الضحاك أنه قال في الآية: كل شيء هالك إلا الله ﷿ والعرش والجنة والنار، ومنهم من قال: إن المراد بالهلاك الموت والعموم باعتبار الاحياء الموجودين في الدنيا، وأيد بما روي عن ابن عباس أنه قال في تفسير الآية: كل حي ميت إلا وجهه.
Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: 'Allah azze ve celle, arş, cennet ve cehennem hariç her şey helak olucudur.' Onlardan bazısı da şöyle demiştir: Helaktan murat ölümdür; umumilik de dünyada mevcut olan canlılar itibarıyladır. Bu görüş, İbn Abbâs'tan ayetin tefsirinde rivayet edilen şu sözle desteklenmiştir: 'O'nun vechi müstesna, her canlı ölücüdür.'
وأخرج عنه ابن مردويه أنه قال: لما نزلت كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ [آل عمران: ١٨٥، الأنبياء: ٣٥، العنكبوت: ٥٧] قيل يا رسول الله فما بال الملائكة؟ فنزلت كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ
İbn Merdûye'nin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadıcıdır” [Âl-i İmrân: 185, el-Enbiyâ: 35, el-Ankebût: 57] ayeti indiğinde 'Ey Allah'ın Resûlü, meleklerin durumu nedir?' denildi. Bunun üzerine { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun vechi müstesna her şey helak olucudur” ayeti indi.
فبين في هذه الآية فناء الملائكة والثقلين من الجن والإنس وسائر عالم الله تعالى وبريته من الطير والوحوش والسباع والأنعام وكل ذي روح أنه هالك ميت، وأنت تعلم أن تخصيص الشيء بالحي الموجود في الدنيا لا بد له من قرينة فإن اعتبر كونه محكوما عليه بالهلاك حيث شاع استعماله في الموت وهو إنما يكون في الدنيا قرينة فذاك وإلا فهو كما ترى، ومن الناس من التزم ما يقتضيه ظاهر العموم من أنه كل ما يوجد في وقت من الأوقات في الدنيا والأخرى يصير هالكا بعد وجوده بناء على تجدد الجواهر وعدم بقاء شيء منها زمانين كالإعراض عند الأشعري، ولا يخفى بطلانه، وإن ذهب إلى ذلك بعض أكابر الصوفية قدست أسرارهم.
Bu ayette meleklerin, sekaleyn olan cinlerin ve insanların, Allah Teâlâ'nın diğer bütün âleminin, kuşlar, vahşi hayvanlar, yırtıcılar, en'âm gibi yarattıklarının ve her can sahibinin helak olucu ve ölücü olduğu beyan edilmiştir. Sen de bilirsin ki 'şey' lafzının dünyada mevcut canlı ile tahsis edilmesi için mutlaka bir karine lazımdır. Şayet ölüm manasında kullanımı yaygın olduğu ve bu da ancak dünyada gerçekleştiği için helak ile hüküm verilmiş olması bir karine kabul edilirse mesele yok; aksi takdirde durum gördüğün gibidir. İnsanlardan bazıları, Eş'arî'ye göre arazlarda olduğu gibi cevherlerin yenilendiği ve onlardan hiçbir şeyin iki an baki kalmadığı esasına dayanarak, umumun zahirinin gerektirdiği üzere dünyada ve ahirette herhangi bir vakitte mevcut olan her şeyin varlığından sonra helak olacağını kabul etmişlerdir. Bazı büyük sufiler -sırları mukaddes kılınsın- bu görüşe meyletmiş olsa da bunun batıllığı gizli değildir.
