ومن أثنى على نفسه أمكن وأتم ممن أثنى عليه كيحيى وعيسى ﵉ ومن حصل له الذات فالأسماء تحت حكمه وليس كل من حصل اسما يكون
Kendi nefsini öven kimse, Yahyâ ve Îsâ -aleyhimesselâm- gibi başkası tarafından övülen kimseden [övgü bakımından] daha köklü ve daha kâmildir. Zât'ı elde eden kimse için isimler onun hükmü altındadır; fakat her ismi elde eden kimse için...
المسمى محصلا عنده ولهذا فضلت الصحابة علينا رضوان الله تعالى عليهم فإنهم حصلوا الذات وحصلنا الأسماء، ولما راعينا الاسم مراعاتهم الذات ضوعف لنا الأجر فللعامل منا أجر خمسين ممن يعمل بعمل الصحابة لا من أعيانهم بل من أمثالهم والحسرة الغيبة التي لم تكن لهم فكان تضعيف على تضعيف فنحن الإخوان وهم الأصحاب وهو صلى الله تعالى عليه وسلم إلينا بالأشواق وما أفرحه بلقاء واحد منا وكيف لا يفرح وقد ورد عليه من كان بالأشواق إليه، وأيضا وجدنا بين الله والرحمن من المناسبة ما ليس بينه وبين الرحيم فلهذا قدم الرحمن على الرحيم. بيان ذلك أما أولا فلاقتران الرحمن بالجلالة في قوله تعالى: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الإسراء: ١١٠] وقد يشعر هذ الاقتران بجعلهما للذات ولذلك اختار من اختار البدل على النعت وجعلوه إشارة إلى مقام الجمع المرموز إليه بما صح عند القوم من طريق الكشف أن الله تعالى خلق آدم على صورته والرحيم ليس كذلك، وأما ثانيا فلأن في الله وفي الرحمن ألفين ألف الذات وألف العلم والأولى في كل خفية والثانية ظاهرة وإنما خفيت الأولى في الأول لرفع الالتباس في الخط بين الله والإله وفي الثاني على ما عليه أهل الله في رسمه وهو أحد الرسمين عند أهل الرسوم لدلالة الصفات عليهما دلالة ضرورية من حيث قيام الصفة بالموصوف فخفيت الذات وتجلت للعالم الصفات فلم يعرفوا من الإله غيرها والجهل هنا كمال وذلك حقيقة العبودية.
...müsemmâsı (isimlendirilen zâtı) elde edilmiş olmaz. İşte bu yüzden ashâb -rıdvânullâhi teâlâ aleyhim- bize üstün kılınmıştır; zira onlar Zât'ı elde ettiler, biz ise isimleri elde ettik. Biz, onların Zât'ı gözettiği gibi ismi gözettiğimiz zaman bize ecir kat kat verildi. Nitekim bizden amel edene, sahâbîlerin bizzat kendilerinden değil de benzerlerinden sahâbe ameli işleyen elli kişinin ecri vardır; [onlarda olmayan] hasret ise [Peygamber'i görmemekten doğan] gaybettir. Böylece kat kat üstüne kat kat [ecir] oldu. Bizler 'kardeşler', onlar ise 'ashâb'dır. O sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bize karşı büyük bir iştiyak içindedir; bizden biriyle karşılaşmaktan ne kadar da sevinir! Kendisine iştiyak duyan kimse huzuruna gelmişken nasıl sevinmesin ki? Ayrıca Allâh ile er-Rahmân arasında, Allâh ile er-Rahîm arasında bulunmayan bir münasebet bulduk; işte bu yüzden er-Rahmân, er-Rahîm'in önüne geçirilmiştir. Bunun açıklaması şudur: Birincisi; er-Rahmân'ın, Allâh Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “De ki: İster Allâh deyin, ister Rahmân deyin; hangisini derseniz deyin, en güzel isimler O'nundur” [el-İsrâ: 110] kavlindeki Lafza-i Celâl ile birlikte zikredilmesidir. Bu beraberlik, her ikisinin de Zât için kılındığını hissettirebilir. Bundan dolayıdır ki [bedel görüşünü] seçenler, sıfata (na'ta) bedeli tercih etmişler ve bunu, sûfîlerce keşif yoluyla sahih kabul edilen 'Allâh Teâlâ Âdem'i kendi suretinde yarattı' sözüyle remzedilen cem makamına bir işaret saymışlardır; er-Rahîm ise böyle değildir. İkincisi; hem Allâh hem de er-Rahmân lafzında ikişer elif bulunmasıdır: Zât elifi ve ilim elifi. Her ikisinde de birinci [elif] gizli, ikinci [elif] ise zahirdir. Birincisindeki birinci elif, yazıda Allâh ile el-İlâh arasındaki karışıklığı gidermek için gizlenmiştir. İkincisinde ise ehlullâhın yazılışına göre -ki bu, zâhir uleması katındaki iki yazı şeklinden biridir- sıfatın mevsuf ile kaim olması hasebiyle sıfatların o ikisine zorunlu delaleti sebebiyle gizlenmiştir. Böylece Zât gizlenmiş, sıfatlar ise âleme tecelli etmiştir; bundan dolayı [insanlar] İlâh'tan bu sıfatlardan başkasını bilememişlerdir. Buradaki cehalet ise kemaldir ve işte kulluğun hakikati budur.
زدني بفرط الحب فيك تحيرا ... وارحم حشا بلظى هواك تسعرا
Aşırı sevginle senin hakkında hayretimi artır... / Ve senin aşkının aleviyle tutuşan gönlüme merhamet eyle!
فالرحمن مشير إلى الذات وسائر الصفات فالألف الظاهرة واللام والراء إشارة إلى العلم والإرادة والقدرة والحاء والميم والنون إشارة إلى الكلام والسمع والبصر، وشرط هذه الصفات الحياة ولا يتحقق المشروط بدون الشرط فظهرت الصفات السبع بأسرها وخفيت الذات كما ترى وادعى بعض العارفين أن الألف الخفية هنا ظهرت من حيث الجزئية من هذا اللفظ في الشيطان بناء على أخذه من شطن وزيادة الألف فيه للإشارة إلى عموم الرحمة الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى فللشيطان أيضا حصة منها ومنها وجوده وبقي سر لا يمكن كشفه ولا كذلك الرحيم إذ ليس فيه إلا ألف العلم ولما كان هذا الاسم مشيرا إلى سيدنا محمد صلى الله تعالى عليه وسلم باعتبار رتبته ظهرت فيه لكونه المرسل إلى الناس كافة فطلب التأييد فأعطيها فظهر بها، وأما ثالثا فقد طال النزاع في تحقيق لفظ الرحمن كما طال في تحقيق لفظ الله حتى توهم أنه ليس بعربي لنفور العرب منه فإنهم لما قيل لهم اعبدوا الله لم يقولوا وما الله ولما قيل لهم اسجدوا للرحمن قالوا وما الرحمن ولعل سبب ذلك توهمهم التعدد وأنهم خافوا أن يكون المعبود الذي يدلهم عليهم من جنسهم فأنكروه لذلك لا لأنه ليس بعربي، واختلف أيضا في الصرف وعدمه قال ابن الحاجب: النون والألف إذا كانا
er-Rahmân, Zât'a ve diğer sıfatlara işaret eder. Zâhir olan elif, lâm ve râ; ilim, irade ve kudrete işarettir. Hâ, mîm ve nûn ise kelâm, sem' ve basara işarettir. Bu sıfatların şartı hayattır; şart olmaksızın meşrut gerçekleşmez. Böylece gördüğün gibi yedi sıfatın tamamı zâhir olmuş, Zât ise gizlenmiştir. Bazı arifler buradaki gizli elifin, bu lafızdan cüz olması cihetiyle, 'şatane' kökünden türediği kabulüne dayanılarak şeytan lafzında zâhir olduğunu ve oradaki elif ziyadeliğinin, { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân Arş'a istiva etmiştir” rahmetinin umumiliğine işaret ettiğini iddia etmişlerdir; dolayısıyla şeytanın da ondan bir payı vardır ki varlığı da bundandır; geriye ise keşfedilmesi mümkün olmayan bir sır kalmıştır. er-Rahîm ise böyle değildir; zira onda ilim elifinden başkası yoktur. Bu isim mertebesi itibarıyla Efendimiz Muhammed'e sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem işaret ettiği için, bütün insanlara gönderilmiş bir elçi olması hasebiyle onda zâhir olmuştur; nitekim [Peygamber] teyit talep etmiş, kendisine o verilmiş ve onunla zâhir olmuştur. Üçüncüsü; Rahmân lafzının tahkiki hususunda, tıpkı Allâh lafzının tahkikinde olduğu gibi münakaşa uzamıştır; hatta Arapların ondan nefret etmesi yüzünden Arapça olmadığı bile zannedilmiştir. Zira onlara 'Allâh'a ibadet edin' denildiğinde 'Allâh da nedir?' dememişler; fakat kendilerine 'Rahmân'a secde edin' denildiğinde 'Rahmân da nedir?' demişlerdir. Bunun sebebi muhtemelen çokluk zannına kapılmaları ve kendilerini çağırdığı mabudun kendi cinslerinden olmasından korkmalarıdır; bu yüzden onu inkar etmişlerdir, yoksa Arapça olmadığından ötürü değil. Ayrıca munsarif olup olmaması (çekimli olup olmaması) hususunda da ihtilaf edilmiştir. İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: 'Nûn ve elif...
في اسم فشرطه العلمية وفي صفة فانتفاء فعلانة وقيل وجود فعلي، ومن ثمة اختلف في رحمن دون سكران وندمان وبنو أسد يصرفون جميع فعلان لأنهم يقولون في كل مؤنث له فعلانة اهـ وقال في التسهيل واختلف فيما لزم تذكيره كلحيان بمعنى كبير اللحية فمن منعه ألحقه بباب سكران لأنه أكثر ومن حذفه رأى أنه ضعف داعي منعه والأصل الصرف، واختار الزمخشري والشيخ الرضي وابن مالك واستظهره البيضاوي عدم الصرف إلحاقا له بما هو أغلب في بابه لأن الغالب في فعلان صفة فعلى حتى ذكر الإمام السيوطي أن ما مؤنثه فعلانة لم يجىء إلا أربعة عشر لفظا بل إن فعلان صفة من فعل بالكسر لم يجئ منه ما مؤنثه فعلانة أصلا إلا ما رواه المرزوقي من خشيان
[Elif ve nûn ziyadeliği] bir isimde [gayr-ı munsariflik sebebi olduğunda], onun şartı alem (özel isim) olmasıdır; bir sıfatta [olduğunda] ise [müennesinin] fa'lâne (فَعْلَانَة) kalıbında gelmemesidir; bir görüşe göre de [müennesinin] fa'lâ (فَعْلَى) vezninde bulunmasıdır. Bundan dolayı sekrân ve nedmân'ın aksine rahmân kelimesinde ihtilaf edilmiştir. Esed oğulları [kabilesi] ise -her birinin müennesinde fa'lâne dedikleri için- fa'lân veznindeki bütün kelimeleri munsarif yaparlar. -İktibas bitti- et-Teshîl'de şöyle denmiştir: Sakalı büyük (gür) manasındaki lihyân (لِحْيَان) gibi sadece müzekker olarak kullanılan kelimelerde ihtilaf edilmiştir. Gayr-ı munsarif kabul eden kimse, çoğunlukta olduğu için onu sekrân bâbına ilhak etmiştir; [gayr-ı munsarifliği] terk eden (munsarif sayan) kimse ise onun gayr-ı munsarif kılınma gerekçesinin zayıfladığını ve asıl olanın sarf (munsariflik) olduğunu görmüştür. Zemahşerî, Şeyh er-Radî ve İbn Mâlik ise kendi babında en galip olana ilhak ederek gayr-ı munsarifliği tercih etmişler, Beyzâvî de bunu zâhir (kuvvetli) görmüştür. Zira fa'lân veznindeki sıfatlarda galip olan, [müennesinin] fa'lâ gelmesidir. Hatta İmam es-Süyûtî, müennesi fa'lâne gelen kelimelerin sadece on dört lafızdan ibaret olduğunu, dahası fe'ile (فَعِلَ - aynul-fiili kesreli) fiilinden türeyen fa'lân veznindeki sıfatların müennesinin hiçbir şekilde fa'lâne olarak gelmediğini, Merzûkî'nin rivayet ettiği haşyân (خَشْيَان) hariç [hiçbir örneği bulunmadığını] zikretmiştir.
وخشيانة وإنما اقتضى الإلحاق أظهرية ذلك مع أن كون الأصل في الاسم الصرف يقتضي خلافه لأن رعاية ما هو الغالب في النوع أولى من رعاية الأصل، والحشر مع الجماعة عيد ولما رأى السعد أن هذه المسألة مما تعارض فيها الأصل والغالب ولم يترجح عنده أحدهما مال إلى جواز الصرف وعدمه عملا بالأمرين والأعمال في الجملة أولى من الإهمال بالكلية وحيث لم يسمع هذا الاسم إلا مضافا أو معرفا بأل أو منادى وما ورد شاذا كما في البيت لا يصلح شاهدا لأحد الأمرين لاحتمال أن يكون ممنوعا وألفه للإطلاق عدلوا إلى الاستدلال واتسعت دائرة المقال والرحيم سليم من هذا فافهم ذاك والله يتولى هداك، وإنما جعل الله البسملة مبدأ كلامه لوجهين، أما الأول فلأنها إجمال ما بعدها وهي آية عظيمة ونعمة للعارف جسيمة لا نهاية لفوائدها ولا غاية لقيمة فوائدها والباحث عنها مع قصرها إذا أراد ذرة من علمها ودرة من عيلمها احتاج إلى باع طويل في العلوم واطلاع عريض في المنطوق والمفهوم مثلا إذا أراد أن يبحث عن الباء من حيث إنها حرف جر بل عن سائر كلماتها من حيث الإعراب والبناء احتاج إلى علم النحو وإذا أراد أن يبحث عن أصول كلماتها كيف كانت وكيف آلت احتاج إلى علمي الصرف والاشتقاق وإن أراد أن يبحث عن نحو القصر بأقسامه وهل يوجد فيها شيء منه احتاج إلى علم المعاني وإن أراد أن يبحث عما فيها من الحقيقة والمجاز احتاج إلى علم البيان وإن أراد أن يبحث عما بين كلماتها من المحسنات اللفظية احتاج إلى علم البديع وإن أراد أن يبحث عنها من حيث إنها شعر أو نثر موزون أو غير موزون مثلا احتاج إلى علمي العروض والقوافي وإن أراد أن يعرف مدلولات الألفاظ لغة احتاج إلى مراجعة اللغة وإن أراد أن يعرف من أي الأقسام وضع هاتيك الألفاظ احتاج إلى علم الوضع وإن أراد معرفة ما في رسمها احتاج إلى علم الخط وإن أراد البحث عن كونها قضية ومن أي قسم من أقسامها أو غير قضية احتاج إلى علم المنطق وإن أراد أن يعرف أن كنه ما فيها من الأسماء هل يعلم أولا احتاج إلى علم الكلام وإن أراد معرفة حكم الابتداء بها وهل يختلف باختلاف المبدوء به احتاج إلى علم الفقه وإن أراد معرفة أن ما فيها ظاهر أو نص مثلا احتاج إلى علم الأصول وإن أراد معرفة تواترها احتاج إلى علم المصطلح وإن أراد معرفة أنها من أي مقولة من الأعراض احتاج إلى علم الحكمة وإن أراد معرفة طبائع حروفها احتاج إلى علم الحرف وإن أراد معرفة أنواع الرحمة المشار إليها بها احتاج إلى علم الأفلاك وعلم تشريح الأعضاء وخواص الأشياء وعلم المساحة وغير ذلك وإن أراد معرفة ما يمكن التخلق به مما تدل عليه الأسماء احتاج إلى علم الأخلاق وإن أراد معرفة ما خفي على أرباب الرسوم من الإشارات فليضرع إلى ربه وإن أراد أن يقف على جميع ما فيها من الأسرار فليعد غير المتناهي وكيف يطمع في ذلك وهي عنوان كلام الله تعالى المجيد وخال وجنة القرآن الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه تنزيل من حكيم حميد.
...ve haşyâne (خَشْيَانَة) kelimesinin müstesna olduğunu zikretmiştir. İsimde aslolanın sarf (munsariflik) olması bunun aksini gerektirmesine rağmen [çoğunluğa] ilhakın daha zâhir olmasının sebebi, türde galip olanı gözetmenin aslı gözetmekten daha evla olmasıdır; nitekim 'Cemaatle haşrolmak bayramdır.' Sa'd [et-Taftâzânî], bu meselenin asıl ile galibin tearuz ettiği ve kendisince ikisinden birinin tercih edilemediği meselelerden olduğunu görünce, iki esasa birden amel etmek gayesiyle hem munsarif hem de gayrimunsarif kılınmasının caiz oluşuna meyletmiştir; zira genel olarak [iki delille birden] amel etmek, [birini] tamamen ihmal etmekten evladır. Bu isim yalnızca muzaf olarak, 'el' (ال) takısıyla marife olarak veya münada olarak işitildiğinden ve şiirde olduğu gibi şâz olarak gelenler de gayrimunsarif olup elifinin itlak için olma ihtimalinden ötürü iki durumdan birine şahit olmaya elverişli bulunmadığından, istidlale yönelmişler ve söz dairesi genişlemiştir. er-Rahîm ise bundan uzaktır; bunu anla, senin hidayetini Allâh üstlensin. Allâh'ın Besmele'yi kelâmının başlangıcı kılmasının iki sebebi vardır: Birincisi; Besmele'nin kendisinden sonrakilerin bir icmali (özeti) olmasıdır. O muazzam bir ayet ve arif için pek büyük bir nimettir; faydalarının sonu, faydalarının kıymetinin ise nihayeti yoktur. Kısalığına rağmen onu araştıran kimse, onun ilminden bir zerre ve ummanından bir inci elde etmek istese, ilimlerde geniş bir vukufiyete, mantuk ve mefhumda engin bir malumata muhtaç olur. Mesela harf-i cer olması bakımından 'bâ' (ب) harfini, hatta irap ve bina bakımından diğer bütün kelimelerini incelemek istese nahiv ilmine muhtaç olur. Kelimelerinin köklerinin nasıl olduğunu ve neye dönüştüğünü araştırmak istese sarf ve iştikak ilimlerine muhtaç olur. Kısımlarıyla birlikte kasr gibi konuları ve Besmele'de bunlardan bir şey bulunup bulunmadığını araştırmak istese meânî ilmine muhtaç olur. Ondaki hakikat ve mecazı incelemek istese beyân ilmine muhtaç olur. Kelimeleri arasındaki lafız güzelliklerini incelemek istese bedî' ilmine muhtaç olur. Şiir mi yoksa vezinli veya vezinsiz nesir mi olduğu cihetinden incelemek istese aruz ve kafiye ilimlerine muhtaç olur. Lafızların lügat manalarını bilmek istese lügate müracaata muhtaç olur. Bu lafızların vaz'ın hangi kısımlarından olduğunu bilmek istese vaz' ilmine muhtaç olur. Yazılışındaki incelikleri bilmek istese hat ilmine muhtaç olur. Bir önerme (kaziye) olup olmadığını ve kısımlarından hangisine girdiğini araştırmak istese mantık ilmine muhtaç olur. İçindeki isimlerin hakikatinin bilinip bilinemeyeceğini anlamak istese kelâm ilmine muhtaç olur. Onunla başlamanın hükmünü ve başlanan şeye göre değişip değişmediğini bilmek istese fıkıh ilmine muhtaç olur. Ondakilerin zâhir mi yoksa nass mı olduğunu bilmek istese usûl ilmine muhtaç olur. Mütevatir olup olmadığını bilmek istese mustalah (hadis usulü) ilmine muhtaç olur. Arazların hangi kategorisinden olduğunu bilmek istese hikmet (felsefe) ilmine muhtaç olur. Harflerinin tabiatlarını bilmek istese havas/harf ilmine muhtaç olur. Kendisiyle işaret edilen rahmetin türlerini bilmek istese felekler (astronomi) ilmine, anatomi ilmine, eşyanın özelliklerine ve hendese ilmine vb. muhtaç olur. İsimlerin delalet ettiği şeylerden ahlak edinilmesi mümkün olanları bilmek istese ahlak ilmine muhtaç olur. Zahir ulemasına gizli kalan işaretleri bilmek istese Rabbine yalvarsın. Ondaki bütün sırları kavramak istese sonsuzu saysın! Buna nasıl tamah edebilir ki? O, Allâh Teâlâ'nın yüce kelâmının unvanı ve { لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } “Önünden de ardından da ona batıl gelemez; [o] hüküm ve hikmet sahibi, çok övülen [Allâh] katından indirilmiştir” olan Kur'ân'ın yanağındaki bendir.
وعلى تفنن واصفيه بوصفه ... يفنى الزمان وفيه ما لم يوصف
Onu vasfedenler türlü türlü vasıflarını saysalar da... / Zaman tükenir, onda ise henüz vasfedilmemiş nice şeyler kalır!
وإن أردت أن تمتحن ذهنك في بعض أسرارها فتأمل سر افتتاحها واختتامها بحرفين شفويين ومع كل ألف صورية متصلة بأول الأول وآخر الآخر وتحت الأول دائرة غيبية ظهرت في صورة الثاني وسر ما وقع فيها من أنواع التثليث أما أولا ففي مخارج الحروف فإنها ثلاثة الشفة واللسان والحلق في الباء واللام والهام. وأما ثانيا ففي المحذوف من حروفها فإنها ثلاثة أيضا ألف الاسم وألف الله وألف الرحمن. وأما ثالثا ففي المنطوق منها والمرسوم فإنه ثلاثة أنواع أيضا منطوق به مرسوم كالباء ومنطوق به غير مرسوم كألف الرحمن ومرسوم غير منطوق به كاللام منه مثلا، وأما رابعا ففي المتحرك والساكن، فمتحرك لا يسكن كالباء وساكن لا يتحرك كالألف، وقابل لهما كميم الرحيم وقفا ووصلا، وأما خامسا ففي أنواع كلماتها الملفوظة والمقدرة فهي على رأي اسم وفعل وحرف، وأما سادسا ففي أنواع الجر
Eğer zihnini onun bazı sırlarıyla sınamak istersen; Besmele'nin iki dudak harfiyle başlayıp bitmesindeki sırrı, her biriyle birlikte birincinin başına ve ikincinin sonuna bitişen şeklî birer elifin bulunmasını ve birincinin altında ikincinin suretinde zâhir olan gaybî bir dairenin yer almasını tefekkür et. Keza onda yer alan üçleme türlerindeki sırrı düşün: Birincisi; harflerin mahreçlerindedir; zira bâ, lâm ve he harflerinde dudak, dil ve boğaz olmak üzere üçtür. İkincisi; hazfedilen harflerindedir; bunlar da ism'in elifi, Allâh'ın elifi ve Rahmân'ın elifi olmak üzere üçtür. Üçüncüsü; telaffuz edilen ve yazılan harflerindedir; bunlar da üç çeşittir: Bâ gibi hem telaffuz edilip hem yazılan, Rahmân'ın elifi gibi telaffuz edilip yazılmayan ve yine ondaki lâm gibi yazılıp telaffuz edilmeyen. Dördüncüsü; harekeli ve sakin harflerindedir: Bâ gibi asla sakin olmayan harekeli, elif gibi asla harekeli olmayan sakin ve vakıf ile vasıl hallerinde er-Rahîm'in mîm'i gibi her ikisini de kabul eden. Beşincisi; telaffuz edilen ve takdir edilen kelimelerinin çeşitlerindedir ki bir görüşe göre isim, fiil ve harftir. Altıncısı; cer çeşitlerindedir;
الذي فيها فهو جر بحرف وبإضافة وبتبعية على المشهور، وأما سابعا ففي الأسماء الحسنى التي ذبحتها فهي الله والرحمن والرحيم، وأما ثامنا ففي العاملية والمعمولية فكلمة عاملة غير معمولة ومعمولة غير عاملة وعاملة معمولة. وأما تاسعا ففي الاتصال والانفصال فمتصل بما بعده فقط وبما قبله فقط وبما بعده وقبله، وفي كل واحد من هذه الثلاثيات أسرار تحير الأفكار وتبهر أولي الأبصار وانظر لم اشتملت حروفها على الطبائع الأربع وتقدم في الظهور الهواء ولم كانت تسعة عشر، ولم اعتنق اللام الألف واتصلت الميم باللام والهاء بالراء والنون بها نطقا لا خطا ولم فتح ما قبل الألف حتى لم يتغير في موضع أصلا؟ وتفكر في سر تربيع الألفاظ وسكون السين وتحرك الميم ونقطتي الياء ونقطة النون والباء، والأمر وراء ما يظنه أرباب الرسوم ونهاية ما ذكروه البحث عن المدلولات وتوسيع دائرة المقال بإبداء الاحتمالات، وقد صرح السرميني بإبداء خمسة آلاف ألف وثلاثمائة ألف وأحد وتسعين ألفا وثلاثمائة وستين احتمالا وزدت عليه من فضل الله تعالى حين سئلت عن ذلك بما يقرب أن يكون بمقدار ضرب هذا العدد بنفسه والدائرة أوسع إلا أن الواقع البعض، ولقد خلوت ليلة بليلى هذه الكلمة وأوقدت مصباح ذلي في مشكاة حضرتها المكرمة وفرشت لها سري وضممتها سحرا إلى سحري ونحري.
zira ondaki meşhur cer harfle, izafetle ve tebâiyyetle (tabi olma ile) olandır. Yedincisi; zikrettiği Esmâ-i Hüsnâ'dadır ki onlar da Allâh, er-Rahmân ve er-Rahîm'dir. Sekizincisi; âmillik ve ma'mûllüktedir: Âmil olup ma'mûl olmayan kelime, ma'mûl olup âmil olmayan kelime ve hem âmil hem ma'mûl olan kelime. Dokuzuncusu; bitişme (ittisal) ve ayrılmadadır (infisal): Sadece sonrasına bitişen, sadece öncesine bitişen, hem öncesine hem sonrasına bitişen. Bu üçlemelerin her birinde fikirleri hayrete düşüren ve basiret sahiplerini hayran bırakan sırlar vardır. Besmele harflerinin dört tabiatı niçin içerdiğine, zuhurda havanın niçin öne geçtiğine, harflerinin niçin on dokuz olduğuna, lâm'ın elifi niçin kucakladığına, mîm'in lâm'a, he'nin râ'ya, nûn'un da yazı ile değil telaffuz ile ona niçin bitiştiğine ve eliften önceki harfin niçin fethalı kılınıp hiçbir yerde asla değişmediğine bak! Lafızların dörde taksim edilmesindeki sırrı, sîn'in sükûnunu, mîm'in harekesini, yâ'nın iki noktasını, nûn ve bâ'nın birer noktasını tefekkür et! İş, zâhir ehlinin zannettiğinin çok ötesindedir; onların zikrettiklerinin son noktası ise medlûlleri araştırmak ve ihtimalleri ortaya koyarak söz dairesini genişletmektir. Nitekim es-Sermînî beş milyon üç yüz doksan bir bin üç yüz altmış (5.391.360) ihtimal ortaya koyduğunu açıkça belirtmiştir; bana bu husus sorulduğunda ise Allâh Teâlâ'nın lütfuyla bu sayının kendisiyle çarpımı miktarına yaklaşacak kadar artırdım. Daire daha da geniştir; ancak vaki olan bunun bir kısmıdır. Bir gece bu kelimenin Leylâ'sıyla baş başa kaldım; zillet kandilimi onun kerim hazretinin mişkâtında yaktım, ona sırrımı serdim ve seher vakti onu göğsüme ve bağrıma bastım.
فكان ما كان مما لست أذكره ... فظن خيرا ولا تسأل عن الخبر
Anlatmayacağım şeyler oldu da bitti... / Sen hayır zannet de haberi sorma!
وأما الوجه الثاني فلتعليم العبادة إذا بدؤوا بأمر كيف يبدؤون به ولهذا
İkinci sebep ise; kullara bir işe başladıklarında ona nasıl başlayacaklarını öğretmektir. İşte bu yüzden...
قال صلى الله تعالى عليه وسلم فيما رواه عنه أبو هريرة وأخرجه الحافظ عبد القادر الرهاوي «كل أمر ذي بال لا يبدأ فيه ببسم الله فهو أبتر»
...Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, Ebû Hüreyre'nin kendisinden rivayet ettiği ve Hâfız Abdülkâdir er-Ruhâvî'nin tahric ettiği hadiste şöyle buyurmuştur: «Bismillâh ile başlanmayan her önemli iş güdüktür (bereketsizdir).»
والبال الحال والشأن فمعنى ذي بال شريف يحتفل به ويهتم كأنه شغل القلب وملكه حتى صار صاحبه، وقيل شبه الأمر العظيم بذي قلب على سبيل الاستعارة المكنية والتخييلية، وفي هذا الوصف فائدتان إحداهما رعاية تعظيم اسم الله تعالى لأن يبتدىء به في الأمور المعتد بها. والأخرى التيسير على الناس في محقرات الأمور كذا قالوه، وعندي أن الأظهر جعل الوصف للتعميم كما في قوله تعالى: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الأنعام: ٣٨] أي كل أمر يخطر بالبال جليلا كان أو حقيرا لا يبدأ به إلخ. وفي هذا غاية الإظهار لعظمة الله تعالى وحث على التبري عن الحول والقوة إلا بالله. وإشارة إلى أن قدر العباد غير مستقلة في الأفعال فحمل تبنة كحمل جبل إن لم يعن الله الملك المتعال وقد أمر ﷾ بالإكثار من ذكره فقال تعالى: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً [البقرة: ٢٠٠] وحيث لم يجب ذلك كما هو معلوم يحصل للناس تيسير، وقد سن صلى الله تعالى عليه وآله وسلم بعض الأشياء ونفى الحرج بنفي وجوبها وفي
el-Bâl (الْبَال); hâl ve şan demektir. 'Zû bâl' (ذي بال) ifadesinin manası; kalbi meşgul edip ona sahip olmuş ve adeta kalbin sahibi haline gelmiş gibi ehemmiyet verilen, ihtimam gösterilen şerefli iş demektir. Meknî ve tahyîlî istiâre yoluyla büyük işin kalp sahibine benzetildiği de söylenmiştir. Bu nitelemede iki fayda vardır: Birincisi; Allâh Teâlâ'nın isminin yüceliğini gözeterek ona sadece kayda değer işlerde başlanmasıdır. Diğeri ise; önemsiz ve küçük işlerde insanlara kolaylık sağlanmasıdır. Âlimler böyle demişlerdir. Bence daha zâhir olanı, Allâh Teâlâ'nın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [el-En'âm: 38] kavlinde olduğu gibi bu nitelemenin ta'mim (genelleme) için kılınmasıdır; yani büyük olsun küçük olsun zihne gelen her bir iş ki onunla başlanmaz... ilah. Bunda Allâh Teâlâ'nın azametini son derece izhar etme ve Allâh'tan başka güç ve kuvvet bulunmadığını ikrar ederek [kendi güç ve kuvvetinden] teberrî etmeye teşvik vardır. Ayrıca kulların kudretinin fiillerde müstakil olmadığına da bir işarettir; zira el-Melik ve el-Müteâl olan Allâh yardım etmezse bir saman çöpünü kaldırmak bir dağı kaldırmak gibidir. Allâh azze ve celle kendisini çokça zikretmeyi emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allâh'ı zikredin” [el-Bakara: 200]. Bilindiği üzere bu [her işte zikir] vacip kılınmadığı için insanlara bir kolaylık hâsıl olmuştur. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bazı şeyleri sünnet kılmış ve vacip oluşlarını nefyederek zorluğu ortadan kaldırmıştır. Nitekim...
قوله ﵊ «ليسأل أحدكم ربه حاجته كلها حتى شثع نعله»
...O Zât'ın aleyhisselâm: «Her biriniz ayakkabısının bağına varıncaya kadar bütün ihtiyacını Rabbinden istesin» buyurmasında...
وما
ve...
روي «أن الله تعالى أوحى إلى موسى ﵇ يا موسى سلني حتى ملح قدرك وشراك نعلك»
...rivayet edilen: «Allâh Teâlâ Mûsâ'ya aleyhisselâm: 'Ey Mûsâ! Tencerendeki tuza ve ayakkabının bağına varıncaya kadar benden iste' diye vahyetti» sözünde...
ما يدفع عنك توهم عدم رعاية التعظيم في ذكره تعالى عند محقرات الأمور وأي فرق عند المنصف بين ذكره سبحانه عندها وطلبها منه. على أن العارف الجليل لا يقع بصره على شيء حقير ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ [الملك: ٣، ٤] نعم التسمية على الحرام والمكروه مما لا ينبغي بل هي حرام في الحرام لا كفر على الصحيح مكروهة في المكروه وقيل مكروهة فيهما إن لم يقصد استخفافا وإن قصده- والعياذ بالله
...küçük ve ehemmiyetsiz görülen şeylerde Allâh Teâlâ'nın zikredilmesinde tâzimin (saygının) gözetilmediği vehmini senden defedecek bir hakikat [bulunmaktadır]. İnsaf sahibi bir kimseye göre, böylesi şeylerde O'nu (Sübhânehu) zikretmek ile bunları O'ndan talep etmek arasında ne fark vardır! Kaldı ki yüce ârifin gözü hakir (değersiz) hiçbir şeye ilişmez: { مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin. Haydi, gözünü bir çevirip bak, bir kusur/çatlak görebilir misin? Sonra gözü iki kez daha çevir; göz hor-hakir ve bitkin bir halde sana geri dönecektir” [el-Mülk: 3-4]. Evet, haram ve mekruh olan şey üzerine besmele çekmek uygun olmayan şeylerdendir; bilakis sahih olan görüşe göre haramda [besmele çekmek] haramdır -küfür değildir-, mekruhta ise mekruhtur. Şayet [besmele ile] hafife almayı kastetmemişse her ikisinde de mekruhtur da denilmiştir. Eğer bunu kastetmişse -Allâh Teâlâ'ya sığınırız-
تعالى- كفر مطلقا وهذا لا يضر فيما قلناه كما لا يخفى. وقد اضطرب الحديث هنا فوقع في بعض الروايات لا يبدأ فيه بالحمد لله وفي بعضها بحمد الله وفي البعض أجذم وفي أخرى أقطع وفي خبر كل كلام وفي أثر يبدأ وفي آخر يفتتح وفي موضع وضع الذكر بدل الحمد إلى غير ذلك مما لا يخفى على المتتبع حتى قيل: إنه مضطرب سندا ومتنا ولولا أنه في فضائل الأعمال ما اغتفر فيه ذلك على أنه تقوى بالمتابعة معنى أيضا والشهرة في دفع التعارض بين الروايات تغني عن التعرض للاستيفاء، واستحسن فيه أن روايتي البسملة والحمدلة تعارضتا فسقط قيداهما كما في مسألة التسبيع في الغسلات عند الشافعي ورجع للمعنى الأعم وهو إطلاق الذكر المراد منه إظهار صفة الكمال وقيل إن المراد في كل رواية الابتداء بأحدهما أو بما يقوم مقامه ولو ذكرا آخر بقرينة تعبيره تارة بالبسملة وأخرى بالحمدلة وطورا بغيرهما ولا يرد على كل أنا نرى كثيرا من الأمور يبدأ فيه بما ورد في الحديث مع أنه لا يتم ونرى كثيرا منها بالعكس لأنا نقول المراد من الحديث أن لا يكون معتبرا في الشرع فهو غير تام معنى وإن كان تاما حسا فباسم الله تعالى تتم معاني الأشياء ومن مشكاة بسم الله الرحمن الرحيم تشرق على صفحات الأكوان أنوار البهاء.
...mutlak olarak küfürdür. Gizli olmadığı üzere bu durum, bizim söylediklerimize halel getirmez. Bu konuda hadis muztarip olmuştur; nitekim bazı rivayetlerde 'el-Hamdü lillâh ile başlanmayan', bazılarında 'Allâh'a hamd ile', bazılarında 'eczem' (cüzzamlı gibi noksan), diğer bazılarında 'akta'' (kesik), bir haberde 'her söz', bir eserde 'başlanır', diğerinde 'açılır', bir başka yerde ise hamd yerine zikir lafzı konulmuştur. Bu durum, araştıran kimseye gizli kalmayacak diğer varyantlarla birlikte devam eder; hatta hadisin seneden ve metnen muztarip olduğu söylenmiştir. Şayet amellerin faziletlerine dair olmasaydı bu durum hoş görülmezdi; bununla birlikte mana bakımından mütâbaat ile de kuvvet bulmuştur. Rivayetler arasındaki tearuzu gidermedeki şöhret, bütün rivayetleri tek tek ele almaktan müstağni kılar. Bu hususta güzel kabul edilen izah şudur: Besmele ve Hamdele rivayetleri tearuz etmiş, Şâfiî'deki [köpeğin yaladığı kabı] yedi defa yıkama meselesinde olduğu gibi her ikisinin kayıtları düşmüş ve kemal sıfatını izhar etmekten ibaret olan mutlak zikir şeklindeki en genel manaya dönülmüştür. Bir görüşe göre de her rivayette kastedilen; Peygamber'in bazen Besmele, bazen Hamdele, bazen de başka ifadelerle ifade etmesi karinesiyle, ikisinden biriyle yahut başka bir zikir de olsa onun yerine geçecek bir şeyle başlamaktır. Her iki duruma karşı da: 'Hadiste zikredilen şeyle başlandığı halde tamamlanmayan nice işler görüyoruz; aksine [zikirsiz başlandığı halde] tamamlanan nice işler de görüyoruz' şeklinde bir itiraz ileri sürülemez. Zira biz deriz ki: Hadisten maksat, o işin şer'an muteber olmamasıdır; binaenaleyh o iş hissen tam olsa bile mana bakımından gayritamdır. Eşyanın manaları Bismillâh ile tamamlanır ve Bismillâhirrahmânirrahîm mişkâtından kevnin sahifelerine güzellik nurları parıldar.
ولو جليت سرا على أكمه غدا ... بصيرا ومن راووقها تسمع الصم
Bir âmâya sırrı tecelli etseydi sabahleyin görür olurdu / Ve onun süzgecinden süzüleni sağırlar bile işitirdi!
ولو أن ركبا يمموا ترب أرضها ... وفي الركب ملسوع لما ضره السم
Bir kafile onun toprağına yönelseydi / Ve içlerinde zehirli bir hayvan tarafından sokulmuş biri olsaydı zehir ona zarar vermezdi!
ولو رسم الراقي حروف اسمها على ... جبين مصاب جن أبرأه الرسم
Şifacı (rukye yapan), onun isminin harflerini / Cin çarpmış bir hastanın alnına çizseydi o yazı onu iyileştirirdi!
وفوق لواء الجيش لو رقم اسمها ... لأسكر من تحت اللوا ذلك الرقم
Ordunun sancağı üstüne onun ismi yazılsaydı / O yazı sancak altındakileri kendinden geçirip mest ederdi!
ولما افتتح ﷾ كتابه بالبسملة وهي نوع من الحمد ناسب أن يردفها بالحمد الكلي الجامع لجميع أفراده البالغ أقصى درجات الكمال فقال جل شأنه: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وهو أول الفاتحة وآخر الدعوات الخاتمة كما قال تعالى: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يونس: ١٠] .
Allâh azze ve celle Kitâb'ını bir nevi hamd olan Besmele ile açınca, onun peşine kemalin en son derecesine ulaşan ve bütün fertlerini cemeden küllî hamdi eklemesi münasip oldu ve şânı yüce olan şöyle buyurdu: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur.” Bu ayet Fâtiha'nın evveli, nihayete erdiren duaların ise sonudur; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Onların dualarının sonu: 'Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur' sözüdür” [Yûnus: 10].
كأن الحب دائرة بقلبي ... فأوله وآخره سواء
Aşk kalbimde bir dairedir sanki... / Başlangıcı da sonu da birdir onun.
وقد قيل للجنيد قدس سره ما النهاية؟ فقال الرجوع إلى البداية وفيه أسرار شتى، والحمد على المشهور هو الثناء باللسان على الجميل سواء تعلق بالفضائل أم بالفواضل، قالوا ولا بد لتحققه من خمسة أمور محمود به ومحمود عليه وحامد ومحمود وما يدل على اتصاف المحمود بصفة فالأول صفة تظهر اتصاف الشيء بها على وجه مخصوص ويجب كونه صفة كمال ولو ادعاء إذ المناط التعظيم ولا فرق عند الإمام الرازي قدس سره بين كونه ثبوتيا أو سلبيا متعديا أو غير متعد بل ولا بين كونه صادرا عن المحمود باختياره أولا كما قرره العلامة الدواني وصدر الأفاضل في حواشي التجريد والمطالع وجزم به المحقق الملا خسرو وادعى أنه الأشهر إلا أن العلامة في شرح التهذيب نقل عن البعض وجوب كونه اختياريا واختاره كما في المحمود عليه فكما لم يسمع الحمد على رشاقة القدر وصباحة الخد لم يسمع الحمد بهما وعدم حمد اللؤلؤة كما يمكن كونه من جهة حال المحمود عليه يمكن كونه من جهة المحمود فجعله دليلا على أحدهما فقط تحكم، الثاني ما يقع الثناء بإزائه ويقابله بمعنى أن المثنى عليه لما اتصف به أظهر كماله ولولاه لم يتحقق ذلك فهو كالعلة الباعثة وقد يكون الشيء الواحد محمودا به وعليه معا كأن رأى من ينعم أو يصلي فأظهر اتصافه بذلك فهناك يتحقق الأمران لحيثيتين ويجب أن يكون كمالا على نحو ما سبق وظاهر كلام الجمهور أنه أعم من كونه فعلا صادرا من المحمود أو كيفية قائمة به ويفهم كلام الإمام اختيار الأول واشترط أن يكون حصوله من المحمود باختياره، واستشكل الحمد على صفاته تعالى الذاتية سواء جعلت عين ذاته أو زائدة عليها، وأجيب بأن الحمد عليها بتنزيلها منزلة الاختياري لكون ذاته كافية فيها أو بأن المراد بالفعل الاختياري المنسوب إلى الفاعل
Cüneyd'e -kuddise sirruh-: 'Nihayet nedir?' diye sorulmuş, o da: 'Başlangıca dönmektir' demiştir; bunda türlü türlü sırlar vardır. Meşhur kabule göre hamd; ister faziletlere (zâtî üstünlüklere) ister fevâzıle (başkasına ulaşan iyiliklere) taalluk etsin, güzel bir şeye karşı dille övgüde bulunmaktır. Âlimler şöyle demişlerdir: Hamdin gerçekleşmesi için beş şey gereklidir: Mahmûdun bih (kendisiyle övülen vasıf), mahmûdun aleyh (kendisi sebebiyle övülen husus), hâmid (öven), mahmûd (övülen) ve mahmûdun bir sıfatla muttasıf olduğunu gösteren şey. Birincisi; bir şeyin özel bir vechile kendisiyle muttasıf olduğunu gösteren bir sıfattır ve itibar tazime olduğu için -iddia yoluyla da olsa- bir kemal sıfatı olması vaciptir. İmam Râzî'ye -kuddise sirruh- göre bu sıfatın sübûtî veya selbî, müteaddî (geçişli) veya lâzım (geçişsiz) olması arasında, hatta Allâme Devvânî ve Sadrü'l-Efâdıl'ın Tecrîd ve Metâli' haşiyelerinde takrir ettiği, Muhakkik Molla Hüsrev'in kesin bir dille ifade edip en meşhur görüş olduğunu iddia ettiği üzere övülen kimseden ihtiyarî olarak sadır olup olmaması arasında hiçbir fark yoktur. Ancak Allâme [Taftâzânî] Şerhu't-Tehzîb'de, bazılarından onun ihtiyarî olmasının vacip olduğunu nakletmiş ve mahmûdun aleyhte olduğu gibi bunu tercih etmiştir. Nitekim boyun endamına ve yanağın güzelliğine hamdedildiği işitilmediği gibi bunlarla hamdedildiği de işitilmemiştir. İncilinin hamdedilmemesi durumu ise mahmûdun aleyhin halinden kaynaklanabileceği gibi mahmûdun halinden de kaynaklanabilir; dolayısıyla bunu sadece birine delil kılmak temelsiz bir hükümdür. İkincisi [mahmûdun aleyh]; karşılığında övgünün vaki olduğu şeydir; yani övülen kimse onunla muttasıf olduğu için kemali ortaya çıkmıştır, o olmasaydı bu kemal gerçekleşmezdi; binaenaleyh bu [övgüyü] sevk eden illet gibidir. Bazen tek bir şey, hem mahmûdun bih hem de mahmûdun aleyh olabilir; mesela bir kimsenin ihsanda bulunduğunu veya namaz kıldığını görüp onun bununla muttasıf olduğunu izhar etmesi gibi; burada iki farklı haysiyetle iki husus da gerçekleşir. Bunun da daha önce geçtiği üzere bir kemal olması vaciptir. Cumhurun kelâmının zahiri, bunun mahmûddan sadır olan bir fiil olmasından veya onda kaim bir keyfiyet olmasından daha genel olduğudur. İmam'ın kelâmından ise birincisini tercih ettiği ve onun mahmûddan ihtiyarıyla hâsıl olmasını şart koştuğu anlaşılmaktadır. Allâh Teâlâ'nın zâtî sıfatları -ister zâtının aynı ister zâtına zâit sayılsın- üzerine hamdetmek müşkül görülmüş ve buna şöyle cevap verilmiştir: Onlara hamdetmek, Zât'ının onlar için kâfi olması hasebiyle onları ihtiyarî makamına indirmekle olur; yahut fâile nispet edilen ihtiyarî fiilden maksat...
المختار سواء كان مختارا فيه أولا. وقيل إنها صادرة بالاختيار بمعنى إن شاء فعل وإن لم يشأ لم يفعل لا بمعنى صحة الفعل والترك أو بمعناه والصفات صادرة بالاختيار وسبقه عليها ذاتي فلا يلزم حدوثها، وقيل إنه بالنظر إلى حمد البشر فالمراد ما جنسه اختياري كما قيل في قيد اللسان وأورد على الأول مع ما فيه أنه إنما يحسن إذا كان المعتاد في الأفعال الاختيارية كون فاعلها مستقلا في إيجادها من غير احتياج إلى شيء آخر من آلة وغيرها ليظهر استقامة التنزيل وليس كذلك فإن العمل الاختياري يحتاج إلى العلم والقدرة والكثير إلى آلة وأسباب وعلى الثاني أنه خلاف المتبادر وعلى الثالث أن هذا المعنى ادعاه الحكماء حين قالوا بقدم العالم للإيجاب فلزمهم أن لا يكون لموجده إرادة وقالوا: إن صدق الشرطية لا يقتضي وجود مقدمها ولا عدمه فمقدم الأولى بالنسبة إلى وجود العالم دائم الوقوع ومقدم الثانية دائم اللاوقوع ولهذا أطلق عليه الصانع وهو من له الإرادة وهو صرح ممرد من قوارير لأن ما بالإرادة يصح وجوده بالنظر إلى ذات الفاعل فإن أريد بالدوام الدوام مع صحة وقوع النقيض فهو مخالف لما صرحوا به من إيجاب العالم بحيث لا يصح عدم وقوعه منه وإن أريد مع امتناع الوقوع فليس هناك من الإرادة إلا لفظها ومتعلقها لا محيص عن حدوثه والعالم عندهم قديم واختيار الشق الأول ثم القول بأن الصادر عن الموجب بالذات ليس واجبا كذلك بل ممكن بذاته والقدم زماني لا ذاتي وصحة وقوع النقيض لا يقتضي الوقوع إذا أحجم القلم عنه إنما يظهر في العالم ويبقى ما نحن فيه من الصفات ولا أقدم على إطلاق القول بإمكانها لاحتياجها للذات واستنادها إليها وعلى الرابع أن اتصاف الصفات بالصدور لو انشرحت لتوجيهه الصدور يبقى الإشكال في صفة القدرة ولا قدرة لدعوى صدورها بالاختيار وإلا لزم تقدم الشيء على نفسه فلا حسم وعلى الخامس أن هاتيك الصفات مقدسة عن أن تشرك مع صفة البشر في جنس وأين الأزلي من الزائل؟ على أنه على ما فيه خلاف المنساق إلى الذهن ولكثرة المقال والقيل لم يشترط بعضهم في المحمود عليه أن يكون اختياريا لأنه الباعث على الحمد وأي مانع من أن لا يكون كذلك ومن ذلك عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً [الإسراء: ٧٩] وعند الصباح يحمد القوم السرى، وجاورته فما حمدت جواره.
...ister onda muhtar olsun ister olmasın, muhtar fâildir. Denildi ki: 'O sıfatlar, dilerse yapar dilemezse yapmaz anlamında ihtiyar ile sadır olmuştur; yoksa fiil ve terkin [eşit düzeyde] caiz oluşu anlamında değil; yahut bu anlamdadır ve sıfatlar ihtiyar ile sadır olmuştur ve O'nun sıfatlara sebkati zâtîdir, dolayısıyla hudûsları (sonradan olmaları) gerekmez.' Bir diğer görüşe göre; bu, beşerin hamdi nazara alındığındandır ve lisan kaydında söylendiği gibi cinsi ihtiyarî olan şey kastedilmiştir. Birinciye karşı -kendi içindeki kusurla birlikte- şu itiraz getirilmiştir: Bu indirme (tenzil) ancak, ihtiyarî fiillerde mutad olan şeyin fâilin o fiilleri var etmede alet ve benzeri başka hiçbir şeye muhtaç olmaksızın müstakil olması halinde güzel olur ki tenzilin tutarlılığı ortaya çıksın; oysa durum böyle değildir, zira ihtiyarî amel ilim ve kudrete, pek çoğu da alet ve sebeplere muhtaçtır. İkinciye karşı, bunun zihne ilk gelene (mütedeyyire) aykırı olduğu itirazı yapılmıştır. Üçüncüye karşı ise şu itiraz yapılmıştır: Bu manayı filozoflar (hükemâ), icap (zorunluluk) sebebiyle âlemin kıdemini söylediklerinde iddia etmişler, bunun neticesinde âlemi icat edenin iradesi olmaması gerekmiş ve şöyle demişlerdir: 'Şartlı önermenin doğruluğu mukaddeminin varlığını da yokluğunu da gerektirmez; dolayısıyla birincinin mukaddemi âlemin varlığına nispetle daima vaki olandır, ikincinin mukaddemi ise daima vaki olmayandır; bu yüzden O'na Sâni' (irade sahibi fâil) denmiştir.' Oysa bu, sırlanmış camdan bir köşktür; çünkü irade ile olan şeyin fâilin zâtına nispetle varlığı sahihtir. Eğer devamlılıktan kasıt, nâkızının (zıddının) vukuunun caiz oluşuyla birlikte devamlılık ise bu, filozofların âlemin icap yoluyla çıktığını, yani O'ndan vuku bulmamasının caiz olmadığını açıkça ifade etmelerine aykırıdır. Eğer vukuunun imkansızlığıyla birlikte kastediliyorsa ortada iradenin sadece lafzı vardır ve onun taalluk ettiği şeyin hudûsundan kaçış yoktur; oysa âlem onlara göre kadimdir. Birinci şıkkı seçip ardından bizzat mûcipten sadır olanın vacip değil bilakis zâtı gereği mümkün olduğunu, kıdemin zâtî değil zamanî olduğunu ve nâkızın vukuunun caiz oluşunun kalem bundan çekinip yazmadığında vukuu gerektirmediğini söylemek ancak âlem hakkında zâhir olur; bizim üzerinde durduğumuz sıfatlar meselesi ise olduğu gibi kalır. Ben, Zât'a muhtaç olmaları ve O'na istinat etmeleri sebebiyle sıfatların mümkün olduğunu mutlak olarak söylemeye cüret edemem. Dördüncüye karşı şu itiraz yapılmıştır: Sıfatların sudûr ile nitelenmesi hususunda göğüsler şerholunup ferahlasa bile kudret sıfatındaki müşkillik baki kalır; zira kudretin ihtiyar ile sadır olduğunu iddia etmeye güç yetmez, aksi takdirde bir şeyin kendi nefsinden önce gelmesi gerekir, dolayısıyla mesele kökten çözülmüş olmaz. Beşinciye karşı ise şu itiraz yapılmıştır: O sıfatlar, beşer sıfatıyla bir cinste ortak olmaktan münezzehtir; ezelî olan nerede, zâil olan nerede? Kaldı ki içerdiği kusurla birlikte bu, zihne ilk gelene aykırıdır. Dedikoduların ve münakaşaların çokluğu sebebiyle bazı âlimler, hamde sevk eden sebep olması hasebiyle mahmûdun aleyhin ihtiyarî olmasını şart koşmamışlardır; zira böyle olmamasına ne engel var ki? Nitekim { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama ulaştırır” [el-İsrâ: 79] ayeti ve 'Sabah olunca topluluk gece yürüyüşünü över', 'Ona komşu oldum da komşuluğunu övmedim' sözleri ile...
والصبر يحمد في المواطن كلها ... إلا عليك فإنه مذموم
Sabır her yerde övülür... / Ancak sana karşı sabretmek yerilmiştir! [mısraları bundandır].
والحق الحقيق بالاتباع أن الحمد اللغوي لا يكون إلا على الأفعال الاختيارية والحمد على الصفات الذاتية إما لغوي راجع لما يترتب عليها من الآثار الاختيارية، أو عرفي ولا ضرر في تعلقه بها، وما ذكر من الأمثلة ونحوها فالحمد فيها مجاز عن الرضا، ويقال في الآية زيادة عليه إن محمودا حال من الضمير المنصوب أو نعت لمقاما والمعنى محمودا فيه النبي لشفاعته أو الله تعالى لتفضله عليه بالإذن وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه «والثالث» وهو من يتحقق منه الحمد وشرطه أن يكون معظما بثنائه للمحمود ظاهرا وباطنا كما حققه الصدر نعم لا يلزم اعتقاد اتصاف المحمود بالجميل عند المحققين بل الشرط عدم اقترانه ثبوت تحقير فيدخل الوصف بما قطع بانتفائه ولا يناقضه كما قال الدواني توجيه الشريف اشتراط التعظيمين بأنه إذا عري عن مطابقة الاعتقاد لم يكن حمدا بل سخرية لأنه أراد بالاعتقاد لازمه وهو إنشاء التعظيم لا معناه الحقيقي فإن الحمد قد يكون إنشائيا ولا معنى لمطابقة الاعتقاد فيه لأن ما لا يتعلق به الاعتقاد لا يوصف حقيقة بمطابقته إذ المتبادر منها الاتحاد في الإيجاب والسلب أو ما يستلزمه أو يؤول إليه وذا لا يوجد إلا في القضايا ولذا لا تسمع أحدا يقول إن التصور يطابقه بل لو قال قائل إن مفهوم اضرب يطابق الاعتقاد ضرب عنه صفحا وربما نسب لما يكره وحمل المطابقة على هذا أقرب من التزام اتصاف التصورات بالمطابقة واللامطابقة إذ ليس فيه سوى ذكر الملزوم وإرادة اللازم مع أن أهل العرف العام قد يطلقون الاعتقاد بهذا المعنى فيقولون فلان له اعتقاد في فلان ويريدون ما أردنا ولا بعد فيه لأن الناس يعدون الوصف بالجميل المعلوم الانتفاء إذا
Tabi olunmaya layık olan hakikat şudur ki lügat anlamındaki hamd ancak ihtiyarî fiiller üzerine olur. Zâtî sıfatlar üzerindeki hamd ise ya onlardan terettüp eden ihtiyarî eserlere raci olan lügavî bir hamddir yahut örfî bir hamddir ve sıfatlara taalluk etmesinde bir sakınca yoktur. Zikredilen misaller ve benzerlerindeki hamd ise rızadan mecazdır. Ayette ayrıca şu da söylenir: Mahmûden (مَحْمُوداً) lafzı mansup zamirden haldir yahut makâmen lafzına sıfattır; mana ise şefaati sebebiyle Peygamber'in övüldüğü yahut ona izin vererek lütufta bulunması sebebiyle Allâh Teâlâ'nın övüldüğü yer demektir; Allâh Teâlâ dilerse bunun tahkiki gelecektir. Üçüncüsü [hâmid]; kendisinden hamdin tahakkuk ettiği kimsedir. Şartı, Sadr'ın tahkik ettiği üzere övgüsüyle mahmûdu zâhiren ve bâtınen tazim edici olmasıdır. Evet, muhakkiklere göre mahmûdun güzel vasıfla muttasıf olduğuna inanması şart değildir; bilakis şart, [övgünün] tahkiri ispatla birlikte bulunmamasıdır; böylece yokluğu kesin olarak bilinen şeyle vasfetmek de buraya dahil olur. Devvânî'nin belirttiği üzere Şerîf'in [Cürcânî], iki tazimin şart koşulmasını 'inanca uygunluktan soyutlandığında hamd değil alay olur' şeklindeki tevili bununla çelişmez; zira o, inanç ile onun lâzımını, yani hakiki manasını değil tazimin inşasını kastetmiştir. Çünkü hamd bazen inşâî olur ve onda inanca uygunluğun bir anlamı yoktur; zira inancın taalluk etmediği bir şey hakikatte [inanca] uygunlukla nitelenemez; çünkü uygunluktan ilk anlaşılan olumluluk ve olumsuzluktaki birliktelik veya bunu gerektiren yahut buna dönen şeydir; bu ise ancak kaziyyelerde (önermelerde) bulunur. Bu yüzden hiç kimsenin tasavvurun inanca uygun olduğunu söylediğini duymazsın; hatta bir kimse 'idrib' (vur) mefhumunun inanca uygun olduğunu söylese yüz çevrilir ve belki de hoşlanmadığı bir şeye nispet edilir. Uygunluğu bu manaya hamletmek, tasavvurların uygunluk veya uygunsuzlukla nitelenmesini iltizam etmekten daha yakındır; zira bunda melzûmu zikredip lâzımı irade etmekten başka bir şey yoktur. Bununla birlikte genel örf ehli, inanç kelimesini bu manada mutlak olarak kullanır; nitekim 'falancanın falancaya itikadı (inancı/hüsnüzannı) vardır' derler ve bizim kastettiğimizi kastederler; bunda bir uzaklık da yoktur. Zira insanlar, yokluğu bilinen güzel bir özellikle vasfetmeyi...
كان كذلك مدحا وحمدا كما في كثير من القصائد «وأما الجواب» بأن الواصف يعتقد الاتصاف وبأن المراد معان مجازية واتصاف المنعوت بها معتقد فيرده أن الأول خلاف البديهة والثاني خلاف الواقع والجواب عن الأول بأنه لو كان خلاف البديهة لم يقصد العقلاء إفادته ولم يكن اللفظ مستعملا في معناه الحقيقي وعن الثاني بأنه لو كان خلاف الواقع لما كان مستعملا في معناه المجازي فيلزم أن لا يكون الكلام حقيقة ولا مجازا كلام نشأ من ضيق الصدر إذ لا يلزم من عدم اعتقاد المدلول أن لا يكون الكلام مستعملا فيه فالأخبار الغير المعتقدة كقول السني الخفي حاله: العبد خالق لأفعاله مستعمل في حقيقته غير معتقد بل جميع الأكاذيب التي يعتمدها أهلها كذلك ثم إن المجيب حمل أن الأول خلاف البديهة على أن مضمون تلك الأخبار خلافها وفرع عليه أنه يلزم أن لا يقصد العقلاء إفادته ويرد عليه المنع فإن الأكاذيب التي يعتمدها العاقل قد تخالف البديهة مع قصد إفادتها لغرض ما كالتغليط أو التنكيت أو الامتحان أو للتخبل كما في كثير من القضايا حتى قال بعض المحققين: لا يلزم أن يكون ذلك الكلام حقيقة ولا مجازا وفيه تأمل «الرابع» المحمود وقد علمت ما يشترط فيه.
...böyle olduğu takdirde, pek çok kasidede görüldüğü gibi övgü ve hamd sayarlar. 'Vasfeden kimsenin bu vasfa inanması ve maksadın mecazi manalar olup nitelenenin bunlarla muttasıf olduğuna inanılması' şeklindeki cevaba gelince; bunu, birincisinin bedahete aykırı olması, ikincisinin ise vakıaya aykırı olması reddeder. Birinciye karşı: 'Eğer bedahete aykırı olsaydı akıl sahipleri onu ifade etmeyi kastetmezdi ve lafız hakiki manasında kullanılmış olmazdı', ikinciye karşı ise: 'Eğer vakıaya aykırı olsaydı mecazi manasında kullanılmış olmazdı; dolayısıyla kelâmın ne hakikat ne de mecaz olmaması gerekir' şeklindeki cevap, dar görüşlülükten doğan bir sözdür. Zira medlûle inanılmamasından kelâmın onda kullanılmamış olması gerekmez. Nitekim durumu gizli olan Sünnî'nin 'Kul, fiillerinin yaratıcısıdır' sözü gibi inanılmayan haberler hakikatinde kullanılmıştır fakat inanılmamıştır; bilakis ehlinin dayandığı bütün yalanlar da böyledir. Kaldı ki cevap veren kimse, birincisinin bedahete aykırı oluşunu o haberlerin içeriğinin bedahete aykırı olmasına hamletmiş ve akıl sahiplerinin bunu ifade etmeyi kastetmemelerinin gerekeceği neticesini çıkarmıştır. Buna karşı men' (kabul etmeme) ile itiraz edilir; zira akıllı kimsenin dayandığı yalanlar, yanıltma, nükte yapma, imtihan etme veya pek çok kaziyyede olduğu gibi şaşırtma gibi bir maksatla ifade edilmesi kastedilmekle birlikte bazen bedahete aykırı olabilir; hatta bazı muhakkikler: 'O kelâmın ne hakikat ne de mecaz olması gerekmez' demişlerdir ki bunda düşünülecek cihetler vardır. Dördüncüsü Mahmûd'dur (övülen zât); onda neyin şart koşulduğunu zaten öğrendin.
«الخامس» وهو ذكر ما يدل على اتصاف المحمود بالمحمودية وقد اشتهر تقييده باللسان وأريد به جارحة النطق ولما كان الواقع كون آلة التكلم في الغالب هي تلك الجارحة خصوه بها فلو فقد إنسان لسانه فأثنى بحروفه الشفوية أو خلق النطق في بعض جوارحه فأثنى به- كما شوهد في مقطوع جميع اللسان- فهو حمد وقضية التقييد أن لا يكون الصادر عمن لا جارحة له حمدا وقد قال تعالى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الإسراء: ٤٤] وأما حمد الله تعالى نفسه نفسه مثلا فذهب الأكثر إلى أنه إخبار باستحقاق الحمد وأمر به أو مقول على ألسنة العباد أو مجاز عن إظهار الصفات الكمالية الذي هو الغاية القصوى من الحمد ومال السيد إلى الأخير. وقال الدواني كون الحمد في حقه سبحانه مجازا بعيد عن قاعدة أهل الحق من إثبات الكلام له حقيقة والقول مساوق للكلام فالأظهر أن الحصر في اللسان إضافي لمقابلة الجنان والأركان والمراد الأمر الذي مصدره اللسان غالبا أو هو قيد غالبي يسوغ الاستعمال فيه واللفظ قد يكون موضوعا في أصل اللغة لعام ويشتهر في بعض مخصوص بحيث يصير فيه حقيقة عرفية وسبب الاشتهار إما كثرة تداول ذلك الفرد كما في الدابة، وإما عدم الاطلاع على فرد آخر فيستعمله أهل اللسان في ذلك الفرد حتى إذا استمر ولم يطلع على إطلاقه على فرد آخر ظن أنه موضوع لخصوصه كما في الميزان فإنه في الأصل موضوع لآلة الوزن، ثم من لم يطلع إلا على ما له لسان وعمود ربما يجزم بأنه موضوع له فقط ولا يدري أن وراء ذلك موازين ومثل هذا يجري في كثير من الألفاظ والأمر في المشتقات لا يكاد يخفى على من له أدنى فطنة لظهوره بالرجوع إلى قاعدة الاشتقاق وفي غيرها ربما يشتبه على الجماهير وبذلك يفوت كثير من حقائق الكتاب والسنة فإن أكثرهما وارد على أصل اللغة وعلى ذلك فقس الحمد فإن حقيقته عندهم إظهار صفات الكمال، ولما كان الإظهار القولي أظهر أفراده وأشهرها عند العامة شاع استعمال لفظ الحمد فيه حتى صار كأنه مجاز في غيره مع أنه بحسب الأصل أعم بل الإظهار الفعلي أقوى وأتم فهو بهذا الاسم أليق وأولى كما هو شأن القول بالتشكيك وفرقوا بين الحمد والمدح بأمور.
Beşincisi; mahmûdun mahmûdiyetle muttasıf olduğunu gösteren şeyin zikredilmesidir. Bunun dille sınırlandırılması meşhur olmuştur ve bununla konuşma uzvu kastedilmiştir. Konuşma aletinin çoğunlukla bu uzuv olması vakıasından hareketle onu dile tahsis etmişlerdir. Şayet bir insan dilini kaybetse de dudak harfleriyle övgüde bulunsa yahut bazı uzuvlarında konuşma yaratılsa da onunla övgüde bulunsa -bütün dili kesilmiş kimsede müşahede edildiği gibi- bu da hamddir. [Dille] kayıtlamanın muktezası ise uzvu olmayan kimseden sadır olan şeyin hamd olmamasıdır; oysa Allâh Teâlâ: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” [el-İsrâ: 44] buyurmuştur. Mesela Allâh Teâlâ'nın bizzat kendi nefsini hamdetmesine gelince; çoğunluk bunun hamde müstahak olduğunu haber verme ve hamdi emretme yahut kulların dillerinden söylenmiş olma veya hamdin en nihai gayesi olan kemal sıfatlarını izhar etmekten mecaz olduğu görüşüne gitmiştir; Seyyid [Şerîf] sonuncusuna meyletmiştir. Devvânî ise şöyle demiştir: 'Allâh Sübhânehu hakkında hamdin mecaz olması, Ehl-i Hakk'ın O'na hakiki manada kelâm isnat etme kaidesinden uzaktır; kavil (söz) ise kelâm ile eş anlamlıdır. Binaenaleyh daha zâhir olanı; dille sınırlandırmanın kalp ve azaların karşılığı olarak izafî olmasıdır; kastedilen ise çoğunlukla kaynağı dil olan husustur yahut onda kullanımı caiz kılan galibî bir kayıttır. Lafız, lügat aslı itibarıyla genel bir anlam için konulmuş olup belirli bir fertte öyle meşhur olur ki onda örfî hakikat haline gelebilir. Bu meşhur olmanın sebebi ise dâbbede (binek hayvanında) olduğu gibi ya o ferdin tedavülünün çokluğudur yahut başka bir ferde muttali olunmamasıdır; dolayısıyla lisan ehli onu o fertte kullanır; bu kullanım devam edip başka bir ferde ıtlakına muttali olunmayınca mîzânda (tartı aletinde) olduğu gibi sırf ona vazedildiği zannedilir. Nitekim mîzân aslen tartı aleti için vazedilmiştir; dili ve ibresi olandan başkasına muttali olmayan kimse belki de sadece ona vazedildiğini kesin olarak söyler de bunun ötesinde teraziler olduğunu bilmez. Bunun benzeri pek çok lafızda cereyan eder. Müştak (türemiş) lafızlardaki durum, iştikak kaidesine müracaatla zâhir olmasından ötürü asgari bir anlayışa sahip olan kimseye pek gizli kalmaz; türememiş lafızlarda ise çoğunluğa kapalı kalabilir ve bu sebeple Kitap ve Sünnet'in pek çok hakikati kaçırılır; zira her ikisinin çoğu lügat aslı üzere varit olmuştur. İşte buna göre hamdi de kıyas et; zira onlara göre hamdin hakikati kemal sıfatlarını izhar etmektir. Sözlü izhar avam katında onun en zâhir ve en meşhur fertlerinden olduğu için hamd lafzının onda kullanımı yaygınlaşmış, hatta aslı itibarıyla daha genel olmasına rağmen başkasında adeta mecaz gibi olmuştur; bilakis fiilî izhar daha kuvvetli ve daha kâmildir; dolayısıyla teşrik (müştereklik/teşkîk) görüşünün gereği olarak bu isme daha layık ve daha evladır.' Hamd ile medih arasını birtakım hususlarla ayırmışlardır:
«أحدها» أن الحمد يختص بالثناء على الفعل الاختياري لذوي العلم والمدح يكون في الاختياري وغيره ولذوي العلم وغيرهم كما يقال مدحت اللؤلؤة على صفائها «وثانيها وثالثها» أن الحمد يشترط صدوره عن علم لا ظن وأن
«Birincisi;» hamd, ilim sahiplerinin ihtiyarî (kendi iradesine dayalı) fiili üzerine yapılan övgüye mahsustur; medih ise hem ihtiyarî olanda hem de gayriihtiyarî olanda, hem ilim sahipleri için hem de başkaları için söz konusudur. Nitekim 'Berraklığından ötürü inciyi medhettim' denilir. «İkincisi ve üçüncüsü;» hamdin zanna değil, ilme dayalı olarak sâdır olması ve
تكون الصفات المحمودة صفات كمال والمدح قد يكون عن ظن وبصفة مستحسنة وإن كان فيها نقص ما.
...övülen sıfatların kemal sıfatları olmasıdır; medih ise bazen zandan ötürü ve içinde bir nebze noksanlık bulunsa bile güzel görülen bir sıfat sebebiyle olabilir.
«ورابعها» أن في الحمد من التعظيم والفخامة ما ليس في المدح وهو أخص بالعقلاء والعظماء وأكثر إطلاقا على الله تعالى. «وخامسها» أن الحمد إخبار عن محاسن الغير مع المحبة والإجلال والمدح إخبار عن المحاسن ولذا كان الحمد إخبارا يتضمن إنشاء والمدح خبرا محضا «وسادسها» أن الحمد مأمور به مطلقا ففي الأثر
Dördüncüsü; hamdde medihte bulunmayan bir tazim ve yücelik bulunmasıdır; o akıl sahiplerine ve büyüklere daha hastır ve Allâh Teâlâ hakkında daha çok kullanılır. Beşincisi; hamd başkasının güzelliklerini sevgi ve ta'zim ile haber vermektir; medih ise sırf güzellikleri haber vermektir; bu yüzden hamd inşayı içeren bir ihbardır, medih ise sırf haberdir. Altıncısı; hamdin mutlak olarak emredilmiş olmasıdır; nitekim eserde...
«من لم يحمد الناس لم يحمد الله»
«İnsanlara hamdetmeyen (teşekkür etmeyen), Allâh'a da hamdetmiş olmaz»...
والمدح ليس كذلك «احثوا في وجوه المداحين التراب» ويشعر كلام الزمخشري في الكشاف والفائق بترادفهما ففي الأول أنهما أخوان وجعل فيه نقيض المدح أعني الذم نقيضا للحمد وفي الثاني الحمد المدح والوصف بالجميل فالمدح عنده مخصوص بالاختياري وتأول المدح بالجمال وصباحة الوجه واحتمال أن يراد من الأخوين ما يكون بينهما اشتقاق كبير بأن يشتركا في الحروف الأصول من غير ترتيب كجبذ وجذب وأن الأدباء يجوزون التعريف بالأعم والنقيض هناك بالمعنى اللغوي ويجوز أن يكون شيء واحد نقيضا لشيئين بينهما عموم وخصوص بهذا المعنى لا ينفي ما قلناه بل إذا أنصفت تكاد تجزم بأن الزمخشري قائل بالترادف ولا تستفزك هذه الاحتمالات لأنها كسراب بقيعة نعم هذا القول بعيد منه وهو شيخ العربية وفتاها فالحق الذي لا ينبغي العدول عنه أن المدح يكون على غير الاختياري وكأنه لذلك لم يقل عز شأنه المدح لله كما قالوا إظهارا لأن الله تعالى فاعل مختار وفي ذلك من الترغيب والترهيب المناسبين لمقام البعثة والتبليغ ما لا يخفى «وأما الشكر» فهو أيضا مغاير للحمد إلا أن بعضهم خصه بالعمل والحمد بالقول، وبعض جعله على النعم الظاهرة، والآخر على النعم الباطنة وادعى آخرون اختصاصه بفعل اللسان كالحمد في المشهور إلا أنه على النعمة وإليه يشير كلام الراغب ، والمعروف أنه ما كان في مقابلتها قولا باللسان وعملا وخدمة بالأركان واعتقادا ومحبة بالجنان، وقول الطيبي إن هذا عرف أهل الأصول فإنهم يقولون شكر المنعم واجب ويريدون منه وجوب العبادة وهي لا تتم إلا بهذه الثلاثة وإلا فالشكر اللغوي ليس إلا باللسان غير طيب فإن ظاهر الكتاب والسنة إطلاق الشكر على غير اللسان قال تعالى: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً [سبأ: ١٣]
...şeklinde varit olmuştur; medih ise böyle değildir: «Meddahların (yüzlere karşı övenlerin) yüzlerine toprak saçın.» Zemahşerî'nin el-Keşşâf ve el-Fâik'teki kelâmı bu ikisinin eş anlamlı olduğunu hissettirmektedir; nitekim birincisinde ikisinin kardeş olduğunu belirtmiş ve medhin zıddı olan zemmi (yermeyi) hamdin de zıddı kılmıştır; ikincisinde ise 'Hamd; medih ve güzel vasıfla nitelemedir' demiştir; dolayısıyla medih ona göre ihtiyarî olana mahsustur; güzellikle ve yüzün aydınlığıyla yapılan medhi ise tevil etmiştir. 'İki kardeş'ten maksadın 'cebeze' ve 'cezebe'de olduğu gibi sıralama olmaksızın asıl harflerde ortak olup aralarında iştikâk-ı kebîr bulunan lafızlar olması, edebiyatçıların daha genel olanla tanımlamayı caiz görmeleri, oradaki nakîzin lügat anlamında olması ve bu anlamda tek bir şeyin aralarında umum-husus bulunan iki şeye birden nakîz olabilmesi ihtimalleri bizim söylediğimizi nefyetmez; bilakis insafla bakarsan Zemahşerî'nin eş anlamlılığa kail olduğunu neredeyse kesin olarak kabul edersin. Bu ihtimaller seni yanıltmasın, zira onlar düzlükteki serap gibidir. Evet, Arapçanın üstadı ve yiğidi olduğu halde bu görüş ondan uzaktır; dolayısıyla kendisinden dönülmemesi gereken hakikat şudur ki medih gayriihtiyarî olan üzerine de olur. Sanki Allâh Teâlâ'nın muhtar bir fâil olduğunu izhar etmek için -[ulemanın] dediği gibi- 'el-Medhu lillâh' dememiş olması da bundandır; bunda ise peygamberlik ve tebliğ makamına uygun düşen tergib ve terhibin (teşvik ve sakındırmanın) gizli kalmayacak derecede payı vardır. Şükre gelince; o da hamdden farklıdır. Ancak bazıları şükrü amele, hamdi söze has kılmış; bazıları şükrü zâhirî nimetlere, bazıları da bâtınî nimetlere tahsis etmiştir. Başkaları ise tıpkı meşhur görüşteki hamd gibi şükrün de dille yapılan fiile mahsus olduğunu, ancak sadece nimete karşılık yapıldığını iddia etmişlerdir ki Râgıb'ın kelâmı da buna işaret etmektedir. Maruf olan ise şükrün; nimetin karşılığında dille söz, azalarla amel ve hizmet, kalple ise itikat ve sevgi şeklinde olmasıdır. Tîbî'nin: 'Bu, usûl ehlinin örfüdür; zira onlar mün'ime (nimet verene) şükretmenin vacip olduğunu söylerler ve bundan ibadetin vücubunu kastederler; o da ancak bu üçüyle tamamlanır; yoksa lügat anlamındaki şükür sadece dille olandır' sözü isabetli (hoş) değildir. Çünkü Kitap ve Sünnet'in zahiri, şükrün dilden başkasına da ıtlak edildiğini göstermektedir; nitekim Allâh Teâlâ: { اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً } “Ey Dâvûd ailesi! Şükrederek amel edin” [Sebe': 13] buyurmuştur.
وروى الطبراني عن النواس بن سمعان «أن ناقة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الجدعاء سرقت فقال لئن ردها الله تعالى عليّ لأشكرن ربي فلما ردت قال الحمد لله فانتظروا هل يحدث صوما أو صلاة فظنوا أنه نسي فقالوا له: فقال ألم أقل الحمد لله؟!»
Taberânî'nin Nevvâs b. Sem'ân'dan rivayet ettiğine göre: «Resûlullâh'ın sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem el-Ced'â adlı devesi çalınmıştı; bunun üzerine: 'Eğer Allâh Teâlâ onu bana geri verirse Rabbime mutlaka şükredeceğim' buyurdu. Deve geri getirilince 'el-Hamdü lillâh' dedi. Sahâbîler oruç veya namaz gibi yeni bir amel yapacak mı diye beklediler; sonra unuttuğunu zannedip kendisine hatırlattılar; bunun üzerine Peygamber: 'Ben el-Hamdü lillâh demedim mi?!' buyurdu.»
فلو لم يفهموا رضي الله تعالى عنهم إطلاق الشكر على العمل لم ينتظروه، وزاد بعضهم في أقسام الشكر رابعا وهو شكر الله تعالى بالله فلا يشكره حق شكره إلا هو ذكره صاحب التجريد وأنشد:
Şayet onlar -radıyallâhu teâlâ anhüm- şükrün amele de ıtlak edildiğini anlamamış olsalardı bunu beklemezlerdi. Bazıları şükrün kısımlarına dördüncü bir kısım daha eklemişlerdir ki o da Allâh Teâlâ'ya Allâh ile şükretmektir; binaenaleyh O'na hakkıyla ancak yine O şükreder. Bunu Tecrîd sahibi zikretmiş ve şu şiiri inşad etmiştir:
وشكري ذوي الإحسان بالقلب تارة ... وبالقول أخرى ثم بالعمل الاثني
İhsan sahiplerine şükrüm bazen kalpledir... / Bazen sözledir, sonra da övülen amelledir;
وشكري لربي لا بقلبي وطاعتي ... ولا بلساني بل به شكرنا عنا
Rabbime şükrüm ise ne kalbimle ne tâatimle... / Ne de dilimledir; bilakis bizim yerimize bize O'nunla şükredilmiştir!
والذي أطبق عليه الناس التثليث وعلى كل حال بينه وبين الحمد عموم وخصوص من وجه والحمد أقوى شعبة لأن حقيقته إشاعة النعمة والكشف عنها كما أن كفرانها إخفاؤها وسترها وتلك بالقول أتم لأن الاعتقاد أمر خفي في نفسه وعمل الجوارح وإن كان ظاهرا إلا أنه يحتمل خلاف ما قصد به وكم فرق بين حمدت الله وشكرته ومجدته وعظمته وبين أفعال العبادة وهي كلها موافقة للعادة ولسان الحال أنطق من لسان المقال أمر ادعائي كما هو المعروف في أمثاله، ولهذا
İnsanların üzerinde ittifak ettiği görüş ise [şükrün kısımlarının] üç olduğudur. Her halükarda onunla hamd arasında umum-husus min vech (bir yönden genel, bir yönden özel) ilişkisi vardır; hamd ise en güçlü şubedir. Çünkü onun hakikati nimeti yaymak ve açığa çıkarmaktır; nitekim nankörlük de nimeti gizlemek ve örtmektir; bu [açığa çıkarma] ise sözle daha kâmildir. Zira inanç bizzat gizli bir iştir; azaların ameli her ne kadar zâhir olsa da kastedilenin aksine ihtimal taşır. 'Allâh'a hamdettim, O'na şükrettim, O'nu temcid ettim, O'nu tazim ettim' demek ile tamamı âdete uygun olan ibadet fiilleri arasında ne kadar çok fark vardır! 'Hâl dili, kâl (söz) dilinden daha fasihtir' sözü ise benzerlerinde bilindiği üzere iddia kabilindendir. İşte bu yüzden...
قال صلى الله تعالى عليه وسلم فيما رواه ابن عمر رضي الله تعالى عنهما «الحمد رأس الشكر ما شكر
İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ’nın rivayet ettiğine göre [Hz. Peygamber] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «الحمد رأس الشكر ما شكر» «Hamd şükrün başıdır; şükretmiş olmaz...»
الله تعالى عبد لا يحمده»
...Allâh Teâlâ'ya hamdetmeyen bir kul O'na şükretmiş olmaz.»
وهو وإن كان فيه انقطاع إلا أن له شاهدا يتقوى به وإن كان مثله فحيث كان النطق يجلي كل مشتبه وكان الحمد أظهر الأنواع وأشهرها حتى إذا فقد كان ما عداه بمنزلة العدم شبهه صلى الله تعالى عليه وسلم بالرأس الذي هو أظهر الأعضاء وأعلاها والأصل لها والعمدة في بقائها وكأنه لهذا أتى به الرب سبحانه ليكون الرأس للرئيس ويفتتح النفيس بالنفيس أو لأنه لو قال جل شأنه الشكر لله كان ثناء عليه تعالى بسبب إنعام وصل إلى ذلك القائل والحمد لله ليس كذلك فهو أعلى كعبا وأظهر عبودية ويمكن أن يقال: إن الشكر على الإعطاء وهو متناه والحمد يكون على المنع وهو غير متناه فالابتداء بشكر دفع البلاء الذي لا نهاية له على جانب من الحسن لا نهاية له ودفع الضر أهم من جلب النفع فتقديمه أحرى، وأيضا مورد الحمد في المشهور خاص ومتعلقه عام والشكر بالعكس موردا ومتعلقا ففي إيراده دونه إشارة قدسية ونكتة على ذوي الكثرة خفية وإلى الله ترجع الأمور وكأنه لمراعاة هذه الإشارة لم يأت بالتسبيح مع أنه مقدم على التحميد إذ يقال سبحان الله والحمد لله على أن التسبيح داخل في التحميد دون العكس فإن الأول يدل على كونه ﷾ مبرأ في ذاته وصفاته عن النقائص والثاني يشير إلى كونه محسنا إلى العباد ولا يكون محسنا إليهم إلا إذا كان عالما قادرا غنيا ليعلم مواقع الحاجات فيقدر على تحصيل ما يحتاجون إليه ولا يشغله حاجة نفسه عن حاجة غيره، وإن أبيت- ولا أظن- قلنا كل تسبيح حمد وليس كل حمد تسبيحا لأن التسبيح يكون بالصفات السلبية فحسب والحمد بها وبالثبوتية على ما سلف فهو أعم منه بذلك الاعتبار فافتتح به لأنه لجمعيته وشموله أوفق بحال القرآن وتقديم التسبيح هناك لغرض آخر ولكل مقام مقال والتعريف هنا للجنس ومعناه الإشارة إلى ما يعرفه كل أحد من أن الحمد ما هو مثله في قول لبيد يصف العير وأتنه:
Bu hadiste her ne kadar inkıtâ (kopukluk) bulunsa da kendisiyle kuvvet bulduğu bir şâhidi vardır; şâhidi de onun gibi olsa bile konuşma şüpheli olan her şeyi açığa çıkardığı ve hamd türlerin en zâhiri ve en meşhuru olup yokluğunda diğerleri adeta yok hükmünde kaldığı için, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onu organların en zâhiri, en yücesi, aslı ve bekalarında dayanağı olan başa benzetmiştir. Sanki Rab Sübhânehu da başın reise layık olması ve nefis olanın nefis olanla açılması için onu getirmiştir; yahut şânı yüce olan 'eş-Şükrü lillâh' deseydi o söyleyene ulaşan bir nimet sebebiyle Allâh Teâlâ'ya övgü olurdu; 'el-Hamdü lillâh' ise böyle değildir, dolayısıyla derecesi daha yüksek ve kulluğu daha belirgindir. Şöyle de denilebilir: Şükür vermek üzerinedir ve o sonludur; hamd ise engellemek/vermemek üzerine de olur ve o sonsuzdur. Dolayısıyla nihayetsiz olan belanın defedilmesine şükürle başlamak nihayetsiz bir güzellik boyutundadır ve zararı defetmek menfaati celbetmekten daha mühimdir, binaenaleyh onu öne almak daha evladır. Ayrıca meşhur görüşe göre hamdin mevrûdu (çıkış yeri) has, müteallakı (ilgili olduğu alan) geneldir; şükür ise mevrûd ve müteallak bakımından bunun aksinedir. Dolayısıyla onun yerine hamdin getirilmesinde kudsî bir işaret ve kesret ehline gizli kalan bir nükte vardır; bütün işler Allâh'a döndürülür. Sanki bu işareti gözetmekten ötürüdür ki -'Sübhânallâh ve'l-hamdü lillâh' denildiğinde hamde takaddüm etmesine rağmen- tesbih getirilmemiştir; kaldı ki tesbih tahmidin içine dahildir, aksi ise geçerli değildir. Zira birincisi, O'nun azze ve celle zâtında ve sıfatlarında noksanlıklardan münezzeh olduğuna delalet eder; ikincisi ise kullarına ihsan edici olduğuna işaret eder; O da ancak ihtiyaç yerlerini bilsin, onların muhtaç olduğu şeyleri elde etmeye güç yetirsin ve kendi ihtiyacı başkasının ihtiyacından O'nu alıkoymasın diye alîm, kâdir ve ganî olduğu zaman onlara ihsan edici olabilir. Eğer bunu kabul etmezsen -ki öyle zannetmem- deriz ki: Her tesbih bir hamddir, fakat her hamd bir tesbih değildir; çünkü tesbih sadece selbî sıfatlarla olur, hamd ise daha önce geçtiği üzere hem selbî hem sübûtî sıfatlarla olur; dolayısıyla o, bu itibar ile tesbihten daha geneldir. İşte cem ediciliği ve şümulü sebebiyle Kur'ân'ın haline daha uygun olduğu için onunla başlamıştır; tesbihin orada öne alınması ise başka bir maksat içindir ve her makamın bir sözü vardır. Buradaki tarif (harf-i tarif) cins içindir; manası ise hamdin ne olduğu hususunda herkesin bildiği şeye işarettir. Bunun benzeri Lebîd'in yaban eşeğini ve dişilerini vasfettiği şu sözündedir:
وأرسلها العراك ولم يذدها ... ولم يشفق على نفض الدخال
Onları itişe kakışa suya saldı, men etmedi... / İkinci kez su içme sırasını bozmaktan da çekinmedi.
وعليه جمع منهم الزمخشري حتى قال والاستغراق الذي يتوهمه كثير من الناس وهم وقد صار هذا معترك الافهام ومزدحم أفكار العلماء الأعلام، فقيل: إنه مبني على مسألة خلق الأعمال فإن أفعال العباد لما كانت مخلوقة لهم عند المعتزلة كانت المحامد عليها راجعة إليهم فلا يصح تخصيص المحامد كلها به تعالى ورد بأن اختصاص الجنس يستلزم اختصاص أفراده أيضا إذ لو وجد فرد منه لغيره ثبت الجنس له في ضمنه وصح هذا عندهم لأن الأفعال الحسنة التي يستحق بها الحمد إنما هي بأقدار الله تعالى وتمكينه فبهذا الاعتبار يرجع الأمر إليه كله وأما حمد غيره فاعتداد بأن النعمة جرت على يده، وقيل إنه جعل الجنس في المقام الخطابي منصرفا إلى الكامل كأنه كل الحقيقة ورد بأنه يجوز في الاستغراق أيضا بأن يجعل ما عدا محامده كالعدم فلا فرق بين اختصاص الجنس والاستغراق في منافاتهما ظاهرا لمذهبه ودفعهما بالعناية، وقيل مبناه على أن المصادر نائبة مناب الأفعال وهي لا تعد ودلالتها عن الحقيقة إلى الاستغراق ورد بأن ذلك لا ينافي قصد الاستغراق بمعونة القرائن، وقيل إنما اختاره بناء على أنه المتبادر الشائع لا سيما في المصادر وعند خفاء القرائن ورد بأن المحلى بلام الجنس في المقامات الخطابية يتبادر منه
Zemahşerî’nin de aralarında bulunduğu bir topluluk bu görüştedir; hatta o şöyle demiştir: "İnsanların çoğunun zannettiği istiğrak (bütün fertleri kapsama) bir vehimden ibarettir." Bu mesele, anlayışların çatışma alanı ve önde gelen âlimlerin fikirlerinin izdiham noktası haline gelmiştir. Şöyle denilmiştir: Bu [tercih], halk-ı a‘mâl (kulların fiillerinin yaratılması) meselesine dayanmaktadır; zira kulların fiilleri Mûtezile’ye göre kendileri tarafından yaratıldığı için, bunlara yönelik övgüler de kendilerine döner; dolayısıyla bütün övgülerin [sadece] Allah Teâlâ’ya tahsis edilmesi sahih olmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Cinsin [Allah’a] tahsis edilmesi, onun fertlerinin de tahsis edilmesini gerektirir. Zira cinsin tek bir ferdi bile O’ndan başkasına ait olsaydı, cins onun zımnında o başkası için de sabit olurdu. Onlara göre bu durumun caiz oluşu, hamde layık olan güzel fiillerin ancak Allah Teâlâ’nın takdir ve imkân vermesiyle gerçekleşmesi sebebiyledir; bu itibarla işin tamamı O’na döner. Başkasına hamd edilmesi ise nimetin onun eliyle cereyan etmesinin bir itirafıdır. Bir diğer görüşe göre [Zemahşerî], hitâbî makamda cinsi, sanki hakikatin tamamı oymuş gibi kâmil olana yönlendirmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu durum istiğrakta da caizdir; zira O’nun hamdleri dışındakiler yok hükmünde kılınabilir. Dolayısıyla cinsin tahsisi ile istiğrak arasında, zahirde onun mezhebine muhalif olma ve bu muhalefetin [tevil] ihtimamıyla defedilmesi bakımından bir fark yoktur. Başka bir görüşe göre bu tercihin dayanağı, masdarların fiillerin yerine geçmesi ve sayılamaması, hakikatten istiğraka delalet etmemesidir. Buna da karinelerin yardımıyla istiğrakın kastedilmesine bunun engel teşkil etmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Yine denilmiştir ki bunu, özellikle masdarlarda ve karinelerin kapalı olduğu durumlarda ilk akla gelen yaygın anlam olmasına binaen tercih etmiştir. Buna ise hitâbî makamlarda cins lamı ile belirlenmiş lafızdan ilk akla gelenin...
الاستغراق وهو الشائع هناك مطلقا وأي مقام أولى بملاحظة الشمول والاستغراق من مقام تخصيص الحمد به سبحانه تعظيما، فقرينة الاستغراق كنار على علم فالحق أن سبب الاختيار هو أن اختصاص الجنس مستفاد من جوهر الكلام ومستلزم لاختصاص جميع الأفراد فلا حاجة في تأدية المقصود من إثبات الحمد له تعالى وانتفائه عن غيره إلى أن يلاحظ بمعونة الأمور الخارجية بل نقول على ما اختاره يكون اختصاص الأفراد بطريق برهاني فيكون أقوى من إثباته ابتداء وفيه أن فهم اختصاص الجنس من جوهر الكلام يدل على سرعته وهو معنى التبادر وقد رده، وأيضا إذا كان الاختصاص بطريق برهاني فلا شبهة في خفائه فأين النار وأين العلم؟ وقيل غير ذلك ولا يبعد إن يقال إن اختيار الزمخشري كون التعريف للجنس وكون القول بالاستغراق وهم لا يبعد أن يكون رعاية لنزغة اعتزالية وأن يكون لنكتة عربية لأنه جعل أصل المعنى نحمد الله حمدا وزعم أن إياك نعبد وإياك نستعين بيان لحمدهم كأنه قيل: كيف تحمدوني فقيل إياك نعبد ثم سئل وأجاب فقيل في توجيه ذلك إنه لما كان معناه نحمد الله حمدا كان إخبارا عن ثبوت حمد غير معين من المتكلم له تعالى على أن المصدر للعدد فاتجه أن يقال كيف تحمدونه أي بينوا كيفية حمدكم فإنها غير معلومة فبين بقوله تعالى إياك نعبد إلخ أي نقول هذه الكلمات ونحمده بهذا الحمد ورد السؤال عن التعريف لأن المناسب للإبهام ثم البيان التنكير وأجاب أنه لتعريف الجنس من حيث وجوده في فرد غير معين ولذا بين، وقيل لما كان المعنى نحمد حمدا كان المصدر للتأكيد فيكون دالا على الحقيقة من غير دلالة على الفردية والسؤال المقدر عن كيفية صدور تلك الحقيقة والجواب أنا نحمد حمدا مقارنا لفعل الجوارح وفعل القلب ولا نقتصر على مجرد القول ثم أورد بأنه يكفي لإفادة هذا المصدر المنكر فما فائدة التعريف؟ فأجاب بأنه تعريف للجنس للإشارة إلى الماهية المعلومة للمخاطب من حيث هي، وعلى هذين التوجيهين يكون اختياره الجنس ومنعه الاستغراق لرعاية مذهبه والاختصاص على الأول اختصاص الفرد وعلى الثاني اختصاص الجنس باعتبار الكمال ولا يخفى سقوط اعتراض السعد حينئذ بأن الاختصاصين متلازمان وكل منهما مخالف لمذهبه ظاهرا موافق له تأويلا فلا يكون رعاية المذهب موجبا لاختيار الجنس دون الاستغراق ولا يرد ما أورد السيد على الثاني من أنه كما يجوز الحمل على الجنس باعتبار الكمال على مذهبه يجوز الحمل على الاستغراق باعتبار تنزيل محامد غيره منزلة العدم لأن فيه تطويل المسافة والالتجاء إلى معونة المقام من غير حاجة، وقيل حاصل الجواب عن كيفية صدور تلك الحقيقة بتخصيص العبادة المشتملة على الحمد وغيره لأن انضمام غيره معه نوع بيان لكيفيته أي حال حمدنا أنا نجمعه بسائر عبادات الجوارح والاستعانة في المهمات ونخص مجموعها بك وتقدير السؤال والجواب بحاله وحينئذ لا يصح أن يكون الاختيار للرعاية لأن الاختصاصين متلازمان بل لأن الحمد مصدر ساد مسد الفعل وهو لا يدل إلا على الحقيقة فكذا ما ينوب منابه وإن كان معرفة ليصح بيانه بإياك نعبد والحمل على الاستغراق يبطل النيابة إذ يصير الكلام مسوقا لبيان العموم ولا يصح البيان، وهذا الاختيار مستفاد من جعل إياك نعبد بيانا لحمدهم ولعل الذي دعاه إليه ترك العاطف فظن أنه لذلك لا يكون إلا بيانا وهو من التعكيس لأن جعل الصدر متبوعا للعجز أولى من العكس فالمحققون المحقون على تعميم الحمد وأن الفصل لأن الكلام الأول جار على المدح للغائب بسبب استحقاقه كل الحمد والثاني جار على الحكاية عن نفس الحامد وبيان أحواله بين يدي الباطن الظاهر والأول الآخر فترك العطف للتفرقة بين الحالتين لا للبيان، ويدل على ذلك أن أحسن الالتفات أن يكون النقل من إحدى الصيغتين إلى الأخرى في سياق واحد لمعلوم
[... istiğrâktır] ki bu da orada mutlak olarak yaygın olan kullanımdır. Zaten bir şeye tazim maksadıyla hamdin yalnızca O Sübhân'a has kılınması makamından, şümul ve istiğrâkın (kapsamlılığın) gözetilmesine daha layık hangi makam olabilir? Dolayısıyla istiğrâk karinesi, 'dağ başındaki ateş' gibi apaçıktır. Doğrusu bu tercihin sebebi şudur: Cinsin tahsisi kelâmın özünden anlaşılmakta olup bütün fertlerin tahsisini de gerektirmektedir. Bu sebeple hamdin Cenâb-ı Hakk'a isnadı ve O'ndan başkasından nefyedilmesi şeklindeki asıl maksadı ifa etmek için, hâricî karinelerin yardımına başvurulmasına gerek yoktur. Hatta [Zemahşerî'nin] tercihine göre, fertlerin tahsisi bürhânî (akli delil) yolla gerçekleşmiş olur ki bu da onun baştan doğrudan ispat edilmesinden daha kuvvetlidir. Buna karşı şu itiraz yapılmıştır: Cinsin tahsisinin kelâmın özünden anlaşılması, bunun zihne süratle intikal ettiğini gösterir ki bu da tebâdür (akla ilk gelme) demektir; oysa o bunu reddetmiştir. Ayrıca tahsis bürhânî yolla oluyorsa, onun kapalı olduğunda şüphe yoktur; peki o zaman 'ateş nerede, dağ nerede?' denilmiştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır: Zemahşerî'nin lam-ı tarifin cins için olduğunu tercih etmesi ve istiğrâk görüşünü bir vehim saymasının, Mu'tezilî bir temayülü gözetmekten kaynaklandığını veya Arap diline dair ince bir nükteye dayandığını söylemek uzak bir ihtimal değildir. Zira o, asıl mananın 'Allah'a hamdederiz' şeklinde olduğunu kabul etmiş ve { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “[Rabbimiz!] Yalnızca Sana ibadet eder ve yalnızca Senden yardım dileriz” ayetini onların bu hamdinin beyanı (açıklaması) saymıştır; sanki 'Bana nasıl hamdediyorsunuz?' denilmiş de 'Yalnızca Sana ibadet ederiz' cevabı verilmiştir. Ardından buna soru ve cevap getirilerek şöyle bir tevcih yapılmıştır: Mana 'Allah'a hamdederiz' olunca, masdarın sayı (adet) için olmasına binaen bu, konuşanın Cenâb-ı Hakk'a belirli olmayan bir hamdinin sübutunu haber vermek olur. Bu durumda 'O'na nasıl hamdediyorsunuz, yani hamdinizin keyfiyeti bilinmediğine göre onu beyan ediniz' denmesi uygun düşmüş; Cenâb-ı Hak da { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } vb. ayetiyle bunu beyan buyurmuştur; yani 'Biz bu kelimeleri söyler ve O'na bu hamdle hamdederiz' demektir. Lam-ı tarifin varlığına yönelik bir soru getirilmiş -çünkü önce müphem bırakıp sonra açıklama yapmaya tenvinli/belirsiz lafız uygundur- ve o da buna: 'Belirli olmayan bir fertte bulunması hasebiyle cinsin tarifi içindir, bu yüzden beyan edilmiştir' şeklinde cevap vermiştir. Bir diğer görüşe göre; mana 'hamdederiz' olunca masdar tekit için olur ve ferdiyete delalet etmeksizin hakikate delalet eder; takdir edilen soru ise bu hakikatin sadır olma keyfiyetine dairdir; cevabı da 'Biz sadece sözle yetinmeyip uzuvların ve kalbin fiilinin eşlik ettiği bir hamdle hamdederiz' şeklindedir. Sonra buna, 'Bu manayı ifade etmek için tenvinli/belirsiz masdar yeterliydi, o halde lam-ı tarifin faydası nedir?' diye bir itiraz yöneltilmiş; o da 'Muhatapça bilinen mahiyete bizzat mahiyet olması bakımından işaret etmek üzere cinsi tanıtmak içindir' diye cevap vermiştir. Bu iki tevcihe göre onun cinsi tercih etmesi ve istiğrâkı menetmesi mezhebini gözetmekten kaynaklanmaktadır. Birinci tevcihe göre tahsis, ferdin tahsisi; ikinciye göre ise kemal itibarıyla cinsin tahsisidir. Bu durumda Sa'düddin [et-Teftâzânî]'in, 'İki tahsis birbirini gerektirir ve her ikisi de zahiren mezhebine aykırı, teville ise uygundur; dolayısıyla mezhebi gözetmek istiğrâk yerine cinsi tercih etmeyi gerektirmez' şeklindeki itirazının düştüğü gizli değildir. Seyyid [Şerîf el-Cürcânî]'in ikinci tevcihe yönelik, 'Onun mezhebine göre kemal itibarıyla cinse hamletmek caiz olduğu gibi, başkalarının hamdini yok hükmünde sayarak istiğrâka hamletmek de caizdir' itirazı da varit olmaz; zira bunda mesafeyi uzatma ve ihtiyaç yokken makamın yardımına sığınma vardır. Yine denilmiştir ki: Bu hakikatin ne şekilde meydana geldiği sorusunun cevabının özeti, hamdi ve diğer amelleri kapsayan ibadeti tahsis etmektir. Çünkü hamdin yanına başkasının eklenmesi, onun keyfiyetini beyan etmenin bir türüdür; yani 'bizim hamdimizin hali şudur ki, biz onu diğer bedeni ibadetlerle ve mühim işlerde yardım istemekle birleştirir ve hepsini sadece Sana has kılarız.' Soru ve cevabın takdiri ise olduğu gibi kalır. Bu durumda tercihin mezhebi gözetmekten kaynaklanması doğru olmaz, zira iki tahsis birbirini gerektirir; bilakis bu tercih, hamdin fiil makamına geçen bir masdar olması ve yalnızca hakikate delalet etmesi sebebiyledir. Dolayısıyla onun yerine geçen şey de -{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ } ile açıklanabilmesi için marife (belirli) olsa bile- böyledir. İstiğrâka hamletmek ise bu nâibliği (fiilin yerine geçme durumunu) bozar; zira söz umum ifade etmek üzere sevk edilmiş olur ve artık beyan sahih olmaz. Bu tercih, { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } ifadesinin onların hamdine beyan kılınmasından çıkarılmıştır. Muhtemelen onu buna sevk eden şey atıf harfinin terk edilmiş olmasıdır; bundan ötürü bunun yalnızca beyan olabileceğini zannetmiştir. Bu ise meseleyi tersyüz etmektir; çünkü kelâmın başını sonuna tâbi kılmak, aksini yapmaktan daha evladır. Hakikat ehli muhakkikler hamdin ta'mim (genelleştirilmesi/istiğrâk) üzere olduğu ve buradaki faslın (atıfsızlığın), ilk sözün bütün hamdlere müstahak olması sebebiyle gaibe yönelik medih doğrultusunda cereyan etmesi; ikinci sözün ise zâhir ve bâtın, evvel ve âhir olan Zât'ın huzurunda hamdedenin kendi nefsinden haber vermesi ve hallerini beyan etmesi doğrultusunda cereyan etmesinden kaynaklandığı görüşündedirler. Dolayısıyla atfın terki beyan için değil, bu iki hali birbirinden ayırmak içindir. Şunun bilinmesi de buna delildir: İltifatın en güzeli, tek bir bağlamda iki sîgadan birinden diğerine geçilmesidir...
واحد ولا بيان له على البيان على أن جعل إياك نعبد بيانا ربما يناقض ما ادعاه من أن الشكر بالقلب والجوارح واللسان والحمد بالأخير لأن العبادة تكون بها كلها فيلزم أن يكون الحمد كذلك وأيضا الذهاب إلى فسحة الالتفات والقول بأن قوله الحمد إلخ وارد على الشكر اللساني وإياك نعبد مشعر بالشكر بالجوارح وإياك نستعين مؤذن بالشكر القلبي أولى من الفرار إلى مضيق القول بالبيان، وأيضا في تعقيب هذه الصفات للحمد إشعار بأن استحقاقه له لاتصافه بها وقد تقرر أن في اقتران الوصف المناسب بالحكم إشعارا بالعلية وهاهنا الصفات بأسرها تضمنت العموم فينبغي أن يكون العموم في الحمد أيضا لأن الشكر يقتضي المنعم والمنعم عليه والنعمة فالمنعم هو الله تعالى والاسم الأعظم جامع لمعاني الأسماء الحسنى ما علم منها وما لم يعلم والمنعم عليه العالمون وقد اشتمل على كل جنس مما سمي به وموجب النعم الرحمن الرحيم وقد استوعب ما استوعب فإذن لا يستدعي تخصيص الحكم بالبعض سوى التحكم أو التوهم، هذا وأنا لو خليت وطبعي لا أمنع أن تكون أل للحقيقة من حيث هي كما في قولهم الرجل خير من المرأة أو لها من حيث وجودها في فرد غير معين كما في أدخل السوق أو لها في جميع الأفراد وهو الاستغراق كما في إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ [العصر: ٢] والقول بأن هذا المقام آب عن الاستغراق لأن اختصاص حقيقة الحمد به تعالى أبلغ من اختصاص أفرادها جمعا وفرادى لاستلزام الأول الثاني وسلوك طريقة البرهان أقضى لحق البلاغة، وأيضا أصل الكلام نحمد الله تعالى حمدا وحمدنا بعض لا كل وفي اختصاص الجنس إشعار بأن حمد كل حامد لكل محمود حمد لله تعالى على الحقيقة لأنه إنما حمده على الصفات الكمالية المفاضة عليه من الفياض الحق جل وعلا فهو فعله على الحقيقة والحمد على الفعل الجميل والمعتزلي وإن قال بالاستقلال لا يمنع أن الاقدار والتمكين منه تعالى فيمكنه من هذا الوجه أن يعمم عند المقتضى له وقد صرح بهذا الزمخشري أول التغابن فقال في قوله تعالى: لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ [التغابن: ١] قدم الظرفان ليدل بتقديمهما على معنى اختصاص الملك والحمد بالله تعالى ثم قال وأما حمد غيره فاعتداد بأن نعمة الله تعالى جرت على يده وقد يقال أيضا على أصله إن الحمد المستغرق لا يجوز أن يختص بل الحمد الحقيقي الكامل الذي يقتضيه إجراء هذه الصفات فاللام للحقيقة ويراد أكمل أنواعها فهو من باب ذلك الكتاب وحاتم الجود لأنه الذي يحق أن يطلق عليه الحقيقة حتى كأنه كلها لا لأنها للاستغراق في المقام الخطابي وتنزيل غير ذلك منزلة العدم فإنه تطويل للمسافة مع قصرها كلام لا أقبله وإن جل قائله ويعرف الرجال بالحق لا الحق بالرجال كيف ومن سنة الله تعالى التي لا تبديل لها إجراء الكلام على سبيل الخطابة وإن كان برهانيا فهي أكثر تأثيرا في النفوس وأنفع لعوام الناس كما سيأتي تحقيقه إن شاء الله تعالى عند قوله تعالى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [النحل: ١٢٥] فالتحرز عن الاستغراق احترازا عن المقام الخطابي ذهول عن مقرىء كلام الله تعالى، ثم لما كان المقام مقتضيا لدقائق النعم وروادفها لم يكن تنزيل الحمد الغير الكامل منزلة العدم من مقتضيات المقام وتصريح الزمخشري في التغابن بالتعميم ممنوع للتفرقة بين استغراق أفراد الحمد الخارجية والذهنية الحقيقية والمجازية الكاملة وغير الكاملة وبين اختصاص حقيقة الحمد كما يشعر به قوله وذلك لأن الملك على الحقيقة له وكذلك الحمد فكما أنه لا ينفي الملك عن غيره مطلقا فكذلك لا ينفي الحمد عنه كذلك فإن من أصل المعتزلة أن نعمة الله تعالى جارية على يد العبد لكنه موجد لانعمامه فله حمد يليق بإيجاده ولله تعالى حمد يليق بتمكينه وإفاضته وهو الحمد الكامل المختص به عز شأنه لا ذاك وفي الكشاف ما يؤيد ما قلناه لمن أمعن النظر، وأما حديث إن
...birdir ve ona göre beyanın bir beyanı yoktur. Üstelik { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca Sana ibadet ederiz” ifadesini beyan kılmak, onun şükrün kalp, azalar ve dil ile; hamdin ise yalnızca dil ile olduğu yönündeki iddiasıyla çelişebilir. Çünkü ibadet bunların hepsiyle gerçekleşir; bu durumda hamdin de böyle olması gerekir. Ayrıca iltifatın genişliğine yönelip «el-Hamdü...» sözünün dille şükre; { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } ifadesinin azalarla şükre ve { إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnızca Senden yardım dileriz” ifadesinin de kalple şükre delalet ettiğini söylemek, beyan olduğu görüşünün darlığına kaçmaktan daha evladır. Yine bu sıfatların hamdin peşinden getirilmesinde, O'nun hamde layık oluşunun bu sıfatlarla vasıflanmasından kaynaklandığına bir işaret vardır. Münasip vasfın hükümle birlikte zikredilmesinin illet bildirdiği yerleşik bir kuraldır. Burada sıfatların tamamı umum (kapsamlılık) içermektedir; öyleyse hamdin de umumi olması gerekir. Zira şükür; nimeti vereni (mün'im), nimet verileni (mün'am aleyh) ve nimeti gerektirir. Nimeti veren Allah Teâlâ'dır; İsm-i Âzam ise Esmâ-i Hüsnâ'nın bilinen ve bilinmeyen bütün anlamlarını kendisinde toplamıştır. Nimet verilen 'âlemler'dir (el-âlemîn) ve bu isimle adlandırılan her cinsi kapsamaktadır. Nimetlerin kaynağı ise er-Rahmân ve er-Rahîm'dir ve kuşatılabilecek her şeyi kuşatmıştır. O halde hükmü bir kısmına tahsis etmek, keyfî bir tasarruftan ya da bir vehimden başka bir şey gerektirmez. Bununla birlikte ben kendi tabiatımla baş başa bırakılsaydım; harf-i tarifin (el-), { الرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ } «Erkek [cinsi], kadın [cinsinden] hayırlıdır» sözünde olduğu gibi mahiyeti itibarıyla hakikat için olmasına; yahut «Çarşıya gir» sözünde olduğu gibi belirlenmemiş bir fertte bulunması itibarıyla hakikat için olmasına veya { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ } [Asr: 2] “Gerçekten insan, kesin bir ziyan içindedir” ayetinde olduğu gibi bütün fertleri kapsayan istiğrâk için olmasına engel olmazdım. 'Bu makam istiğrâka manidir; zira hamd hakikatinin Allah Teâlâ'ya tahsis edilmesi, ister topluca ister tek tek olsun fertlerinin tahsis edilmesinden daha beliğdir; çünkü birincisi ikinciyi gerektirir ve bürhan yolunu tutmak belagatin hakkını vermeye daha uygundur. Ayrıca kelamın aslı «Allah Teâlâ'ya öyle bir hamd ederiz ki...» şeklindedir ve bizim hamdimiz bütün değil, bir kısımdır. Cinsin tahsis edilmesinde ise her övenin her övülene hamdinin hakikatte Allah Teâlâ'ya hamd olduğuna bir işaret vardır; zira o kimse, o övüleni ancak el-Feyyâz olan Hak Celle ve Alâ'dan kendisine taşan kemal sıfatları sebebiyle övmüştür. Dolayısıyla bu, hakikatte O'nun fiilidir ve hamd de güzel fiile yapılır. Mu'tezilî olan kimse [kulun fiilinde] istiklâle kail olsa bile kudret ve imkân vermenin Allah Teâlâ'dan olduğunu inkâr edemez; bu bakımdan gerektiren bir durum olduğunda genelleme yapabilir' şeklindeki görüşe gelince; Zemahşerî Teğâbün suresinin başında bunu açıkça ifade etmiş ve Allah Teâlâ'nın { لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ } [Teğâbün: 1] “Mülk O'nundur, hamd de O'nadır” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Mülk ve hamdin Allah Teâlâ'ya tahsis edildiği manasını göstermek için iki zarf öne geçirilmiştir.» Ardından da şöyle demiştir: «Başkasına yapılan hamd ise, Allah Teâlâ'nın nimetinin onun eliyle gerçekleştiğini kabul etmekten ibarettir.» Onun kendi kuralına göre şöyle de denilebilir: İstiğrâk ifade eden hamdin tahsis edilmesi caiz değildir; aksine bu sıfatların işletilmesinin gerektirdiği kâmil ve hakiki hamd tahsis edilir. Dolayısıyla başındaki lâm harf-i tarifi hakikat içindir ve bununla en mükemmel türü kastedilmiştir. Bu durum, 'işte o kitap' veya 'cömertliğin Hâtem'i' kabilindendir; zira hakikat ismini almaya layık olan odur, hatta sanki hakikatin tamamı o gibidir; yoksa hitâbî makamda istiğrâk için olduğu ve bunun dışındakilerin yok hükmünde sayıldığı için değildir. Çünkü bu, mesafe kısa iken yolu uzatmaktır; söyleyeni ne kadar yüce olursa olsun kabul etmeyeceğim bir sözdür. Zira kişiler hakikatle tanınır, hakikat kişilerle değil! Nasıl olmasın ki; akli/burhânî bir mesele dahi olsa kelamı hitâbet üslubuyla sevk etmek Allah Teâlâ'nın değişmez bir sünnetidir; çünkü bu, nefisler üzerinde daha etkili ve avam halk için daha faydalıdır. Nitekim inşâallâhu Teâlâ, { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } [Nahl: 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır” ayetinde bunun tahkiki gelecektir. Dolayısıyla hitâbî makamdan kaçınmak için istiğrâktan sakınmak, Allah Teâlâ'nın kelamının üslup ve makamını gözden kaçırmaktır. Sonra makam, nimetlerin inceliklerini ve peş peşe gelen türlerini gerektirdiğinden, kâmil olmayan hamdi yok hükmünde saymak makamın gereklerinden değildir. Zemahşerî'nin Teğâbün'de genellemeye açıkça yer vermesi ise; hamdin haricî ve zihnî, hakiki ve mecazi, kâmil ve kâmil olmayan fertlerinin istiğrâkı ile hamd hakikatinin tahsisi arasındaki fark sebebiyle kabul edilemez. Nitekim onun: «Bu böyledir; çünkü mülk hakikatte O'nundur, hamd de öyledir. O, mülkü başkasından mutlak olarak nefyetmediği gibi, hamdi de başkasından mutlak olarak nefyetmez» şeklindeki sözü de bunu hissettirmektedir. Zira Mu'tezile'nin asıl kuralına göre Allah Teâlâ'nın nimeti kulun eliyle cereyan eder; ancak nimeti var eden kulun kendisidir. Dolayısıyla kul için icadına yaraşır bir hamd; Allah Teâlâ için de imkân ve feyiz vermesine yaraşır bir hamd vardır ki, O'na Azze Şânuhû mahsus olan kâmil hamd de işte budur, diğeri değil. el-Keşşâf'ta dikkatle bakan kimse için söylediklerimizi destekleyen ifadeler mevcuttur. Hamd...
اختصاص حقيقة الحمد أبلغ من اختصاص الأفراد لاستلزام الأول الثاني فيجاب عنه بأن اختصاص الأفراد الخارجية والذهنية كما قررنا مستلزم لاختصاص الحقيقة أيضا إذ لم يبق لها فرد غير مختص فأين توجد فالاستلزام متعاكس على أن حقيقة الحمد يصدق عليها الحمد فهي فرد من أفراده كما قال الدامغاني: فإذا خصص جميع أفراد الحمد به اختص حقيقته أيضا وكون الأصل نحمد الله تعالى حمدا ليس بقاطع احتمال الاستغراق الآن فقد تغير الحال، وأنت إذا تأملت بعد يرتفع عنك سجاف الاشكال ولست أقول إن الحمد أينما وقع يفيد ذلك بل إذا دعا المقام إليه أجبناه ولهذا فرقوا بين هذا الحمد وحمد الانعام إذ عموم الربوبية وشمول الرحمة واستمرار الملك هنا تقتضي استغراق الأفراد توفية لحق هذه السورة وحرصا على التئام نظمها بخلاف ما في تلك السورة فإن العمومات مفقودة فيها «ومن الغريب» أن بعضهم جعلها للعهد، قال الفاكهي: سمعت شيخنا أبا العباس المرسي يقول قلت لابن النحاس ما تقول في الألف واللام في الحمد أجنسية هي أم عهدية؟ فقال يا سيدي قالوا: إنها جنسية فقلت له الذي أقول إنها عهدية وذلك أن الله تعالى لما علم عجز خلقه عن كنه حمده حمد نفسه بنفسه في أزله نيابة عن خلقه قبل أن يحمده فقال أشهدك أنها للعهد واستأنس له بما صح عنه صلى الله تعالى عليه وسلم من
'Hamd hakikatinin tahsis edilmesinin, birincisinin ikinciyi gerektirmesi sebebiyle fertlerin tahsisinden daha beliğ olduğu' bahsine gelince; buna şöyle cevap verilir: Takrir ettiğimiz üzere haricî ve zihnî fertlerin tahsis edilmesi hakikatin de tahsis edilmesini gerektirir; zira onun tahsis edilmemiş hiçbir ferdi kalmamıştır, o halde nerede bulunacaktır? Dolayısıyla gerektirme (istilzam) karşılıklıdır. Kaldı ki Dâmeğânî'nin dediği gibi hamd hakikatine de hamd lafzı sadık gelmektedir, binaenaleyh o da fertlerinden bir ferttir: Hamdin bütün fertleri O'na tahsis edilince hakikati de O'na tahsis edilmiş olur. Aslın 'Allâh Teâlâ'ya bir hamd ile hamdederiz' şeklinde olması ise şu an istiğrâk ihtimalini kesin olarak ortadan kaldırmaz; zira durum değişmiştir. Sen iyice düşündüğün takdirde müşkillik perdesi senden kalkacaktır. Ben hamdin geçtiği her yerde bunu ifade edeceğini söylemiyorum; bilakis makam bunu gerektirdiğinde ona icabet ederiz. İşte bu yüzden bu hamd ile En'âm suresindeki hamdin arasını ayırmışlardır; zira buradaki rubûbiyyetin umumiliği, rahmetin şümulü ve mülkün devamlılığı bu surenin hakkını vermek ve nazmının uyumunu gözetmek gayesiyle fertlerin istiğrâkını iktiza eder; o suredekinin aksine, zira oradaki genellemeler burada olduğu gibi mevcut değildir. Garip olan hususlardan biri de bazılarının bu lâmı ahd için kılmasıdır. Fâkihî şöyle demiştir: 'Şeyhimiz Ebu'l-Abbâs el-Mürsî'nin şöyle dediğini işittim: İbnü'n-Nahhâs'a: «el-Hamd'deki elif ve lâm hakkında ne dersin, cins için midir yoksa ahd için midir?» dedim. O da: «Efendim, ulema onun cins için olduğunu söylemiştir» dedi. Bunun üzerine ona dedim ki: «Benim söylediğim ise onun ahd için olduğudur. Şöyle ki; Allâh Teâlâ mahlukatının O'na hakkıyla hamdetmekten aciz olduğunu bildiğinde, mahlukatı O'na hamdetmeden önce ezelinde onların yerine bizzat kendi nefsini hamdetmiştir.» Bunun üzerine o da: «Şahidim ol ki o ahd içindir» dedi.' Buna delil olarak da Peygamber'den sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sahih olarak rivayet edilen şu...
قوله «اللهم لا نحصي ثناء عليك أنت كما أثنيت على نفسك»
...sözüyle istinas edilmiştir: «Allâh'ım! Sana olan övgüyü sayıp bitiremeyiz; Sen, kendini övdüğün gibisin.»
وأغرب من هذا ما ذهب إليه بعض ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم وليس بالغريب عندهم أن الحمد لله على حد الكبرياء لله وأَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الأعراف: ٥٤] فهو الحامد والمحمود والجميع شؤونه ولهم كلام غير هذا والكل يسقى بماء واحد، وعن إمامنا الماتريدي روح الله تعالى روحه أنه جعل هذا حمدا من الله تعالى لنفسه قال وإنما حمد نفسه ليعلم الخلق ولا ضير في ذلك لأنه سبحانه هو المستحق لذاته والحقيق بما هنالك إذ لا عيب يمسه ولا آفة تحل به «ثم إن الحمد» فيما تواتر مرفوع وهو مبتدأ خبره لله وقرأ الحسن البصري وزيد بن علي الحمد لله باتباع الدال اللام وإبراهيم بن عبلة وأهل البادية بالعكس وجاز ذلك استعمالا مع أن الإتباع إنما يكون في كلمة واحدة لتنزيلهما لكثرة استعمالهما مقترنين منزلة الكلمة الواحدة، واختلف في الترجيح مع الإجماع على الشذوذ فقيل قراءة ابراهيم أسهل لأمرين أحدهما أن اتباع الثاني للأول أيسر من العكس وإن ورد كما في مد وشد وأقبل وأدخل لأنه جار مجرى السبب والمسبب وينبغي أن يكون السبب أسبق رتبة من المسبب، وثانيهما أن ضمة الدال إعراب وكسرة اللام بناء وحرمة الإعراب أقوى من حرمة البناء والمطرد غلبة الأقوى الأضعف وقيل إن قراءة الحسن أحسن لأن الأكثر جعل الثاني متبوعا لأن ما مضى فات ولأن جعل غير اللازم تابعا للازم أولى والاستقامة عين الكرامة وكأنه لتعارض الترجيح قال الزمخشري: وأشف القراءتين قراءة إبراهيم فعبر بأشف وهو من الأضداد، وقرأ هارون بن موسى الحمد لله بالنصب وعامة بني تميم وكثير من العرب ينصبون المصادر بالألف واللام وهو بفعل محذوف قدروه نحمد بنون الجماعة لأنه مقول على ألسنة العباد ومناسب لنعبد ونستعين لا بنون العظمة لعدم مناسبته لمقام العبادة المقتضي لغاية التذلل والخضوع ويجوز أن يكون من باب.
Bundan daha garibi ise bazı sûfî büyüklerimizin -kaddesallâhu teâlâ esrârahüm- gittiği görüştür ki onlara göre bu hiç de garip değildir: 'el-Hamdü lillâh' tıpkı 'el-Kibriyâu lillâh' ve { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin! Yaratmak da emretmek de O'na mahsustur” [el-A'râf: 54] gibidir; binaenaleyh Hâmid de Mahmûd da O'dur ve hepsi O'nun tecellileridir (şuûnâtıdır). Onların bundan başka sözleri de vardır ve hepsi tek bir su ile sulanmaktadır. İmamımız Mâtürîdî'den -ravvahallâhu teâlâ rûhah- nakledildiğine göre o, bunu Allâh Teâlâ'nın kendi nefsine bir hamdi kılmıştır ve şöyle demiştir: 'Mahlukata öğretmek için kendi nefsini hamdetmiştir; bunda bir sakınca da yoktur, zira Zât'ı gereği buna müstahak olan ve buna layık bulunan Sübhânehu O'dur; zira O'na hiçbir kusur dokunmaz ve O'na hiçbir afet isabet etmez.' Mütevatir olan kıraatte el-Hamdü merfûdur (ötreli) ve mübtedadır, haberi ise 'lillâh'tır. Hasan-ı Basrî ve Zeyd b. Ali dâl harfini lâm harfine tabi kılarak (kesre ile) 'el-Hamdi lillâh' şeklinde okumuşlardır; İbrâhîm b. Able ve çöl ehli ise aksine (lâm'ı dâl'e tabi kılarak ötre ile 'el-Hamdü lüllâh') okumuşlardır. İttibâ'ın (uyumun) ancak tek bir kelimede olmasına rağmen, ikisinin birlikte çokça kullanılmasından ötürü tek bir kelime mesabesinde sayılması sebebiyle bu kullanım caiz görülmüştür. Şâzz olduklarında icma edilmekle birlikte hangisinin racih olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. İbrâhîm'in kıraatinin iki sebepten ötürü daha kolay olduğu söylenmiştir: Birincisi; 'medde', 'şedde', 'akbele' ve 'edhale'de geldiği gibi aksine örnekler bulunsa da ikincinin birinciye tabi olması tersinden daha kolaydır; çünkü bu sebep ve müsebbep mesabesindedir ve sebebin rütbece müsebbepten önce olması gerekir. İkincisi; dâl'in dammesi iraptır, lâm'ın kesresi ise binadır; irabın hürmeti (dokunulmazlığı) binanın hürmetinden daha güçlüdür ve müttevefif olan kural güçlü olanın zayıf olana galip gelmesidir. Hasan'ın kıraatinin daha güzel olduğu da söylenmiştir; zira çoğunluk ikincisini metbû (tabi olunan) kılmıştır, çünkü geçmiş olan geçmiştir; ayrıca lâzım olmayanın lâzım olana tabi kılınması daha evladır ve istikamet kerametin ta kendisidir. Sanki bu tercihler arasındaki tearuzdan ötürüdür ki Zemahşerî: 'İki kıraatin en hafifi/en üstünü İbrâhîm'in kıraatidir' demiş ve ezdâddan (zıt anlamlı kelimelerden) olan 'eşef' (أشف) lafzıyla ifade etmiştir. Hârûn b. Mûsâ ise mansup olarak (üstünle) 'el-Hamde lillâh' şeklinde okumuştur; Benî Temîm'in geneli ve Arapların pek çoğu lâm-ı tarifli masdarları mansup kılarlar; bu da takdir edilen mahzuf bir fiilledir ki onu kulların lisanından söylenmiş olduğu ve 'na'büdü' ile 'neste'în'e uygun düştüğü için cemaat nûnu ile 'nahmedü' (نحمد) şeklinde takdir etmişlerdir; son derece tezellül ve huşuyu iktiza eden ibadet makamına uygun düşmediği için azamet nûnu ile takdir etmemişlerdir. Bunun ... bâbından olması da caizdir.
وإن حدثوا عنها فكلي مسامع ... وكلي إذا حدثتهم ألسن تتلو
Onlar ondan söz açtıklarında bütün varlığımla kulak kesilirim ... Onlara ondan bahsettiğimde ise bütün varlığımla [onu] okuyan diller olurum.
وحمل الغزالي قدس سره حديث صلاة الجماعة تفضل صلاة الفذ بسبع وعشرين درجة على ذلك وأرفع القراءات قراءة الرفع لدلالة الجملة الاسمية على الثبوت والدوام بقرينة المقام بخلاف الفعلية فإنها تدل على التجدد والحدوث وإن كان هناك ظرف فإن قدر متعلقه اسما فهو ظاهر وإلا فقد قيل الخبر الفعلي إنما يفيد الحدوث إذا كان مصرحا به على أنه قيل لا تقدير، وما ذكره النحاة لأمر صناعي اقتضاه كقولهم الظرفية اختصار الفعلية، وقيل إن الجملة الاسمية بمجردها لا تدل على ذلك بل مع انضمام العدول وإن أعجبك فالتزمه فقد قيل بالعدول هنا ولكن ليس
Gazzâlî -kaddesallâhu sırrah-, 'Cemaatle kılınan namaz, tek başına kılınan namazdan yirmi yedi derece daha faziletlidir' hadisini buna hamletmiştir. Kıraatlerin en üstünü ise merfû okuyuştur; çünkü isim cümlesi, makamın karinesiyle sübut ve devamlılığa delalet eder; fiil cümlesi ise bunun aksine yenilenme ve meydana gelmeye delalet eder. Eğer orada bir zarf varsa ve müteallakı isim olarak takdir edilirse [hüküm] açıktır; aksi takdirde fiilî haberin ancak açıkça zikredildiğinde hudûsa (meydana gelmeye) delalet edeceği söylenmiştir. Bununla birlikte hiçbir takdirin bulunmadığı da söylenmiştir; nitekim nahivcilerin zarfiyetin fiilî [cümlenin] kısaltması olduğunu söylemeleri gibi zikrettikleri şeyler, sanatın gerektirdiği bir durumdan ibarettir. İsim cümlesinin tek başına buna delalet etmeyip ancak [fiil cümlesinden] udûlün (dönüşümün) eklenmesiyle delalet edeceği de söylenmiştir. Bu [görüş] hoşuna giderse ona sarıl; zira burada da udûl olduğu söylenmiştir, fakat
هذا في كلام الشيخ عبد القاهر بل من تدبر كلامه في بحث الحال من الدلائل دفع بأقوى دليل الحال الذي عرض للناظرين، وقولهم المضارع يفيد الاستمرار أرادوا به الاستمرار التجددي في المستقبل لا في جميع الأزمنة فلا ينافي ما قلنا، واختار الجملة الاسمية هاهنا إجابة لداعي المقام، وقد قال غير واحد إن أصل هذا المصدر النصب لأن المصادر أحداث متعلقة بمحالها فيقتضي أن تدل على نسبتها إليها والأصل في بيان النسبة في المتعلقات الأفعال فينبغي أن تلاحظ معها ويؤيد ذلك كثرة النصب في بعضها والتزامه في بعض آخر وقد تنزل منزلة أفعالها فتسد مسدها وتستوفي حقها لفظا ومعنى فيكون ذكرها معها كالشريعة المنسوخة يستنكرها المتدين بعقائد اللغة.
bu, Şeyh Abdülkâhir'in sözlerinde yer almaz. Bilakis onun Delâil'deki hâl bahsindeki sözlerini etraflıca düşünen kimse, bakanların zihnine arız olan hâli en kuvvetli delille defetmiş olur. [Nahivcilerin], muzari fiilin istimrar (süreklilik) ifade ettiğine dair sözleriyle kastettikleri ise bütün zamanlarda değil, gelecekteki teceddüdî (yenilenen) istimrardır; dolayısıyla bu, söylediğimizle çelişmez. Burada isim cümlesinin tercih edilmesi, makamın gereğine icabet etmek içindir. Birden fazla âlim, bu masdarın aslının nasb olduğunu söylemiştir; çünkü masdarlar mahallerine taalluk eden hadeslerdir (oluşlardır); dolayısıyla mahallerine nispetlerine delalet etmeyi gerektirir. Müteallaklarda nispeti beyan etmede asıl olan ise fiillerdir; bu sebeple onlarla birlikte mülahaza edilmelidir. Bazılarında nasbın çokluğu, bazılarında ise zorunlu oluşu bunu destekler. Bazen de [masdarlar] fiillerinin yerine geçip onların yerini tutar ve lafız ile mana bakımından hakkını tam olarak verir; böylece onların fiilleriyle birlikte anılması, dilin inançlarına bağlı olan kimsenin yadırgayacağı mensuh bir şeriat gibi olur.
«وبقي هاهنا أمور» الأول اختلف في جملة الحمد هل هي إخبارية أم إنشائية فالذي عليه معظم العلماء أنها إخبارية كما يقتضيه الظاهر لما يلزم على الإنشاء من انتفاء الاتصاف بالجميل قبل حمد الحامد ضرورة أن الإنشاء يقارن معناه لفظه في الوجود واللازم باطل فالملزوم مثله ولا يرد أن القصد إحداث الحمد لا الإخبار بثبوته لأن الإخبار بثبوت جميع المحامد لله تعالى هو عين الحمد كما أن قولك الله واحد عين التوحيد، وألف العلامة البخاري في الانتصار لذلك ورد من زعم أنها إنشائية وأطال فيه واهتم برده ابن الهمام وذكر أن ما ذكر باطل لأن اللازم من المقارنة انتفاء وصف الواصف لا الاتصاف إذ الحمد إظهار الصفات لا ثبوتها، وأيضا المخبر بالحمد لا يقال له حامد إذ لا يصاغ لغة للمخبر عن غيره من متعلق إخباره اسم قطعا فلا يقال لقائل زيد له القيام قائم فلو كان الحمد إخبارا محضا لم يقل لقائل الحمد لله حامد وهو باطل نعم يتراءى لزوم أن يكون كل مخبر منشئا حيث كان واصفا للواقع ومظهرا له وهو توهم فإن الحمد مأخوذ فيه مع ذكر الواقع كونه على وجه التعظيم وهذا ليس جزء ماهية الخبر فاختلفت الحقيقتان فالجملة إنشائية لا محالة، وقال الملا خسرو هي وأمثالها إخبارية لغة ونقلها الشارع للإنشاء لمصلحة الأحكام واعترض على إنشائيتها بأن الاستغراق ينافيه ويستلزم كون الحامد منشئا لكل حمد ومن المحال إنشاء الحمد القائم بغيره، وأجيب بأنه لا منافاة ولا استلزام ويكفي كونه منشئا للأخبار بأن كل حمد ثابت له ومحمود به والذي أرتضيه أنها إخبارية كما عليه المعظم ويد الله تعالى مع الجماعة والمراد الاخبار بأن الله تعالى مستحق الحمد كما قال سبحانه لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ [القصص: ٧٠] والمتكلم بها عن اعتقاد واصف ربه سبحانه بالجميل ومعظم له جل شأنه فيقال له حامد لذلك لا لمحض الأخبار بما فيه لفظ الحمد بل إذا غير الصيغة إلى ما ليس فيها ذلك اللفظ مما هو مشتمل على الوصف بالجميل بقصد التعظيم قيل له أيضا حامد فللحمد صيغ شتى وعبارات كثيرة حتى جعل منها الإقرار بالعجز عن الحمد،
«Burada geriye birtakım hususlar kaldı:» Birincisi: Hamd cümlesinin ihbârî mi yoksa inşâî mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği ve zahirin de gerektirdiği görüş, onun ihbârî olduğudur. Çünkü inşâî kabul edildiğinde, hamd edenin hamdinden önce [Allah Teâlâ'nın] güzel sıfatlarla mevsufiyetinin yokluğu gerekir; zira inşânın manası varlıkta lafzıyla eşzamanlıdır. Lazım (ortaya çıkan netice) batıl olduğuna göre melzûm (buna yol açan görüş) de öyledir. 'Maksat hamdin sübutunu haber vermek değil, hamdi icat etmektir' denilerek buna itiraz edilemez; çünkü bütün övgülerin Allah Teâlâ'ya ait olduğunu haber vermek, tıpkı senin 'Allah birdir' sözünün tevhidin ta kendisi olması gibi, hamdin ta kendisidir. Allâme Buhârî bu görüşü savunmak ve onun inşâî olduğunu iddia edenleri reddetmek üzere bir eser kaleme alıp konuyu etraflıca ele almıştır. İbnü'l-Hümâm ise onu reddetmeye özen göstererek zikredilen delilin batıl olduğunu belirtmiştir. Çünkü eşzamanlılıktan gereken şey, mevsufiyetin değil, vasfedenin vasfetmesinin yokluğudur; zira hamd, sıfatların sübutu değil, açığa vurulmasıdır. Ayrıca hamdi haber verene 'hâmid' (hamd eden) denmez; çünkü dilde, başkası hakkında haber veren kimse için haberinin taalluk ettiği şeyden kesinlikle bir isim türetilmez; nitekim 'Zeyd için kıyam vardır' diyene 'kâim' (ayakta duran) denmez. Eğer hamd sırf bir ihbardan ibaret olsaydı, 'Elhamdülillâh' diyene 'hâmid' denmezdi ki bu batıldır. Evet, her haber verenin, vakıayı vasfeden ve onu açığa vuran olması hasebiyle inşâ edici olması gerektiği zannedilebilir; fakat bu bir vehimdir. Çünkü hamdde, vakıanın zikriyle birlikte bunun tazim yoluyla olması da dikkate alınmıştır; bu ise haberin mahiyetinin bir cüzü değildir, dolayısıyla iki hakikat farklıdır; öyleyse cümle şüphesiz inşâîdir. Molla Hüsrev ise bu ve benzeri cümlelerin lügatte ihbârî olduğunu, şâriin hükümlerin maslahatı gereği onu inşâya naklettiğini söylemiştir. Cümlenin inşâî oluşuna, istiğrakın (bütün fertleri kapsamanın) buna mani olduğu ve hamd edenin her hamdi inşâ etmesini gerektireceği, başkasına ait olan hamdi inşâ etmenin ise muhal olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise hiçbir zıtlık ve gerekliliğin bulunmadığı, kulun her hamdin Allah'a ait olduğunu ve O'nun bununla övüldüğünü bildiren haberleri inşâ edici olmasının yeterli olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Benim benimsediğim görüş ise çoğunluğun üzerinde bulunduğu gibi cümlenin ihbârî olduğudur; Allah Teâlâ'nın yardımı cemaatle beraberdir. Buradaki maksat, Allah Teâlâ'nın: { لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ } [el-Kasas: 70] buyurduğu gibi, Allah Teâlâ'nın hamde müstahak olduğunu haber vermektir. Bu cümleyi bir inançla söyleyen kimse, Rabbini güzellikle vasfetmiş ve şanı yüce olan Allah'ı tazim etmiş olur; bu sebeple ona, sadece içinde hamd lafzı bulunan bir şeyi haber verdiği için değil, bu taziminden dolayı 'hâmid' denir. Hatta lafzı, içinde bu lafız bulunmayan fakat tazim kastıyla güzel sıfatlarla vasfetmeyi içeren başka bir ifadeye dönüştürse bile ona yine 'hâmid' denir. Hamdin pek çok sîgası ve sayısız ifadesi vardır; hatta hamdden acziyetini ikrar etmek dahi bunlardan sayılmıştır.
وقد نقل أن داود ﵇ قال: يا رب كيف أشكرك والشكر من آلائك؟
Nitekim Dâvûd -aleyhisselâm-'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ey Rabbim! Şükür Senin nimetlerinden biri iken Sana nasıl şükredebilirim?'
فقال: يا داود لما علمت عجزك عن شكري فقد شكرتني،
Bunun üzerine [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: 'Ey Dâvûd! Bana şükretmekten aciz olduğunu bildiğin an, Bana şükretmiş oldun.'
فما ذكره ابن الهمام أولا من أن المخبر بالحمد لا يقال له
İbnü'l-Hümâm'ın ilk olarak zikrettiği, hamdi haber veren kimseye [hâmid] denilemeyeceği [şeklindeki görüşüne gelince;]
حامد إن أراد أن المخبر من حيث إنه مخبر لا يقال له ذلك فمسلم والدليل تام لكنا بمعزل عن هذه الدعوى وإن أراد أن المخبر مطلقا ولو قصد التعظيم لا يقال له ذلك فممنوع ولا تقريب في الدليل كما لا يخفى، وما ذكره ثانيا من قوله نعم إلخ يعلم دفعه من خبايا زوايا كلامنا وما ذكره الملا خسرو يرد عليه أن النقل في أمثال ما نحن فيه بلا ضرورة ممنوع ولا تظن من كلامي هذا أني أمنع أن يكون الحمد بجملة إنشائية رأسا معاذ الله ولكني أقول إن الجملة هنا إخبارية وإن الحمد يصح بها بناء على ما ذكرناه والبحث بعد محتاج إلى تحرير ولعل الله تعالى يوفقه لنا في مظانه والظن بالله تعالى حسن.
Eğer haber verene sırf haber veren olması bakımından bu ismin verilmeyeceğini kastediyorsa bu kabul edilir ve delil tamdır; ancak biz bu iddiadan uzağız. Şayet tazimi kastetse bile mutlak olarak haber verene bu ismin verilmeyeceğini kastediyorsa bu kabul edilemez ve gizli kalmayacağı üzere delilde buna bir delalet yoktur. İkinci olarak 'Evet...' diye başlayıp zikrettiği hususun reddi ise sözlerimizin ince detaylarından anlaşılır. Molla Hüsrev'in zikrettiği görüşe gelince, üzerinde bulunduğumuz benzeri hususlarda bir zaruret olmaksızın nakil yapılması merduttur. Bu sözümden, hamdin inşâî bir cümleyle yapılmasını kökten menettiğimi zannetme, hâşâ! Lakin ben burada cümlenin ihbârî olduğunu ve zikrettiğimiz esaslar dairesinde hamdin bununla sahih olduğunu söylüyorum. Bu mesele hâlâ etraflıca incelenmeye muhtaçtır; umulur ki Allah Teâlâ onu layık olduğu yerlerde bize lütfeder. Allah Teâlâ hakkında hüsnüzan besleriz.
