeri bir yolla kendisinden hedeflenen faydalanmanın dışına çıkmasıdır. Mana da şudur: Allah Teâlâ'nın zatı müstesna, her şey helak olacak ve kendisinden hedeflenen faydalanmanın dışına çıkacaktır. Zahir olan, “şey” ile sırf nüzul vaktinde mevcut olanın değil, mutlak mevcudun kastedildiğidir. Dolayısıyla mana şu sözümüze varır: 'Herhangi bir vakitte mevcut olan her şey, varlığından sonra helak olacaktır; ancak O'nun zatı müstesnadır.' Bu durumda ayetin zahiri arşın, cennetin ve cehennemin de helak olacağına delalet eder; delilin ortaya koyduğu husus ise son ikisinin helak olmayacağıdır.
وجاء في الخبر أن الجنة سقفها عرش الرحمن
Habîrde rivayet edilmiştir ki cennetin tavanı Rahmân'ın arşıdır.
، ولهذا اعترض بهذه الآية على القائلين بوجود الجنة والنار الآن والمنكرين له القائلين بأنهما سيوجدان يوم الجزاء ويستمران أبد الآباد، واختلفوا في الجواب عن ذلك فمنهم من قال:
Bu sebeple bu ayetle, cennet ve cehennemin şu anda mevcut olduğunu söyleyenlere ve onların mevcudiyetini inkâr edip ceza gününde var edileceklerini ve ebediyen devam edeceklerini söyleyenlere karşı itiraz getirilmiştir. Buna verilen cevapta ise ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle demiştir:
إن كلّا ليست للإحاطة بل للتكثير كما في قولك: كل الناس جاء إلا زيدا إذا جاء أكثرهم دون زيد، وأيد بما روي عن
“Küll” lafzı ihata (bütünlük) için değil, teksîr (çoğunluk) içindir; nitekim Zeyd dışındakilerin çoğu geldiğinde senin “Zeyd hariç bütün insanlar geldi” demen böyledir. Bu görüş, rivayet edilen şu hususla teyit edilmiştir: