وثانيا
İkincisi:
«عليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين المهديين بعدي»
«Benden sonra benim sünnetime ve doğru yolda olan hulefâ-yi râşidînin sünnetine sarılınız.»
وثالثا
Üçüncüsü:
«اقتدوا باللذين من بعدي أبي بكر وعمر»
«Benden sonraki şu iki kişiye, Ebû Bekir'e ve Ömer'e uyunuz.»
ورابعا
Dördüncüsü:
«إن لم تجديني فأتي أبا بكر
«Beni bulamazsan Ebû Bekir'e git!»
«السادسة» أنها متعلقة بفعل مضمر نحو بإعانة بسم الله اشرعوا ولا شك أن استماع هذه الكلمة ينبه العقل على أنه لا حول عن معصية الله إلا بعصمة الله ولا قوة على طاعة الله إلا بتوفيق الله وينبهه على أنه لا يتم شيء من الخيرات إلا إذا وقع الابتداء فيه بذكر الله تعالى وبإظهارها أمر بمعروف ويرده مع ركاكة هذا التقدير وعدم قائل به أن انفهام الأمر بالمعروف من هذه الجملة يحتاج إلى فكر لو صرف عشر معشاره في قوله تعالى إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ لحصل ضعف أضعافه من دون غائلة كثيرة فيغني عنه ثم إنه رحمه الله تعالى ذكر كلاما لا ينفع إلا في تكثير السواد وإرهاب ضعفاء الطلبة بجيوش المداد.
«Altıncısı»: Onun, meselâ 'Allah'ın adının yardımıyla başlayınız' gibi gizli bir fiile taalluk etmesidir. Şüphe yok ki bu sözü işitmek; Allah'ın koruması olmadan O'na isyandan dönüş (havl) ve Allah'ın tevfiki olmadan O'na itaate güç (kuvvet) bulunmadığına aklı uyarır. Yine aklı, Allah Teâlâ'nın zikriyle başlanmadıkça hayırlı işlerden hiçbir şeyin tamamına ermeyeceğine uyarır ve onu aşikâre söylemekte bir emr-i bi'l-ma'rûf vardır. Bu takdirin düşüklüğü ve bunu söyleyen birinin bulunmayışı ile birlikte şunu da belirterek bu iddia reddedilir: Bu cümleden emr-i bi'l-ma'rûfun anlaşılması öyle bir düşünceyi gerektirir ki, eğer bunun onda birinin onda biri Allah Teâlâ'nın «Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz» kavline sarf edilseydi, fazla bir meşakkate girmeksizin bunun katbekat fazlası elde edilir ve buna ihtiyaç bırakmazdı. Kaldı ki o (Râzî) -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin-, kalabalığı artırmaktan ve zayıf talebeleri mürekkep ordularıyla korkutmaktan başka işe yaramayan sözler zikretmiştir.
«البحث الثالث في معناها» فالباء إما للاستعانة أو المصاحبة أو الإلصاق أو الاستعلاء أو زائدة أو قسمية والأربعة الأخيرة ليست بشيء وإن استؤنس لبعض ببعض الآيات واختلف في الأرجح من الأولين فالذي يشعر به كلام البيضاوي أرجحية الأول وأيد بأن جعله للاستعانة يشعر بأن له زيادة مدخل في الفعل حتى كأنه لا يتأتى ولا يوجد
«Üçüncü İnceleme: [Besmelenin] Anlamı Hakkındadır»: Bâ harfi ya istiâne (yardım isteme), ya musâhabet (birliktelik), ya ilsâk (bitiştirme), ya isti‘lâ (üstünde olma), ya zâid (fazlalık) ya da kasemiyyedir (yemin içindir). Son dördü -bazı ayetlerle bir kısmı için uygunluk kurulmuş olsa da- [dikkate değer] bir şey değildir. İlk ikisinden hangisinin daha racih olduğu hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Beyzâvî'nin ifadelerinden anlaşılan, birincisinin racih olduğudur; bu görüş, onun istiâneye hamledilmesinin, [ismin] fiilde fazladan bir dahli olduğunu, hatta sanki [o fiilin] gerçekleşmeyeceğini ve vücut bulmayacağını hissettirmesiyle desteklenmiştir.
بدون اسم الله تعالى ولا يخلو عن لطف وما يدل عليه كلام الزمخشري أرجحية الثاني وأيد بأن باء المصاحبة أكثر في الاستعمال من باء الاستعانة لا سيما في المعاني وما يجري مجراها من الأفعال وبأن التبرك باسم الله تعالى تأدب معه وتعظيم له بخلاف جعله للآلة فإنها مبتذلة غير مقصودة بذاتها وأن ابتداء المشركين بأسماء آلهتهم كان على وجه التبرك فينبغي أن يرد عليهم في ذلك، وأن الباء إذا حملت على المصاحبة كانت أدل على ملابسة جميع أجزاء الفعل لاسم الله تعالى منها إذا جعلت داخلة على الآلة ويناسبه ما
Allah Teâlâ'nın ismi olmaksızın vücuda gelmez ve meydana çıkmaz; bu da bir letafetten uzak değildir. Zemahşerî'nin sözünün delalet ettiği ise ikincisinin racih olduğudur. Bu da şu gerekçelerle desteklenmiştir: Musâhabet bâ'sı, özellikle manalarda ve mana mesabesindeki fiillerde istiâne bâ'sından kullanımca daha çoktur; Allah Teâlâ'nın ismiyle teberrük etmek O'na karşı bir edep ve O'nu bir tazimdir, alet kılınması ise böyle değildir, zira alet değersizdir ve bizzat kastedilen değildir; müşriklerin kendi ilahlarının isimleriyle başlaması teberrük yoluyladır, dolayısıyla bu hususta onlara aynı şekilde karşılık verilmelidir; bâ musâhabete hamledildiğinde, fiilin bütün cüzlerinin Allah Teâlâ'nın ismine mülâbese ettiğine (birlikte olduğuna), alet üzerine dahil kılınmasına kıyasla daha çok delalet eder. Buna şu rivayet de uygundur:
روي في الحديث تسمية الله تعالى في قلب كل مسلم يسمي أو لم يسم
Hadiste rivayet edilen: «Allah Teâlâ'nın tesmiyesi (anılması), besmele çeksin veya çekmesin her Müslümanın kalbindedir.»
وأن التبرك باسم الله تعالى معنى ظاهر يفهمه كل أحد ممن يبتدىء به والتأويل المذكور في كونه آلة لا يهتدي إليه إلا بنظر دقيق وأن كون اسم الله تعالى آلة للفعل ليس إلا باعتبار أنه يوصل إليه ببركته فقد رجع بالآخرة إلى معنى التبرك فلنقل به أولا وأن جعل اسمه تعالى آلة لقراءة الفاتحة لا يتأتى على مذهب من يقول إن البسملة من السورة وأن
Yine Allah Teâlâ'nın ismiyle teberrük etmek, onunla başlayan herkesin anlayacağı zahir bir manadır; onun alet oluşuna dair zikredilen tevil ise ancak derin bir inceleme ile kavranabilir. Hem Allah Teâlâ'nın isminin fiile alet olması, ancak onun bereketiyle fiile ulaşıldığı itibariledir; neticede yine teberrük manasına dönmektedir, o halde en baştan bunu söyleyelim. Ayrıca O'nun ismini Fâtiha'nın okunmasına alet kılmak, Besmele'nin sureden olduğunu söyleyenlerin mezhebine göre mümkün olmaz. Yine...
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم بسم الله الذي
...Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şu sözü:
لا يضر مع اسمه شيء مما يستأنس به له وأن في الأول جعل الموجود حسا كالمعدوم وأن بسم الله موجود في القراءة فإذا جعلت الباء للاستعانة كان سبيله سبيل القلم فلا يكون مقروءا وهو مقروء وأن فيه الإيجاز والتوصل بتقليل اللفظ إلى تكثير المعنى لتقدير متبركا وهو لكونه حالا فيه بيان هيئة الفاعل وقد ثبت أن لا بد لكل فعل متقرب به إلى الله تعالى من إعانته جل شأنه فدل الحال على زائد «وعندي» أن الاستعانة أولى بل يكاد أن تكون متعينة إذ فيها من الأدب والاستكانة وإظهار العبودية ما ليس في دعوى المصاحبة ولأن فيها تلميحا من أول وهلة إلى إسقاط الحول والقوة ونفي استقلال قدر العباد وتأثيرها وهو استفتاح لباب الرحمة وظفر بكنز لا حول ولا قوة إلا بالله ولأن هذا المعنى أمس بقوله تعالى وإياك نستعين ولأنه كالمتعين في قوله اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [العلق: ١] ليكون جوابا
«İsmiyle birlikte hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah'ın adıyla...» [hadisi de] bunun lehine delil getirilen hususlardandır. Hem birincisinde (istiânede), hissen mevcut olan madum (yok) sayılmaktadır; zira 'Bismillâh' kıraatte mevcuttur, bâ istiâne kılındığında onun durumu kalemin durumu gibi olur, dolayısıyla okunan bir şey olmaz, halbuki o okunmaktadır. Hem bunda (musâhabette) îcâz (az sözle çok şey anlatma) ve 'müteberriken' takdiriyle lafzı azaltarak manayı çoğaltmaya ulaşma vardır; bu da hal olduğu için fâilin heyetini beyan eder. Allah Teâlâ'ya kendisiyle yaklaşılan her fiilde O'nun -şânı yücedir- yardımının bulunması gerektiği sabit olduğuna göre, hal fazladan bir manaya delalet etmiş olur. «Bana göre ise» istiâne daha evlâdır, hatta tayin etmiş gibidir (tek geçerli tercihtir). Çünkü onda, musâhabet iddiasında bulunmayan edep, tezellül (boyun eğme) ve kulluğu izhar etme vardır. Yine onda ilk andan itibaren havl ve kuvveti nefyetmeye, kulların kudretlerinin müstakilliğini ve tesirini iptal etmeye bir telmih vardır; bu da rahmet kapısını açmak ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' hazinesini elde etmektir. Ayrıca bu mana, Allah Teâlâ'nın «Ve yalnız Senden yardım dileriz» kavline daha uygundur; hem { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } [el-Alak: 1] “Rabbinin ismiyle oku!” ayetinde şu söze bir cevap olması için adeta tayin etmiştir:
لقوله صلى الله تعالى عليه وسلم لست بقارئ
...Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Ben okuyan biri değilim» sözüne...
على أتم وجه وأكمله وما ذكروه في تأييد المصاحبة كله مردود «أما الأول» فلأن دون إثبات الأكثرية خرط القتاد «وأما الثاني» فلأنه توهم نشأ من تمثيلهم في الآلة بالمحسوسات وليست كل استعانة بآلة ممتهنة ولا شك في صحة استعنت بالله وقد ورد في الشرع قال تعالى:
...en tam ve en kâmil vechile [cevap olsun]. Musâhabeti desteklemek üzere zikrettikleri şeylerin tamamı ise merduttur: «Birincisine gelince»: [Musâhabet bâ'sının] daha çok olduğunu ispat etmek deveye hendek atlatmaktan zordur. «İkincisine gelince»: Alet konusunda somut şeyleri örnek vermelerinden kaynaklanan bir vehimdir. Zira aletle yapılan her yardım dileme değersiz ve hor görülen cinsten değildir. 'Allah'tan yardım diledim' sözünün sahih olduğunda şüphe yoktur ve şeriatta da vârid olmuştur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا [الأعراف: ١٢٨] فهو إذن على أن جهة الابتذال مما لا تمر ببال والقلب قد أحاط بجهاته جهة أخرى وأيضا في تخصيص الاستعانة بالآلة نظر لأنها قد تكون بها والقدرة ولو سلم فأي مانع من الإشارة بها هنا إلى أنه كما هو المقصود بالذات فهو المقصود بالعرض إذ لا حول ولا قوة إلا به.
{ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا } [el-A'râf: 128] “Allah'tan yardım dileyin ve sabredin!” O halde bu [sabittir]. Kaldı ki bayağılık/değersizlik ciheti akla bile gelmez ve kalbi her yönüyle başka bir cihet kuşatmıştır. Ayrıca istiâneyi alete tahsis etmekte de tutarsızlık vardır; zira istiâne hem aletle hem de kudretle olabilir. Bu kabul edilse bile, bizzat kastedilen olduğu gibi bil'araz kastedilen olduğuna burada onunla işaret edilmesine ne engel vardır? Zira O'ndan başka hiçbir havl ve kuvvet yoktur.
«وأما الثالث» فلأن المشركين إلى الاستعانة بآلهتهم أقرب إذ هم وسائطهم في التقرب إليه تعالى وهي أشبه بالآلة.
«Üçüncüsüne gelince»: Müşriklerin durumu, ilahlarından yardım dilemeye daha yakındır; çünkü ilahları, Allah Teâlâ'ya yakınlaşmada onların aracılarıdır ve bu da alete daha çok benzemektedir.
«وأما الرابع» فلأن الآلة لا بد من وجودها في كل جزء إلى آخر الفعل وإلا لم يتم ولا نسلم اللزوم بين مصاحبة شيء لشيء وملابسته لجميع أجزائه وما ذكره من الحديث فهو بالاستعانة أنسب لأنها مشعرة بتبري العبد من حوله وقوته وإثبات الحول والقوة لله تعالى وهذا من باب العقائد التي عقد عليها قلب كل مسلم يسمي أو لم يسم.
«Dördüncüsüne gelince»: Aletin, fiilin sonuna kadar her bir cüzünde bulunması zorunludur; aksi takdirde fiil tamamlanamaz. Bir şeyin diğer bir şeye musâhabeti ile onun bütün cüzlerine mülâbese etmesi arasındaki zorunlu bağı da kabul etmeyiz. Zikrettiği hadise gelince, o istiâneye daha uygundur; çünkü istiâne, kulun kendi havl ve kuvvetinden teberri etmesini (sıyrılmasını) ve havl ile kuvveti Allah Teâlâ'ya ispat etmesini hissettirir. Bu da besmele çeksin veya çekmesin her Müslümanın kalbini bağladığı inançlar (akaid) kabilindendir.
«وأما الخامس» فلأنه إن أراد أن معنى المصاحبة التبرك فظاهر البطلان وقد رجع بخفي حنين وإن أراد أنه يفهم منها بالقرينة فندعيه نحن بها إذا قصد الآلية لتوقف الاعتداد الشرعي عليها وأما كون التبرك معنى ظاهرا لكل أحد فلا نسلم أنه من خصوص المصاحبة «وأما السادس» فلأن الانحصار فيه ممنوع «وأما السابع» فلأن ما يفتتح به الشيء لا مانع من كونه جزءا فالفاتحة مفتتح القرآن وجزؤه ولو سلم فجعلها مفتتحا بالنسبة إلى ما عداها قاله الشهاب ولا يضر الحنفي ما فيه.
«Beşincisine gelince»: Eğer musâhabetin anlamının teberrük olduğunu kastediyorsa bu apaçık batıldır ve eli boş dönmüştür. Eğer karine ile bundan anlaşıldığını kastediyorsa, şer'î geçerlilik ona bağlı olduğu için alet oluş kastedildiğinde biz de bunu iddia ederiz. Teberrükün herkes için zahir bir mana olmasına gelince, bunun sadece musâhabete mahsus olduğunu kabul etmeyiz. «Altıncısına gelince»: Münhasırlık kabul edilemez. «Yedincisine gelince»: Bir şeyin kendisiyle başladığı şeyin onun bir parçası olmasına hiçbir engel yoktur; nitekim Fâtiha Kur'an'ın başlangıcıdır ve onun bir parçasıdır. Bu teslim edilse bile onun başlangıç kılınması kendisi dışındakilere göredir; bunu Şihâb söylemiştir ve bundaki durum Hanefî'ye zarar vermez.
«وأما الثامن» فلأن معنى الحديث أفعل كذا مستعينا باسم الله الذي لا يضرني مع ذكر اسمه مستعينا به شيء إذ
«Sekizincisine gelince»: Hadisin manası; 'O'nun ismini anarak ve O'ndan yardım dileyerek, ismiyle birlikte bana hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah'ın ismiyle yardım dileyerek şöyle yapıyorum' demektir. Zira...
من استعان بجنابه أعانه ومن لاذ ببابه حفظه وصانه، وإن استبعدت هذا ورددت ما قيل في الرد من أن المراد بالحديث الإخبار بأنه لا يضر مع ذكر اسمه شيء من مخلوق والمصاحبة تستدعي أمرا حاصلا عندها نحو جاءكم الرسول بالحق والقراءة لم تحصل بعد فتعذرت حقيقة المصاحبة بأن المصاحبة هنا ليست محسوسة وكونها إخبارا بنفي صحبة الضرر يفهم منه صحبة النفع والبركة وهي دفع الوسوسة عن القارئ مع جزيل الثواب فلا ضير أيضا لأنه مجرد استئناس ولا يوحشنا إذ ما نستأنس به كثير «وأما التاسع» فلأن جعل الموجود كالمعدوم للجري لا على المقتضي من المحسنات والنكتة هاهنا أن شبه اسم الله بناء على يقين المؤمن بما ورد من السنة والقطع بمقتضاها بالأمر المحسوس وهو حصول الكتب بالقلم وعدم حصوله بعدمه ثم أخرج مخرج الاستعارة التبعية لوقوعها في الحرف.
...O'nun yüce dergâhından yardım dileyene O yardım eder; O'nun kapısına sığınanı O muhafaza edip korur. Eğer bunu uzak görür ve red sadedinde söylenen; 'Hadiste murat edilen, O'nun isminin zikriyle birlikte hiçbir yaratılmışın zarar veremeyeceğini haber vermektir; musâhabet ise «Resul size hak ile geldi» örneğindeki gibi o esnada hâsıl olmuş bir durumu gerektirir, halbuki kıraat henüz hâsıl olmamıştır, dolayısıyla hakiki musâhabet imkânsızdır' şeklindeki itirazı; 'buradaki musâhabet somut değildir ve zararın beraberliğini nefyetmeyi haber vermesinden fayda ve bereketin beraberliği anlaşılır, bu da okuyandan vesvesenin defedilmesi ve bol sevaptır' diyerek reddetsen bile yine de bir sakınca yoktur. Çünkü bu sadece bir delil getirme çabasıdır (isti'nâstır) ve bu bizi yalnızlığa düşürmez; zira delil getireceğimiz şeyler pek çoktur. «Dokuzuncusuna gelince»: Mukteza dışı bir akış için mevcudu madum kılmak bediî güzelliklerdendir. Buradaki nükte şudur: Müminin sünnette vârid olana dair yakînine ve onun gereğine olan kesin inancına binaen Allah'ın ismi somut bir şeye benzetilmiştir; bu da yazmanın kalemle hâsıl olması, kalemsiz ise hâsıl olmamasıdır. Sonra harfte vuku bulduğu için istiâre-i tebeiyye yoluyla ifade edilmiştir.
«وأما العاشر» فلأنه لا يخفى حال التشبيه بالقلم «وأما الحادي عشر» فلأنه لا نسلم أن التبرك معنى المصاحبة أو لازم معناه بل هو معلوم من أمر خارج هو أن مصاحبة اسمه سبحانه يوجد معها ذلك وهو جار في الاستعانة باسمه عز شأنه على أن في الاستعانة من اللطف ما لا يخفى ويمكن على بعد أن يكون عدم اختيار الزمخشري لها لنزغات الشيطان الاعتزالية من استقلال العبد بفعله فقد ذهب إليه هو وأصحابه وسيأتي إن شاء الله تعالى رده، وقد اختلف في متعلق الجار فذهب الإمام ابن جرير إلى تقديره أتلو لأن تاليه متلو وهكذا يضمر الخاص الفعلي كل فاعل فعلا يجعل التسمية مبدأ له وهو من المعاني القرآنية كنظائر للزومها في متعارف اللسان وبه يندفع كلام الصادقي وليس المقصود هنا متكلما مخصوصا فهو على حد ولو ترى فينوي كل بالضمير نفسه فلا يضر تقدمها على قراءة هذا القارئ بل على وجوده ويتأتى القول بجزئيتها من الكل أو الجزء بلا خفاء ولما خفي ذلك على البعض جعل المقدم فعل أمر متوجه إلى العباد ليتحد قائل الملفوظ والمقدر واختاره الفراء عن اختيار. وروي عن ابن عباس لأنه تعالى قدم التسمية حثا للعباد على فعل ذلك وهو المناسب للتعليم وذهب النحويون إلى تقديره عاما نحو أبتدىء وأيد بوجوه.
«Onuncusuna gelince»: Kaleme teşbih durumu gizli değildir. «On birincisine gelince»: Teberrükün musâhabetin anlamı veya onun lazım anlamı olduğunu kabul etmeyiz; bilakis o, hâricî bir durumdan bilinir ki o da Sübhânehu'nun isminin beraberliğinde bunun meydana gelmesidir; bu durum O'nun -şânı azizdir- ismiyle istiânede de aynen geçerlidir. Kaldı ki istiânede gizli olmayan bir letafet vardır. Zemahşerî'nin bunu seçmeyişinin, kulun kendi fiilinde müstakil olması şeklindeki şeytanî Mutezilî vesveselerden kaynaklanmış olması uzak bir ihtimal olarak düşünülebilir; nitekim kendisi ve arkadaşları bu görüşe gitmiştir ve inşâallahu teâlâ bunun reddi gelecektir. Câr'ın taalluk ettiği müteallak hususunda ihtilaf edilmiştir: İmam İbn Cerîr, bunun 'okuyorum' (etlü) şeklinde takdir edileceği görüşüne varmıştır; zira onun ardından gelen okunandır. Nitekim besmeleyi kendisine başlangıç kılan her fail, fiilî olarak hususi bir fiil takdir eder; bu da dildeki örfte lüzumlu oluşunun benzerleri gibi Kur'anî manalardandır. Sâdıkî'nin sözü de bununla defedilir. Burada kastedilen hususi bir mütekellim (konuşan) değildir; dolayısıyla bu, 'bir görsen' sözü kabilindendir ki herkes zamirle kendisini niyet eder; böylece onun bu okuyucunun okumasından, hatta varlığından önce olması zarar vermez ve bütünden veya parçadan bir cüz olduğu sözü apaçık hâsıl olur. Bu durum bazısına gizli kalınca, telaffuz edilen ile takdir edilenin söyleyeni bir olsun diye öne alınan şeyi kullara yöneltilmiş bir emir fiili kılmışlardır; Ferrâ da bunu bir tercih olarak benimsemiştir. İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir; zira Allah Teâlâ, kulları bunu yapmaya teşvik etmek için tesmiyeyi öne almıştır ki ta'lîme (öğretmeye) uygun olan da budur. Nahivciler ise onun 'başlıyorum' (ebtediü) gibi genel bir takdir olduğu görüşüne gitmiş ve bunu birtakım vecihlerle desteklemişlerdir.
«منها» أن فعل الابتداء يصح تقديره في كل تسمية دون فعل القراءة وتقدير العام أولى ألا تراهم يقدرون متعلق الجار الواقع خبرا أو صفة أو حالا أو صلة بالكون والاستقرار حيثما وقع ويؤثرونه لعموم صحة تقديره.
«Bunlardan biri»: Başlama fiilinin, kıraat fiilinin aksine her besmelede takdir edilmesinin sahih olmasıdır; genel olanı takdir etmek ise daha evlâdır. Görmez misin ki onlar, haber, sıfat, hal veya sıla olarak vâki olan cârın müteallakını her nerede olursa olsun kevn ve istikrâr ile takdir etmekte ve takdirinin sıhhatinin umumiliği sebebiyle bunu tercih etmektedirler.
«ومنها» أنه مستقل بالغرض من التسمية وهو وقوعها مبتدأ فتقديره أوقع بالمحل. وأنت إذا قدرت اقرأ قدرت ابتدئ بالقراءة لأن الواقع في أثنائها قراءة أيضا والبسملة غير مشروعة فيها «ومنها» ظهور فعل الابتداء في
«Diğeri»: Besmeleden güdülen maksadı tek başına sağlamasıdır ki o da onun bir başlangıç olarak vuku bulmasıdır; dolayısıyla onu takdir etmek makama daha uygundur. Sen 'oku' takdirinde bulunduğunda, 'okumaya başlıyorum' takdirinde bulunmuş olursun; çünkü onun esnasında vuku bulan da bir kıraattir, halbuki Besmele onun esnasında meşru değildir. «Bir diğeri»: Başlama fiilinin şu hadiste açıkça yer almasıdır:
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم «كل أمر ذي بال لا يبدأ فيه ببسم الله فهو أقطع» ،
Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Besmele ile başlanmayan her önemli iş güdüktür (bereketsizdir)» sözünde...
وأما ظهور القراءة في قوله تعالى: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [العلق: ١] فلأن الأهم ثم هو القراءة غير منظور فيه إلى ابتدائها ولذا قدم الفعل ولا كذلك في التسمية. وما ذهب إليه الإمام أمس وأخص بالمقصود وأتم شمولا فإنه يقتضي أن القراءة واقعة بكمالها مقرونة بالتسمية مستعانا باسم الله تعالى عليها كلها بخلاف تقدير أبتدىء إذ لا تعرض له لذلك، وما ذكر أولا من الاستشهاد بتقدير النحاة الكون والاستقرار فليس بجيد لأنهم فعلوه تمثيلا حيث لا يقصدون عاملا بعينه بل يريدون الكلام على العامل من حيث هو فهو كتمثيلهم بزيد وعمرو لا لخصوصيتهما بل ليقع الكلام على مثال فيكون أقرب إلى الفهم ولا يقال إذا أبهم الفاعل
Allah Teâlâ'nın { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin adıyla oku!” [el-Alak: 1] ayetinde kıraatin açıkça zikredilmesine gelince; çünkü orada asıl önemli olan, başlangıcına itibar edilmeksizin bizzat okumanın kendisidir; bu sebeple fiil öne alınmıştır. Besmelede ise durum böyle değildir. İmam'ın [Fahreddîn er-Râzî'nin] benimsediği görüş ise kastedilen amaca daha uygun, daha özel ve kapsam bakımından daha eksiksizdir. Çünkü bu görüş, kıraatin bütünüyle Besmele ile bitişik gerçekleştiğini ve tamamında Allah Teâlâ'nın isminden yardım dilendiğini gerektirir. 'Başlıyorum' takdirinde bulunmak ise böyle değildir; çünkü onda buna yönelik bir temas yoktur. İlk olarak, nahivcilerin kevn (oluş) ve istikrâr (yerleşik oluş) fiillerini takdir etmelerinin delil getirilmesine gelince, bu isabetli değildir; zira onlar bunu, belirli bir amili kastetmeksizin yalnızca bizâtihi amil hakkında konuşmak istedikleri için bir temsil (örnekleme) olarak yapmışlardır. Bu durum, onların Zeyd ve Amr isimlerini özel bir durumları olduğu için değil, söz bir örnek üzerinde somutlaşsın ve böylece anlaşılması daha kolay olsun diye misal getirmeleri gibidir. Şöyle de denemez: Fâil mübhem olduğunda...
يقدر بهما على أن الابتداء هنا ليس أعم من القراءة لأن المراد به ابتداء القراءة وهو أخص من القراءة لصدقها على قراءة الأول والوسط والآخر، واختصاص ابتداء القراءة بالأول فليس هذا هو الكون والاستقرار الذي قدرهما النحاة فيما تقدم، ودعوى عموم أبتدىء باعتبار أنه منزل منزلة اللازم لكنه يعلم بقرينة المقام أن المبتدأ به هو القراءة وباعتبار أصل العامل في الجميع لا يخفي فسادها فإنه إذا دل المقام على إرادته فما معنى تنزيله منزلة اللازم حينئذ وكونه باعتبار اللفظ والأصل لا يدفع السؤال في الحال فافهم «وأما ما ذكر ثانيا» من أن فعل البداءة مستقل بالغرض فغير مسلم وقد قدمنا أن القراءة أمس وأشمل والوقوع في الابتداء بالبداية فعلا لا بإضمار الابتداء فمتى ابتدأ بالبسملة حصل له المقصود غير مفتقر إلى شيء كمن صلى فبدأ بتكبيرة الإحرام لا يحتاج في كونه بادئا إلى الإضمار لكنه مفتقر إلى بركتها وشمولها لجميع ما فعله، ومن هذا يظهر ما في باقي الكلام من الوهن «وأما ما ذكر ثالثا» ففيه أن كون التسمية مبتدأ بها حاصل بالفعل لا بإضمار الفعل ولم يرد الحديث بأن كل أمر ذي بال لم يقل أو لم يضمر فيه أبدأ ببسم الله فهو كذا على أن المحافظة على موافقة لفظ الحديث إنما يليق أن يجعل نكتة في كلام المصنفين ومن ينخرط في سلكهم لا في كلام الله جل شأنه كما لا يخفى على من له طبع سليم، وأيضا البحث إنما هو في ترجيح تقدير الفعل العام كأبدأ أو أشرع وما شاكلهما لا في ترجيح خصوص اقرأ أعني فعلا مصدره القراءة على خصوص أبدأ أعني فعلا مصدره البداءة ففيما ذكر خروج عن قانون الأدب وموضع النزاع.
...o ikisiyle takdir edilir. Kaldı ki buradaki başlama kıraatten daha genel değildir; çünkü onunla murat edilen kıraate başlamaktır, bu da kıraatten daha özeldir; zira kıraat ilk, orta ve son kısımların okunmasına şamildir, kıraate başlama ise sadece ilk kısma mahsustur. Dolayısıyla bu, nahivcilerin daha önce takdir ettikleri kevn ve istikrâr değildir. 'Başlıyorum' fiilinin lazım fiil mertebesine indirilmiş olması itibarıyla genel olduğu, fakat makamın karinesiyle kendisiyle başlanan şeyin kıraat olduğunun bilindiği ve amilin hepsinde asıl olması itibarıyla umumiyet arz ettiği iddiasının fesadı ise gizli değildir. Çünkü makam onun irade edildiğine delalet ediyorsa, o takdirde onu lazım fiil mertebesine indirmenin ne anlamı kalır? Bunun lafız ve asıl itibarıyla olması da mevcut soruyu savuşturmaz; iyi anla! «İkinci olarak zikredilen hususa gelince», yani başlama fiilinin gayeyi tek başına sağlaması iddiası kabul edilemez. Nitekim kıraatin daha uygun ve daha şümullü olduğunu ve başlangıçta vuku bulmanın başlama fiilini gizlemekle değil, fiilen başlamakla olduğunu daha önce belirtmiştik. Dolayısıyla Besmele ile başladığı zaman hiçbir şeye muhtaç olmaksızın maksadı hâsıl olur; tıpkı namaz kılıp iftitah tekbiriyle başlayan kimsenin, başlangıç yapmış sayılmasında bir gizlemeye (izmara) muhtaç olmayışı gibi. Fakat o, onun bereketine ve yaptığı her şeyi kuşatmasına muhtaçtır. Buradan, sözün geri kalanındaki zayıflık da ortaya çıkar. «Üçüncü olarak zikredilen hususa gelince», tesmiyenin kendisiyle başlanan şey olması fiilin gizlenmesiyle değil, bilfiil meydana gelmektedir. Hadis de 'Besmele ile başlıyorum denilmeyen veya gizlenmeyen her önemli iş şöyledir' şeklinde vârid olmamıştır. Kaldı ki hadisin lafzına muvafakati gözetmek, selim tabiat sahiplerine gizli kalmayacağı üzere, Allah'ın -şânı yücedir- kelamında değil, ancak musanniflerin ve onların yolunu tutanların kelamında bir nükte yapılmaya yakışır. Ayrıca tartışma, sadece 'başlıyorum' veya 'girişiyorum' ve benzerleri gibi genel fiilin takdirini tercih etmek hakkındadır; yoksa masdarı kıraat olan hususi bir fiil olan 'okuyorum'u, masdarı bidayet olan hususi bir fiil olan 'başlıyorum'a tercih etmek hakkında değildir. Dolayısıyla zikredilen şeyde edep kuralından ve niza mahallinden çıkış vardır.
وذهب البعض إلى تقدير ابتدائي مثلا وفيه زيادة إضمار لوجوب إضمار الخبر حينئذ فيكون المضمر ثلاث كلمات ودلالة الاسمية على الثبوت معارضة بدلالة المضارع على الاستمرار التجددي المناسب للمقام إلا أنه تبقى المخالفة بين جملتي البسملة والحمد ولعل الأمر فيه سهل وجعل الشيخ الأكبر قدس سره هذا الجار خبر مبتدأ مضمر هو ابتداء العالم وظهوره لأن سبب وجوده الأسماء الإلهية وهي المسلطة عليه كجعله متعلقا بما بعده إذ لا يحمد الله تعالى إلا بأسمائه من باب الإشارة فلا ينظر فيه إلى الظاهر ولا يتقيد بالقواعد ولا أرى الاعتراض عليه من الإنصاف، وقد ذهب الكثير إلى أن تقدير المتعلق هنا مؤخرا أحرى لأن اسم الله تعالى مقدم على الفعل ذاتا فليقدم على الفعل ذكرا، وفيه إشارة إلى البرهان اللمي وهو أشرف من البرهان الإنيّ، ولذا قال بعض العارفين ما رأيت شيئا إلا ورأيت الله قبله وتحنيك طفل الذهن بحلاوة هذا الاسم يعين على فطامه عن رضع ضرع السوي بدون وضع مرارة الحدوث، على أن بركة التبرك طافحة بالأهمية وإن قلنا بأن في التقديم قطع عرق الشركة ردا على من يدعيها ناسب مقام الرسالة وظهر سر تقديم الفعل في أول آية نزلت إذ المقام إذ ذاك مقام نبوة ولا رد ولا تبليغ فيها ولكل مقام مقال والبلاغة مطابقة الكلام لمقتضى الحال، وقد اعتركت الأفهام هنا في توجيه القصر لظنه من ذكر الاختصاص حتى ادعاه بعضهم بأنواعه الثلاثة وأفرد البعض البعض، فمقتصر على قصر الإفراد، وقائل به وبالقلب، وفي القلب من كل شيء وعندي هنا يقدر مقدما، وبه قال الأكثرون وإن تقديره مؤخرا مؤخر عن ساحة التحقيق لأنه إما أن يقدر بعد الباء أو بعد اسم أو بعد اسم الله، أو بعد البعد، أما تقديره بعد الباء فلا يقوله من عرف الباء. وأما بعد الاسم فلاستلزامه الفصل ولو تعقلا حيث أوجبوا الحذف هنا بين المتضايفين وأما بعد اسم الله فلاستلزامه الفصل كذلك بين الصفة والموصوف وأما بين الصفتين فيتسع الخرق، وأما بعد التمام فيظهر نقص دقيق لأن في الجملة تعليق الحكم بما يشعر بالعلية فكان الرحمن الرحيم علة للقراءة المقيدة باسم الله فإذا تأخر العامل المقيد المعلول وتقدمت علته أشعر بالانحصار ولا يظهر وجهه، وإذا قدرنا العامل مقدما كما هو الأصل أمنا من المحذور ويحصل اختصاص أيضا إذ كأنه قيل مثلا اقرأ مستعينا أو متبركا بسم الله الرحمن الرحيم لأنه الرحمن الرحيم، وانتفاء العلة يستلزم انتفاء المعلول في المقام الخطابي إذا لم تظهر علة
Bazıları ise meselâ 'başlangıcım' (ibtidâî) takdirine gitmiştir; bunda ise fazladan izmar (gizleme) vardır, çünkü bu takdirde haberin de izmarı vacip olur ve gizlenen üç kelimeye ulaşır. İsim cümlesinin sübuta delaleti ise muzarinin bu makama uygun olan teceddüdî istimrara (yenilenen sürekliliğe) delaleti ile çatışır; ne var ki Besmele ile Hamd cümleleri arasındaki uyumsuzluk bâki kalır, gerçi bu husustaki durum kolaydır. Şeyh-i Ekber -kuddise sirruh-, işarî tefsir kabilinden bu câr mecrûru 'âlemin başlaması ve zuhûru' şeklinde gizli bir mübtedanın haberi kılmıştır; zira âlemin varlık sebebi ilahî isimlerdir ve âleme hâkim olan onlardır; tıpkı sonrasına taalluk ettirmesi gibi, çünkü Allah Teâlâ'ya ancak isimleriyle hamd edilir. Bu işarî kabilden olduğu için onda zahire bakılmaz ve kurallarla kayıtlanmaz; ona itiraz etmeyi de insaftan görmem. Pek çok kimse, burada müteallakın sonraya bırakılarak (muahhar) takdir edilmesinin daha münasip olduğu görüşüne varmıştır; çünkü Allah Teâlâ'nın ismi fiilden zât itibarıyla öndedir, öyleyse zikir itibarıyla da fiilden öne geçirilmelidir. Bunda, bürhân-ı innîden daha şerefli olan bürhân-ı limmîye bir işaret vardır. Nitekim ariflerden biri: 'Hiçbir şey görmedim ki ondan önce Allah'ı görmüş olmayayım' demiştir. Zihin çocuğunun damağını bu ismin tatlılığı ile ovmak (tahnîk), hudûs acılığı koymaksızın mâsivâ memesini emmekten onu sütten kesmeye yardım eder. Kaldı ki teberrükün bereketi son derece önemlidir. Öne almanın, şirk iddia edenleri reddetmek üzere şirk damarını kesmek için olduğunu söylersek, bu risalet makamına uygun düşer ve inen ilk ayette fiilin öne geçirilmesinin sırrı ortaya çıkar; zira o esnada makam nübüvvet makamıydı, onda reddiye ve tebliğ yoktu; her makamın bir sözü vardır ve belâgat sözün halin icabına uygun olmasıdır. Anlayışlar, ihtisas zikrinden zannıyla kasrın (tahsisin) tevcihinde burada birbiriyle çarpışmıştır; hatta bazısı onu üç türüyle birden iddia etmiş, bazısı da bir kısmını tek tutmuştur: Kimi sadece kasr-ı ifrâd ile yetinmiş, kimi hem onunla hem de kasr-ı kalb ile kail olmuştur; her şeyden kalpte bir şüphe vardır! Bana göre ise burada [müteallak] önde (mukaddem) takdir edilir; çoğunluk da böyle demiştir ve onun muahhar takdir edilmesi tahkik sahasından uzaktır. Çünkü o ya bâ'dan sonra, ya 'ism'den sonra, ya 'İsmillâh'tan sonra, ya da sonrasından sonra takdir edilecektir. Bâ'dan sonra takdir edilmesine gelince, bâ'yı bilen bunu söylemez. 'İsm'den sonra takdirine gelince; çünkü burada muzaf ile muzafun ileyh arasını zihnen de olsa -hazfi vacip gördükleri için- ayırmayı (faslı) gerektirir. 'İsmillâh'tan sonra takdirine gelince; çünkü aynı şekilde sıfat ile mevsufun arasını ayırmayı gerektirir. İki sıfatın arasını ayırmaya gelince, yırtık daha da büyür. [Cümlenin] tamamından sonra takdir edilmesine gelince, ince bir kusur ortaya çıkar; çünkü cümlede hükmü illet hissettiren bir şeye bağlama vardır; dolayısıyla Rahman ve Rahîm, Allah'ın ismiyle kayıtlı olan kıraatin illeti gibi olmuştur. Kayıtlı ve malûl olan amil sonraya kalıp illeti öne geçtiğinde inhisar (yalnız ona has olma) hissettirir, bunun ise bir vechi zahir olmaz. Amili asıl olduğu üzere öne alınmış takdir ettiğimizde ise bu sakıncadan emin oluruz ve bir ihtisas da hâsıl olur; zira adeta şöyle denilmiş gibidir: Rahman ve Rahîm olduğu için Rahman ve Rahîm olan Allah'ın ismiyle yardım dileyerek veya teberrük ederek oku! Hitâbî makamda başka bir illet ortaya çıkmadığında illetin yokluğu malûlün de yokluğunu gerektirir...
أخرى فيفيد الاختصاص لا سيما عند القائل بمفهوم الصفة فيشعر بأن من لم يتصف بذلك خارج عن الدائرة والاقتصار هنا ليس كالاقتصار هناك والتخلص بتقدير التركيب مستعينا باسم الله لأنه الرحمن الرحيم اقرأ فيه ما لا يخفى على الطبع السليم، وفي تقديم الحادث تعقلا وحذفه ذكرا وعدم وجود شيء في الظاهر مستقلا سوى الاسم القديم رمز خفي إلى تقديم الأعيان الثابتة في العلم وإن لم يكن على وجود الله تعالى إذ له جل شأنه التقدم المطلق وعدم ظهور شيء سواه وكل شيء هالك إلا وجهه، وللإشارة إلى أنه لا ضرر في ذلك ارتكب، والتبرك كالوجوب يقتضي التقدم بالذكر مكسورا لا مضموما وها هو كما ترى ومن الأكابر من قال ما رأيت شيئا إلا ورأيت الله تعالى فيه ولا حلول وقد عد أكمل من الأول والمراتب أربع وتحنيك الرحمة يغني عن كل در ويفطم طفل الذهن عن ثدي جواري الفكر وكأن من قدر العامل مؤخرا رأى بسم الله مجراها، وباسمك ربي وضعت جنبي وأمثالهما فجرى مجراها والفرق ظاهر للناظر وهذا من نسائم الأسحار فتيقظ له ونم عن غيره.
...böylece özellikle mefhûm-ı sıfatı kabul edenler nezdinde ihtisas ifade eder ve bununla vasıflanmayanın daire dışı olduğunu hissettirir. Buradaki iktisâr ise oradaki iktisâr gibi değildir. Terkibin 'Rahman ve Rahîm olduğu için Allah'ın ismiyle yardım dileyerek oku' şeklinde takdir edilmesiyle bu durumdan kurtulma çabasında ise selim tabiata gizli kalmayacak sakıncalar vardır. Hâdis olanın zihnen öne alınıp lafzen hazfedilmesinde ve zahirde kadîm isimden başka hiçbir şeyin müstakil olarak bulunmayışında, a'yân-ı sâbitenin -Allah Teâlâ'nın varlığına nispetle olmasa da- ilimde önde oluşuna gizli bir remiz vardır; zira mutlak öncelik O'na -şânı yücedir- aittir, O'ndan başka hiçbir şey zuhûr etmemiştir ve O'nun zâtından başka her şey helak olucudur. İşte bunda bir sakınca olmadığına işaret etmek için bu yol tutulmuştur. Teberrük de tıpkı vücubiyet gibi, zikirde önde olmayı -ötreli değil- kesreli olarak gerektirir; nitekim göründüğü gibidir. Büyüklerden biri: 'Hiçbir şey görmedim ki onda Allah Teâlâ'yı görmüş olmayayım' demiştir, hulûl ise söz konusu değildir; bu da birincisinden daha kâmil sayılmıştır ve mertebeler dörttür. Rahmetin damağa çalınması her türlü sütten müstağni kılar ve zihin çocuğunu fikir cariyelerinin memesinden keser. Amili muahhar takdir eden kimse sanki «Onun yüzüp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır» ve 'Bismike Rabbî vada'tü cenbî' ve benzerlerini görmüş de onların akışına kapılmıştır; halbuki dikkatle bakan için fark açıktır. Bu seher yellerindendir; ona karşı uyanık ol, başkasına uyu!
والظرف مستقر عند بعض ولغو عند آخرين وقد اختلف في تفسيرهما، فقيل اللغو ما يكون عامله مذكورا، والمستقر ما يكون عامله محذوفا مطلقا وقيل المستقر ما يكون عامله عاما كالحصول والاستقرار وهو مقدر واللغو بخلافه، وقيل اللغو ما يكون عامله خارجا عن الظرف غير مفهوم منه سواء ذكر أو لا، والمستقر ما فهم منه معنى عامله المقدر الذي هو من الأفعال العامة وكل ذلك اصطلاح وحيث لا مشاحة فيه اختار الأول فيكون الظرف هنا مستقرا كيفما قدر العامل، وإنما كسرت الباء وحق الحروف المفردة أن تفتح لأنها مبنية والأصل في البناء لثقله وكونه مقابلا للإعراب الوجودي السكون لخفته وكونه عدميا إلا أنها من حيث كونها كلمات برأسها مظنة للابتدار وهو بالساكن متعذر أو متعسر كان حقها الفتح إذ هو أخو السكون في الخفة المطلوبة في كثير الدور على الألسنة لامتيازها من بين الحروف بلزوم الحرفية والجر وكل منهما يناسب الكسر، أما الحرفية فلأنها تقتضي عدم الحركة والكسر لقلته إذ لا يوجد في الفعل ولا في غير المنصرف ولا في الحروف إلا نادرا يناسب العدم. وأما الجر فلموافقة حركة الباء أثرها ولا نقض بواو العطف اللازمة للحرفية ولا بكاف التشبيه اللازمة للجر لأن المجموع سبب الامتياز ولم يوجد في كل لكن يبقى النقض واو القسم وتائه ويجاب بأن عملها بالنيابة عن الباء التي هي الأصل في حروفه فكأن الجر ليس أثرا لهما وهذه علل نحوية مستخرجة بعد الوقوع لإبداء مناسبة فلا تتحمل مناقشة لضعفها كما قيل:
Zarf bazısına göre müstekar, diğerlerine göre ise lağvdır. Bu ikisinin tefsirinde ihtilaf edilmiştir: Denildi ki lağv, amili zikredilmiş olandır; müstekar ise amili mutlak olarak hazfedilmiş olandır. Denildi ki müstekar, amili husûl ve istikrâr gibi genel olan ve takdir edilendir; lağv ise bunun aksidir. Denildi ki lağv, amili zarfın dışında kalan ve zikredilsin ya da edilmesin ondan anlaşılmayan şeydir; müstekar ise genel fiillerden olan mukadder amilinin manası kendisinden anlaşılandır. Bütün bunlar birer ıstılahtır; ıstılahta ise münakaşa olmayacağına göre birincisi tercih edilir, böylece amil nasıl takdir edilirse edilsin buradaki zarf müstekar olur. Tek harfli harflerin hakkı fetha olmak iken bâ harfinin kesreli kılınışına gelince; çünkü bunlar mebnîdir. Binada asıl olan -ağırlığı ve vücûdî olan irabın mukabili olması sebebiyle-, hafifliği ve ademî olması bakımından sükûndur. Ancak bunlar başlı başına kelimeler olmaları hasebiyle başlangıç mahalli olurlar; sakinle başlamak ise imkânsız veya zordur. Bu yüzden dillerde çokça dönüp dolaşan şeylerde aranan hafiflik bakımından sükûnun kardeşi olan fetha onların hakkı idi. Ne var ki bâ harfi, harfiyyet ve cerrin onda lüzumlu oluşu ile diğer harfler arasından ayrışmıştır ve bu ikisinin her biri kesreye uygundur: Harfiyyete gelince; çünkü o harekesizliği gerektirir, kesre ise azlığı sebebiyle -zira ne fiilde ne gayr-i munsarıfta ne de harflerde nâdir durumlar hariç bulunmaz- ademe (yokluğa) uygundur. Cerre gelince; bâ'nın harekesinin kendi eserine (amel ettiği cere) muvafakat etmesi içindir. Harfiyyeti lüzumlu kılan atıf vâvı ile cerri lüzumlu kılan teşbih kâfı ile bu kural bozulmaz; çünkü bu imtiyazın sebebi ikisinin mecmuudur ve her birinde tek başına bulunmamaktadır. Fakat yemin vâvı ve yemin tâsı ile yapılan itiraz bâki kalır; buna da onların amelinin, yemin harflerinin aslı olan bâ'ya nâib olarak gerçekleştiği, dolayısıyla cerrin sanki onların kendi eseri olmadığı şeklinde cevap verilir. Bunlar vukuundan sonra münasebet göstermek için çıkarılmış nahvî illetlerdir; dolayısıyla zayıflığı sebebiyle münakaşayı kaldırmaz, nitekim şöyle denilmiştir:
عهد الذي أهوى وميثاقه ... أضعف من حجة نحوي
Sevdiğimin ahdi ve yemini... Bir nahivcinin delilinden daha zayıftır.
فلا نسهر جفن الفكر فيما لها وعليها، وقال بعضهم من باب الإشارة: كسرت الباء في البسملة تعليما للتوصل إلى الله تعالى والتعلق بأسمائه بكسر الجناب والخضوع وذل العبودية فلا يتوصل إلى نوع من أنواع المعرفة إلا بنوع من أنواع الذل والكسر كما أشار إلى ذلك سيدي عمر بن الفارض قدس الله سره الفائض بقوله:
O halde onun lehindeki ve aleyhindeki şeyler için fikir göz kapağını uykusuz bırakmayalım. Bazıları işarî tefsir kabilinden şöyle demiştir: Allah Teâlâ'ya ulaşmanın ve O'nun isimlerine bağlanmanın; gönül kırıklığı, boyun eğme ve kulluk tezellülü ile olacağını öğretmek için Besmele'deki bâ harfi kesreli (kırık) kılınmıştır. Zira bir çeşit zillet ve kırıklık olmaksızın marifet türlerinden hiçbir türe ulaşılamaz; nitekim efendim Ömer İbnü'l-Fârız -Allah feyizli sırrını mukaddes kılsın- şu sözüyle buna işaret etmiştir:
ولو كنت لي من نقطة الباء خفضة ... رفعت إلى ما لم تنله بحيله
Eğer bana bâ'nın noktasından bir alçalma (kesre) olsaydın... Hiçbir hileyle ulaşamayacağın yüceliğe (ref'e) yükseltilirdin.
بحيث ترى أن لا ترى ما عددته ... وأن الذي أعددته غير عده
Öyle bir mertebeye ki, sayıp döktüğün şeyleri görmezsin... Ve hazırladığın şeylerin bir azık olmadığını anlarsın.
فإن الخفض يقابل الرفع فمن خفضه النظر إلى ذل العبودية، رفعه القدر إلى مشاهدة عز الربوبية، ولا ينال هذا الرفع بحيلة بل هو بمحض الموهبة الإلهية الجليلة، ومن تنزل ليرتفع فتنزله معلول، وسعيه غير مقبول انتهى.
Zira hafd (alçalma/kesre), ref'in (yükselme/ötre) karşılığıdır. Kimin kulluk zilletine bakışı kendisini alçaltırsa, [ilâhî] kader onu rubûbiyet izzetini müşahede etmeye yükseltir. Bu yükselme herhangi bir hile ile elde edilemez; bilakis o, sırf celîl olan ilâhî bir mevhibedir. Yükselmek amacıyla alçalan (alçakgönüllülük taslayan) kimsenin bu alçalması ise illetlidir (samimiyetten uzaktır) ve çabası makbul değildir. [Söz burada] bitti.
وهو أمر مخصوص بباء البسملة لا يمكن أن يجري في باء الجر مطلقا كما لا يخفى، وعندي في سر ذلك أن الباء هي المرتبة الثانية بالنسبة إلى الألف البسيطة المجردة المتقدمة على سائر المراتب فهي إشارة إلى الوجود الحق، والباء إما إشارة إلى صفاته التي أظهرتها نقطة الكون ولذلك لما قيل للعارف الشبلي أنت الشبلي؟ فقال أنا النقطة تحت الباء، وقال سيدي الشيخ الأكبر قدس سره:
Bu, Besmele'deki bâ harfine mahsus bir durumdur; gizli kalmayacağı üzere cer bâ'sında mutlak olarak cereyan etmesi mümkün değildir. Bana göre bunun sırrı şudur: Bâ, diğer bütün mertebelerden önce gelen yalın ve mücerret elif harfine nispetle ikinci mertebedir; dolayısıyla elif Hak Varlığa işarettir. Bâ ise ya kâinat noktasının açığa çıkardığı O'nun sıfatlarına işarettir -nitekim arif Şiblî'ye 'Sen Şiblî misin?' denildiğinde 'Ben bâ'nın altındaki noktayım' demiştir; efendim Şeyh-i Ekber -kuddise sirruh- da şöyle demiştir:
الباء للعارف الشبلي معتبر ... وفي نقيطتها للقلب مدكر
Bâ, arif Şiblî için bir ibrettir... Noktacığında ise kalp için bir öğüt vardır.
سر العبودية العلياء مازجها ... لذاك ناب مناب الحق فاعتبروا
Yüce kulluk sırrı ona karıştı... Bundan dolayı Hakk'ın yerine nâib oldu, ibret alın!
أليس يحذف من بسم حقيقته ... لأنه بدل منه فذا وزر
Bism'deki hakikati hazfedilmez mi?.. Çünkü o ondan bir bedeldir, bu ise bir ağırlıktır.
والصفات إما جمالية أو جلالية، وللأولى السبق كما يشير اليه حديث
Sıfatlar ya cemâlîdir ya celâlîdir; birincisi ise şu hadisin işaret ettiği üzere önceliğe sahiptir:
«سبقت رحمتي غضبي»
«Rahmetim gazabımı geçmiştir.»
وباء الجر إشارة إليها لأنها الواسطة في الإضافة والإفاضة فناسبها الكسر وخفض الجناح ليتم الأمر ويظهر السر، وفي الابتداء بها هنا تعجيل للبشارة ورمز إلى أن المدار هو الرحمة كما
Cer bâ'sı da ona (rahmete) işarettir; zira o izafet ve ifâzada (feyiz vermede) vasıtadır. Dolayısıyla işin tamamlanması ve sırrın zuhur etmesi için kesre (kırıklık) ve kol kanat indirme ona uygun düşmüştür. Burada onunla başlamakta müjdeyi öne alma ve asıl dayanağın rahmet olduğuna bir remiz vardır; nitekim...
قال ﷺ: «لن يدخل أحدكم الجنة عمله قيل حتى أنت يا رسول الله قال حتى أنا إلا أن يتغمدني الله برحمته»
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbirinizi ameli cennete sokamaz.» 'Sen de mi ey Allah'ın Resulü?' denilince; «Allah beni rahmetiyle bürümedikçe ben de [giremem]» buyurmuştur.
وقد تدرج ﷾ بإظهارها فرمز بالباء وأشار بالله وصرح أتم تصريح بالرحمن الرحيم، وإما إشارة إلى الحقيقة المحمدية والتعين الأول المشار إليه
Allah -celle celâlüh- rahmetini izhar etmekte derece derece ilerlemiş; bâ ile remzetmiş, 'Allah' ile işaret etmiş, 'Rahmân ve Rahîm' ile ise en açık şekilde tasrih etmiştir. Ya da [bâ harfi], şu hadiste işaret edilen hakikat-i Muhammediyye'ye ve ilk taayyüne işarettir:
بقوله ﷺ «أول ما خلق الله نور نبيك يا جابر»
...Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ın ilk yarattığı şey senin peygamberinin nurudur ey Câbir!» kavliyle...
وبواسطته حصلت الإفاضة كما يشير إليه
...ve onun vasıtasıyla feyiz hâsıl olmuştur; nitekim şu söz buna işaret eder:
لولاك ما خلقت الأفلاك
«Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım.»
ولكون الغالب عليه ﵊ صفة الرحمة لا سيما على مؤمني الأمة كما يشير إليه قوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء:
Onun aleyhisselâm üzerinde -özellikle bu ümmetin müminlerine karşı- rahmet sıfatı galip olduğu için -nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret eder: «Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik» [el-Enbiyâ:
١٠٧] وقوله تعالى: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التوبة: ١٢٨] ناسب ظهور الكسر فيما يشير إلى مرتبته وفي الابتداء به هنا رمز إلى صفة من أنزل عليه الكتاب والداعي إلى الله. وفي ذلك مع بيان صفة المدعو اليه بأنه الرحمن الرحيم تشويق تام وترغيب عظيم وقد تدرج أيضا جل شأنه في وصفه صلى الله تعالى عليه وسلم بذلك في القرآن إلى أن قال سبحانه وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [القلم: ٤] واكتفى بالرمز هاهنا لعدم ظهور الآثار بعد وأول الغيث قطر ثم ينهمل، وما من سورة إلا افتتحها الرب بالرمز إلى حاله صلى الله تعالى عليه وسلم تعظيما له وبشارة لمن ألقى السمع وهو شهيد ولما كان الجلال في سورة براءة ظاهرا ترك الإشارة بالبسملة وأتى بباء مفتوحة لتغير الحال وإرخاء الستر على عرائس الجمال ولم يترك ﷾ الرمز بالكلية إلى الحقيقة المحمدية ولا يسعنا الإفصاح بأكثر من هذا في هذا الباب خوفا من قال أرباب الحجاب وخلفه سر جليل والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل، والاسم عند البصريين من الأسماء العشرة التي بنيت أوائلها على السكون وهي ابن وابنة وابنم واسم واست واثنان واثنتان وامرؤ وامرأة وأيمن الله وايم الله منه وإلا فأحد عشر إن اعتد بابنم فإذا نطقوا بها زادوا همزة لبشاعة الابتداء بالساكن غير المدات عندهم وفيها يمتنع والأمر ذوقي وهو مما حذف عجزه كيد وما عدا الثلاثة الأخيرة مما تقدم.
...107] ve Allah Teâlâ'nın: «Müminlere çok şefkatli, pek merhametlidir» [et-Tevbe: 128] kavli- onun mertebesine işaret eden şeyde kesrenin (kırıklığın) zahir olması uygun düşmüştür. Burada onunla başlamakta, kendisine Kitap indirilen ve Allah'a davet eden zatın sıfatına bir remiz vardır. Bunda, kendisine davet edilen [Allah'ın] da 'Rahmân ve Rahîm' sıfatının beyan edilmesiyle birlikte tam bir teşvik ve büyük bir rağbet uyandırma vardır. Allah -celle şânüh- de Resûlullah'ı sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Kur'an'da bu şekilde vasfetmekte, nihayet «Şüphesiz sen pek büyük bir ahlak üzerindesin» [el-Kalem: 4] buyurana kadar derece derece ilerlemiştir. Burada ise eserler henüz tam zuhur etmediği için remiz ile yetinmiştir; nitekim yağmurun ilki bir damladır, sonra sağanağa dönüşür. Şanı Yüce Rab, onu tazim etmek ve kulak verip şahit olan kimseye bir müjde olmak üzere, Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem haline remzetmeksizin hiçbir sureye başlamamıştır. Berâe (Tevbe) suresinde ise celâl tecellisi baskın olduğu için Besmele ile işaret etmeyi bırakmış; halin değişmesi ve cemâl gelinlerinin üzerine örtü çekilmesi sebebiyle fethalı bir bâ ile (Berâetün lafzıyla) gelmiştir. Bununla birlikte Allah -celle celâlüh- hakikat-i Muhammediyye'ye olan remzi bütünüyle terk etmemiştir. Hicap ehlinin dedikodusundan korktuğumuz için bu babda bundan fazlasını açıklamaya imkânımız yoktur; onun arkasında pek yüce bir sır vardır ve doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır. Basralılara göre 'ism' kelimesi, baş tarafı sükûn üzere bina kılınmış on isimden biridir; bunlar: İbn, ibnet, ibnum, ism, ist, isnân, isnatân, imru', imraet ve eymünullâh (ve eymullâh da bundandır, aksi halde ibnum sayılırsa on bir) kelimeleridir. Onlar bunları telaffuz ettiklerinde, kendilerine göre med harfleri dışındaki sakin bir harfle başlamanın çirkinliği sebebiyle başına bir hemze ziyade etmişlerdir; med harflerinde ise bu imkânsızdır ve durum zevkîdir (işitsel zevke bağlıdır). Bu kelime, 'yed' gibi ve zikredilenlerden son üçü hariç diğerleri gibi sonu (acüz kısmı) hazfedilmiş kelimelerdendir.
وأصله سمو حذفت الواو تخفيفا لكثرة الاستعمال ولتعاقب الحركات وسكن السين وحرك الميم واجتلبت ألف
[İsim kelimesinin] aslı 'sümv' (سُمُو) idi. Çok kullanılması ve peş peşe gelen harekeler sebebiyle hafifletmek maksadıyla 'vâv' harfi hazfedildi (düşürüldü); 'sîn' harfi sakin kılındı, 'mîm' harekelendi ve [kelimenin başına] vasıl elfi
الوصل فوزنه أفع وتصريفه إلى أسماء وسمى وسميت دون أوسام ووسيم ووسمت يشهد له والجرح بالقلب لا يقبل، واشتقاقه من السمو كالعلو لأنه لدلالته على مسماه يعليه من حضيض الخفاء إلى ذروة الظهور والجلاء.
...vasıl elifi getirildi; böylece vezni 'ef'u' (أَفْعُ) oldu. Kelimenin çoğulunun 'evsâm' (أَوْسَام), sıfatının 'vesîm' (وَسِيم) ve fiilinin 'vesemtü' (وَسَمْتُ) şeklinde değil de 'esmâ' (أَسْمَاء), 'semmâ' (سَمَّى) ve 'semmeytü' (سَمَّيْتُ) şeklinde çekilmesi de buna şahittir; kalb (harflerin yer değiştirmesi) iddiasıyla yapılan itiraz ise kabul edilmez. Kelimenin türeyişi (iştikakı) ise 'ulüvv' (yücelik) anlamındaki 'sümûv' (سُمُوّ) kökündendir. Çünkü isim, delalet ettiği müsemmasını (isimlendirileni) kapalılık çukurundan zuhur ve açıklık zirvesine yükseltir.
وقال الكوفيون هو من السمة لأنه علامة على مسماه وأصله وسم فحذفت الواو وعوضت عنها همزة الوصل وكفى الله المؤمنين القتال، فوزنه أعل ويرد عليهم أن الهمزة لم تعهد داخلة على ما حذف صدره وزيادة الاعلال أقيس من عدم النظير وأيضا كونها عوضا يقتضي كونها مقصودة لذاتها ووصلا كونها مقصودة تبعا والعوض كجزء أصل دون الوصل فما هو إلا جمع بين الضب والنون فلذا قيل لا حذف ولا تعويض وإنما قلبت الواو همزة كإعاء وإشاح ثم كثر استعماله فجعلت همزته همزة وصل وقد تقطع للضرورة ورجح الأول لهاتيك الشهادة وفيه لغات أوصلها البعض إلى ثماني عشرة ونظمها فقال:
Kûfeliler ise onun 'el-vesm' (الوَسْم) kökünden geldiğini ve müsemmasına bir işaret/alamet olduğu için 'sime' (سِمَة) kökünden türediğini söylemişlerdir. Onlara göre kelimenin aslı 'vasm' (وَسْم) idi; vav harfi hazfedildi ve yerine vasıl hemzesi getirildi, böylece mesele halledildi (Allah müminleri savaştan kurtardı). Bu durumda vezni 'a'l' (أَعْلُ) olur. Fakat onlara şu şekilde itiraz edilmiştir: Baş tarafı (fâ'ul-fiili) hazfedilmiş bir kelimenin başına vasıl hemzesinin geldiği görülmüş bir şey değildir; ilal (harf değişimi) kuralının genişletilmesi, misali bulunmayan bir kural ihdas etmekten kıyasa daha uygundur. Ayrıca hemzenin ivaz (bedel) olması onun bizzat kastedilmesini, vasıl hemzesi olması ise tebaan (sırf telaffuza geçiş için) kastedilmesini gerektirir; zira ivaz, vaslın aksine asıl bir cüz gibidir. Dolayısıyla bu iki durumu birleştirmek, kertenkele ile balığı bir araya getirmeye benzer. Bundan dolayı [bazıları tarafından] şöyle denilmiştir: Ortada ne bir hazif ne de bir ivaz vardır; tıpkı 'iâ'' (إِعَاء) ve 'işâh' (إِشَاح) kelimelerinde olduğu gibi vav harfi hemzeye dönüştürülmüştür; ardından kullanımı çoğalınca hemzesi vasıl hemzesi kılınmıştır; zaruret halinde ise kat' hemzesi olarak da okunabilir. Birinci görüş (Basralıların görüşü) zikredilen o şahitten ötürü tercih edilmiştir. Bu kelimede lehçeler/okuyuşlar vardır; bazıları bunları on sekize kadar ulaştırmış ve nazmederek şöyle demiştir:
للاسم عشر لغات مع ثمانية ... بنقل جدي شيخ الناس أكملها
İsm kelimesi için on sekiz lehçe vardır... İnsanların üstadı olan dedemin nakliyle bunları tamamla;
سم سمات سما واسم وزد سمة ... كذا سماء بتثليث لأولها
Süm, simât, semâ, ism; buna simeyi de ekle... Bir de semâ' kelimesi vardır ki bunların ilk harflerini üç harekeyle (fetha, kesre, damme) oku.
هذا وقد طال التشاجر في أن الاسم هل هو عين المسمى أو غيره؟ فالأشاعرة على الأول والمعتزلة على الثاني وقد تحير نحارير الفضلاء في تحرير محل البحث على وجه يكون حريا بهذا التشاجر حتى قال مولانا الفخر في التفسير الكبير: إن هذا البحث يجري مجرى العبث وذكر وجها ادعى لطفه ودقته وقد كفانا الشهاب مؤنة رده وقد أراد السيد النحرير في شرح المواقف فلم يتم له، وللسهيلي في ذلك كلام ادعى أنه الحق وصنف في رده ابن السيد رسالة مستقلة وادعى الشهاب أنه إلى الآن لم يتحرر وأنه لم ير مع سعة اطلاعه في هذه المسألة ما فيه ثلج الصدور ولا شفاء الغليل ولم يأت رحمه الله تعالى في حواشيه على البيضاوي من قبل نفسه بشيء يزيح الإشكال ويريح البال وها أنا من فضل الله تعالى ذاكر شيئا إذا قبل فهو غاية ما أتمناه وقد يوجد في الاسقاط ما لا يوجد في الأسفاط وإن رد فقد رد قبلي كلام ألوف كل منهم فرد يقابل بصفوف.
Şunu da belirtelim ki, ismin müsemmanın bizzat kendisi mi (aynı mı) yoksa ondan gayrısı mı olduğu hususunda tartışma uzayıp gitmiştir. Eş'arîler birinci görüştedir, Mu'tezile ise ikinci görüşü savunur. Fazilet sahibi derin âlimler, bu tartışmaya layık olacak bir tarzda meselenin mahiyetini tahrir etmekte (ortaya koymakta) hayrete düşmüşlerdir. Hatta Mevlânâ Fahruddîn [er-Râzî], et-Tefsîru'l-Kebîr'de: «Bu tartışma abesle iştigal kabilindendir» demiş ve kendisinin latif ve dakik olduğunu iddia ettiği bir vecih zikretmiştir; Şihâb ise [Hafâcî] ona cevap verme zahmetinden bizi kurtarmıştır. Muhakkik Seyyid [Şerîf el-Cürcânî] de Şerhu'l-Mevâkıf'ta bunu [tahrir etmeyi] istemiş fakat ona nasip olmamıştır. es-Süheylî'nin de bu hususta hakkın ta kendisi olduğunu iddia ettiği bir sözü vardır ve İbnü's-Sîd onu reddetmek için müstakil bir risale kaleme almıştır. Şihâb ise geniş vukufiyetine rağmen bu meselede göğüslere ferahlık verecek, susuzluğu dindirecek bir açıklama görmediğini ve meselenin bugüne kadar vuzuha kavuşturulamadığını iddia etmiştir. Kendisi de -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- Beyzâvî Hâşiyesi'nde kendi tarafından müşkülü giderecek ve zihni rahatlatacak bir şey getirememiştir. İşte ben de Allah Teâlâ'nın lütfuyla, kabul gördüğü takdirde arzuladığım son gaye olacak bir hususu zikredeceğim; nitekim döküntüler arasında öyle şeyler bulunur ki mücevher sandıklarında bulunmaz. Eğer reddedilirse, benden önce de her biri saflara bedel nice binlerce zatın sözü reddedilmiştir.
وابن اللبون إذا ما لز في قرن ... لم يستطع صولة البزل القناعيس
İki yaşındaki deve yavrusu (ibn-i lebûn) bir bukağıya bağlandığı zaman... Yaşını başını almış, güçlü kuvvetli develerin savletine güç yetiremez.
«فأقول» الاسم يطلق على نفس الذات والحقيقة والوجود والعين وهي عندهم أسماء مترادفة كما نقله الإمام أبو بكر بن فورك في كتابه الكبير في الأسماء والصفات والأستاذ أبو القاسم السهيلي في شرح الإرشاد وهما ممن يعض عليه بالنواجذ، ومنه قوله تعالى: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ [الأعلى: ١] إذ التسبيح في المعروف إنما يتوجه إلى الذات الأقدس وحمله على تنزيه اللفظ كحمله على المجاز والكناية مما لا يليق إذ بعد الثبوت لا يحتاج إليه ومن حفظ حجة على من لم يحفظ ويؤيده قوله تعالى: ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها [يوسف: ٤٠] حيث أطلق الأسماء وأراد الذوات لأن الكفار إنما عبدوا حقيقة ذوات الأصنام دون ألفاظها وإن استقام على بعد، وقال سيبويه وهو
«Ben de derim ki:» İsim; bizzat zât, hakikat, varlık ve ayn (öz) manasında kullanılır ki bunlar onlara (âlimlere) göre eş anlamlı kelimelerdir. Nitekim İmam Ebû Bekr b. Fûrek el-Esmâ ve's-Sıfât hakkındaki büyük eserinde ve Üstad Ebû'l-Kâsım es-Süheylî Şerhu'l-İrşâd'da bunu nakletmişlerdir; bu iki zat ise [görüşlerine] azı dişleriyle sımsıkı sarılınacak [yetkin âlimlerdendir]. Yüce Allah'ın: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ } “Rabbinin ismini tesbih et” [el-A‘lâ 87/1] kavli de bu kabildendir. Zira bilinen anlamıyla tesbih ancak en mukaddes Zât'a yönelir. Bu ayeti lafzın tenzihine hamletmek, mecaz ve kinayeye hamletmek gibi olup yakışık almaz; çünkü hakiki anlam sabit olduktan sonra buna (mecaza) ihtiyaç duyulmaz. Ezberleyen/bilen kimse, bilmeyene karşı hüccettir (delildir). Yüce Allah'ın şu kavli de bunu desteklemektedir: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا } “O’nu bırakıp da taptıklarınız, sizin ve atalarınızın adlandırdığı birtakım isimlerden başkası değildir” [Yûsuf 12/40]. Burada [Cenâb-ı Hak] isimleri zikretmiş fakat zâtları kastetmiştir; zira kâfirler putların lafızlarına değil, hakikatte bizzat zâtlarına tapıyorlardı; her ne kadar [lafzî anlam da] uzak bir ihtimalle geçerli olabilse bile. [Nahiv] sanatının imamı ve cemaatin şeyhi olan Sîbeveyhi de şöyle demiştir:
إمام الصناعة وشيخ الجماعة: والفعل أمثلة أحداث من لفظ أحدث الأسماء ومن العلوم أن الألفاظ لا احداث لها فليس المراد إلا الذوات وهو بهذا المعنى عين المسمى ولا ينافيه أخذ الاسم من السمو لأن سمو المعلوم في الحقيقة إنما هو بوجوده إن كان موجودا حيث ارتفع عن نقص العدم وبمعقوليته عن الالتباس بمعلوم آخر إن لم يكن ولو كنا نرى الموجودات كلها ونعلم المعلومات بأسرها لم نحتج إلى مسمياتها لكن لما صحت غيبتها عنا لمانع في أبصارنا وبصائرنا احتجنا إلى ما يدلنا عليها في التخاطب والإخبار عنها فمن الله تعالى بهذه الأوضاع لطفا بنا وحكمة من حكيم عليم فلما سمت المعلومات بمعقوليتها عن الالتباس وبوجود ما كان موجودا منها عن العدم قيل لها أسماء، ولما دلت الألفاظ عليها قيل لها ذلك أيضا تسمية للشيء باسم ما هو دليل عليه ويطلق الاسم أيضا على الدال وهو قسمان، قديم وهو ما سمى الله تعالى به نفسه في كلامه القديم والقول فيه كالقول في كلامه الذي هو صفة له من أنه لا عين ولا غير، وحادث وهو ما سمى به تعالى شأنه في غير ذلك وهو غير، فالمعتزلة لا يثبتون إلا القسم الثاني من هذا الإطلاق لعدم ثبوت الأول عندهم ولنفيهم الكلام القديم، وأهل السنة لما رأوا أن نزاعهم لهم في القسم الأول من الإطلاق الثاني يعود إلى النزاع في منشئه تركوه واكتفوا بالنزاع في المنشأ عنه حتى برهنوا فيه على مدعاهم ونوروا بالبينات القطعية دعواهم وقد تقدم ذلك لك في المقدمات ونازعوهم في الإطلاق الأول وأثبتوه بظواهر الآيات ونقل الثقات وقالوا ضد قولهم إن الاسم عين المسمى فكأنه ترقي صورد من نفي الغيرية وإثبات لا ولا إلى القول بالعينية التي أنكروها ولعدم فهم المراد من ذلك اعترض بأنه لو كان الاسم هو المسمى لتكثر المسمى عند تكثر الأسماء وأيضا الأسماء تتبدل والمسمى لا يتبدل والاسم يطرأ بعد وجود المسمى والشيء لا يتقدم على نفسه ولا يتأخر فليس هو هو والكل غير وارد إلا على تقدير القول بالعينية بناء على القسم الثاني من الإطلاق الثاني وليس فليس، فاتضح من هذا أن قول المعتزلة بالغيرية ناشىء عن ضلالة في الاعتقاد وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الزمر: ٢٣] والاسم في البسملة عند بعض بالمعنى الأول لأن الاستعانة بالألفاظ مجردها مما لا معنى لها وليس من التسعة والتسعين ما لفظه اسم فلا يحسن إلا أن يراد به الذات وأمر الإضافة هين وفيه أنه فرق بين الاستعانة المتعدية بنفسها والاستعانة المعتدية بالباء المتعلقة بغير ذوي العلم نحو استعينوا بالصبر والصلاة وقال غير واحد سلمنا أن الاستعانة لا تكون إلا بالذات إلا أن التبرك لا يكون بها وقد قالوا به ولهذا أو للفرق بين اليمين والتيمن أو لئلا يختص التبرك باسم دون اسم أو ليكون أشد وفاقا لحديث الابتداء على ما قيل قال بسم الله ولم يقل بالله ولم تكتب همزة الوصل مع أن الأصل في كل كلمة أن ترسم باعتبار ما يتلفظ بها في الوقف وفي الابتداء بل حذفت تبعا لحذفها في التلفظ للكثرة وقيل لأنها دخلت للابتداء بالسين الساكنة فلما نابت الباء عنها سقطت في الخط بخلاف اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [العلق: ١] إذ الباء لا تنوب منا بها فيه إذ يمكن حذفها مع بقاء المعنى فيقال- اقرأ اسم ربك- وظاهره أن الذي منع من الإسقاط في الآية إمكان حذف الباء فقط وهو مخالف لما ذكره الدماميني من أنه لا بد للحذف من أمرين عدم ذكر المتعلق وإضافة لفظ اسم للجلالة وكلاهما منتف في الآية وهل يشترط تمام البسملة فيه؟ فيه تردد وظاهر كلام التسهيل اشتراطه. وقيل لا حذف فيه والباء داخلة على سم أحد اللغات السابقة ثم سكنت السين هربا من توالي كسرتين أو انتقاله من كسرة لضمة وهو مع غرابته بعيد، وعندي أن هذا رسم عثماني وهو مما لا يكاد يعرف السر فيه أرباب الرسوم والكثير من عللهم غير مطردة وبذلك اعتذر البعض عن عدم حذف ألف الله مع كثرة استعماله واستغنى به عن الجواب بشدة الامتزاج وبأنها عوض وبأنه يلزم
[Nitekim bu ilim] sanatının imamı ve cemaatin şeyhi [şöyle demiştir]: «Fiil, en yeni isimlerin lafzından türetilmiş hades (oluş/eylem) örnekleridir. Bilinen bir gerçektir ki lafızların oluşları/eylemleri yoktur; dolayısıyla kastedilen ancak zatlardır.» Bu manada isim, müsemmânın (isimlendirilen varlığın) bizzat aynısıdır. İsmin 'ulviyet/yücelik' anlamına gelen 'sümûv' kökünden türetilmiş olması da buna mani değildir; zira bilinen şeyin (malûmun) hakikatteki yüceliği, eğer mevcut bir varlık ise yokluk noksanlığından arınıp yükselmesiyle, şayet [haricen] mevcut değilse akledilirliği sayesinde başka bir malûmla karışmaktan kurtulmasıyladır. Şayet biz mevcutların tamamını [bizzat] görüyor ve malûmatın hepsini eksiksiz biliyor olsaydık onların müsemmâlarına (adlandırıcı göstergelerine) ihtiyaç duymazdık. Fakat gözlerimizde ve basiretlerimizde bulunan bir engel sebebiyle onların bize gayb olması kesinleşince, karşılıklı konuşmada ve onlardan haber vermede bize onlara delalet edecek şeylere muhtaç olduk. Bunun üzerine Hakîm ve Alîm olan Allah Teâlâ, bize bir lütuf ve hikmet olarak bu vaz'î [isimleri] bahşetti. Malûmat, akledilirlikleri sayesinde karışıklıktan ve mevcut olanları da varlıklarıyla yokluktan yücelip tecerrüt edince (semâ) bunlara 'isimler' dendi. Lafızlar da bunlara delalet edince, bir şeyin delili olduğu şeyin adıyla isimlendirilmesi kabilinden bu lafızlara da isim denildi. İsim aynı zamanda 'delalet eden' için de kullanılır ki bu da iki kısımdır: Birincisi kadîmdir; o da Allah Teâlâ'nın kadîm kelamında zâtını isimlendirdiği lafızlardır. Bundaki hüküm, O'nun bir sıfatı olan kelâmındaki hüküm gibidir; yani [zâtın] ne aynısıdır ne de gayrısıdır. İkincisi ise hâdistir; o da şanı yüce olan Allah'ın bunun dışındaki [mahlûkatın dillerinde] isimlendirildiği lafızlardır ki bu [zâtın] gayrıdır. Mutezile, birinci kısmın kendilerince sabit olmaması ve kadîm kelamı inkâr etmeleri sebebiyle bu kullanımın sadece ikinci kısmını kabul eder. Ehl-i Sünnet ise, Mutezile ile ikinci kullanımın birinci kısmındaki ihtilaflarının bu kullanımın menşeine (kadîm kelam meselesine) dayandığını görünce bunu bırakıp menşe hakkındaki ihtilafla yetindiler; nihayet bu konuda iddialarını delillendirip davalarını kesin delillerle aydınlattılar. Bu husus daha önce mukaddimelerde geçmişti. Ayrıca birinci kullanım konusunda da onlarla tartışıp bunu ayetlerin zahiri ve güvenilir ravilerin nakilleriyle ispat ettiler ve onların görüşünün aksine «İsim müsemmânın aynısıdır» dediler. Bu durum adeta, gayrılığın nefyedilmesinden ve «ne aynısıdır ne gayrısıdır» hükmünün ispatından, onların inkâr ettiği «aynilik» görüşüne doğru bir terakki (tedricî yükseliş) gibi oldu. Bundan kastedilen mana anlaşılmadığı için şöyle itiraz edildi: «Eğer isim müsemmânın aynısı olsaydı, isimler çoğaldığında müsemmânın da çoğalması gerekirdi; ayrıca isimler değişir, müsemmâ ise değişmez; isim müsemmânın varlığından sonra ortaya çıkar, bir şey ise kendisinden önce veya sonra gelemez; dolayısıyla o onun aynısı değildir.» Bu itirazların hiçbiri, ancak ikinci kullanımın ikinci kısmına dayalı olarak aynilik görüşünün kabul edilmesi varsayımı dışında geçerli değildir; oysa durum böyle değildir. Buradan anlaşıldı ki Mutezile'nin gayrılık görüşü, itikattaki bir sapıklıktan kaynaklanmaktadır; { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık ona doğru yolu gösterecek kimse yoktur” [ez-Zümer: 23]. Besmele'deki 'isim' lafzı bazılarına göre birinci manadadır; çünkü mücerret lafızlardan yardım dilemenin bir anlamı yoktur ve [esmâ-i hüsnâ olan] doksan dokuz isim arasında lafzı 'isim' olan bir kelime bulunmamaktadır; dolayısıyla bununla Zât'ın kastedilmiş olmasından başkası uygun düşmez. [İsmin Allah lafzına] izafe edilmesi meselesi ise kolaydır (zahiren izafet vardır). Ancak bu görüşe karşı; bizzat müteaddî olan (geçişli) istiane ile 'bâ' harf-i cerriyle geçişli kılınan ve akıl sahibi olmayan varlıklara bağlanan { استعينوا بالصبر والصلاة } «Sabır ve namazla yardım isteyin» örneğindeki istiane arasında fark bulunduğu ileri sürülmüştür. Pek çok âlim ise şöyle demiştir: «İstianenin ancak Zât ile olacağını kabul ettik; fakat teberrük (bereket umma) Zât ile olmaz.» Oysa ulema bununla teberrük edileceğini de söylemiştir. İşte bundan dolayı yahut yemin ile teberrük arasındaki farkı belirtmek için veya teberrükün belli bir isme has kılınmaması için yahut da söylenildiği üzere başlama hadisine daha uygun düşmesi için [Cenâb-ı Hak] 'Billâh' demeyip 'Bismillâh' demiştir. Her kelimede asıl olan, durulduğunda (vakıf) ve başlandığında (ibtidâ) nasıl telaffuz ediliyorsa öyle yazılması olduğu halde, vasıl hemzesi [burada] yazılmamıştır; bilakis [kullanım] çokluğundan dolayı telaffuzda düşmesine tabi olarak [yazıda da] hazfedilmiştir. Bir görüşe göre, hemze sakin olan sîn harfiyle başlamak için getirilmişti; 'bâ' harfi onun yerine geçince yazıda düştü. { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } [el-Alak: 1] ayeti ise böyle değildir; zira orada 'bâ' harfi onun yerine geçmiş değildir, çünkü mana bozulmaksızın 'bâ'nın hazfedilmesi ve «ıkra' isme rabbik» denmesi mümkündür. Bu ifadenin zahirinden anlaşılan, ayette hemzenin düşürülmesine engel olan şeyin yalnızca 'bâ'nın hazfedilme ihtimali olduğudur. Fakat bu, Demâmînî'nin zikrettiği şu kurala aykırıdır: Hemzenin hazfi için iki şart zorunludur; müteallakın (fiilin) zikredilmemiş olması ve isim lafzının lafza-i celâle izafe edilmiş olmasıdır ki bu iki şart da ayette yoktur. Peki [hemzenin düşmesi için] Besmele'nin tamam olması şart mıdır? Bu hususta tereddüt vardır; et-Teshîl'in ibaresinin zahiri bunun şart olduğunu göstermektedir. Bir diğer görüşe göre ise onda hiçbir hazif yoktur; 'bâ' harfi daha önce geçen lehçelerden biri olan 'sim' (سِم) kelimesinin başına gelmiştir, ardından iki kesrenin peş peşe gelmesinden veya kesreden zammeye intikalden kaçınmak için sîn harfi sakin kılınmıştır. Fakat bu görüş, garipliği ile beraber [doğruluktan] uzaktır. Bana göre bu bir 'Resm-i Osmânî'dir (Hz. Osman mushafının hattıdır) ve bu, hat ve imla ehlinin sırrına pek vakıf olamadığı hususlardandır; onların [bu konuda getirdikleri] gerekçelerin çoğu da kuralsızdır (küllî bir kaideye dayanmaz). Nitekim bazısı, çok kullanılmasına rağmen 'Allah' lafzındaki elifin hazfedilmemesini bu gerekçeyle izah etmiş ve aşırı kaynaşma (imtizaç), elifin bedel olması veya hazfedilirse
الإجحاف لو حذفت أو الالتباس بقولنا لله مجرورا فالرأي إبداء سر ذوقي لذلك وقد حرره الشيخ الأكبر قدس سره في الفتوحات بما لا مزيد عليه ولست ممن يفهمه والقريب من الفهم أن الهمزة إنما حذفت في الخط ليكون اتصال السين بالباء المشير إلى ما تقدم أتم وتلقي الفيض أقوى مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النساء: ٨٠] وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فاطر: ٤٥] وفيه إشارة من أول الأمر إلى عموم الرحمة وشمول البعثة لأن السين لما كان ساكنا وتوصل إلى النطق به بالألف أشبه حال المعدوم الذي ظهر بالله وحيث كان ذلك عاما إذ ما من معدوم يطلب الظهور إلا يكون ظهوره بالله ﷾ أعطى ذلك الحكم لما قام مقامه واتصل اتصاله وأدى في اللفظ مؤداه فإن كان عبارة عن صفات الجمال ظهر عموم الرحمة وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [الأعراف:
kelimeye haksızlık (ichâf) yapılacağı yahut mecrur olan 'lillâh' (لله) sözümüzle karışacağı şeklindeki cevaplara ihtiyaç duymamışlardır. Bu hususta en doğrusu, işe zevkî (manevî) bir sır getirmektir. Şeyh-i Ekber kuddise sırruhû, el-Fütûhât'ta bunu bundan daha fazlası olmayacak derecede tahkik etmiştir; ben ise onu hakkıyla anlayabilecek kimselerden değilim. Anlayışa yakın olan şudur: Hemze yazıda sırf sîn harfinin bâ ile olan ve daha önce geçen manaya işaret eden irtibatı daha tam olsun ve feyzin kabülü daha güçlü gerçekleşsin diye hazfedilmiştir: «Kim Peygamber'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur» [en-Nisâ: 80]; «Eğer Allah, insanları kazandıkları yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı» [Fâtır: 45]. Bunda işin başından itibaren rahmetin umumiliğine ve risaletin şümulüne bir işaret vardır. Çünkü sîn sakin olup telaffuzuna elif vasıtasıyla ulaşıldığı için, Allah ile zuhur eden madumun (yokluğun) haline benzemiştir. Zuhur talep eden hiçbir madum yoktur ki zuhuru aziz ve celil olan Allah ile olmasın; mademki bu durum umumidir, o halde bu hüküm, onun yerine kaim olan, onun gibi bağlanan ve lafızda onun vazifesini ifa eden şeye verilmiştir. Eğer bu cemal sıfatlarından ibaret ise rahmetin umumiliği zahir olur: «Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır» [el-A'râf:
١٥٦] وإن كان عبارة عن الحقيقة المحمدية ظهر شمول البعثة لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الفرقان: ١] بل والرحمة أيضا وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء: ١٠٧] وتناسبت أجزاء البسملة إشارة وعبارة وإنما طولت الباء للإشارة إلى أن الظهور تام أو إلى أنها وإن انخفضت لكنها إذا اتصلت هذا الاتصال ارتفعت واستعلت، وفيه رمز إلى أن من تواضع لله رفعه الله وأنا عند المنكسرة قلوبهم من أجلي. وقال الرسميون طولت لتدل على الألف المحذوفة ولتكون عوضا عنها وليكون افتتاح كتاب الله تعالى بحرف مفخم ولذا
...156]. Eğer hakikat-i Muhammediyye'den ibaret ise risaletin şümulü zahir olur: «Âlemlere bir uyarıcı olsun diye...» [el-Furkân: 1], hatta rahmetin şümulü de: «Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik» [el-Enbiyâ: 107]. Böylece Besmele'nin cüzleri hem işaret hem ibare bakımından birbiriyle tam bir tenasüp arz etmiştir. Bâ harfi ise ya zuhurun tam olduğuna işaret etmek için ya da kendisi her ne kadar alçak (kesreli) olsa da bu şekilde irtibat kurduğunda yükselip yüceldiğine işaret etmek için uzatılmıştır. Bunda, Allah için tevazu göstereni Allah'ın yücelteceğine ve 'Ben, rızam için kalpleri kırık olanların yanındayım' sırrına bir remiz vardır. Yazı (resim) ehli ise şöyle demiştir: Bâ, hazfedilen elife delalet etsin, ona ivaz olsun ve Allah Teâlâ'nın Kitabı tefhim edilmiş (kalın/büyük) bir harfle başlasın diye uzatılmıştır. Nitekim bundan dolayıdır ki
قال ﷺ لمعاوية فيما روي «ألق الدواة وحرف القلم وانصب الباء وفرق السين ولا تعور الميم وحسن الله ومد الرحمن وجود الرحيم وضع قلمك على أذنك اليسرى فإنه أذكر لك»
Rivayet edildiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muâviye'ye şöyle buyurmuştur: «Hokkaya liyka koy, kalemi eğri kes, bâ harfini dik tut, sîn'in dişlerini açık yaz, mîm'in gözünü kör etme, Allah lafzını güzel yaz, er-Rahmân'ı uzat, er-Rahîm'i güzelce yaz ve kalemini sol kulağının üzerine koy; zira bu senin için daha iyi hatırlatıcıdır.»
ولعل منه أخذ عمر بن عبد العزيز قوله لكاتبه طول الباء وأظهر السينات ودور الميم، ولبعضهم في التعليل ما ادعي أنه ليس من عمل الأفهام بل مبذولات الإلهام وهو في التحقيق من مبتذلات الأوهام وليس له في التحقيق أدنى إلمام على أن في تعليلهم السابق خفاء بالنظر إلى مشربهم أيضا فافهم ذلك كله «والله» أصله الاعلالي إله كما في الصحاح أو الإله كما في الكشاف- ولكل وجهة- فحذفت الهمزة اعتباطا على الأظهر وعوض عنها الألف واللام ولذلك قيل: يا الله بالقطع في الأكثر لتمحض الحرف للعوضية فيه احترازا عن اجتماع أداتي تعريف وأما في غيره فيجري الحرف على أصله، وذكر الرضي أن القطع لاجتماع شيئين لزوم الهمزة الكلمة إلا نادرا كما في لاهه الكبار وكونها بدل همزة إله، وقال السعد: قد يقال فيه: إنه نوى الوقف على حرف النداء تفخيما للاسم الشريف واختلفوا في الفرق بين الإله والله فقال السيد السند: هما علم لذاته إلا أنه قبل الحذف قد يطلق على غيره تعالى وبعده لا يطلق على غيره سبحانه أصلا، وقال العلامة السعد: إن الإله اسم لمفهوم كلي هو المعبود بحق والله علم لذاته تعالى، وقال الرضي: هما قبل الإدغام وبعده مختصان بذاته تعالى لا يطلقان على غيره أصلا إلا أنه قبل الإدغام من
Ömer b. Abdilazîz'in kâtibine: «Bâ'yı uzun yaz, sîn'in dişlerini belirgin kıl ve mîm'i yuvarlak yap» şeklindeki sözünü de bundan almış olması muhtemeldir. Bazılarının bu gerekçelendirme hususunda, akılların ürünü olmayıp ilhamın bağışları olduğunu iddia ettikleri birtakım sözleri vardır ki, tahkik ehline göre bu vehimlerin bayağılıklarından ibarettir ve hakikatle en ufak bir ilgisi yoktur. Kaldı ki onların önceki gerekçelendirmelerinde kendi meşreplerine göre de bir kapalılık vardır; bütün bunları iyi anla! "Allah" lafzının i'lâl bakımından aslı, es-Sıhâh'ta geçtiği üzere "ilâh" (إِلَه) veya el-Keşşâf'ta geçtiği üzere "el-İlâh"tır (الْإِلَه) -ki her birinin bir dayanağı vardır-. En zahir olan görüşe göre hemze semâî/kıyasa aykırı olarak (i'tibâten) hazfedilmiş ve buna karşılık elif-lâm getirilmiştir. Bu sebeple, iki harf-i tarifin (belirlilik edatının) bir araya gelmesinden sakınmak maksadıyla harfin bütünüyle ivaz (bedel) olmaya tahsis edilmesinden ötürü çoğunlukla kat' hemzesiyle «Yâ Allâh» (يَا أَلله) denilmiştir. Bunun dışındaki kelimelerde ise harf kendi aslı üzere geçerli olur. er-Radî, kat' yapılmasının (hemzenin telaffuz edilmesinin) iki sebebin birleşmesinden kaynaklandığını zikretmiştir: «Lâhehu'l-kibâr» gibi nadir durumlar müstesna hemzenin kelimeden ayrılmaz oluşu ve ilâh kelimesinin hemzesine bedel olmasıdır. es-Sa'd ise şöyle demiştir: Bu konuda ism-i şerîfi tâzim etmek maksadıyla nidâ harfi üzerinde vakfın niyet edildiği de söylenebilir. "el-İlâh" ile "Allah" arasındaki fark konusunda ihtilaf etmişlerdir: es-Seyyid es-Sened şöyle demiştir: «Her ikisi de Zât-ı Bârî'nin alemidir; şu kadar var ki haziften önce O'nun dışındakilere de ıtlak edilebilirken, haziften sonra asla O'ndan başkasına ıtlak olunamaz.» Allâme es-Sa'd ise: «'el-İlâh', hak ma'bud olan küllî bir mefhumun ismidir; 'Allah' ise Zât-ı Teâlâ'nın alemidir» demiştir. er-Radî de şöyle demiştir: «Bu iki lafız idğamdan önce de sonra da Zât-ı Teâlâ'ya mahsustur, O'ndan başkasına asla ıtlak olunmazlar. Ancak idğamdan önce...
الأعلام الغالبة وبعده من الأعلام الخاصة، وادعى ابن مالك أن الله من الأعلام التي قارن وضعها أل وليس أصله الإله ثم قال ولو لم يرد على من قال ذلك إلا أنه ادعى ما لا دليل عليه لكان ذلك كافيا لأن الله والإله مختلفان لفظا ومعنى، أما لفظا فلأن أحدهما معتل العين، والثاني مهموز الفاء صحيح العين واللام فهما من مادتين، فردهما إلى أصل واحد تحكم من سوء التصريف «وأما معنى» فلأن الله خاص به تعالى جاهلية وإسلاما والإله ليس كذلك لأنه اسم لكل معبود ومن قال أصله الإله لا يخلو حاله من أمرين لأنه إما أن يقول: إن الهمزة حذفت ابتداء ثم أدغمت اللام أو يقول: إنها نقلت حركتها إلى اللام قبلها وحذفت على القياس وهو باطل، أما الأول فلأنه ادعى حذف الفاء بلا سبب ولا مشابهة ذي سبب من ثلاثي فلا يقاس بيد لأن الآخر وكذا ما يتصل به محل التغيير ولا بعدة مصدر يعد لحمله على الفعل فحذف للتشاكل ولا برقة بمعنى ورق لشبهه بعدة وزنا وإعلالا ولولا أنه بمعناه لتعين إلحاقه بالثنائي المحذوف اللام كلثة، وأما ناس وأناس فمن نوس وأنس على أن الحمل عليه على تقدير تسليم الأخذ زيادة في الشذوذ وكثرة مخالفة الأصل بلا سبب يلجىء لذلك «وأما الثاني» فلأنه يستلزم مخالفة الأصل من وجوه، أحدها نقل حركة بين كلمتين على سبيل اللزوم، ولا نظير له، والثاني نقل حركة همزة إلى مثل ما بعدها وهو يوجب اجتماع مثلين متحركين وهو أثقل من تحقيق الهمزة بعد ساكن، الثالث من مخالفة الأصل تسكين المنقول إليه الحركة فيوجب كونه عملا كلا عمل وهو بمنزلة من نقل في بئس ولا يخفى ما فيه من القبح مع كونه في كلمة فما هو في كلمتين أمكن في الاستقباح وأحق بالإطراح، الرابع إدغام المنقول إليه فيما بعد الهمزة وهو بمعزل عن القياس لأن الهمزة المنقولة الحركة في تقدير الثبوت فإدغام ما قبلها فيما بعدها كإدغام أحد المنفصلين، وقد اعتبر أبو عمرو في الإدغام الكبير الفصل بواجب الحذف نحو يَبْتَغِ غَيْرَ [آل عمران: ٨٥] فلم يدغم فاعتبار غير واجب الحذف أولى ومن زعم أن أصله إله يقول: إن الألف واللام عوض من الهمزة ولو كان كذلك لم يحذفا في لاه أبوك أي لله أبوك إذ لا يحذف عوض ومعوض في حالة واحدة وقالوا لهى أبوك أيضا فحذفوا لام الجر والألف واللام وقدموا الهاء وسكنوها فصارت الألف ياء وعلم بذلك أن الألف كانت منقلبة لتحركها وانفتاح ما قبلها فلما وليت ساكنا عادت إلى أصلها وفتحتها فتحة بناء، وسبب البناء تضمن معنى التعريف عند أبي علي ومعنى حرف التعجب إذ لم يقع في غيره وإن لم يوضع له حرف عندي وهو مع بنائه في موضع جر باللام المحذوفة واللام ومجرورها في موضع رفع خبر أبوك اهـ ملخصا، قال ناظر الجيش: إنه لا مزيد عليه في الحسن، وأنا أقول لا بأس به لولا قوله: إن الإله اسم لكل معبود فقد بالغ البلقيني في رده وادعى أنه لا يقع إلا على المعبود بالحق جل شأنه ومن أطلقه على غيره حكم الله تعالى بكفره وأرسل الرسل لدعائه وكان نظير إطلاق النصارى الله على عيسى على أن فيه ما يمكن الجواب عنه كما لا يخفى واشتقاقه من أله كعبد إلاهة كعبادة وألوهة كعبودة وألوهية كعبودية فإله صفة مشبهة بمعنى مألوه ككتاب بمعنى مكتوب وكونه مصدرا كما ذهب إليه المرزوقي وصاحب المدارك خلاف المشهور أو من أله كفرح إذا تحير لتحير العقول في كنه ذاته وصفاته وفيه أن الأصل في الاشتقاق أن يكون لمعنى قائم بالمشتق والحيرة قائمة بالخلق لا بالحق أو من ألهت إلى فلان إذا سكنت إليه أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرعد: ٢٨] أو من له إذا فزع والله مفزوع إليه وهو يجير ولا يجار عليه أو من أله الفصيل إذا ولع بأمه والعباد مولعون بالتضرع إليه في الشدائد، وقيل هو من وله الواوي بمعنى تحير أيضا وأصله ولاه فقلبت الواو همزة لاستثقال الكسرة عليها فهو كإعاء وإشاح في وعاء ووشاح ويرده الجمع على آلهة دون أولهة وقلب الواو ألفا إذا
[önce] galebe yoluyla alemleşmiş isimlerden olup sonrasında ise has özel isimlerden sayılır. İbn Mâlik ise “Allah” lafzının, vaz’ı (ilk konuluşu) sırasında 'el-' (ال) takısıyla birlikte konulmuş özel isimlerden olduğunu ve aslının 'el-İlâh' (الإله) olmadığını ileri sürmüştür. Ardından şöyle demiştir: “Bunu söyleyen kimseye, delilsiz bir iddiada bulunmuş olmasından başka hiçbir reddiye verilmese bile bu tek başına yeterli olurdu. Çünkü 'Allah' ve 'el-İlâh' hem lafız hem de anlam bakımından birbirinden farklıdır. Lafız bakımındandır; zira bunlardan biri ayne’l-fiili illetli bir kelimedir, ikincisi ise fâe’l-fiili hemzeli, ayne’l-fiili ve lâme’l-fiili sahih bir kelimedir. Dolayısıyla ikisi farklı iki köktendir. Bu ikisini tek bir köke irca etmek (dayandırmak), sarf kuralını kötüye kullanmaktan kaynaklanan mesnetsiz bir zorlamadır. Anlam bakımından farklılığa gelince; 'Allah' ismi gerek Câhiliye devrinde gerekse İslâm'da sadece Yüce Zât'a mahsustur. 'el-İlâh' ise böyle değildir; çünkü o, ibadet edilen her varlığın ortak ismidir. Aslının 'el-İlâh' olduğunu söyleyen kimsenin durumu şu iki ihtimalden uzak olamaz: O ya hemzenin doğrudan (ibtidaen) hazfedilip ardından lâm harfinin idğam edildiğini söyleyecektir veya hemzenin harekesinin kendisinden önceki lâm harfine nakledilip kıyas gereği hazfedildiğini ileri sürecektir ki bu da bâtıldır. Birinci ihtimal bâtıldır; zira böyle bir iddia, hiçbir sebep veya sebep taşıyan bir şeye benzerlik olmaksızın üç harfli bir kelimenin fâe’l-fiilinin hazfedildiğini ileri sürmektir. Bu durum, 'yed' (يَد) kelimesiyle kıyaslanamaz; çünkü kelimenin sonu ve sona bitişen yerler değişimin mahiyyetidir. 'Va'de bulundu' (يَعِدُ) fiiline hamledilerek onun gibi olsun diye benzerlikten ötürü [fâe’l-fiili] hazfedilen 'ıdeh' (عِدَة) masdarıyla da kıyaslanamaz. Yine vezin ve i‘lâl bakımından 'ıdeh' kelimesine benzediği için 'varak' (gümüş para) manasındaki 'rıka' (رِقَة) ile de kıyaslanamaz. Şayet bu anlamda olmasaydı, 'lise' (لِثَة) gibi lâme’l-fiili hazfedilmiş iki harflilere dâhil edilmesi gerekirdi. 'Nâs' (ناس) ile 'ünâs' (أُناس) kelimelerine gelince; bunlar 'nevs' (نوس) ve 'üns' (أنس) köklerindendir. Kaldı ki bu türemenin kabul edildiği varsayılsa dahi ona hamletmek, şâzzlığı (kural dışılığı) artırmak ve ortada hiçbir zorlayıcı sebep yokken asıldan aşırı derecede uzaklaşmaktır. İkinci ihtimale gelince; bu da birçok yönden asıl kurala aykırılığı gerektirir. Birincisi: İki kelime arasında lüzûm yoluyla (zorunlu olarak) hareke naklidir ki bunun dilde bir benzeri yoktur. İkincisi: Hemzenin harekesini kendisinden sonra gelen harfin benzerine nakletmektir ki bu, iki harekeli benzer harfin yan yana gelmesini gerektirir. Bu ise sakin bir harften sonra gelen hemzenin tahkik ile okunmasından (açıkça telaffuzundan) daha ağırdır. Asla aykırılığın üçüncüsü: Kendisine hareke nakledilen harfin [sonradan idğam için] sakin kılınmasıdır; bu da yapılan bir ameli (harekeleme işlemini) hiç yapılmamış gibi hükümsüz kılar. Bu durum, 'bi'se' (بِئْسَ) kelimesinde hareke nakli yapanın durumuna benzer. Bunun tek bir kelime içinde dahi ne derece çirkin olduğu ortadayken, iki ayrı kelime arasında gerçekleşmesinde bu çirkinlik çok daha belirgin olup terk edilmeye daha lâyıktır. Dördüncüsü: Kendisine hareke nakledilen harfin, hemzeden sonraki harfe idğam edilmesidir ki bu da kıyastan tamamen uzaktır. Zira harekesi nakledilen hemze, takdiren sabit (var) hükmündedir; dolayısıyla ondan öncekini ondan sonrakine idğam etmek, birbirinden ayrı iki kelimeden birini diğerine idğam etmek gibidir. Nitekim Ebû Amr, İdğâm-ı Kebîr bahsinde { يَبْتَغِ غَيْرَ } “[kim İslâm'dan] başka [bir din] ararsa” [Âl-i İmrân: 85] misalinde olduğu gibi hazfi vacip olan ayrımı dahi dikkate almış ve idğam yapmamıştır. Dolayısıyla hazfi vacip olmayan bir ayrımı dikkate almak hayli hayli önceliklidir. Kelimenin aslının 'ilâh' (إِله) olduğunu ileri süren kimse, 'elif-lâm' takısının hemzeden ivaz (bedel) olduğunu söyler. Şayet böyle olsaydı, 'lâhe ebûk' (لَاهَ أَبُوكَ) yani 'lillâhi ebûk' (Allah babanın mükâfatını versin) terkibinde bu ikisi birden hazfedilmezdi; zira bedel ile kendisinden bedel yapılan şey aynı anda hazfedilmez. Araplar ayrıca 'lehâ ebûk' (لَهَى أَبُوكَ) da demişler; cer lâmını ve elif-lâm takısını hazfedip hâ harfini öne almışlar ve onu sakin kılmışlardır; böylece elif harfi yâ'ya dönüşmüştür. Bundan da anlaşılmıştır ki elif, harekelenmesi ve bir önceki harfin fethalı olması sebebiyle [aslından] dönüşmüş bir harftir. Kendisi sakin bir harfe bitişince aslına dönmüş ve fethası da bina fethası olmuştur. Bu mebnîliğin sebebi Ebû Ali'ye göre marifelik (belirlilik) anlamını içermesidir; bana göre ise taaccüb (şaşkınlık) edatının manasını içermesidir, çünkü her ne kadar benim katımda bunun için müstakil bir edat vaz' edilmemiş olsa da bu durum başkasında vuku bulmamıştır. Bu lafız, mebnî olmakla birlikte hazfedilen lâm sebebiyle cer mahallindedir; lâm ve mecrûru ise 'ebûk' kelimesinin haberi olarak ref mevkiindedir.” [İbn Mâlik'in sözü] özetle burada bitti. Nâzıru’l-Ceyş şöyle demiştir: “Güzellikte bundan daha üstünü olamaz.” Ben de derim ki: Şayet onun “'el-İlâh' ibadet edilen her şeyin ismidir” sözü olmasaydı bu açıklama fena sayılmazdı. Nitekim Bulkînî bu ifadeyi şiddetle reddetmiş ve bu lafzın sadece şânı yüce olan Hak Mâbûd'a ıtlak edileceğini (kullanılacağını), onu başkasına isnad eden kimsenin Allah Teâlâ tarafından kâfir sayıldığını ve peygamberlerin insanları Hak Mâbûd'a davet etmek üzere gönderildiğini, bu kullanımın Hristiyanların Hz. İsa'ya 'Allah' demesi kabilinden olduğunu ileri sürmüştür. Bununla birlikte, gizli kalmayacağı üzere bu iddiaya cevap vermek de mümkündür. Kelimenin türeyişine gelince: O, 'kulluk etti' manasındaki 'abede' (عَبَدَ) gibi 'elehe' (أَلَهَ), ibadet manasında 'ilâheten' (إِلَاهَةً), kulluk manasında 'ülûheten' (أُلُوهَةً) ve 'ülûhiyyeten' (أُلُوهِيَّةً) kökünden türemiştir. Bu durumda 'ilâh' (إِله), tıpkı 'mektûb' manasındaki 'kitâb' gibi 'me'lûh' (ibadet edilen) anlamında bir sıfat-ı müşebbehedir. Merzûkî ve Medârik sahibinin benimsediği üzere onun bir masdar olması ise meşhur görüşe aykırıdır. Yahut 'sevindi' manasındaki 'feriha' gibi 'elehe' (أَلِهَ) kökünden gelir ki bu da 'hayrete düştü' demektir; zira akıllar O'nun zatının ve sıfatlarının künhünü (mahiyetini) kavramakta hayrete düşer. Ancak bu görüşe karşı, iştikakta (türetmede) aslolanın türetilen kelimede bilfiil bulunan bir manaya dayanması gerektiği, oysa hayretin Hak Teâlâ'da değil yaratılanlarda bulunduğu itirazı yapılmıştır. Veya 'falana sığındım, ona güvenip huzur buldum' anlamındaki 'elehtü ilâ fülânin' (أَلَهْتُ إِلَى فُلَانٍ) ifadesinden türemiştir: { أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur.” [Ra'd: 28]. Yahut 'korkup sığındı' anlamındaki 'lehe' (لَهَه) kökündendir; zira Allah, kendisine sığınılandır; O himaye eder, O'na karşı ise kimse himaye edilemez. Veya sütten kesilmiş devenin annesine aşırı düşkünlüğünü ifade eden 'elehe’l-fasîlu' (أَلَهَ الْفَصِيلُ) terkibinden alınmıştır; zira kullar sıkıntı anlarında O'na yalvarıp yakarmaya son derece düşkündürler. Bir görüşe göre de 'vav'lı kökten 'velehe' (وَلَهَ) fiilinden olup yine 'hayrete düştü' manasındadır; aslı 'velâh' (وَلَاه) iken, üzerindeki kesre ağır geldiği için vav harfi hemzeye dönüştürülmüştür. Nitekim 'vı‘â' (وِعَاء) ve 'vişâh' (وِشَاح) kelimelerinin 'i‘â' (إِعَاء) ve 'işâh' (إِشَاح) şekline dönüşmesi gibidir. Ne var ki kelimenin çoğulunun 'evlihe' (أَوْلِهَة) değil de 'âlihe' (آلِهَة) şeklinde gelmesi ve vav harfinin...
لم تتحرك مخالف للقياس وتوهم أصالة الهمزة لعدم ولاه خلاف الظاهر ولعلك لا تعبأ بذلك هنا فالشأن عجيب، وزعم بعضهم أن أصله لاه مصدر لاه يليه أو لاه يلوه ليها ولاها إذا ارتفع واحتجب وهو المحتجب بسرادقات الجلال والمرتفع عن إدراك الخيال وقد قرىء شاذا «وهو الذي في السماء لاه» وقول ميمون بن قيس الأعشى:
harekeli olmadığı halde elife dönüşmesi kıyasa muhaliftir; 'velâh' kelimesinin bulunmayışından dolayı hemzenin asıl olduğunu zannetmek ise zahire aykırıdır. Belki de sen burada buna pek aldırmazsın, zira mesele gerçekten hayret vericidir. Bazıları da onun aslının 'yüceldi ve gizlendi' anlamındaki 'lâhe yelîhu' veya 'lâhe yelûhu leyhen ve lâhen' fiilinin mastarı olan 'lâh' (لَاه) olduğunu iddia etmişlerdir; zira O, celâl perdeleriyle örtünen ve hayalin idrakinden yüce olandır. Şâz bir kıraatte: «Göklerde ilâh olan O'dur» ayeti «Ve hüvellezî fi's-semâi lâh» şeklinde okunmuştur. Meymûn b. Kays el-A'şâ'nın şu beyti de bu kabildendir:
كحلفه من أبي رباح ... يشهدها لاهه الكبار
Tıpkı Ebû Rebâh'ın yemini gibi... Ki onun bu yeminine ulu ilâhı şahittir.
ووجه قطع الهمزة في حال النداء حينئذ بعض ما تقدم من الوجوه، وقيل أصله الكناية لأنها للغائب وهو سبحانه الغائب عن أن تدركه الأبصار أو تحيط به الأفكار، وأيضا الهاء يخرج مع الأنفاس فهو المذكور وإن لم تشعر الحواس ومتى انقطع خروجه انقطعت الحياة وحل بالحي الممات فيه وباسمه قوام الأرواح والأبدان واستقامة كل متنفس من الحيوان فزيد عليها لام الملك ثم مدّ بها الصوت تعظيما ثم ألزم اللام واستأنس لهذا إن الاسم الكريم إذا حذفت منه الهمزة بقي لله وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الفتح: ٤، ٧] وإذا تركت اللام بقي على صورة له لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [النساء: ١٧١، طه: ٦، الحج: ٦٤، الشورى: ٤] وإن تركت اللام الباقية بقي الهاء المضمومة من هو لا إِلهَ إِلَّا هُوَ [البقرة: ١٦٣ وغيرها] والواو زائدة بدليل سقوطها في هما وهم فالأصل هو إذ لا يبقى سواه وأنت إذا أمعنت النظر يظهر لك مناسبات أخر ولهذا مال كثير من الصوفية إلى هذا القول وهو إلى المشرب قريب، وزعم البلخي أنه ليس بعربي بل هو عبراني أو سرياني معرب لاها ومعناه ذو القدرة ولا دليل عليه فلا يصار إليه واستعمال اليهود والنصارى لا يقوم دليلا إذ احتمال توافق اللغات قائم مع أن قولهم تأله وأله يأباه على أن التصرف فيه كما قيل بحذف المدة وإدخال أل عليه وجعله بهذه الصفة دليل على أنه لم يكن علما في غير العربية إذ اشترطوا في منع الصرف للعجمة كون الأعجمي علما في اللغة الأعجمية والتصرف مضعف لها، فهذا الزعم ساقط عن درجة الاعتبار لا يساعده عقل ولا نقل والذي عليه أكابر المعتبرين كالشافعي ومحمد بن الحسن والأشعري وغالب أصحابه والخطابي وإمام الحرمين والغزالي والفخر الرازي وأكثر الأصوليين والفقهاء، ونقل عن اختيار الخليل وسيبويه والمازني وابن كيسان أنه عربي وعلم من أصله لذاته تعالى المخصوصة أما أنه عربي فلا يكاد يحتاج إلى برهان وأما أنه علم كذلك فقد استدل عليه بوجوه. الأول أنه يوصف ولا يوصف به وقراءة صراط العزيز الحميد الله بالجر محمولة على البيان وتجويز الزمخشري في سورة «فاطر» كون الاسم الكريم صفة اسم الإشارة من باب قياس العلم على الجوامد في وقوعها صفة لاسم الإشارة على خلاف القياس إذ المنظور فيها رفع الإبهام فقط وقد تفرد به، «الثاني» أنه لا بد له من اسم يجري عليه صفاته فإن كل شيء تتوجه إليه الأذهان ويحتاج إلى التعبير عنه قد وضع له اسم توقيفي أو اصطلاحي فكيف يهمل خالق الأشياء ومبدعها ولم يوضع له اسم يجري عليه ما يعزى إليه ولا يصلح له مما يطلق عليه سواه وكونه اسم جنس معرف مما لا يليق لأنه غير خاص وضعا وكونه علما منقولا من الوصفية يستدعي أن لا يكون في الأصل ما تجري عليه الصفات وهو كما ترى «الثالث» أنه لو كان وصفا لم تكن الكلمة توحيدا مثل لا إله
Bu durumda nida hâlinde hemzenin kat'ı [düşmeyip telaffuz edilmesi], daha önce geçen gerekçelerden bazılarına dayanır. Bir görüşe göre onun aslı kinayedir (zamirdir); zira zamir gaib içindir, O [Cenâb-ı Hak] ise gözlerin Kendisini idrak etmesinden veya fikirlerin Kendisini kuşatmasından münezzeh bir Gaib'dir. Ayrıca 'he' (هـ) harfi nefeslerle birlikte çıkar; dolayısıyla duyular hissetmese de zikredilen O'dur. Bu harfin çıkışı kesildiği anda hayat da kesilir ve canlıya ölüm gelir. Ruhların ve bedenlerin kıvamı, nefes alan her canlının hayatının devamı O'nunladır ve O'nun ismiyledir. Bu sebeple 'he' harfine mülkiyet belirten 'lâm' (ل) harfi eklendi, ardından tazim amacıyla ses uzatıldı ve sonra 'lâm' harfi lafza ayrılmaz bir parça kılındı. Buna şu husus delil/ünsiyet getirilmiştir: Bu yüce isimden hemze hazfedildiğinde geriye 'lillâh' (لله) kalır: { وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin orduları Allah’ındır” [Fetih: 4, 7]. Şayet [ilk] lâm bırakılırsa 'lehu' (له) sûretinde kalır: { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur” [Nisâ: 171, Tâhâ: 6, Hac: 64, Şûrâ: 4]. Geriye kalan lâm da bırakılırsa, 'hüve' (هو) lafzındaki ötreli 'he' (هـ) kalır: { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O’ndan başka ilah yoktur” [Bakara: 163 ve diğerleri]. 'Hümâ' (هما) ve 'hüm' (هم) zamirlerinde düşmesi deliliyle buradaki 'vav' zâiddir. Dolayısıyla asıl olan 'hüve'dir; çünkü O'ndan başkası baki kalmaz. Sen dikkatle bakacak olursan başka münasebetler de sana tezahür eder. Bu sebeple mutasavvıfların çoğu bu görüşe meyletmiştir ve bu [tasavvufî] meşrebe pek yakındır. el-Belhî, bu lafzın Arapça olmayıp İbrânîce veya Süryânîceden muarreb (Arapçalaşmış) 'Lâhâ' olduğunu ve anlamının da 'kudret sahibi' olduğunu iddia etmiştir. Fakat buna dair hiçbir delil bulunmadığından bu görüşe itibar edilmez. Yahudi ve Hristiyanların bu kelimeyi kullanmaları bir delil teşkil etmez; zira dillerin tevafuk etme ihtimali mevcuttur. Kaldı ki Arapların 'teellehe' (تأله) ve 'elehe' (أله) şeklindeki kullanımları da bunu reddeder. Ayrıca söylendiği üzere, lafızda meddin hazfedilmesi, başına elif-lâm dâhil edilmesi ve bu vasfa büründürülmesi suretiyle yapılan tasarruflar, onun Arapça dışındaki bir dilde alem (özel isim) olmadığının delilidir. Zira ulema, acemî (yabancı) bir kelimenin gayrimunsarıf sayılması için yabancı dilde alem olmasını şart koşmuşlardır; kelime üzerinde bu tür tasarruflarda bulunmak ise onun acemîliğini zayıflatır. Dolayısıyla bu iddia itibar derecesinden düşmüştür; ona ne akıl ne de nakil yardımcı olur. Şâfiî, Muhammed b. el-Hasan, el-Eş‘arî ve ashabının ekserisi, el-Hattâbî, İmâmü'l-Harameyn, el-Gazzâlî, Fahreddin er-Râzî ile usûlcülerin ve fukahanın çoğunluğu gibi muteber büyük âlimlerin benimsediği ve Halîl, Sîbeveyh, el-Mâzinî ve İbn Keysân'ın tercihi olarak nakledilen görüşe göre bu lafız Arapçadır ve aslında Zât-ı Teâlâ'ya mahsus bir alemdir. Onun Arapça olduğuna gelince, bu neredeyse delile dahi ihtiyaç duyurmaz. Aynı şekilde onun bir alem olduğuna gelince, buna da çeşitli vecihlerle istidlâl edilmiştir: Birincisi: O mevsuf olur (sıfat alır) fakat kendisi sıfat olmaz. { صراط العزيز الحميد الله } kıraatindeki 'Allâh' lafzının cer ile okunması beyan (atıf-ı beyan) kabilindendir. Zemahşerî'nin Fâtır sûresinde bu yüce ismin işaret ismine sıfat olmasını caiz görmesi ise, işaret ismine sıfat olarak gelmelerinde kıyasa aykırı biçimde alemin câmid isimlere kıyas edilmesi kabilindendir; çünkü burada gözetilen tek şey kapalılığı gidermektir ve Zemahşerî bu görüşünde tek kalmıştır. İkincisi: Sıfatlarının kendisine isnat edileceği bir isminin bulunması zorunludur. Zira zihinlerin yöneldiği ve ifade edilmeye muhtaç olan her şey için tevkîfî (vahye dayalı) veya ıstılâhî (uzlaşımsal) bir isim konulmuştur. Hal böyleyken eşyanın Yaratıcısı ve Varedicisi nasıl ihmal edilsin de, O'na nisbet edilen şeylerin kendisine hamledileceği ve O'ndan başkasına ıtlak olunan şeylerin O'na layık düşmeyeceği bir isim O'na konulmamış olsun? Bu ismin marife bir cins ismi olması da uygun değildir; zira vaz' itibarıyla O'na has değildir. Vasıflıktan nakledilmiş bir alem olması ise, asılda sıfatların kendisine isnat edileceği bir ismin bulunmamasını gerektirir ki bu da gördüğün gibi [kabul edilemez]dir. Üçüncüsü: Şayet bir sıfat olsaydı, bu kelime tıpkı 'Lâ ilâhe...
إلا الرحمن إذ لا منع من الشركة وكذا لو كان اسم جنس والإجماع منعقد على إفادتها له دون الثاني والسر أنه لو كان صفة كان مدلوله المعنى لا الذات المعينة فلا يمنع من الشركة وإن اختص استعمالا بذاته تعالى بخلاف ما إذا كان علما فإن مدلوله حينئذ الذات المعينة وإن تعقل بوجه كلي إذ كليته لا تستلزم كلية المعلوم وقد اعترفوا بعموم الوضع وخصوص الموضوع له وقد انحل بهذا عصام قربة من قال: إنه لو كفى في التوحيد الاختصاص في الواقع فلا إله إلا الرحمن أيضا توحيد وإن لم يكف واقتضى ما يعين بحيث لا تجوز فيه الشركة لم يكن لا إله إلا الله كذلك إذ لا تحضر ذاته تعالى لنا على وجه التشخص ولا حاجة إلى ما ذكره من الجواب أخطأ فيه أم أصاب ولا يرد قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الإخلاص: ١] معارضا فإنه لو دل على التوحيد لم يكن للوصف فائدة لما سيأتي إن شاء الله تعالى من تفسيره لعدم قبول التعدد بوجه وهو ليس من لوازم العلمية ولا يغير هذه الوجوه المفسرة ما قيل إنها لا تستلزم المدعى إذ الاختلاف إنما وقع بعد تسليم الاختصاص في كونه صفة فيكون كالرحمن أو اسما فيكون علما، وهذا القدر يكفي بعد ذلك في المقصود كما لا يخفى على من لم يركب مطية الجحود، والإمام البيضاوي مع أن له اليد البيضاء في التحقيق لم يتبلج له صبح هذا القول وهو لا يحتاج إلى النظر الدقيق فاختار أنه وصف في أصله لكنه لما غلب عليه بحيث لا يستعمل في غيره وصار له كالعلم مثل الثريا والصعق أجرى مجراه في إجراء الوصف عليه وامتناع الوصف به وعدم تطرق احتمال الشركة إليه لأن ذاته من حيث هو بلا اعتبار أمر آخر حقيقي أو غيره غير معقول للبشر فلا يمكن أن يدل عليه بلفظ ولأنه لو دلّ على مجرد ذاته المخصوص لما أفاد ظاهر قوله تعالى: وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ معنى صحيحا ولأن معنى الاشتقاق كون أحد اللفظين مشاركا للآخر في المعنى والتركيب وهو حاصل بينه وبين الأصول المذكورة هذا كلامه، وقد أبطل فيه الأدلة الثلاث وحيث لم يلزم من إبطال الدليل إبطال المدلول أبطله بوجهين ونظم في سلكهما ثالثا يدل على الوصفية وفيه أن الوجه الأول قد اعترضه هو نفسه حيث قال في تعليقاته وفيه نظر إذ يكفي في وضع العلم تعقله بوجه يمتاز به عن غيره من غير أن يعتبر ما به الامتياز في المسمى فيمكن وضع العلم لمجرد الذات المعقولة في ضمن بعض الصفات وقد تقرر في الكلام أنه يمكن أن يخلق الله تعالى العلم بكنه ذاته في البشر ولأنه إنما يتمشى إذا لم يكن الواضع هو الله تعالى والتحقيق أن تصوير الموضوع له بوجه ما كاف في وضع العلم وكذا في فهم السامع عند استعماله انتهى، والمرء مؤاخذ بإقراره وهذا اكتفاء بأقل اللازم وإلا فالمحققون قد أبطلوا هذا الدليل بما لا مزيد عليه، وأما الثاني ففيه إن لم نقل إن الآية من المتشابه أن العلم قد يلاحظ معه معنى به يصلح لتعلق الطرف كقولك أنت عندي حاتم وقوله:
...illâ'r-Rahmân' sözü gibi tevhid ifade eden bir kelime olmazdı; zira ortaklığa bir mani bulunmazdı. Aynı şekilde bir cins ismi olsaydı da böyle olurdu; oysa icma, ikincisinin aksine bu kelimenin tevhidi ifade ettiğinde münakittir. Bundaki sır şudur: Şayet bir sıfat olsaydı, onun medlulü muayyen zât değil mana olurdu; böylece kullanımda Zât-ı Teâlâ'ya has kılınmış olsa dahi ortaklığa engel teşkil etmezdi. Bir alem (özel isim) olduğunda ise durum farklıdır; çünkü o zaman medlulü, küllî bir tarzda akledilmiş olsa bile muayyen Zât'ın kendisidir; zira akledilişin küllîliği malumun da küllî olmasını gerektirmez; nitekim onlar vaz'ın umumiliğini ve mevzuun leh'in hususiliğini ikrar etmişlerdir. 'Eğer tevhidde vakıadaki tahsis yeterli olsaydı, 'Lâ ilâhe illâ'r-Rahmân' da bir tevhid olurdu; eğer bu yetmeyip şirk koşulmasına imkân vermeyecek şekilde tayin eden bir şey gerekseydi, 'Lâ ilâhe illallâh' da böyle olmazdı; zira Zât-ı Teâlâ bize teşahhus (somut bir şahsiyet) suretinde hazır olamaz' diyen kimsenin düğümünü bu açıklama çözmüş olmaktadır. İster isabet etsin ister hata etsin, onun zikrettiği cevaba da ihtiyaç yoktur. «De ki: O Allah tektir» [el-İhlâs: 1] ayeti de bir itiraz olarak varit olmaz; zira eğer Allah ismi tek başına tevhidi gösterseydi, vasfın (Ahad isminin) bir faydası kalmazdı; nitekim Allah Teâlâ dilerse ileride O'nun hiçbir şekilde çokluğu kabul etmediği tefsirinde gelecektir ve bu da alemiyyetin levazımından değildir. Bu açıklanan vecihleri, 'Bunlar iddia edilen şeyi gerektirmez; zira ihtilaf, has kılınış teslim edildikten sonra onun 'Rahmân' gibi bir sıfat mı yoksa alem olan bir isim mi olduğu hususunda vuku bulmuştur' şeklindeki itirazlar değiştiremez. Çünkü inat biniti üzerine binmeyen kimseye gizli kalmayacağı üzere, bu kadarı kastedilen mana için kâfidir. İmam Beyzâvî ise tahkikte parlak bir kudrete sahip olmasına rağmen, bu görüşün sabahı onun için aydınlanmamış -oysa bu derin bir bakışa da muhtaç değildir- ve o, kelimenin aslı itibariyle bir vasıf olduğunu tercih etmiştir; ancak başkası hakkında kullanılmayacak şekilde Zât'a galip gelip 'Süreyyâ' ve 'Saık' kelimelerinde olduğu gibi O'nun için bir alem halini alınca, üzerine sıfat isnat edilmesi, kendisinin sıfat olmaktan menedilmesi ve ortaklık ihtimalinin O'na yol bulamaması hususunda alemin hükmüne tabi kılınmıştır. Çünkü hakiki veya başka bir husus hesaba katılmaksızın sırf O oluşu hasebiyle Zât'ı insanlar tarafından idrak edilemez; dolayısıyla O'na bir lafızla delalet etmek mümkün değildir. Ayrıca şayet sırf mahsus zâtına delalet etseydi, Allah Teâlâ'nın: «Göklerde Allah O'dur...» kavlinin zahiri sahih bir mana ifade etmezdi. Bir de iştikakın manası, iki lafızdan birinin diğeriyle mana ve terkipte ortak olmasıdır ve bu durum lafza-i celâl ile zikredilen asıllar arasında mevcuttur. İşte onun sözü bundan ibarettir. O burada üç delili iptal etmiştir; delilin iptalinden medlulün iptali lazım gelmediği için de onu iki vecihle iptal etmiş ve bunların dizisine vasfiyyet ifade eden üçüncü bir vecih eklemiştir. Oysa birinci veche bizzat kendisi itiraz etmiş ve talikatında şöyle demiştir: 'Bunda düşünülecek yön vardır; zira alemin konulmasında, ayırt edici vasfın müsemmada şart koşulmasına gerek kalmaksızın başkasından ayırt edileceği bir cihetle akledilmesi yeterlidir; binaenaleyh bazı sıfatlar zımnında akledilen sırf Zât için alemin vaz'ı mümkündür. Kelam ilminde de sabit olmuştur ki Allah Teâlâ Zât'ının künhüne dair ilmi insanlarda yaratabilir. Ayrıca bu itiraz ancak vaz' edenin bizzat Allah Teâlâ olmadığı varsayılırsa yürür; tahkik şudur ki mevzuun leh'in bir şekilde tasavvur edilmesi alemin vaz'ı için de, kullanıldığında dinleyenin anlaması için de kâfidir.' —Sözü bitti—. İnsan kendi ikrarıyla muaheze olunur; bu da lazım gelenin en asgarisiyle yetinmektir, aksi halde muhakkikler bu delili fazlası olmayacak derecede çürütmüşlerdir. İkinciye gelince; eğer ayetin müteşabihattan olduğunu söylemezsek, 'Sen benim katımda Hâtim'sin' sözünde ve şairin şu mısraında olduğu gibi, alemin kendisiyle zarfın taallukuna elverişli kılınacak bir manayla mülahaza edilmesi mümkündür:
أسد عليّ وفي الحروب نعامة ... فتخاء تنفر من صفير الصافر
Bana karşı bir aslan, savaşlarda ise ürkek bir devekuşudur... Islık çalanın sesinden dahi ürküp kaçar.
فليلاحظ هنا المعبود بالحق لاشتهاره سبحانه بذلك في ضمن هذا الاسم المقدس على أنه يحتمل التعلق بيعلم في قوله تعالى: يَعْلَمُ سِرَّكُمْ [الأنعام: ٣] الآية والجملة خبر ثان أو هي الخبر ولفظ الله بدل والظاهر أن قوله ظاهر لهذا.
O halde burada da Şanı Yüce Allah'ın bu mukaddes isim zımnında bununla meşhur olması sebebiyle 'hak mabut' manası mülahaza edilsin. Bununla birlikte Allah Teâlâ'nın: «Gizlinizi bilir» [el-En'âm: 3] kavlindeki 'ya'lemü' fiiline taalluk etmesi de muhtemeldir; bu durumda cümle ikinci haber olur veya cümlenin kendisi haber olup 'Allah' lafzı bedel olur. Zahir olan odur ki onun bu sözü de buna açıktır.
«وأما الثالث» ففيه أن المنكر لاشتقاقه لا يسلم التوافق في المعنى على أنه لا يستلزم الوصفية أيضا وكون
Üçüncüsüne gelince; [onun] iştikakını (türemiş olduğunu) inkâr eden kimse anlam yönünden bir uyumu kabul etmediği gibi [bu durum], vasıf olmayı (vasfiyeti) da gerektirmez. [İddia edilen şeyin]...
المدعى ظني فيكفي فيه الحدس من مثل ذلك لا يجدي نفعا إذ لنا أن نقول مثله والمنشأ أتم والظن أقوى والوجوه التي ذكرت في الابطال ترهقها ذلة لأنها كلها متوجهة تلقاء الغلبة وهي وإن لم تكن تحقيقية ضعيفة بل تقديرية قوية لكنها على كل حال دون العلمية الأصلية قوة وشرفا فالعدول عن الأشرف في هذا الاسم الأقدس مما لا أسوغ الإقدام عليه ودون إثبات الداعي نفي الرقاد وخرط القتاد. وقد رأيت بعض ذلك فالذي أرتضيه لا عن تقليد أن هذا الاسم الأعظم موضوع للذات الجامعة لسائر الصفات وإلى ذلك يشير كلام ساداتنا النقشبندية بلغنا الله تعالى ببركاتهم كل أمنية في الوقوف القلبي وهو أن يلاحظ الذاكر في قلبه كلما كرر ذكر هذا الاسم الأقدس ذاتا بلا مثل، وحققه الشيخ الأكبر قدس سره في مواضع عديدة من كتبه هذا، وتفخيم اللام من هذا الاسم الكريم إذا انفتح ما قبله أو انضم طريقه معروفة عند القراء وقيل مطلقا، وحذف ألفه لغة حكاها ابن الصلاح، وفي التيسير إنها لغة ثابتة في الوقف دون الوصل والأفصح الإثبات حتى قال بعضهم إن الحذف لحن تفسد به الصلاة ولا ينعقد به صريح اليمين ولا يرتكب إلا في الضرورة كقوله:
İddianın zannî olması hasebiyle bu kabil şeylerden yapılan sezişin (hads) kâfi geleceği iddiası da bir fayda sağlamaz; zira bizim de benzerini söyleme hakkımız vardır, üstelik menşe daha tam ve zan daha kuvvetlidir. İptal sadedinde zikredilen vecihleri bir zillet kaplamıştır; çünkü onların tamamı galebe cihetine yöneliktir. Galebe ise her ne kadar tahkikî olarak zayıf olmayıp takdirî olarak kuvvetli olsa da, her halükârda kuvvet ve şeref bakımından asıl alemiyyetin altındadır. Bu pek mukaddes isimde en şerefli olanı bırakıp diğerine meyletmek ise benim cüret edebileceğim bir şey değildir; bunu gerektiren sebebi ispat etmek ise uykuyu terk etmeyi ve dikenli ağacı çıplak elle soymayı gerektirir. Nitekim sen bunun bir kısmını gördün. Benim bir taklide dayanmaksızın benimsediğim görüş şudur: Bu İsm-i A'zam, bütün sıfatları kendisinde toplayan Zât için vazolunmuştur. Nakşibendî büyüklerimizin -Allah Teâlâ onların bereketleriyle bizi her türlü emelimize ulaştırsın- 'vukûf-ı kalbî' hakkındaki sözleri de buna işaret eder; o da zikredenin bu en mukaddes ismi her tekrar edişinde kalbinde dengi ve benzeri olmayan bir Zât'ı mülahaza etmesidir. Şeyh-i Ekber kuddise sırruhû da kitaplarının pek çok yerinde bunu tahkik etmiştir. Bu yüce isimdeki lâm harfinin kendisinden önceki harf fethalı veya dammeli olduğunda kalın (tefhim ile) okunması kurrâ katında bilinen bir yoldur; mutlak olarak böyle okunacağı da söylenmiştir. Elifinin hazfedilmesi İbnü's-Salâh'ın naklettiği bir lehçedir; et-Teysîr'de ise bunun vasıl halinde değil vakıf halinde sabit bir lehçe olduğu, en fasih olanın ise elifin ispatı (yazılıp okunması) olduğu zikredilmiştir. Hatta bazıları, elifin hazfedilmesinin namazı bozan bir lahin olduğunu, onunla sarih yeminin münakit olmayacağını ve ancak şairin şu sözündeki gibi zaruret halinde irtikâp edileceğini söylemişlerdir:
ألا لا بارك الله في سهيل ... إذا ما بارك الله في الرجال
Haberiniz olsun, Süheyl'e Allah bereket vermesin... Erkeklere Allah bereket verdiği zaman!
وقد أطال الشيخ قدس سره الكلام في الفتوحات عن أسرار حروفه وأتى بالعجب العجاب، وفي ظهور الألف تارة وخفائها أخرى وسكون اللام أولا وتحركها ثانيا والختم باطنا بما به البدء ظاهرا واشتمال الكلمة على متحرك وساكن وصالح لأن يظهر بأحد الأمرين إشارات لا تخفى على العارفين فارجع إلى كتبهم فهم أعرف بالله تعالى منا، وسبحان من احتجب بنور العظمة حتى تحيرت الأفهام في اللفظ الدال عليه إذ انعكست له من تلك الأنوار أشعة بهرت أعين المستبصرين فلم يستطيعوا أن يمعنوا النظر فيه وإليه والقصور في القابل لا في الفاعل:
Şeyh [İbnü'l-Arabî] kuddise sırruhû el-Fütûhât'ta onun harflerinin sırları hakkında sözü uzatmış ve şaşılacak güzellikte sırlar getirmiştir. Elifin bazen zahir bazen gizli oluşunda, lâm'ın önce sakin sonra harekeli oluşunda, batınen hitamın (sonun) zahiren kendisiyle başlanan şeyle olmasında ve kelimenin hem harekeli hem sakin harfi içermesinde ve iki durumdan biriyle zuhur etmeye elverişli bulunmasında ariflere gizli kalmayacak işaretler vardır. Sen onların kitaplarına müracaat et; zira onlar Allah Teâlâ'yı bizden daha iyi bilirler. Azamet nuruyla perdelenip de O'na delalet eden lafız hakkında anlayışları hayrete düşüren Zât ne yücedir! Zira basiret sahiplerinin gözlerini kamaştıran o nurlardan öyle ışınlar yansımıştır ki, O'nun hakkında ve O'na doğru derin derin bakmaya güç yetirememişlerdir. Kusur ise failde değil kabiliyet sahibindedir (kâbildedir):
توهمت قدما أن ليلى تبرقعت ... وأن حجابا دونها يمنع اللثما
Eskiden Leylâ'nın peçe taktığını... Ve önündeki bir perdenin yüzünü açmaya engel olduğunu vehmederdim;
فلاحت فلا والله ما ثم حاجب ... سوى أن طرفي كان عن حسنها أعمى
Halbuki o tecelli etti; hayır, vallahi orada hiçbir perde yoktu... Ancak benim gözüm onun güzelliğine karşı kör idi!
والرحمن الرحيم المشهور أنهما صفتان مشبهتان بنيتا لإفادة المبالغة وأنهما من رحم مكسور العين نقل إلى رحم مضمومها بعد جعله لازما وهذا مطرد في باب المدح والذم وأن الرحمة في اللغة رقة القلب ولكونها من الكيفيات التابعة للمزاج المستحيل عليه سبحانه تؤخذ باعتبار غايتها إما على طريقة المجاز المرسل بذكر لفظ السبب وإرادة المسبب وإما على طريقة التمثيل بأن شبه حاله تعالى بالقياس إلى المرحومين في إيصال الخير إليهم بحال الملك إذا رق لهم فأصابهم بمعروفه وإنعامه فاستعمل الكلام الموضوع للهيئة الثانية في الأولى من غير أن يتمحل في شيء من مفرداته وإما على طريقة الاستعارة المصرحة بأن يشبه الإحسان على ما اختاره القاضي أبو بكر أو وإرادته على ما اختاره الأشعري بالرحمة بجامع ترتب الانتفاع على كل ويستعار له الرحمة ويشتق منها الرحمن الرحيم على حد- الحال ناطقة بكذا- وإما على طريقة الاستعارة المكنية التخييلية بأن يشبه معنى الضمير فيهما العائد إليه تعالى بملك رق قلبه على رعيته تشبيها مضمرا في النفس ويحذف المشبه به ويثبت له شيء من لوازمه وهو الرحمة، وقيل الرحمة في ذلك حقيقة شرعية وأن الرحمن أبلغ من الرحيم لأن زيادة البناء تدل على زيادة المعنى فتؤخذ تارة باعتبار الكمية وأخرى باعتبار الكيفية فعلى الأول قيل: يا رحمن الدنيا لأنه يعم المؤمن والكافر ورحيم الآخرة لأنه يخص المؤمن وعلى الثاني قيل يا رحمن الدنيا والآخرة ورحيم الدنيا لأن النعم الأخروية كلها جسام وأما النعم الدنيوية فجليلة وحقيرة وأنه إنما قدم
er-Rahmân (الرحمن) ve er-Rahîm’e (الرحيم) gelince; meşhur olan görüşe göre bu iki lafız, mübalağa ifade etmek üzere bina edilmiş iki sıfat-ı müşebbehedir ve aynü'l-fiili kesreli olan *rahime* (رَحِمَ) fiilinden, önce lazım kılındıktan sonra aynü'l-fiili zammeli olan *rahume* (رَحُمَ) kalıbına nakledilmiştir; bu durum medih ve zem babında umumi bir kuraldır. Rahmet (الرحمة) ise lügatte kalp inceliğidir (şefkat ve acıma duygusudur). Bu duygu, Sübhânehu Teâlâ hakkında muhal olan mizaca tâbi keyfiyetlerden (psikolojik durumlardan) olduğu için, gayesi (sonucu) itibarıyla ele alınır: Ya sebebin lafzı zikredilip müsebbebin (sonucun) irade edilmesi yoluyla mecâz-ı mürsel tarikiyle; ya da Yüce Allah'ın merhamet olunanlara hayrı ulaştırmadaki halinin, tebaasına kalbi yumuşayıp iyilik ve ihsanıyla onlara lütufta bulunan bir hükümdarın haline benzetilmesiyle temsilî istiare tarikiyle ele alınır; böylece ikinci heyet (tablo) için vazedilmiş söz, kelimelerinin hiçbirinde zorlamaya girilmeksizin birinci durum için kullanılmış olur. Ya da Kādî Ebû Bekir'in tercihine göre ihsanın, yahut Eş'arî'nin tercihine göre onun [ihsanın] iradesinin—her ikisinde de bir faydanın meydana gelmesi ortak paydasında—rahmete benzetilmesiyle istiare-i musarraha tarikiyle ele alınır; rahmet lafzı onun için müstear kılınır (ödünç alınır) ve 'hâl şunu açıkça söylemektedir (الحال ناطقة بكذا)' ifadesinde olduğu gibi er-Rahmân ve er-Rahîm lafızları da bundan türetilir. Ya da her iki isimdeki Yüce Allah'a dönen zamirin manasının, nefiste gizli tutulan bir teşbihle tebaasına kalbi yumuşayan bir hükümdara teşbih edilmesi, müşebbehün bihin (kendisine benzetilenin) hazfedilip ona ait lazımlardan biri olan rahmetin ispat edilmesiyle istiare-i mekniyye-i tahyîliyye tarikiyle ele alınır. Bir görüşe göre ise bu hususta rahmet, şer‘î bir hakikattir. Yapının fazlalığı (lafzın vezin büyüklüğü) mananın fazlalığına delalet ettiği için er-Rahmân lafzı er-Rahîm’den daha beliğdir; binaenaleyh bazen kemiyet (sayı/kapsam) bakımından, bazen de keyfiyet (nitelik) bakımından ele alınır. Birinci yaklaşıma göre: Hem mümini hem kâfiri kapsadığı için 'Ey dünyanın Rahmânı!' ve sadece mümine has olduğu için 'Ey ahiretin Rahîmi!' denilmiştir. İkinci yaklaşıma göre ise: Ahiret nimetlerinin tamamı büyük, dünya nimetleri ise hem celil (büyük) hem hakir (küçük) olduğu için 'Ey dünya ve ahiretin Rahmânı ve dünyanın Rahîmi!' denilmiştir. er-Rahmân'ın öne geçirilmesi ise...
الرحمن والقياس يقتضي الترقي لتقدم رحمة الدنيا ولأنه صار كالعلم من حيث إنه لا يوصف به غيره لأن معناه المنعم الحقيقي البالغ في الرحمة غايتها وذلك لا يصدق على غيره، وقول بني حنيفة في مسيلمة رحمن اليمامة وقول شاعرهم فيه:
-kıyas aşağıdan yukarıya doğru bir terakkiyi gerektirdiği halde- dünya rahmetinin önceliği sebebiyledir ve kendisinden başkasının bununla vasıflanamayacağı cihetle adeta bir alem haline geldiği içindir; zira onun manası, rahmetin en nihai noktasına ulaşan hakiki nimet vericidir ve bu mana O'ndan başkası için geçerli olamaz. Benî Hanîfe'nin Müseylime hakkında 'Rahmânu'l-Yemâme' demeleri ve şairlerinin onun hakkında söylediği şu söz ise:
سموت بالمجد يا ابن الأكرمين أبا ... وأنت غيث الورى لا زلت رحمانا
Ey babaları en keremlilerin oğlu, şan ve şerefle yüceldin... Sen insanların yağmurusun, daima Rahmân kalasın!
غلو في الكفر أو التقديم لأن الرحمن لما دل على جلائل النعم وأصولها ذكر الرحيم ليتناول ما خرج منها فيكون كالتتمة والرديف له أو للمحافظة على رؤوس الآي هذا وجميعه لا يخلو عن مقال ولا يسلم من رشق نبال أما أولا فلأن الصفة المشبهة لا تبنى إلا من لازم ولذا قال في التسهيل: إن ربا وملكا ورحمانا ليست منها لتعدي أفعالها ولم يقل أحد بنقل ما تعدى منها لفعل المضموم العين والمسطور في المتون المعول عليها أن فعل المفتوح والمكسور إذا قصد به التعجب يحول إلى فعل المضموم كقضو الرجل بمعنى ما أقضاه وحينئذ فيه اختلاف هل يعطى حكم نعم أو فعل التعجب كما فصلوه ثمة وإلحاقهم له بنعم كالصريح في عدم تصرفه وأنه لا يؤخذ منه صفة أصلا وكون رفيع الدرجات بمعنى رفيع درجاته لا رافع الدرجات لا يجدي نفعا وإنما فسروره بما ذكر لأن المراد درجات عزه وجبروته ليناسب المراد من قوله ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ [غافر: ١٥] وهي بسطة ملكه وسعة ملكوته وتلك الدرجات ليست مرفوعة بفعل. ونقل ذلك عن الزمخشري في الفائق بعد تسليم أنه مذكور فيه معارض بما صرح به هو في غيره كالمفصل على أن قولهم رحمن الدنيا ورحيم الآخرة بالإضافة إلى المفعول كما نص عليه دون الفاعل يقتضي عدم اللزوم وأنهما ليسا بصفة مشبهة فالأصح أنهما من أبنية المبالغة الملحقة باسم الفاعل وأخذا من فعل متعد وذلك في الرحيم ظاهر وقد نص عليه سيبويه في قولهم رحيم فلانا وكذا الزجاج والصيغة تساعده وللاشتباه في الرحمن وعدم ذكر النحاة له في أبنية المبالغة قال الأعلم وابن مالك: إنه علم في الأصل لا صفة ولا علم بالغلبة التقديرية التي ادعاها الجل من العلماء، وأما ثانيا فلأن نقل فعل المكسور إلى فعل المضموم لا يتوقف على جعله لازما أولا لأنه بمجرد النقل يصير كذلك وتحصيل المناسبة بين المنقول والمنقول إليه باللزوم لعدم الاكتفاء فيها بمطلق الفعلية مما لا يخفى ما فيه. وأما ثالثا فلأن كون الرحمة في اللغة رقة القلب إنما هو فينا وهذا لا يستلزم ارتكاب التجوز عند إثباتها لله تعالى لأنها حينئذ صفة لائقة بكمال ذاته كسائر صفاته ومعاذ الله تعالى أن تقاس بصفات المخلوقين وأين التراب من رب الأرباب. ولو أوجب كون الرحمة فينا رقة القلب ارتكاب المجاز في الرحمة الثابتة له تعالى لاستحالة اتصافه بما نتصف به فليوجب كون الحياة والعلم والإرادة والقدرة والكلام والسمع والبصر ما نعلمه منها فينا ارتكاب المجاز أيضا فيها إذا أثبتت لله تعالى وما سمعنا أحدا قال بذلك وما ندري ما الفرق بين هذه وتلك وكلها بمعانيها القائمة فينا يستحيل وصف الله تعالى بها فإما أن يقال بارتكاب المجاز فيها كلها إذا نسبت إليه
...küfürde aşırı gitmeleridir. Yahut öne alma [sebebi], Rahmân büyük ve asıl nimetlere delalet edince, bunun dışında kalanları da kapsaması için Rahîm'in zikredilmiş olmasıdır; böylece [Rahîm] onun bir tamamlayıcısı ve peşi sıra geleni gibi olur yahut ayet sonlarındaki uyumu (fâsıla) korumak içindir. Bütün bu [söylenenler], eleştiriye açıktır ve itiraz oklarından kurtulamaz. Birincisi; sıfat-ı müşebbehe ancak lâzım (geçişsiz) fiilden türetilir. Nitekim et-Teshîl'de şöyle denilmiştir: "Rabb, Melik ve Rahmân lâzım fiilden türetilmedikleri için sıfat-ı müşebbehe cinsinden değildir." Geçişli olan fiillerin aynü'l-fiili zammeli olan (fe'ule) veznine nakledildiğini ise hiç kimse söylememiştir. İtimat edilen metinlerde yazılı olan şudur: Aynü'l-fiili fethalı (fe'ale) ve kesreli (fe'ile) olan fiillerle taaccüp kastedildiğinde, adamın ne kadar güzel hüküm verdiğini ifade eden "kaduve'r-raculü" örneğinde olduğu gibi zammeliye (fe'ule) dönüştürülür. Bu durumda onun "ni'me" hükmünü mü yoksa taaccüp fiili hükmünü mü alacağı hususunda orada detaylandırdıkları üzere ihtilaf edilmiştir. Onların bu fiili "ni'me"ye ilhak etmeleri ise, onun gayr-i mutasarrıf (çekimsiz) olduğuna ve ondan asla sıfat türetilemeyeceğine adeta sarih bir delildir. { رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ } “Dereceleri yükselten” terkibinin, 'dereceleri yükselten' (râfi'u'd-derecât) değil de 'dereceleri yüce olan' (refî'un deracâtühû) manasında olması da bir fayda sağlamaz. Zira müfessirler bunu, { ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “Arş’ın sahibi olup emrinden olan vahyi, kullarından dilediğine ulaştırır” [Gâfir: 15] kavl-i şerîfinden kastedilene yani O'nun mülkünün genişliğine ve melekûtunun büyüklüğüne uygun olsun diye zikredilen manayla tefsir etmişlerdir; yoksa bu dereceler bir fiil ile yükseltilmiş değildir. Bunun Zemahşerî'den el-Fâik'te nakledilmiş olması, orada geçtiği kabul edilse bile, el-Mufassal gibi diğer eserlerinde açıkça belirttikleriyle çelişmektedir. Kaldı ki onların fâile değil de nass ile belirlendiği üzere mef'ûle izafetle "dünyanın Rahmân'ı ve ahiretin Rahîm'i" demeleri, bu fiillerin lâzım (geçişsiz) olmadığını ve sıfat-ı müşebbehe olmadıklarını gerektirir. En sahih olan görüşe göre bu iki lafız, ism-i fâile mülhak mübalağa kalıplarındandır ve müteaddî (geçişli) fiilden alınmıştır. Bu durum "Rahîm" lafzında gayet açıktır; nitekim Sîbeveyh Arapça'da "falana merhamet etti" anlamındaki "rahîmun fülânen" kullanımında bunu açıkça belirtmiş, ez-Zeccâc da aynı görüşü savunmuştur ve vezin de buna elverişlidir. "Rahmân" kelimesindeki kapalılık ve nahivcilerin onu mübalağa kalıpları arasında zikretmemesi sebebiyle el-A'lem ve İbn Mâlik şöyle demiştir: "O, âlimlerin çoğunluğunun iddia ettiği takdîrî galebe yoluyla alemleşmiş olmayıp aslında sıfat değil alemdir." İkincisi; aynü'l-fiili kesreli (fe'ile) olan fiilin zammeliye (fe'ule) nakledilmesi, onun önceden lâzım (geçişsiz) kılınmasına bağlı değildir; zira o, sadece bu nakil işlemiyle zaten öyle olur. Salt fiil oluşunun kâfi gelmeyip menkûl (nakledilen) ile menkûlun ileyh (naklolunan) arasındaki münasebetin lüzumla (geçişsizlikle) sağlanmaya çalışılmasındaki zafiyet ise gizlenemeyecek kadar açıktır. Üçüncüsü; lügatte rahmetin "kalp inceliği" olması yalnızca bizim için geçerlidir. Bu durum, Allah Teâlâ hakkında ispat edildiğinde mecaza başvurmayı gerektirmez; zira rahmet o takdirde, O'nun diğer sıfatları gibi Zât-ı Ecelli'sinin kemaline layık bir sıfattır. Hâşâ, O'nun sıfatları mahlûkatın sıfatlarıyla kıyaslanamaz! Toprak nerede, âlemlerin Rabbi nerede! Şayet rahmetin bizdeki kalp inceliği oluşu, kendisiyle vasıflandığımız şeylerle Allah Teâlâ'nın vasıflanmasının imkânsızlığı sebebiyle O'na sabit olan rahmette mecaza başvurmayı gerektirseydi; hayat, ilim, irade, kudret, kelâm, sem' ve basarın bizde bildiğimiz manalar oluşu da bu sıfatlar Allah Teâlâ'ya nispet edildiğinde mecaza başvurmayı gerektirirdi. Hâlbuki biz hiçbir kimsenin bunu söylediğini işitmedik ve bununla onlar arasındaki farkın ne olduğunu da bilmiyoruz. Zira bunların tamamının bizde kaim olan manalarıyla Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi imkânsızdır. Dolayısıyla ya şânı yüce olan Zât'ına nispet edildiklerinde...
عز شأنه أو بتركه كذلك وإثباتها له حقيقة بالمعنى اللائق بشأنه تعالى شأنه. والجهل بحقيقة تلك الحقيقة كالجهل بحقيقة ذاته مما لا يعود منه نقص إليه سبحانه بل ذلك من عزة كماله وكمال عزته والعجز عن درك الإدراك إدراك فالقول بالمجاز في بعض والحقيقة في آخر لا أراه في الحقيقة إلا تحكما بحتا بل قد نطق الإمام السكوني في كتابه التمييز لما للزمخشري من الاعتزال في تفسير كتاب الله العزيز بأن جعل الرحمة مجازا نزغة اعتزالية قد حفظ الله تعالى منها سلف المسلمين وأئمة الدين فإنهم أقروا ما ورد على ما ورد وأثبتوا لله تعالى ما أثبته له نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم من غير تصرف فيه بكناية أو مجاز وقالوا لسنا أغير على الله من رسوله لكنهم نزهوا مولاهم عن مشابهة المحدثات. ثم فوضوا اليه سبحانه تعيين ما أراده هو أو نبيه من الصفات المتشابهات.
hepsinde mecaz olduğu söylenecek yahut hepsinde mecaz terk edilip şânı yüce olan Zât'ına layık manayla hakikat olarak O'na nispet edilecektir. Bu hakikatin künhünü bilmemek ise, Zât'ının hakikatini bilmemek gibi olup O'na hiçbir noksanlık getirmez; aksine bu O'nun kemalinin izzetinden ve izzetinin kemalindendir; zira idraki kavramaktan aciz olduğunu anlamak da bir idraktir. Dolayısıyla bazısında mecaz, bazısında hakikat olduğunu söylemeyi hakikatte sırf kuru bir keyfîlik (tahakküm) olarak görmekteyim. Hatta İmam es-Sükûnî, Zemahşerî'nin Aziz Kitab'ın tefsirindeki İ'tizâlî görüşlerini ortaya koyduğu et-Temyîz adlı kitabında açıkça belirtmiştir ki; rahmeti mecaz kılmak, Allah Teâlâ'nın Müslümanların selefini ve dinin imamlarını kendisinden koruduğu İ'tizâlî bir vesvesedir. Zira onlar nasslarda ne varid olduysa olduğu gibi kabul etmişler ve kinaye veya mecazla tasarrufta bulunmaksızın Peygamber'i sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Allah Teâlâ hakkında neyi ispat ettiyse onu O'nun için sabit kılmışlardır. Onlar: 'Biz Allah'a karşı O'nun Resûlü'nden daha gayretli değiliz' demişler; ancak Mevlâlarını sonradan yaratılanlara benzemekten tenzih etmişlerdir. Sonra da O'nun veya Peygamberi'nin müteşabih sıfatlardan neyi murat ettiğinin tayinini sübhânehu olan Zât'a havale etmişlerdir.
والأشعري إمام أهل السنة ذهب في النهاية إلى ما ذهبوا إليه. وعول في الإبانة على ما عولوا عليه فقد قال في أول كتاب الإبانة الذي هو آخر مصنفاته: أما بعد فإن كثيرا من الزائغين عن الحق من المعتزلة وأهل القدر مالت بهم أهواؤهم إلى التقليد لرؤسائهم ومن مضى من أسلافهم فتأولوا القرآن على آرائهم تأويلا لم ينزل الله به سلطانا ولا أوضح به برهانا. ولا نقلوه عن رسول رب العالمين صلى الله تعالى عليه وسلم ولا عن السلف المتقدمين وساق الكلام إلى أن قال: فإن قال لنا قائل قد أنكرتم قول المعتزلة والقدرية والجهمية والحرورية والرافضة والمرجئة فعرفونا قولكم الذي به تقولون. وديانتكم التي بها تدينون قيل له قولنا الذي نقول به وديانتنا التي ندين بها التمسك بكتاب الله وسنة نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم وما روي عن الصحابة والتابعين وأئمة الحديث ونحن بذلك معتصمون وبما كان عليه أحمد بن حنبل نضر الله وجهه ورفع درجته وأجزل مثوبته قائلون. ولمن خالف قوله مجانبون لأنه الإمام الفاضل والرئيس الكامل الذي أبان الله تعالى به الحق عند ظهور الضلال وأوضح به المنهاج وقمع به بدع المبتدعين وزيغ الزائغين. وشك الشاكين فرحمة الله عليه من إمام مقدم وكبير معظم مفخم وعلى جميع أئمة المسلمين ثم سرد الكلام في بيان عقيدته مصرحا بإجراء ما ورد من الصفات على حالها بلا كيف غير متعرض لتأويل ولا ملتفت إلى قال وقيل: فما نقل عنه من تأويل صفة الرحمة إما غير ثابت أو مرجوع عنه والأعمال بالخواتيم . وكذا يقال في حق غيره من القائلين به من أهل السنة على أنه إذا سلم الرأس كفى ومن ادعى ورود ذلك عن سلف المسلمين فليأت ببرهان مبين فما كل من قال يسمع ولا كل من ترأس يتبع.
Ehl-i Sünnet'in imamı olan el-Eş'arî de nihayetinde onların gittiği yola gitmiş ve son telif ettiği eseri olan el-İbâne'nin başında onların dayandığı esaslara dayanarak şöyle demiştir: 'Emmâ ba'd: Haktan sapan Mu'tezile ve Kaderiyye fırkalarından birçoğunu hevâları, reislerini ve geçmiş atalarını taklit etmeye sürüklemiş; böylece Kur'an'ı, Allah'ın hakkında hiçbir delil indirmediği, hiçbir hüccetle açıklamadığı, Âlemlerin Rabbi'nin Resûlü'nden sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve geçmiş seleften nakletmedikleri kendi şahsi görüşleriyle tevil etmişlerdir...' Sözü buraya kadar getirip şöyle demiştir: 'Eğer bize birisi çıkıp: Siz Mu'tezile, Kaderiyye, Cehmiyye, Harûriyye, Râfıza ve Mürcie'nin sözlerini inkâr ettiniz; o halde bize benimsediğiniz sözünüzü ve bağlandığınız dininizi bildirin derse, ona şöyle denilir: Bizim benimsediğimiz sözümüz ve bağlandığımız dinimiz; Allah'ın Kitabı'na, Peygamberi'nin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sünnetine, sahabeden, tabiînden ve hadis imamlarından rivayet edilenlere sımsıkı sarılmaktır; biz bunlara tutunmaktayız. Ahmed b. Hanbel'in -Allah yüzünü ak etsin, derecesini yükseltsin ve mükâfatını bol eylesin- üzerinde bulunduğu itikadı söylemekteyiz; onun sözüne muhalif olandan ise uzak durmaktayız. Çünkü o; sapıklık zuhur ettiğinde Allah Teâlâ'nın kendisiyle hakkı açıkladığı, yolu aydınlattığı, bidat ehlinin bidatlerini, sapanların sapıklığını ve şüphecilerin şüphesini kökünden kazıdığı faziletli bir imam ve kâmil bir önderdir. Öne geçirilmiş bu imama, tazim ve tebcil edilmiş bu büyük zata ve bütün Müslüman imamlarına Allah'ın rahmeti olsun!' Ardından sıfatlar konusunda varid olan nassları keyfiyetsiz olarak olduğu gibi kabul ettiğini, hiçbir tevile girişmediğini ve dedikodulara kulak asmadığını açıkça belirterek akidesini beyan sadedinde sözü serdetmiştir. Dolayısıyla rahmet sıfatının tevili hususunda ondan nakledilenler ya sabit değildir ya da kendisinden rücu etmiştir; nitekim ameller sonlarına göredir. Ehl-i Sünnet'ten bunu söyleyen diğer kimseler hakkında da aynı şey söylenir; kaldı ki baş kurtulursa yeterlidir. Bunun Müslümanların selefinden geldiğini iddia eden kimse ise apaçık bir delil getirsin; zira her söyleyen dinlenmez ve her önderlik taslayanın peşinden gidilmez.
أما الخيام فإنها كخيامهم ... وأرى نساء الحي غير نسائهم
Çadırlara gelince, onlar onların çadırları gibidir... Fakat kabilenin kadınlarını onların kadınlarından farklı görüyorum!
والعجب من علماء أعلام، ومحققين فخام كيف غفلوا عما قلناه، وناموا عما حققناه ولا أظنك في مرية منه وإن قل ناقلوه وكثر منكروه «وكم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله» وأما رابعا فلأن إجراء الاستعارة التمثيلية هنا مع أنه تكلف لا سيما على مذهب السيد السند قدس سره فيه ظاهرا نوع من سوء الأدب إذ لا يقال إن لله تعالى هيئة شبيهة بهيئة الملك ولم يرد إطلاق الحال عليه ﷾ فهل هذا إلا تصرف في حق الله تعالى بما لم يأذن به الله، ومثل هذا أيضا مكنى في المكنية وبلاغة القرآن غنية عن تكلف مثل ذلك وأما خامسا فلأن وجه تشبيه الإحسان في احتمال الاستعارة المصرحة بالرحمة التي هي رقة القلب غير صريح لأنه لا ينتفع بها نفسها وإنما الانتفاع بآثارها وكم من رق قلبه على شخص حتى أرق له لم ينفعه بشيء ولا أعانه بحي ولا لي.
Önde gelen ilim ehline ve büyük muhakkiklere şaşılır ki; bizim söylediğimiz bu hakikatten nasıl gafil kalmışlar ve tahkik ettiğimiz husustan nasıl habersiz uyumuşlardır! Nakledenleri az, inkâr edenleri çok olsa bile senin bu konuda şüpheye düşeceğini zannetmem; zira «Nice az topluluklar vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluklara galip gelmiştir». Dördüncü olarak; burada temsilî istiarenin yürütülmesi -özellikle es-Seyyidü's-Sened'in kuddise sırruhû mezhebine göre- bir külfet olmakla birlikte, zahirinde bir nevi edep noksanlığı da taşımaktadır. Çünkü Allah Teâlâ hakkında hükümdarın heyetine benzer bir heyetin varlığı söylenemez ve O'na -celle ve alâ- 'hâl' lafzı ıtlak edilmemiştir; o halde bu, Allah Teâlâ'nın hakkında izin vermediği bir tasarrufta bulunmaktan başka nedir ki? Bunun benzeri istiare-i mekniyyede de saklıdır; Kur'an'ın belagati ise bu gibi zorlamalardan müstağnidir. Beşinci olarak; istiare-i musarraha ihtimalinde ihsanın kalp inceliği olan rahmete benzetilme vechi sarih değildir; zira kalp inceliğinin bizzat kendisinden faydalanılmaz, ancak onun eserlerinden faydalanılır. Nitekim kalbi bir kimseye incelip uykuları kaçan nice insan vardır ki ona ne bir fayda sağlayabilmiş ne de dirisine yahut ölüsüne bir yardımda bulunabilmiştir.
أهمّ بأمر الحزم لا أستطيعه ... وقد حيل بين العير والنزوان
Kararlılık gerektiren bir işe azmediyorum fakat buna güç yetiremiyorum... Zira artık yaban eşeği ile sıçraması arasına engel girmiştir.
ولا كذلك الانتفاع بالإحسان وأما الإرادة فهي إن قلنا بصحة إرادتها هنا لا تصح في وجه المجاز المرسل بالنظر إليه تعالى بل إنك إذا تأملت وأنصفت وجدت الرحمة إن تسببت الإحسان أو إرادته فإنما تسببه إذا كانت هي وهو صفتين لنا ومجرد السببية والمسببية في هذه الحالة لا يوجب كون الرحمة المنسوبة إليه عز شأنه مجازا مرسلا عن أحد الأمرين وبفرض وجود الرحمة بذلك المعنى فيه تعالى كيفما كان الفرض لا نجزم بالسببية والمسببية أيضا وقياس الغائب على الشاهد مما لا ينبغي والفرق مثل الصبح ظاهر والذهن مقيد عن دعوى الإطلاق لما لا يخفى عليك فتأمل في هذا المقام فقد غفل عنه أقوام بعد أقوام، وأما سادسا فلأن كون الرحمن أبلغ من الرحيم غير مسلم وإن قال الراغب إن فعيلا لمن كثر منه الفعل وفعلان لمن كثر منه وتكرر حتى قيل الرحيم أبلغ لتأخره، وقول ابن المبارك الرحمن إذا سئل أعطى والرحيم إذا لم يسأل غضب وقيل هما سواء لظاهر الحديث الذي
İhsandan faydalanmak ise böyle değildir. İradeye gelince; burada onun kastedilmesinin sahih olduğunu söylesek bile, Allah Teâlâ'ya nispetle mecâz-ı mürsel tarzında sahih olmaz. Bilakis sen etraflıca düşünüp hakkaniyetle bakarsan görürsün ki rahmet, ihsana veya onun iradesine sebep oluyorsa ancak bu ikisi bizim sıfatlarımız olduğu takdirde sebep olur; sırf bu durumdaki sebebiyet ve müsebbebiyet ise Şânı Yüce Allah'a nispet edilen rahmetin bu iki şeyden birinden mecâz-ı mürsel olmasını gerektirmez. Bu manadaki rahmetin Allah Teâlâ'da var olduğu -bu faraziyye nasıl olursa olsun- farz edilse bile sebebiyet ve müsebbebiyeti kesin olarak söyleyemeyiz. Gaybı şâhide (görünmeyeni görünene) kıyas etmek ise yakışık almayan bir şeydir; aradaki fark ise sabah gibi apaçıktır ve zihin sana gizli kalmayacak sebeplerden ötürü ıtlak davasından menedilmiştir. O halde bu makamı iyi tefekkür et; zira nesiller boyu nice topluluklar bundan gafil kalmıştır. Altıncı olarak; er-Rahmân isminin er-Rahîm'den daha beliğ olduğu hususu teslim edilmiş bir mesele değildir. Her ne kadar Râgıb: 'Fa'îl vezni kendisinden fiilin çokça sadır olduğu kimse içindir, fa'lân vezni ise fiilin çokça ve tekrarlanarak sadır olduğu kimse içindir' demiş ve hatta er-Rahîm isminin sonradan gelmesi sebebiyle daha beliğ olduğu söylenmişse de; İbnü'l-Mübarek'in: 'Rahmân kendisinden istendiğinde veren, Rahîm ise kendisinden istenmediğinde gazap edendir' sözü ve Hâkim'in el-Müstedrek'te merfû olarak tahriç ettiği:
أخرجه الحاكم في المستدرك مرفوعا «رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما»
«Dünya ve ahiretin Rahmân'ı ve her ikisinin Rahîm'i»
وإليه ذهب الجويني وقرره بأن فعلان لمن تكرر منه الفعل وكثر وفعيل لمن ثبت منه الفعل ودام وفرق بعضهم بينهما بأن الرحمن دال على الصفة القائمة به تعالى والرحيم دال على تعلقها بالمرحوم فكان الأول للوصف والثاني للصفة فالأول دال على أن الرحمة صفته والثاني دال على أنه يرحم خلقه برحمته وإذا أردت فهم ذلك فتأمل قوله تعالى وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً [الأحزاب: ٤٣] إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التوبة: ١١٧] ولم يجىء قط رحمن فإنه يستشعر منه أن رحمن هو الموصوف بالرحمة ورحيم هو الراحم برحمته وما ذكر من قولهم لأن زيادة البناء تدل على زيادة المعنى قاعدة أغلبية أسسها ابن جني فلعلها لا تثبت مع بسم الله الرحمن الرحيم وقد نقضت بحذر فإنه أبلغ من حاذر مع زيادة حروفه، فإن أجيب بأنها أكثرية فيأمر حبا بالوفاق وإن أجيب بأن ما ذكر لا ينافي أن يقع في البناء إلا نقص زيادة معنى بسبب آخر كالإلحاق بالأمور الجبلية مثل شره ونهم فجاز أن حاذرا أبلغ من حذر لدلالته على زيادة الحذر وإن لم يدل على ثبوته ولزومه فهو على ما فيه لا يصفو على كدر لأنهم صرحوا بأنه قد كثر استعمال فعيل في الغرائز كشريف وكريم وفعلان في غيرها كغضبان وسكران فيقتضي أنه أبلغ ولو من وجه أولا فسواء وإن أجيب بأن القاعدة فيما إذا كان اللفظان المتلاقيان في الاشتقاق متحدي النوع في المعنى كغرث وغرثان وصد وصديان ورحيم ورحمن لا كحذر وحاذر للاختلاف فإن أحدهما اسم فاعل والآخر صفة مشبهة فيقال قد صرح ابن الحاجب بأنه من أبنية المبالغة المعدودة من اسم الفاعل فهما متحدان نوعا أيضا فيحصل الانتقاض البتة ثم إنهم استشكلوا الأبلغية بأن أصل المبالغة مما لا يمكن هنا لأنها عبارة عن أن تثبت للشيء أكثر مما له وذلك فيما يقبل الزيادة والنقص، وصفاته تعالى منزهة عن ذلك لاستلزامه التغير المستلزم للحدوث، وأجيب بأن المراد الأكثرية في التعلقات والمتعلقات لا في الصفة نفسها وهذا إذا كانت صفة ذات وإن كانت صفة فعل فلا إشكال على ما ذهب إليه الأشاعرة من القول بحدوثها، وأما على ما ذهب إليه ساداتنا الماتريدية القائلون بقدوم صفة التكوين فيجاب بما أجيب به عن الأول.
...hadisinin zahirinden ötürü ikisinin eşit olduğu da söylenmiştir. Cüveynî de bu görüşe meyletmiş ve bunu şöyle açıklamıştır: 'Fa'lân kalıbı, kendisinden fiil tekrarlanan ve çoğalan kimse içindir; fa'îl kalıbı ise kendisinde fiil sabit olup devam eden kimse içindir.' Bazıları da bu ikisi arasını şöyle ayırmıştır: 'er-Rahmân Allah Teâlâ'da kaim olan sıfata, er-Rahîm ise bu sıfatın merhamet edilene taallukuna delalet eder. Dolayısıyla birincisi vasıf (zâtî sıfat), ikincisi fiilî sıfat içindir. Birincisi rahmetin O'nun sıfatı olduğuna, ikincisi ise rahmetiyle mahlûkatına merhamet ettiğine delalet eder.' Bunu anlamak istersen Allah Teâlâ'nın: «Müminlere çok merhametlidir» [el-Ahzâb: 43] ve «Şüphesiz O, onlara çok şefkatli, çok merhametlidir» [et-Tevbe: 117] kavillerini tefekkür et; buralarda asla 'rahmân' gelmemiştir. Zira bundan, 'Rahmân'ın rahmet ile mevsuf olan, 'Rahîm'in ise rahmetiyle merhamet eden olduğu hissedilir. 'Yapının (veznin) ziyadeliği mananın ziyadeliğine delalet eder' şeklindeki sözlerine gelince; bu, İbn Cinnî'nin tesis ettiği çoğunluğa dayalı (ağlebî) bir kaidedir; dolayısıyla 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile sabit olmayabilir. Nitekim bu kaide, harfleri daha fazla olduğu halde 'hâzir' (حَاذِر) kelimesinden daha beliğ olan 'hazir' (حَذِر) kelimesiyle nakzedilmiştir. Eğer buna: 'Bu kaide ekserîdir (çoğunluk içindir)' diye cevap verilirse, baş üstüne, mutabakatla karşılanır! Eğer: 'Zikredilen bu durum, daha az harfli kalıpta 'şerih' (açgözlü) ve 'nehim' (doyumsuz) gibi fıtrî özelliklere ilhak edilmek gibi başka bir sebepten ötürü mana ziyadeliğinin bulunmasına mani değildir; dolayısıyla 'hâzir' kelimesinin, ثbût ve lüzuma delalet etmese dahi sakınmanın çokluğuna delalet etmesi sebebiyle 'hazir'den daha beliğ olması caizdir' diye cevap verilirse; bu cevap taşıdığı itirazlarla birlikte bulanıklıktan arınmış olmaz. Çünkü ulema, seciye ve fıtratlarda 'şerîf' ve 'kerîm' gibi 'fa'îl' vezninin, diğerlerinde ise 'gadbân' ve 'sekrân' gibi 'fa'lân' vezninin kullanımının çok olduğunu açıkça belirtmişlerdir; bu da en azından bir yönden daha beliğ olmasını iktiza eder; aksi takdirde ikisi eşit olur. Eğer: 'Bu kaide, türeyişte birleşen iki lafzın 'gars' ve 'garsân' (aç), 'sadî' ve 'sadyân' (susamış), 'rahîm' ve 'rahmân' gibi manadaki türlerinin de bir olması halindedir; türleri farklı olduğu için 'hazir' ve 'hâzir' gibi kelimelerde geçerli değildir, zira bunlardan biri ism-i fâil, diğeri sıfat-ı müşebbehedir' diye cevap verilirse; buna karşı şöyle denilir: İbnü'l-Hâcib, bunun ism-i fâilden sayılan mübalağa kalıplarından olduğunu açıkça belirtmiştir; dolayısıyla her ikisi de tür bakımından birdir ve kaide kesinlikle nakzedilmiş olur. Sonra onlar, mübalağanın aslı burada imkânsız olduğu için daha beliğ oluşu (eblagıyyeti) müşkil görmüşlerdir; zira mübalağa bir şeye sahip olduğundan fazlasını sabit kılmaktan ibarettir ve bu da ancak artma ve eksilmeyi kabul eden şeylerde olur; Allah Teâlâ'nın sıfatları ise değişimi, değişim de sonradan yaratılmış olmayı (hudûsu) gerektirdiği için bundan münezzehtir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kastedilen ziyadelik sıfatın bizzat kendisinde değil, taalluklarında ve müteallakâtındadır (taalluk ettiği şeylerin çokluğundadır). Bu durum zâtî sıfat olduğu takdirdedir; eğer fiilî sıfat ise Eş'arîlerin onun hâdis olduğunu söylemelerine göre hiçbir müşkil kalmaz. Tekvin sıfatının kadîm olduğunu söyleyen Mâtürîdî büyüklerimizin gittiği yola göre ise birinciye verilen cevapla cevap verilir.
وأما سابعا فلأن قولهم فعلى الأول قيل يا رحمن الدنيا لأنه يعم المؤمن والكافر ورحيم الآخرة لأنه يخص المؤمن إن أرادوا به أن أبلغية الرحمن هاهنا باعتبار كثرة أفراد الرحمة في الدنيا لوجودها في المؤمن والكافر فلا يستقيم عليه، ورحيم الآخرة إذ النعم الأخروية غير متناهية وإن خصت المؤمن، وإن أرادوا أنها باعتبار كثرة أفراد المرحومين فلا يخفى أن كثرة أفرادهم إنما تؤثر في الأبلغية باعتبار اقتضائها كثرة أفراد الرحمة في الدنيا أيضا ومعلوم أن أفراد الرحمة في الآخرة أكثر منها بكثير بل لا نسبة للمتناهي إلى غير المتناهي أصلا فهذا الوجه مخدوش على الحالين على أن في اختصاص رحمة الآخرة بالمؤمنين مقالا إذ
Yedinci olarak; 'Birinciye göre: Ey dünyanın Rahmân'ı denilmiştir; çünkü rahmeti mümini de kâfiri de kuşatır; ve ahiretin Rahîm'i denilmiştir; çünkü rahmeti sadece mümine hastır' şeklindeki sözleriyle eğer Rahmân'ın buradaki eblagıyyetinin dünyada hem müminde hem kâfirde bulunması hasebiyle rahmet fertlerinin çokluğu itibariyle olduğunu kastetmişlerse, ahiret nimetleri sadece mümine has olsa bile sonsuz olduğu için 've ahiretin Rahîm'i' ifadesi buna göre tutarlı olmaz. Şayet eblagıyyetin merhamet olunanların (merhûmînin) fertlerinin çokluğu itibariyle olduğunu kastetmişlerse, onların fertlerinin çokluğunun eblagıyyete tesir etmesinin ancak dünyadaki rahmet fertlerinin de çokluğunu gerektirmesi cihetiyle olduğu gizli değildir; oysa ahiretteki rahmet fertlerinin dünyadakinden katbekat fazla olduğu malumdur, hatta sonlu olanın sonsuz olana hiçbir nispeti yoktur. Dolayısıyla bu vecih her iki halde de sakattır. Kaldı ki ahiret rahmetinin sırf müminlere has kılınmasında da söz vardır; zira
قد ورد في الصحيح شفاعته صلى الله تعالى عليه وسلم لعامة
Sahih hadiste Resûlullah'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bütün insanlar için
الناس من هول الموقف
...mahşer yerinin dehşetinden kurtulmaları adına şefaat edeceği rivayet edilmiştir;
عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً [الإسراء: ٧٩]
«Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır» [el-İsrâ: 79].
وروي تخفيف العذاب عن بعض الأشقياء في الآخرة
Ahirette bazı şakilerin azabının hafifletileceği de rivayet edilmiştir.
وكون الكفار في الأول تبعا غير مقصودين كيف وهم بعد الموقف يلاقون ما هو أشد منه فليس ذلك رحمة في حقهم والتخفيف في الثاني على تقدير تحققه نزول من مرتبة من مراتب الغضب إلى مرتبة دونها فليس رحمة من كل الوجوه ليس بشيء أما أولا فلأن القصد تبعا وأصالة لا مدخل له وحبذا الولد من أين جاء، وأما ثانيا فلأن ملاقاتهم بعد لما هو أشد فلا يكون ذلك رحمة في حقهم يستدعي أن لا رحمة من الله تعالى لكافر في الدنيا كما قد قيل به لقوله تعالى وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ [آل عمران: ١٧٨] وقوله تعالى: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها [التوبة: ٥٥] فيبطل حينئذ دعوى شمول الرحمة المؤمن والكافر في الدنيا إذ لا فرق بين ما يكون للكافر في الدنيا مما يتراءى أنه رحمة وما يكون له في الآخرة فوراء كل عذاب شديد، وأما ثالثا فلأن كون التخفيف ليس برحمة من كل الوجوه لا يضر وكل أهل النار يتمنى التخفيف وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ [غافر: ٤٩] وحنانيك بعض الشر أهون من بعض، وأما ثامنا فلأن قولهم وعلى الثاني قيل يا رحمن الدنيا والآخرة إلخ فيه بعض شيء وهو أنه يصح أن يكون بالاعتبار الأول لأن نعم الدنيا والآخرة تزيد على نعم الآخرة نعم يجاب عنه بأنه يلزم حينئذ أن يكون ذكر رحيم الدنيا لغوا ولا يلزم ذلك على اعتبار الكيفية إذ المراد يا موليا لجسام النعم في الدارين ولما دونها في الدنيا. وأيضا مقصود القائل التوسل بكلا الاسمين المشتقين من الرحمة في مقام طلبها مشيرا إلى عموم الأول وخصوص الثاني ويحصل في ضمنه الاهتمام برحمته الدنيوية الواصلة إليه الباعثة لمزيد شكره إلا أنه يرد عليه كسابقه أن الأثر لا يعرف والمعروف المرفوع
Kâfirlerin birinci durumda tebaan bulunup bizzat kastedilmedikleri, zira mahşerden sonra bundan daha şiddetli bir azapla karşılaşacakları için bunun onlar hakkında bir rahmet olmadığı; ikinci durumdaki hafifletmenin ise gerçekleştiği takdirde gazap mertebelerinden bir mertebeden onun altındaki bir mertebeye iniş olup her yönden bir rahmet sayılmayacağı şeklindeki savunma hiçbir şey ifade etmez. İlkin; tebaan veya asaleten kastın bu meseleye bir dahli yoktur; çocuk nereden gelirse gelsin hoştur! İkinci olarak; onların daha sonra daha şiddetli bir azapla karşılaşacakları için bunun onlar hakkında bir rahmet olmaması iddiası, Allah Teâlâ'nın şu kavli gereğince -nitekim söylenmiştir de- dünyada da Allah Teâlâ'dan kâfire hiçbir rahmetin bulunmamasını gerektirir: «Küfredenler, kendilerine mühlet vermemizi kendileri için hayırlı sanmasınlar. Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz ve onlar için alçaltıcı bir azap vardır» [Âl-i İmrân: 178]; ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: «Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak kendilerine dünyada azap etmeyi murat eder» [et-Tevbe: 55]. Bu durumda rahmetin dünyada mümini de kâfiri de kuşattığı iddiası bâtıl olur; zira kâfir için dünyada rahmet gibi görünen şeyler ile ahirette onun için vaki olacak şeyler arasında hiçbir fark yoktur; zira her birinin arkasında şiddetli bir azap vardır. Üçüncü olarak; hafifletmenin her yönden bir rahmet olmaması buna zarar vermez; nitekim bütün cehennem ehli bu hafifletmeyi temenni eder: «Ateşte olanlar, cehennem bekçilerine dediler ki: Rabbinize dua edin de bir gün olsun azabımızı hafifletsin» [Gâfir: 49]; merhamet eyle, kötülüğün bir kısmı diğerinden daha ehvendir! Sekizinci olarak; 'İkinciye göre: Ey dünya ve ahiretin Rahmân'ı vb. denilmiştir' şeklindeki sözlerinde de kusur vardır; o da şudur: Bunun birinci itibara göre olması da sahihtir, çünkü dünya ve ahiret nimetleri sırf ahiret nimetlerinden daha fazladır. Evet, buna 'O takdirde 'dünyanın Rahîm'i' zikrinin lağv (boş) olması gerekir, oysa keyfiyet itibariyle bu gerekmez; zira kastedilen: Ey her iki yurtta büyük nimetleri ve dünyada bunlardan daha küçük olanları ihsan eden! demektir' şeklinde cevap verilebilir. Ayrıca bunu söyleyenin maksadı, rahmet talep etme makamında birincisinin umumiliğine ve ikincisinin hususiliğine işaret ederek rahmetten türeyen her iki isimle tevessülde bulunmaktır ve bunun zımnında kendisine ulaşan ve daha fazla şükretmesini gerektiren dünyevi rahmetine ehemmiyet vermek de hâsıl olur. Ancak daha önceki gibi buna da bu eserin (rivayetin) bilinmediği, bilinen merfû rivayetin ise:
«رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما»
«Dünya ve ahiretin Rahmân'ı ve her ikisinin Rahîm'i»
وكفاية كونه من كلام السلف ليس بشيء كما لا يخفى، وأما تاسعا فلأن السؤال عن تقديم الرحمن معترض بمقبول ومردود، وذكر ابن هشام أنه غير متجه لأن هذا خارج عن كلام العرب إذ لم يستعمل صفة ولا مجردا من أل فهو بدل لا نعت والرحيم نعت له لا نعت لاسم الله سبحانه إذ لا يتقدم البدل على النعت ومما يوضح لك أن الرحمن غير صفة مجيئه كثيرا غير تابع نحو الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرحمن: ١] قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ [الإسراء: ١١٠] وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ [الفرقان: ٦٠] وقال ابن خروف هو صفة غالبة ولم يقع تابعا إلا لله تعالى في البسملة والحمدلة ولذا حكم عليه بغلبة الاسمية وقل استعماله منكرا ومضافا فوجب كونه بدلا لا صفة لكون لفظة الله أعرف المعارف، وقال غير واحد: إنهما ذكرا لإفادة الشمول والعموم كما تقول الكبير والصغير يعرفه ولو عكست صح وكان المعنى بحاله ومثله لا يلزم فيه الترتيب كما فصل في المثل السائر. وللعلماء في هذا الترتيب كلام كثير وادعى العلامة المدقق في الكشف أن التحقيق يقتضي أن يرد النظم على هذا الوجه ولا يجوز غيره لأن الله اسم للذات الإلهية باعتبار أن الكل منه وإليه وجودا ورتبة وماهية والرحمن اسم له باعتبار إفاضة الرحمة العامة أعني الوجود على الممكنات والرحيم اسم له باعتبار تخصيص كل ممكن بحصة من الرحمة وهي الوجود الخاص وما يتبعه من وجود كمالاته فلو لم يورد كذلك لم يكن على النهج الواقع المحقق ذوقا وشهودا عقلا ووجودا، وأيضا لما كان المقصود تعليم وجه التيمن بأسمائه الحسنى وتقديمها عند كل ملم كان المناسب أن يبدأ من الأعلى فالأعلى إرشادا لمن يقتصر على واحد أن يقتصر على الأولى فالأولى وتقريرا في ذهن السامع لوجه التنزل أولا فأولا انتهى، ويؤيد
Bunun selefin sözü olmasının yeterli görülmesi ise gizli olmadığı üzere hiçbir şey ifade etmez. Dokuzuncusu: er-Rahmân isminin öne alınmasına dair soru, hem makbul hem de merdud itirazlara muhatap olmuştur. İbn Hişâm bu sorunun isabetli (yöneltilebilir) olmadığını belirtmiş; zira bu kullanımın Arap kelâmının haricinde olduğunu, nitekim ne sıfat olarak ne de elif-lâmsız olarak kullanıldığını, dolayısıyla onun sıfat değil bedel, er-Rahîm'in ise lafzatullaha değil ona sıfat olduğunu ifade etmiştir; çünkü bedel sıfattan önce gelmez. er-Rahmân kelimesinin sıfat olmadığını sana açıklayan hususlardan biri de, onun { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân, Arş'a istiva etmiştir” [Tâhâ: 5], { الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” [Rahmân: 1], { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın” [İsrâ: 110] ve { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiğinde: 'Rahmân da neymiş?' dediler” [Furkân: 60] ayetlerinde olduğu gibi çoğu yerde tâbi (sıfat) olmaksızın müstakil olarak gelmesidir. İbn Harûf ise şöyle demiştir: O, galip bir sıfattır; besmele ve hamdele dışında sadece Allah Teâlâ'ya tâbi olarak gelmiştir. Bu sebeple onun isimliğinin galip olduğuna hükmedilmiş, nekire ve muzaf olarak kullanımı da az olmuştur. 'Allah' lafzı en marife (bilinen) isim olduğu için de [er-Rahmân'ın] sıfat değil bedel olması vacip olmuştur. Birden fazla âlim de şöyle demiştir: Bu iki isim, senin 'Bunu büyük küçük herkes bilir' demen gibi şümul ve umûmilik ifade etmek için zikredilmiştir; tersini söylesen de caiz olur ve mana aynı kalırdı. Böylesi durumlarda, el-Meselü's-Sâir adlı eserde tafsilatıyla açıklandığı üzere sıralama zorunlu değildir. Âlimlerin bu sıralama hakkında pek çok sözü vardır. el-Keşf sahibi allâme ve müdakkik [et-Tîbî], tahkikin bu nazmın ancak bu vecih üzere gelmesini iktiza ettiğini ve başka türlüsünün caiz olmadığını iddia etmiştir; zira 'Allah', vücut, rütbe ve mahiyet bakımından her şeyin O'ndan ve O'na dönücü olması hasebiyle Zât-ı İlâhiyye'nin ismidir. 'er-Rahmân', mümkinâta genel rahmeti yani varlığı ifâza etmesi hasebiyle O'nun ismidir. 'er-Rahîm' ise her bir mümkini rahmetten bir paya, yani özel varlığa ve onu takip eden kemalatının varlığına tahsis etmesi hasebiyle O'nun ismidir. Şayet böyle gelmeseydi, zevk ve şühud, akıl ve vücut açısından tahkik edilen vakıa uygun olmazdı. Ayrıca maksat, esmâ-i hüsnâsı ile teberrük edilme şeklini öğretmek ve her önemli işte bunları öne almak olduğuna göre, tek bir isimle yetinecek kimseye en öncelikli olanla yetinmesini irşad etmek ve dinleyicinin zihninde önce en yüksekten başlayarak tedricî iniş (tenezzül) vechini yerleştirmek gayesiyle en yüceden başlayarak derece derece inmesi münasip olmuştur (İktibas bitti). Ve destekler...
بعضه بعض ما أسلفناه من الآثار والبعض الآخر في القلب منه شيء لأن تخصيص الرحمن بالوجود العام والرحيم بالكمالات تحكم غير مرضي وربما ينافي المأثور على أنه لا معنى لإفاضة الوجود على الكل إلا تخصيص كل ممكن بحصة منه وهل يوجد في الخارج من النوع إلا الحصص الإفرادية فتخصيص الإفاضة بالرحمن والتخصيص بالرحيم على ما يلوح بمعزل عن التحقيق والعجب ممن فاته ذلك ، وأما عاشرا فلأن ما ذكروه في الجواب عن قول بني حنيفة بأنه غلو في الكفر فيكون الإطلاق غير صحيح لغة وشرعا فيه أنه إذا كان إطلاقه عليه تعالى شأنه مجازا كما زعموا وبالغلبة فكيف يقال: إن استعماله في حقيقته وأصل معناه خطأ لغة وقد ذهب السبكي إلى أن المخصوص به تعالى هو المعرف دون المنكر والمضاف لوروده لغيره ورد به على القول بأنه مجاز لا حقيقة له وأن صحة المجاز إنما تقتضي الوضع للحقيقة لا الاستعمال نعم هو في لسان الشرع يمنع إطلاقه على غيره مطلقا وإن جاز لغة كالصلاة على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وبذلك صرح العز بن عبد السلام وقيل: إن رحمانا في البيت مصدر لا صفة مشبهة والمراد لا زلت ذا رحمة وفيه ما لا يخفى وافهم كلامه أن الرحيم يوصف به غيره تعالى وهو المعروف لكن أخرج ابن أبي حاتم عن الحسن البصري أنه قال: الرحيم لا يستطيع الناس أن ينتحلوه ولعل مراده المعرف دون المنكر والمضاف فافهم، وأما الحادي عشر فلأن المحافظة على رؤوس الآي إنما تحسن- كما قال الزمخشري- بعد إيقاع المعاني على النهج الذي يقتضيه حسن النظم والتئامه فأما أن تهمل المعاني ويهتم للتحسين وحده فليس من قبيل البلاغة .
Onun bu sözünün bir kısmını daha önce zikrettiğimiz rivayetlerden bazıları destekler. Diğer kısmına gelince, kalpte ona dair bir şüphe vardır; çünkü er-Rahmân isminin umumi vücuda, er-Rahîm isminin ise kemalata tahsis edilmesi kabul görmeyen bir keyfîliktir (tahakkümdür) ve muhtemelen me'sûr rivayetlere de aykırıdır. Kaldı ki herkese vücut feyzetmenin manası, her mümkine ondan bir hisse tahsis etmekten başka bir şey değildir; dış dünyada türden fertlere ait hisselerden başkası bulunur mu ki? Dolayısıyla feyzetmeyi er-Rahmân'a, tahsisi ise er-Rahîm'e has kılmak ilk bakışta tahkikten uzaktır; bunun gibi bir zatın bundan gafil kalması ise şaşılacak şeydir. Onuncu olarak; Benî Hanîfe'nin sözüne karşı 'Bu, küfürde aşırı gitmektir; dolayısıyla bu kullanım hem lügat hem şeriat bakımından gayr-i sahihtir' şeklindeki cevaplarına gelince; buna karşı şöyle denilir: Şayet iddia ettikleri gibi onun Şânı Yüce Allah'a ıtlakı mecaz ve galebe yoluyla ise, o takdirde kendi hakikatinde ve asıl manasında kullanılmasının lügaten hata olduğu nasıl söylenebilir? es-Sübkî, Allah Teâlâ'ya has olanın nekire ve muzaf olan değil elif-lâmlı olan olduğu görüşüne meyletmiştir; zira başkası için de varid olmuştur ve bununla onun hiçbir hakikati bulunmayan bir mecaz olduğu sözünü reddetmiştir; nitekim mecazın sahih oluşu ancak hakikat için vaz'ı iktiza eder, kullanımı değil. Evet, şeriat lisanında -peygamberlere aleyhimü's-salâtü ve's-selâm salat okumakta olduğu gibi- lügaten caiz olsa dahi O'ndan başkasına mutlak olarak ıtlakı menedilmiştir; el-İzz b. Abdissemâm de bunu açıkça belirtmiştir. Beyitte geçen 'rahmânen' kelimesinin sıfat-ı müşebbehe değil mastar olduğu ve muradın 'Daima merhamet sahibi olasın' demek olduğu da söylenmiştir; fakat bundaki zorlama gizli değildir. Onun bu sözünden anlaşılmaktadır ki er-Rahîm ismi Allah Teâlâ'dan başkası için de vasıf olarak kullanılır ve maruf olan da budur. Ancak İbn Ebî Hâtim'in Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğine göre o: 'İnsanlar er-Rahîm ismini kendilerine mal edemezler' demiştir; muhtemelen onun muradı da nekire ve muzaf olan değil elif-lâmlı olan marifedir, iyi anla! On birinci olarak; ayet sonlarındaki uyumu (fâsılayı) gözetmek -Zemahşerî'nin dediği gibi- ancak manaların nazmın güzelliği ve uyumunun gerektirdiği tarzda yerli yerine konulmasından sonra güzel olur. Manalar ihmal edilip sırf lafız güzelliğine ehemmiyet verilmesine gelince; bu belagat kabilinden değildir.
وقال الشيخ عبد القاهر: أصل الحسن في جميع المحسنات اللفظية أن تكون الألفاظ تابعة للمعاني فمجرد المحافظة على الرؤوس لا يصير نكتة للتقديم إلا بعد أن يثبت أن المعاني إذا أرسلت على سجيتها كانت تقتضي التقديم على أن المحافظة لا تجري في كل سورة بل فيها ما يقتضي خلاف هذا كسورة الرحمن، وأيضا هو مبني على أن الفاتحة أول نازل فروعي فيها ذلك ثم اطرد في غيرها وعلى أن البسملة آية من السورة ودون ذلك سور من حديد، وعندي من باب الإشارة أن تأخير الرحيم لأنه صفة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم قال تعالى: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التوبة: ١٢٨] وبه ﵇ كمال الوجود وبالرحيم تمت البسملة وبتمامها تم العالم خلقا وإبداعا وكان صلى الله تعالى عليه وسلم مبتدأ وجود العالم عقلا ونفسا فبه بدأ الوجود باطنا وبه ختم المقام ظاهرا في عالم التخطيط فقال لا رسول بعدي فالرحيم هو نبينا ﵊ وبسم الله هو أبونا آدم ﵇ وأعني في مقام ابتداء الأمر ونهايته وذلك أن آدم ﵇ حامل الأسماء قال تعالى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ومحمد صلى الله تعالى عليه وسلم حامل معاني تلك الأسماء التي حملها آدم ﵇.
Şeyh Abdülkâhir şöyle demiştir: 'Bütün lafız güzelliklerinde aslolan güzellik, lafızların manalara tabi olmasıdır; binaenaleyh sırf fâsılayı korumak, manalar kendi haline bırakıldığında öne almayı iktiza ettiği sabit olmadıkça öne almanın bir nüktesi olamaz. Kaldı ki bu koruma her surede cereyan etmez; aksine Rahmân suresinde olduğu gibi bunun aksini gerektiren sureler de vardır.' Ayrıca bu gerekçe, Fâtiha'nın ilk inen sure olduğu, dolayısıyla bu uyumun onda gözetilip sonra diğer surelerde muttarit kılındığı ve Besmele'nin sureden bir ayet olduğu esasına dayanır ki bu kabullerin önünde demirden surlar vardır. Bence işarî tefsir kabilinden er-Rahîm isminin tehir edilmesinin sebebi, onun Hz. Muhammed'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir sıfatı olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Müminlere çok şefkatli, pek merhametlidir» [et-Tevbe: 128]. Vücudun kemali o Zât aleyhisselâm iledir; Besmele er-Rahîm ile tamamlanmıştır ve onun tamamlanmasıyla halk ve ibda bakımından âlem tamamlanmıştır. Âlemin akıl ve nefis cihetiyle varlığının başlangıcı o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem idi; binaenaleyh varlık batınen onunla başladı ve şehadet âleminde bu makam zahiren onunla hitama erdi; nitekim: «Benden sonra peygamber yoktur» buyurmuştur. Dolayısıyla er-Rahîm bizim Peygamberimiz aleyhisselâm'dır; Bismillâh ise atamız Âdem aleyhisselâm'dır; yani işin başlangıcı ve nihayeti makamında bunu kastediyorum. Şöyle ki; Âdem aleyhisselâm isimlerin taşıyıcısıdır; nitekim Allah Teâlâ: «Âdem'e bütün isimleri öğretti» buyurmuştur; Hz. Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ise Âdem'in aleyhisselâm taşıdığı o isimlerin manalarının taşıyıcısıdır.
لك ذات العلوم من عالم الغي ... ب ومنها لآدم الأسماء
Gayb âleminden ilimlerin bizzat künhü sanadır... İsimler ise Âdem'e o ilimlerdendir;
وهي الكلم
Ve onlar kelimelerdir;
قال صلى الله تعالى عليه وسلم «أوتيت جوامع الكلم»
Nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana cevâmiu'l-kelim (az sözle çok mana ifade etme kabiliyeti) verildi».