«الثاني» أنه شاع السؤال عن معنى كون حمد العباد لله تعالى مع أن حمدهم حادث وهو سبحانه القديم ولا يجوز قيام الحادث به وأجيب بأن المراد تعلق الحمد به تعالى ولا يلزم من التعلق القيام كتعلق العلم بالمعلومات فلا يتوجه الاشكال أصلا، وقيل إن الحمد مصدر بناء المجهول فيكون الثابت له عز شأنه هو المحمودية وصيغة المصدر تحتمل ذلك وغيره ولهذا جعل بعضهم في الحمد لله أوائل الكتب اثنين وأربعين احتمالا وقيل وهو من الغرابة بمكان أن اللام للتعليل أي الحمد ثابت لأجل الله تعالى «الثالث» أنه أتى باسم الذات في الحمدلة لئلا يتوهم لو اقتصر على الصفة اختصاص استحقاقه الحمد بوصف دون وصف وذلك لأن اللام على ما قيل للاستحقاق فإذا قيل الحمد لله يفيد استحقاق الذات له وإذا علق بصفة أفاد استحقاق الذات الموصوفة بتلك الصفة له والاختصاص إفادة التعريف ولكون الاختصاص كذلك حكما باطلا في نفسه جعل متوهما لا لأن تعليق الحكم بالوصف يدل على العلية لا على الاختصاص لأنه مستفاد من تعريف المسند إليه ومعنى الاستحقاق الذاتي ما لا يلاحظ معه خصوصية صفة حتى الجميع لا ما يكون الذات البحث مستحقا له فإن استحقاق الحمد ليس إلا على الجميل وسمي ذاتيا لملاحظة الذات فيه من غير اعتبار خصوصية صفة أو لدلالة اسم الذات عليه أو لأنه لما لم يكن مستندا إلى صفة من الصفات المخصوصة كان مسندا إلى الذات وقد قسم بعض ساداتنا قدس الله تعالى أسرارهم الحمد باعتبار صدوره إلى قسمين فمصدره باعتبار الفرق من محلين ومنبعه من عينين فإن وجد من الحق وصدر من الوجود المطلق فتارة يكون على الذات بانفرادها ووحدتها وغيبتها في عماء هويتها وتارة بكمال إطلاقها في وجودها وتارة بتنزلاتها إلى حظيرات شهودها وتارة بكمال أوصافها ونعوتها وتارة بكمال آثارها وأفعالها وتارة يثني على أوصافها من حيث الجملة وتارة من حيث التفصيل فيثني على العلم من حيث إحاطته بكل معلوم من حق وخلق وغيب وشهادة وملك وملكوت وبرزخ وجبروت واستقلاله بالوجود من غير مدة ولا مادة ولا معلم ولا مفيد وتقدسه عن النقص وتنزهه عما يخطر في الوهم وكذلك على سائر الصفات بما يليق بها ويجب لها، وإن وجد من الخلق والوجود المقيد فتارة يكون على ذات الحق وتارة على صفاته وتارة على أسمائه ومرة على أفعاله وطورا على أسراره وكرة على لطيف صنعه وخفي حكمته في أفعاله وآثاره وذلك بحسب مبلغ الناس في العلم ومنتهاهم في العقل والفهم وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ [الزمر: ٦٧،
«İkincisi:» Kulların hamdinin hâdis (sonradan olan), Allâh Teâlâ'nın ise Kadîm olması ve hâdis olan bir şeyin O'nun zâtı ile kâim olmasının caiz olmaması karşısında, kulların Allâh Teâlâ'ya hamd etmesinin ne anlama geldiği hususunda yaygın bir soru sorulmuş ve buna şöyle cevap verilmiştir: Buradaki maksat, hamdin Allâh Teâlâ'ya taalluk etmesidir (ilişkilendirilmesidir). İlmin malûmata taalluk etmesinde olduğu gibi taalluktan dolayı zâta kıyam gerekmez. Dolayısıyla bu itiraz hiçbir şekilde vârit olmaz. Bir görüşe göre de buradaki hamd, meçhul bina mastardır (edilgen anlamdadır); buna göre şânı yüce olan Allâh için sabit olan şey 'mahmûdiyet' (kendisine hamd edilen olma vasfı) olur. Mastar kipi bunu da diğer anlamları da muhtemeldir. Bundan dolayı bazı âlimler, kitapların başındaki 'el-Hamdü lillâh' cümlesinde kırk iki ihtimal çıkarmışlardır. Pek garip karşılanan bir diğer görüşe göre ise [başındaki] lâm tâlîl (gerekçe bildirme) içindir; yani hamd, Allâh Teâlâ için/O'nun rızası adına sabittir. «Üçüncüsü:» Hamdele cümlesinde zât isminin (Allâh lafzının) getirilmesi, şayet sadece bir sıfatla yetinilseydi O'nun hamde müstahak oluşunun belli bir vasfa hasredilip diğerlerine edilmediği zannına düşülmemesi içindir. Zira söylendiğine göre [lillâh lafzındaki] lâm, istihkak (hak etme) içindir. Dolayısıyla 'el-Hamdü lillâh' denildiğinde, zâtın hamde müstahak olduğunu ifade eder. Bir sıfata bağlandığında ise o sıfatla nitelenen zâtın hamde müstahak olduğunu ifade eder. İhtisas (özgü kılma) ise mârife kılınmasından (belirlilik takısından) anlaşılır. İhtisasın bu şekilde olması bizzat kendinde bâtıl bir hüküm olduğundan [böyle bir anlama ihtimali] bir vehim (yanılgı) kabul edilmiştir. Yoksa hükmün bir vasfa bağlanmasının ihtisasa değil de illet olmaya delalet etmesinden ötürü değildir; çünkü bu husus müsnedün ileyhin (öznenin) mârife kılınmasından anlaşılmaktadır. Zâtî istihkakın manası; bütün sıfatlar bir yana, beraberinde hiçbir sıfatın hususiyeti gözetilmeyen şeydir, yoksa sırf zâtın hak ettiği şey demek değildir. Zira hamde hak kazanmak ancak güzel bir fiil/nimet üzerinedir. Buna 'zâtî' denilmesi, bir sıfatın hususiyeti dikkate alınmaksızın onda zâtın gözetilmesinden ötürüdür veya zât isminin buna delalet etmesinden yahut da belirli sıfatlardan birine dayandırılmadığı için zâta isnat edilmiş olmasındandır. Büyüklerimizden bazıları —Allâh Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın— hamdi sadır oluşu (kaynağı) bakımından iki kısma ayırmışlardır: Fark (kesret/ayrılık) makamı itibarıyla onun kaynağı iki mahalden, menbaı ise iki pınardandır. Eğer hamd Hak Teâlâ'dan sâdır olur ve Mutlak Varlık'tan zuhur ederse; bazen tekliği, vahdeti ve hüviyetinin amâsındaki gaybiyeti cihetiyle zâtı üzerine olur; bazen varlığındaki mutlak kemali cihetiyle, bazen müşahede hazirelerine tenezzülleri cihetiyle, bazen vasıf ve sıfatlarının kemali cihetiyle, bazen eserlerinin ve fiillerinin kemali cihetiyle olur. Kimi zaman sıfatlarını icmâlî (toplu) olarak över; kimi zaman da tafsîlî (ayrıntılı) olarak över. Mesela; Hak, halk, gayb, şehâdet, mülk, melekût, berzah ve ceberûttan her bir malûmu kuşatması, bir müddet, madde, muallim ve fayda veren olmaksızın varlıkta müstakil oluşu, noksanlıklardan takdis ve vehme gelen her şeyden tenzih edilmesi cihetiyle ilim sıfatını över. Diğer bütün sıfatları da bunlara yakışan ve vacip olan şekliyle över. Şayet hamd mahlûkattan ve mukayyet varlıktan sâdır olursa; bazen Hakk'ın zâtı üzerine, bazen sıfatları üzerine, bazen isimleri üzerine, kimi zaman fiilleri üzerine, bir keresinde sırları üzerine, diğer bir keresinde ise fiillerindeki ve eserlerindeki latîf sanatı ve gizli hikmeti üzerine olur. Bu da insanların ilimdeki derecelerine, akıl ve anlayıştaki nihayetlerine göredir: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” [ez-Zümer: 67;
الأنعام: ٩١] ولا يحيطون به علما وسبحان ربك رب العزة عما يصفون وإذا اعتبر الجمع كان الكل منه وإليه وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النجم: ٤٢] فلا حامد ولا محمود سواه.
el-En'âm: 91]. O'nu ilimle kuşatamazlar. İzzet sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Cem makamı dikkate alındığında ise hepsi O'ndan ve O'nadır: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } [en-Necm: 42]. Dolayısıyla O'ndan başka ne bir hâmid (hamd eden) ne de bir mahmûd (hamd edilen) vardır.
أورى بسعدى والرباب وزينب ... وأنت الذي يعنى وأنت المؤمل
Su'dâ, Rebâb ve Zeyneb isimleriyle kinaye yaptı ... Oysa kastedilen de Sen'sin, ümit bağlanan da Sen'sin.
وهناك يرتفع كل إشكال وينقطع كل مقال وإنما قدم الحمد على الاسم الكريم لاقتضاء المقام مزيد اهتمام به لكونه بصدد صدور مدلوله فهو نصب العين وإن كان ذكر الله تعالى أهم في نفسه والأهمية تقتضي التقديم إلا أن المقتضي العارض بحسب المقام أقوى عند المتكلم وتأخير ما قدم هنا في نحو قوله تعالى: وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ [الروم: ١٨] لغرض آخر سيأتيك مع أمور أخر في محله إن شاء الله تعالى، والرب في الأصل مصدر بمعنى التربية وهي تبليغ الشيء إلى كماله بحسب استعداده الأزلي شيئا فشيئا وكأنها من ربا الصغير كعلا إذا نشأ فعدي بالتضعيف ووصف به للمبالغة الحقيقية والصورية فالتجوز فيه إما عقلي من قبيل فإنما هي إقبال وإدبار أو لغوي كاسأل القرية وقيل هو صفة مشبهة، وفي شرح التسهيل أنه ممنوع والظاهر أنه من مبالغة اسم الفاعل أو هو اسم فاعل وأصله راب فحذفت ألفه كما قالوا رجل بار وبر قاله أبو حيان، ويؤيده إضافته إلى المفعول وقد ذكروا أن الصفة المشبهة تضاف إلى الفاعل ويطلق أيضا على الخالق والسيد والملك والمنعم والمصلح والمعبود والصاحب إلا أن المشهور كونه بمعنى التربية فلهذا قال بعض المحققين إنه حقيقة فيه لأن التبادر أمارتها وفي البواقي إما مجاز أو مشترك والأول أرجح لأن في جميعها يوجد معنى التربية ووجود العلاقة أمارة المجاز ولأن اللفظ إذا دار بين المجاز والاشتراك يحمل على المجاز كما تقرر في مبادئ اللغة وحمله الزمخشري هنا على معنى المالك ولعل ما اخترناه خير منه لأنه بعد تسليم أنه حقيقة في ذلك يؤدي إلى أن يكون مالك يوم الدين تكرارا لدخوله في رب العالمين وإن قلنا بالتخصيص بعد التعميم يحتاج إلى بيان نكتة إدراج الرحمن الرحيم بينهما ولا تظهر لهذا العبد على أن مختارنا أنسب بالمقام لأن التربية أجل النعم بالنسبة إلى المنعم عليه وأدل على كمال فعله تعالى وقدرته وحكمته، تدلك على ذلك الآثار وما فيها من الأسرار، واستطيب بعضهم ما اختاره الطيبي من وجوب حمل الرب على كلا مفهوميه والقدر المشترك المتصرف ألزم وسبيل أعمال المشترك في كلا مفهوميه إذا اتفقا في أمر سبيل الكناية من أنها لا تنافي إرادة التصريح مع إرادة ما عبر عنه وإذا اختلف سبيل الحقيقة والمجاز وعلى كل حال لا يطلق لغة على غيره تعالى إطلاقا مستفيضا إلا مقيدا بإضافة ونحوها مما يدل على ربوبية مخصوصة، وقول ابن حلزة في المنذر بن ماء السماء:
İşte orada her müşkül kalkar ve her tartışma son bulur. Hamdin lafza-i celâlden öne geçirilmesi ise makamın, medlûlü sâdır olma aşamasında bulunduğu için ona daha fazla ihtimam gösterilmesini gerektirmesindendir; zira o göz önündedir. Her ne kadar Allah Teâlâ'yı zikretmek zatı itibarıyla daha mühim olsa ve ehemmiyet öne almayı gerektirse de, makama göre arız olan gerekçe mütekellimin nezdinde daha kuvvetlidir. Burada öne alınan şeyin, Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ } [er-Rûm: 18] buyruğu gibi yerlerde tehir edilmesi ise inşâallâh Teâlâ yeri geldiğinde diğer hususlarla birlikte sana açıklanacak olan başka bir gayeden ötürüdür. Rabb (الرب) kelimesi aslen terbiye manasında masdardır; terbiye ise bir şeyi ezelî istidadına göre derece derece kemaline ulaştırmaktır. Sanki bu kelime, 'büyüdü' manasındaki 'uluv' gibi olan 'rebâ es-sagîr'den gelmiş, şeddelenerek müteaddî kılınmış ve hakiki veya surî mübalağa için onunla vasıflandırma yapılmıştır. Buradaki mecaz ya 'o ancak yönelme ve geri çekilmeden ibarettir' kabilinden aklîdir yahut 'köye sor' kabilinden lügavîdir. Onun sıfat-ı müşebbehe olduğu da söylenmiştir; Şerhu't-Teshîl'de bunun caiz olmadığı belirtilir. Zahir olan ise onun ism-i fail mübalağası olduğu yahut aslı 'râbb' (راب) iken, 'bârr ve berr adam' dedikleri gibi elifi hazfedilmiş bir ism-i fail olduğudur; bunu Ebû Hayyân söylemiştir. Mefule izafe edilmesi de bunu destekler; nitekim sıfat-ı müşebbehenin faile izafe edildiğini zikretmişlerdir. Rabb kelimesi ayrıca Hâlık, Seyyid, Mâlik, Mün'im, Muslih, Ma'bûd ve Sâhip anlamlarında da kullanılır; ancak terbiye manasında oluşu meşhurdur. Bu sebeple bazı muhakkikler, tebâdürün (zihne ilk gelmenin) hakikat alameti olması sebebiyle kelimenin bu manada hakikat olduğunu; diğerlerinde ise ya mecaz ya da müşterek olduğunu, birincisinin ise daha racih bulunduğunu söylemişlerdir. Zira hepsinde terbiye manası mevcuttur ve alakanın varlığı mecazın alametidir; ayrıca bir lafız mecaz ile müşterek arasında kaldığında, dilin kurallarında belirlendiği üzere mecaza hamledilir. Zemahşerî burada onu 'Mâlik' manasına hamletmiştir; oysa bizim tercih ettiğimiz görüş belki de ondan daha hayırlıdır. Çünkü onun bu manada hakikat olduğu kabul edilse bile, 'mâliki yevmi'd-dîn' ifadesinin 'rabbi'l-âlemîn'in kapsamına girmesinden ötürü bir tekrar olmasına yol açar; umumdan sonra husus olduğunu söylesek, aralarına 'er-Rahmâni'r-Rahîm'in dercedilmesinin nüktesini beyan etmek gerekir ki bu fakire göre bu zahir değildir. Üstelik bizim tercihimiz makama daha uygundur; zira terbiye, nimete nail olan kimse nispetinde nimetlerin en yücesidir ve Allah Teâlâ'nın fiilinin, kudretinin ve hikmetinin kemaline daha fazla delalet eder. Eserler ve içlerindeki sırlar sana bunu gösterir. Bazıları ise Tîbî'nin, Rabb lafzını her iki mefhumuna birden hamletmenin vacip olduğu ve tasarruf edilen müşterek mefhumun daha lüzumlu bulunduğu yönündeki tercihini güzel bulmuşlardır. Müşterek lafzı, bir hususta birleştikleri takdirde her iki mefhumunda birden kullanmanın yolu, kinayenin sarih irade edilmesiyle kendisinden kinaye yapılanın irade edilmesine mani olmaması yoludur; farklı olduklarında ise hakikat ve mecaz yoludur. Her hâlükârda bu lafız, dilde Allah Teâlâ'dan başkası için hususi bir rubûbiyete delalet eden izafet ve benzeri bir kayıt olmaksızın yaygın bir şekilde mutlak olarak kullanılmaz. İbn Hıllize'nin el-Münzir b. Mâissemâ hakkındaki şu sözü:
وهو الرب والشهيد على يو ... م الخيارين والبلاء بلاء
O, Hıyâreyn Günü'nün rabbidir ve şahididir ... Bela ise beladır.
نادر واستظهر الإمام السيوطي أن المراد نفي إطلاقه على غيره تعالى شرعا والشعر جاهلي وفي كلام الجوهري ما يؤيده، وقال الشهاب: لو كان بمعنى غير المالك جاز مع القرينة إطلاقه على غيره تعالى، وجوز بعضهم إطلاقه منكرا كما في قول النابغة:
şâzzdır. İmam Süyûtî, kastedilenin bu lafzın şer'an Allah Teâlâ'dan başkasına mutlak olarak verilmesinin nefyedilmesi olduğunu kuvvetle muhtemel görmüştür; şiir ise Câhiliye dönemine aittir ve Cevherî'nin sözlerinde bunu destekleyen hususlar vardır. Şihâb ise: 'Eğer Mâlik'ten başka bir manada olsaydı, karine ile birlikte Allah Teâlâ'dan başkasına da ıtlakı caiz olurdu' demiştir. Bazıları ise Nâbiga'nın şu beytinde olduğu gibi nekre olarak ıtlakını caiz görmüşlerdir:
نحث إلى النعمان حتى نناله ... فدى لك من رب طريفي وتالدي
Nu'mân'a ulaşıncaya kadar develeri süreriz ... Yeni ve eski bütün malım sana feda olsun, ne güzel bir rabsin!
وكره بعضهم إطلاقه مقيدا بالإضافة إلى عاقل كرب العبد لإيهام الاشتراك، وروى الشيخان عن أبي هريرة رضي
Bazıları ise ortaklık vehmi uyandırdığı gerekçesiyle [bu lafzın] 'kölenin rabbi' örneğinde olduğu gibi akıl sahibi bir varlığa izafe edilerek mukayyet biçimde kullanılmasını da mekruh görmüşlerdir. Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Hüreyre radıyallâhu
الله تعالى عنه «لا يقل أحدكم أطعم ربك وضئ ربك ولا يقل أحد ربي وليقل سيدي ومولاي» وأجابوا عن قول يوسف ﵇ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ [يوسف: ٥٠] وإِنَّهُ رَبِّي [يوسف: ٢٣] ونحوه بأنه مثل وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً [يوسف: ١٠٠] مخصوص جوازه بزمانه والعالمين في المشهور جمع عالم واعترض بأنه يعم العقلاء وغيرهم وعالمون خاص بالعقلاء وأجيب بكونه جمعا له بعد تخصيصه بهم وهو في حكم الصفات كما سيعلم بتوفيقه تعالى من تعريفه أو نقول بالتغليب وقيل نزل من ليس له العلم لكونه دالا على معنى العلم منزلة من له العلم فجمع بالواو والنون كما في أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] ورَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يوسف: ٤] وقيل هو اسم جمع على وزن السلامة ولا نظير له وفيه نظر لأن الاسم الدال على أكثر من اثنين إن كان موضوعا للآحاد المجتمعة دالا عليها دلالة تكرار الواحد بالعطف فهو الجمع وإن كان موضوعا للحقيقة ملغى فيه اعتبار الفردية فهو اسم الجنس الجمعي كتمر وتمرة وإن كان موضوعا لمجموع الآحاد فهو اسم جمع سواء كان له واحد كركب أولا كرهط فانظر أي التعريفات صادقة عليه وفي الكشف لو قيل عالم وعالمون كعرفة وعرفات لم يبعد وفيه أنه أبعد بعيد لأنه قياس فيما يعرف بالسماع على أنه للعالمين آحادا يسمى كل منها عالما فلا مرية في كونه جمعا له بخلاف عرفات فإنه ليس لها آحاد كل منها عرفة والعالم كالخاتم اسم لما يعلم به وغلب فيما يعلم به الخالق تعالى شأنه وهو كل ما سواه من الجواهر والأعراض ويطلق على مجموع الأجناس وهو الشائع كما يطلق على واحد منها فصاعدا فكأنه اسم للقدر المشترك وإلا يلزم الاشتراك أو الحقيقة والمجاز والأصل نفيهما، ولا يطلق على فرد منها فلا يقال عالم زيد كما يقال عالم الإنسان ولعله ليس إلا باعتبار الغلبة والاصطلاح وأما باعتبار الأصل فلا ريب في صحة الإطلاق قطعا لتحقق المصداق حتما فإنه كما يستدل على الله ﷾ بمجموع ما سواه، وبكل جنس من أجناسه يستدل عليه تعالى بكل جزء من أجزاء ذلك المجموع وبكل فرد من أفراد تلك الأجناس لتحقق الحاجة إلى المؤثر الواجب لذاته في الكل فإن كل ما ظهر في المظاهر مما عز وهان وحضر في هذه المحاضر كائنا ما كان لإمكانه وافتقاره دليل لائح على الصانع المجيد وسبيل واضح إلى عالم التوحيد.
«Hiçbiriniz 'Rabbine yedir, rabbine abdest aldır' demesin; kimse de 'rabbim' demesin, 'efendim ve mevlam' desin» buyrulmuştur. Yûsuf -aleyhisselâm-'ın: { ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ } [Yûsuf: 50] ve { إِنَّهُ رَبِّي } [Yûsuf: 23] gibi sözlerine ise bunun tıpkı: { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } [Yûsuf: 100] ayeti gibi caiz oluşunun kendi zamanına mahsus olduğu şeklinde cevap vermişlerdir. Meşhur olan görüşe göre 'Âlemîn' (العالمين), 'âlem'in çoğuludur. Ancak âlemin akıllıları ve başkalarını kapsamasına karşılık âlemînin sadece akıllılara mahsus olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna ise âlemin önce akıllılara tahsis edilip ardından çoğul yapıldığı, nitekim Allah'ın tevfikiyle tarifinden anlaşılacağı üzere sıfatlar hükmünde olduğu veya tağlib yoluyla çoğul yapıldığı söylenerek cevap verilmiştir. İlim manasına delalet etmesinden ötürü ilim sahibi olmayanın ilim sahibi menzilesine indirilip { أَتَيْنا طائِعِينَ } [Fussilet: 11] ve { رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } [Yûsuf: 4] ayetlerinde olduğu gibi vâv ve nûn ile çoğul yapıldığı da söylenmiştir. Onun sâlim vezninde bir ismi cem olduğu ve bir benzerinin bulunmadığı da ileri sürülmüştür; fakat bu tartışmalıdır. Zira ikiden fazlasına delalet eden isim, eğer bir araya gelmiş tekillere konulmuş ve onlara atıfla birin tekrarlanması gibi delalet ediyorsa cemdir; eğer fertlik mülahazası iptal edilerek hakikate konulmuşsa 'temr' ve 'temre' gibi cemî cins ismidir; şayet tekillerin toplamına konulmuşsa, ister 'rakb' gibi tekili olsun ister 'raht' gibi tekili olmasın ismi cemdir. Hangi tarifin ona uyduğuna bak! El-Keşşâf'ta: 'Afe ve Arafât gibi âlem ve âlemûn denilse uzak olmaz' denilmiştir; fakat bu uzakların en uzağıdır, çünkü sema yoluyla bilinen bir hususta kıyas yapmaktır. Üstelik âlemînin her birine âlem denilen fertleri vardır, dolayısıyla onun cem olduğunda şüphe yoktur; oysa Arafât'ın her birine Arefe denilen fertleri yoktur. Âlem, tıpkı hâtem gibi kendisiyle bilinen şeyin ismidir; şânı yüce olan Yaratıcı'nın kendisiyle bilindiği şey hakkında galip olarak kullanılmıştır ki bu da O'nun dışındaki bütün cevherler ve arazlardır. Yaygın olan kullanıma göre cinslerin tamamına dendiği gibi, bunlardan bir veya daha fazlasına da ıtlak olunur; dolayısıyla sanki müşterek bir mefhumun ismidir. Aksi takdirde müştereklik yahut hakikat-mecaz durumu gerekir ki asıl olan bunların bulunmamasıdır. Bunların tek bir ferdine ise ıtlak edilmez; nitekim 'insan âlemi' denildiği gibi 'Zeyd âlemi' denmez. Belki de bu ancak galip kullanım ve ıstılah itibarıyladır. Asıl itibarıyla ise fert için kullanılmasının doğruluğunda kesinlikle şüphe yoktur; zira mısdakı kesin olarak tahakkuk etmektedir. Çünkü Allah Azze ve Celle'ye O'nun dışındakilerin tamamıyla ve her bir cinsiyle istidlal edildiği gibi, o mecmuun her bir cüzüyle ve o cinslerin her bir ferdiyle de O Teâlâ'ya istidlal edilir; zira hepsinde bizatihi vacip olan bir müessire ihtiyaç tahakkuk etmiştir. Nitekim bu tecelligâhlarda zahir olan, değerli ya da değersiz ne varsa ve bu huzurda bulunan her ne olursa olsun, imkânı ve muhtaçlığı sebebiyle Yüce Sanatkâr'a apaçık bir delil ve tevhid âlemine aydınlık bir yoldur.