وقال سفيان الثوري: وجهه تعالى العمل الصالح الذي توجه به إليه ﷿، فقيل: في توجيه الاستثناء إن العمل المذكور قد كان في حيز العدم فلما فعله العبد ممتثلا أمره تعالى أبقاه جل شأنه له إلى أن يجازيه عليه أو أنه بالقبول صار غير قابل للفناء لما أن الجزاء عليه قام مقامه وهو باق،
Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: 'O'nun vechi, azze ve celle O'na yönelinen salih ameldir.' İstisnanın yönlendirilmesinde şöyle denilmiştir: Bahsi geçen amel yokluk alanındaydı; kul Allah Teâlâ'nın emrine uyarak onu işleyince, şânı yüce olan [Allah] ona karşılığını verinceye kadar onu kul için baki kılmıştır; yahut o [amel], kabul edilmekle yok olmayı kabul etmez hale gelmiştir, zira ona verilecek mükâfat onun yerine geçmiş olup bakidir.
وروي عن أبي عبد الله الرضا رضي الله تعالى عنه أنه ارتضى نحو ذلك، وقال المعنى كل شيء من أعمال العباد هالك وباطل إلا ما أريد به وجهه تعالى
Ebû Abdillâh er-Rızâ radıyallâhu teâlâ anh'tan da buna benzer bir görüşü benimsediği ve şöyle dediği rivayet edilmiştir: Mana; 'Allah Teâlâ'nın rızası murat edilenler müstesna, kulların amellerinden her bir şey helak olucu ve batıldır' şeklindedir.
، وزعم الخفاجي أن هذا كلام ظاهري.
Hafâcî ise bunun zâhirî bir söz olduğunu iddia etmiştir.
وقال أبو عبيدة: المراد بالوجه جاهه تعالى الذي جعله في الناس وهو كما ترى لا وجه له، والسلف يقولون الوجه صفة نثبتها لله تعالى ولا نشتغل بكيفيتها ولا بتأويلها بعد تنزيهه ﷿ عن الجارحة لَهُ الْحُكْمُ أي القضاء النافذ في الخلق وَإِلَيْهِ ﷿ تُرْجَعُونَ عند البعث للجزاء بالحق والعدل لا إلى غيره تعالى ورجوع العباد إليه تعالى عند الصوفية أهل الوحدة بمعنى ما وراء طور العقل.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Vech ile murat, Allah Teâlâ'nın insanlar arasında var ettiği saygınlığıdır.' Bu da gördüğün gibi tutarsızdır. Selef ise şöyle der: Vech, Allah Teâlâ'yı uzuvdan tenzih ettikten sonra O'nun için ispat ettiğimiz, keyfiyetiyle ve teviliyle meşgul olmadığımız bir sıfattır. { لَهُ الْحُكْمُ } Yani yaratılmışlar üzerinde geçerli olan hüküm O'nundur. { وَإِلَيْهِ } azze ve celle { تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz”; hak ve adalet üzere ceza görmek için diriliş anında başkasına değil, sadece Allah Teâlâ'ya [döndürüleceksiniz]. Kulların Allah Teâlâ'ya dönüşü, vahdet ehli olan sufilere göre akıl mertebesinin ötesi manasındadır.
وقيل: ضمير إليه للحكم، وقرأ عيسى «ترجعون» مبنيا للفاعل، هذا والكلام من باب الإشارة في آيات هذه السورة أكثره فيما وقفنا عليه من باب تطبيق ما في الآفاق على ما في الأنفس ولعله يعلم بأدنى تأمل فيما مر بنا في نظائرها فتأمل والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل وهو جل وعلا حسبنا ونعم الوكيل.
'İleyhi' zamirinin 'hüküm'e raci olduğu da söylenmiştir. Îsâ [b. Ömer] ise «ترجعون» kelimesini malum sığada (etken) okumuştur. Bu surenin ayetlerindeki işârî sözler, bizim vâkıf olduğumuz kadarıyla çoğunlukla afaktakilerin enfüstekilere tatbik edilmesi kabilindendir. Belki de bu, benzerlerinde geçtiği üzere en küçük bir tefekkürle anlaşılır; öyleyse iyi düşün! Doğru yola ileten Allah Teâlâ'dır; şânı yüce olan O, bize yeter ve O ne güzel vekildir.