فيا عجبا كيف يعصي الإل ... هـ أم كيف يجحده الجاحد
Hayret doğrusu! İlah'a nasıl isyan edilir ... Yahut inkârcı O'nu nasıl inkâr eder?
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
Oysa her şeyde O'na ait bir ayet (delil) vardır ... O'nun bir olduğuna delalet eden.
وإنما أتى الرب سبحانه بالجمع المعرف لأنه لو أفرد وعرف بلام الاستغراق لم يكن نصا فيه لاحتمال العهد بأن يكون إشارة إلى هذا العالم المحسوس لأن العالم وإن كان موضوعا للقدر المشترك إلا أنه شاع استعماله بمعنى المجموع كالوجود في الوجود الخارجي وقد غلب استعماله في العرف بهذا المعنى في العالم المحسوس لألف النفس بالمحسوسات فجمع ليفيد الشمول قطعا لأنه حينئذ لا يكون مستعملا في المجموع حتى يتبادر منه هذا العالم المحسوس فيكون مستعملا في كل جنس إذ لا ثالث فيكون المعنى رب كل جنس سمي بالعالم والتربية للأجناس إنما تتعلق باعتبار أفرادها فيفيد شمول آحاد الأجناس المخلوقة كلها نظرا إلى الحكم، وحديث أن استغراق المفرد
Rab Sübhânehu'nun marife (belirli) çoğul kalıbını getirmesinin sebebi şudur: Şayet [kelime] tekil getirilip istiğrak lâmı (bütün fertleri kapsayan harf-i tarif) ile marife yapılsaydı, ahd (bilinen belirli bir varlığa işaret) ihtimalinden ötürü bu hususta nass (açık ve kesin) olmazdı; zira bu durumda şu hissedilen âleme işaret olması muhtemeldi. Çünkü 'âlem' lafzı her ne kadar müşterek payda (cins) için vazedilmiş olsa da, 'vücûd' lafzının harici varlık anlamında kullanılması gibi, mecmû (bütünün toplamı) anlamında kullanımı yaygınlaşmıştır. Nefsin duyulur şeylerle ünsiyetinden dolayı da örfte bu anlamıyla hissedilen âlem hakkında kullanımı galip gelmiştir. Dolayısıyla kesin olarak şümul (kapsayıcılık) bildirmesi için çoğul getirilmiştir. Çünkü bu durumda, kendisinden şu hissedilen âlemin zihne geleceği şekilde mecmû anlamında kullanılmış olmaz; bilakis -üçüncü bir şık bulunmadığından- her bir cinste kullanılmış olur. Bu takdirde mana, 'âlem diye isimlendirilen her bir cinsin Rabbi' demek olur. Cinslerin terbiyesi ise ancak fertleri itibarıyla taalluk edeceğinden, hüküm bakımından yaratılmış cinslerin bütün fertlerini kapsamayı ifade eder. Tekilin istiğrakının
أشمل على ما فيه أمر فرغ عنه ولا ضرر لنا منه كما لا يخفى على المتأمل، وبعضهم خص العالمين بذوي العلم من الملائكة والثقلين ورب أشرف الموجودات رب غيرهم قال الإمام الأسيوطي: وعليه هو مشتق من العلم وعلى القول بالعموم من العلامة، وفيه أن الكل في كل محتمل والتخصيص دعوى من غير دليل وقيل هم الجن والإنس لقوله تعالى: لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الفرقان: ١]
taşıdığı nükteyle birlikte daha kapsamlı olduğu meselesi ise açıklığa kavuşmuş bir husustur ve düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere bundan bize bir zarar gelmez. Bazıları âlemîni melekler, cinler ve insanlardan ibaret olan ilim sahiplerine tahsis etmişlerdir; en şerefli varlıkların Rabbi olan, diğerlerinin de Rabbidir. İmam Süyûtî: 'Buna göre âlem kelimesi ilimden türemiştir; umum ifade ettiği görüşüne göre ise alametten türemiştir' demiştir. Ancak her birinde hepsinin ihtimali vardır ve tahsis delilsiz bir iddiadır. Allah Teâlâ'nın: { لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً } [el-Furkân: 1] ayetinden dolayı bunların sadece cinler ve insanlar olduğu da söylenmiştir.
وقيل هم الإنس لقوله تعالى: أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ [الشعراء:
Allah Teâlâ'nın: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ } [eş-Şuarâ:
١٦٥] وهو المنقول عن جعفر الصادق
165] buyruğundan ötürü onların sadece insanlar olduğu da söylenmiştir; bu görüş Câfer-i Sâdık'tan nakledilmiş
والمأخوذ من بحر أهل البيت ورب البيت أدرى ولعل الوجه فيه الإشارة إلى أن الإنسان هو المقصود بالذات من التكليف بالحلال والحرام وإرسال الرسل عليهم الصلاة والسلام ولأنه فذلكة جميع الموجودات ونسخة جميع الكائنات المنقولة من اللوح الرباني بالقلم الرحماني، ومن هذا الباب ما نسب لباب مدينة العلم كرم الله وجهه.
ve Ehl-i Beyt deryasından alınmıştır; evin sahibi içeridekini daha iyi bilir. Belki de bundaki vecih, helal ve haramla mükellef kılınmaktan ve peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- gönderilmesinden bizzat maksat olanın insan olduğuna işaret etmektir; zira insan bütün mevcudatın özeti ve Rahmânî kalemle Rabbânî levhadan istinsah edilmiş bütün kâinatın nüshasıdır. İlim şehrinin kapısına -kerremallâhu vecheh- nispet edilen şu beyitler de bu kabildendir:
دواؤك فيك وما تبصر ... وداؤك منك وما تشعر
Devan sendedir de görmezsin ... Derdin sendendir de hissetmezsin.
وتزعم أنك جرم صغير ... وفيك انطوى العالم الأكبر
Kendini küçük bir cisim sanırsın ... Oysa en büyük âlem sende dürülmüştür.
ومن تأمل في ذاته وتفكر في صفاته ظهرت له عظمة باريه وآيات مبديه وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذاريات: ٢، ٢١] بل
Kendi zatı üzerinde düşünüp sıfatlarını tefekkür eden kimseye, Yaratıcısının azameti ve O'nu var edenin delilleri apaçık görünür: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } [ez-Zâriyât: 20-21]. Hatta
من عرف نفسه فقد عرف ربه
«Nefsini bilen, Rabbini bilir.»
والمناسب للمقام هنا العموم والعوالم كثيرة لا تحصيها الأرقام وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ [لقمان: ٢٧]
Buradaki makama uygun olan ise umumdur; nitekim âlemler sayıların kuşatamayacağı kadar çoktur: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } [Lokmân: 27].
وروي في بعض الأخبار أن الله تعالى خلق مائة ألف قنديل وعلقها بالعرش والسماوات والأرض وما فيهن حتى الجنة والنار في قنديل واحد ولا يعلم ما في باقي القناديل إلا الله تعالى.
Bazı rivayetlerde nakledildiğine göre Allah Teâlâ yüz bin kandil yaratıp onları Arş'a asmıştır; gökler, yer ve içindekiler, hatta cennet ve cehennem bile tek bir kandilin içindedir; geri kalan kandillerin içinde ne olduğunu ise Allah Teâlâ'dan başkası bilmez.
وقال كعب الأحبار لا يحصى عدد العالمين إلا الله تعالى: وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ [النحل: ٨] وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [المدثر: ٣١] وما من ذرة من ذرات العوالم إلا وهي في حيطة تربيته سبحانه بل ما من شيء مما أحاط به نطاق الإمكان والوجود من العلويات والسفليات والمجردات والماديات والروحانيات والجسمانيات إلا وهو في حد ذاته بحيث لو فرض انقطاع آثار التربية عنه آنا واحدا لما استقر له القرار ولا اطمأنت به الدار إلا في مطمورة العدم ومهاوي البوار لكن يفيض عليه من الجناب الأقدس تعالى شأنه وتقدس في كل زمان يمضي وكل آن يمر وينقضي من فنون الفيوض المتعلقة بذاته ووجوده وصفاته وكمالاته ما لا يحيط بذلك فلك التعبير ولا يعلمه إلا اللطيف الخبير ضرورة أنه كما لا يستحق شيء من الممكنات بذاته الوجود ابتداء لا يستحقه بقاء وإنما ذلك من جناب المبدأ الأول عز وعلا فكما لا يتصور وجوده ابتداء ما لم ينسد عليه جميع أنحاء عدمه الأصلى لا يتصور بقاؤه على الوجود بعد تحققه بعلته ما لم ينسد عليه جميع أنحاء عدمه الطارئ لما أن الدوام من خصائص الوجود الواجبي، وظاهر أن ما يتوقف عليه وجوده من الأمور الوجودية التي هي علله وشرائطه وإن كانت متناهية لوجوب تناهي ما دخل تحت الوجود لكن الأمور العدمية التي لها دخل في وجوده وهي المعبر عنها بارتفاع الموانع ليست كذلك إذ لا استحالة في أن يكون لشيء واحد موانع غير متناهية يتوقف وجوده أو بقاؤه على ارتفاعها أي بقائها على العدم مع إمكان وجودها في أنفسها، فإبقاء تلك الموانع التي لا تتناهى على العدم تربية لذلك الشيء من وجوه غير متناهية، وبالجملة آثار تربيته تعالى واضحة المنار ساطعة الأنوار فسبحانه من رب لا يضاهى ومنان لا يحصى كرمه ولا يتناهى ونحن في تيار بحر جوده سابحون وعن إقامة مراسم شكره قاصرون، وما أحسن قول بعض العارفين إنه تعالى يملك عبادا غيرك وأنت ليس لك رب سواه ثم إنك تتساهل في خدمته والقيام في وظائف طاعته كأن لك ربا بل أربابا غيره وهو سبحانه يعتني بتربيتك حتى كأنه لا عبد له سواك فسبحانه ما أتم تربيته وأعظم رحمته، وإنما كان الجمع بالواو والنون مع أنه في المشهور جمع قلة والظاهر مستدع لجمع الكثرة تنبيها على أن العوالم وإن كثرت
Kâ'b el-Ahbâr şöyle demiştir: Âlemlerin sayısını Allah Teâlâ'dan başkası sayamaz: { وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ } [en-Nahl: 8], { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } [el-Müddessir: 31]. Âlemlerin zerrelerinden hiçbir zerre yoktur ki O'nun -sübhânehu- terbiye kuşatması altında bulunmasın. Bilakis ulvî, süflî, mücerret, maddî, ruhanî ve cismanî varlıklardan imkân ve vücud dairesinin kuşattığı hiçbir şey yoktur ki kendi zatı itibarıyla, şayet bir an olsun kendisinden terbiye eserlerinin kesildiği farz edilse yokluk kuyusu ve helak çukurları dışında hiçbir karargâh bulamasın ve hiçbir yurtta tutunamasın. Fakat geçen her zamanda, akıp biten her anda, en mukaddes makamdan -şânı yüce ve mukaddestir- onun zatına, varlığına, sıfatlarına ve kemalatına taalluk eden feyiz türlerinden öyle şeyler akar ki bunu hiçbir ifade dairesi kuşatamaz ve bunu Latîf ve Habîr olandan başkası bilemez. Zira mümkün varlıklardan hiçbir şey bidayeten varlığı kendi zatıyla hak etmediği gibi, devamlılığı da hak edemez; bu ancak ilk mebde olan Yüce ve Aziz Allah'tandır. Nitekim aslî yokluğunun bütün yönleri kendisine kapanmadıkça bidayeten varlığı tasavvur olunamadığı gibi, illetiyle gerçekleştikten sonra ârızî yokluğunun bütün yolları üzerine kapanmadıkça varlığının devamı da tasavvur edilemez; çünkü devamlılık vacip varlığın hususiyetlerindendir. Açıktır ki onun varlığının kendilerine bağlı olduğu illetleri ve şartları kabilinden vücudî hususlar, varlık altına giren şeylerin sonlu olmasının vacip olması hasebiyle sonlu olsa da; onun varlığında tesiri bulunan ve engellerin kalkması olarak ifade edilen ademî (yoklukla ilgili) hususlar böyle değildir. Zira bir şeyin, varlığı veya bekası kendilerinin kalkmasına, yani kendi zatlarında var olmaları mümkün iken yokluk üzere kalmalarına bağlı olan sonsuz engellerinin bulunması muhal değildir. İşte o sonsuz engellerin yokluk üzere bırakılması, o şey için sonsuz cihetlerden bir terbiyedir. Velhasıl O Teâlâ'nın terbiye eserlerinin işaret taşları apaçık, nurları ise pırıl pırıldır. Benzeri bulunmayan bir Rab ve cömertliği sayılamayan ve nihayete ermeyen bir Mennân olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Bizler O'nun cömertlik denizinin dalgaları arasında yüzmekteyiz ve O'na şükrün gereklerini yerine getirmekten aciziz. Bazı ariflerin şu sözü ne kadar güzeldir: 'Allah Teâlâ'nın senden başka kulları vardır, senin ise O'ndan başka bir Rabbin yoktur. Buna rağmen sanki başka bir Rabbin, hatta rablerin varmış gibi O'na kullukta ve itaat vazifelerini yerine getirmede gevşeklik gösterirsin; O -sübhânehu- ise sanki O'nun senden başka hiçbir kulu yokmuşçasına senin terbiyene ihtimam gösterir.' O -sübhânehu- her noksanlıktan münezzehtir; O'nun terbiyesi ne kadar tam, rahmeti ne kadar büyüktür! Bu çoğulun, meşhur olan görüşe göre cem-i kıllet olmasına ve zahirin cem-i kesreti gerektirmesine rağmen vâv ve nûn ile getirilmesi; âlemler her ne kadar çok olsalar da,
قليلة بل أقل من القليل في جنب عظمة الله تعالى وكبريائه وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ [الزمر: ٦٧] على أن جمع القلة كثيرا ما يوصله المقام إلى جمع الكثرة على أن بعض المحققين المحقين من أرباب العربية ذهب إلى أن الجمع المذكر السالم صالح للقلة والكثرة فاختر لنفسك ما يحلو.
Allah Teâlâ'nın azameti ve kibriyâsı yanında az, hatta azdan da az olduğuna dikkat çekmek içindir: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } [ez-Zümer: 67]. Bununla birlikte cem-i kılleti çoğu zaman makam cem-i kesrete ulaştırır; ayrıca Arap dili ehlinin hakikati gözeten muhakkiklerinden bazıları, cem-i müzekker sâlimin hem kıllet hem de kesret için elverişli olduğu görüşüne varmışlardır. Artık kendine hoş geleni seç.
وقد أشار ﷾ بقوله رَبِّ الْعالَمِينَ إلى حضرة الربوبية التي هي مقام العارفين وهي اسم للمرتبة المقتضية للأسماء التي تطلب الموجودات فدخل تحتها العليم والسميع والبصير والقيوم والمريد والملك وما أشبه ذلك لأن كل واحد من هذه الأسماء والصفات يطلب ما يقع عليه فالعليم يقتضي معلوما والقادر مقدورا والمريد مرادا إلى غير ذلك والأسماء التي تحت اسم الرب هي الأسماء المشتركة بين الحق والخلق والأسماء المختصة بالخلق اختصاصا تأثيريا فمن القسم الأول العليم مثلا فإن له وجهين وجه يختص بالجناب الإلهي ومنه يقال يعلم نفسه ووجه ينظر إلى المخلوقات ومنه يقال يعلم غيره ومن القسم الثاني الخالق ونحوه من الأسماء الفعلية فله وجه واحد ومنه يقال خالق للموجودات ولا يقال خالق لنفسه تعالى عن ذلك وهذا القسم من الأسماء تحت اسمه الملك ومنه يظهر الفرق بينه وبين الرب، وأما الفرق بين الرب، والرحمن فهو أن الرحمن عندهم اسم لمرتبة اختصت بجميع الأوصاف العلية الإلهية سواء انفردت الذات به كالعظيم والفرد أو حصل الاشتراك أو الاختصاص بالخلق كالقسمين المتقدمين فهو أكثر شمولا من الرب ومن مرتبة الربوبية ينظر الرحمن إلى الموجودات «وأما اسمه تعالى الله» فهو اسم لمرتبة ذاتية جامعة وفلك محيط بالحقائق وهو مشير إلى الألوهية التي هي أعلى المراتب وهي التي تعطي كل ذي حق حقه وتحتها الأحدية وتحتها الواحدية وتحتها الرحمانية وتحتها الربوبية وتحتها الملكية ولهذا كان اسمه الله أعلى الأسماء وأعلى من اسمه الأحد فالأحدية أخص مظاهر الذات لنفسها والألوهية أفضل مظاهر الذات لنفسها أو لغيرها ومن ثم منع أهل الله تعالى تجلي الأحدية ولم يمنعوا تجلي الألوهية لأن الأحدية ذات محض لا ظهور لصفة فيها فضلا عن أن يظهر فيها مخلوق فما هي إلا للقديم القائم بذاته.
Allah Azze ve Celle, { رَبِّ الْعالَمِينَ } buyruğu ile ariflerin makamı olan rubûbiyet hazretine işaret etmiştir ki bu, mevcudatı talep eden isimleri gerektiren mertebenin ismidir. Bu sebeple el-Alîm, es-Semî', el-Basîr, el-Kayyûm, el-Mürîd, el-Melik ve benzerleri bunun altına girmiştir; zira bu isim ve sıfatların her biri üzerine vaki olacağı bir şeyi talep eder. Nitekim el-Alîm bir malûmu, el-Kâdir bir makdûru, el-Mürîd bir muradı iktiza eder ve diğerleri de böyledir. Rab isminin altında bulunan isimler, Hak ile halk arasında müşterek olan isimler ve tesir bakımından halka has kılınan isimlerdir. Birinci kısımdan olan mesela el-Alîm isminin iki ciheti vardır: Biri ilahî zata mahsustur ki bu cihetten 'kendini bilir' denir; diğeri yaratılmışlara bakar ki bu cihetten 'başkalarını bilir' denir. İkinci kısımdan olan el-Hâlık ve benzeri fiilî isimlerin ise tek bir ciheti vardır; bu cihetten 'mevcudatın yaratıcısı' denir, 'kendi kendisinin yaratıcısı' denmez; Allah bundan pek yücedir. İsimlerin bu kısmı O'nun el-Melik isminin altındadır; buradan da Melik ile Rab arasındaki fark ortaya çıkar. Rab ile Rahmân arasındaki farka gelince; onların nezdinde Rahmân, ister el-Azîm ve el-Ferd isimlerinde olduğu gibi Zat onda tek olsun, ister geçen iki kısımda olduğu gibi ortaklık veya mahlukata tahsis bulunsun, bütün yüce ilahî vasıflara has kılınan mertebenin ismidir; dolayısıyla Rab isminden daha kapsamlıdır. Rahmân mevcudata rubûbiyet mertebesinden bakar. Allah Teâlâ'nın 'Allah' ismine gelince; bu, hakikatleri kuşatan felek ve toplayıcı zâtî mertebenin ismidir; mertebelerin en yücesi olan ve her hak sahibine hakkını veren ulûhiyete işaret eder. Bunun altında ehadiyet, onun altında vahidiyet, onun altında rahmaniyet, onun altında rubûbiyet, onun altında da melikiyet vardır. Bu sebepledir ki 'Allah' ismi isimlerin en yücesidir ve 'el-Ahad' isminden de üstündür. Ehadiyet, Zat'ın kendi nefsi için en hususi mazharıdır; ulûhiyet ise Zat'ın kendi nefsi yahut başkası için en faziletli mazharıdır. Bu sebeple ehlullah ehadiyetin tecellisini menedip ulûhiyetin tecellisini menetmemişlerdir; çünkü ehadiyet, içinde bir mahlukun zahir olması şöyle dursun, hiçbir sıfatın zuhuru bulunmayan sırf Zat'tır; dolayısıyla o ancak kendi zatıyla kaim olan Kadîm'e aittir.
ومما قررنا يعلم سر كثرة افتتاح العبد دعاءه بيا رب يا رب مع أنه تعالى ما عين هذا الاسم الكريم في الدعاء ونفى ما سواه بل قال سبحانه قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ [الإسراء: ١١] وقال وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها [الأعراف: ١٨٠] وقال أرباب الظاهر الداعي لا يطلب إلا ما يظنه صلاحا لحاله وتربية لنفسه فناسب أن يدعوه بهذا الاسم ونداء المربي في الشاهد بوصف التربية أقرب لدر ثدي الإجابة وأقوى لتحريك عرق الرحمة، وعند ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم يختلف الكلام باختلاف المقام فرقا وجمعا وعندي وهو قبس من أنوارهم أن الأرواح أول ما شنفت آذانها وعطرت أردانها بسماع وصف الربوبية كما يشعر بذلك قوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الأعراف: ١٧٢] فهم ينادونه سبحانه بأول اسم قررهم به فأقروا وأخذ به عليهم العهد فاستقاموا واستقروا فهو حبيبهم الأول ومفزعهم إذا أشكل الأمر وأعضل.
Açıkladığımız hususlardan, Allah Teâlâ duada bu yüce ismi bizzat tayin etmeyip diğerlerini nefyetmediği, bilakis: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } [el-İsrâ: 110] ve { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } [el-A'râf: 180] buyurduğu halde, kulun duasına 'Yâ Rabbi, Yâ Rabbi' diye başlamasının çokluğundaki sır anlaşılır. Zahir ehli şöyle demiştir: Dua eden kimse ancak durumunun ıslahı ve nefsinin terbiyesi olarak gördüğü şeyi ister; dolayısıyla O'na bu isimle dua etmesi uygun düşmüştür. Müşahede âleminde terbiye edene terbiye vasfıyla nida etmek, icabet memesini sağmaya daha yakın ve merhamet damarını harekete geçirmeye daha kuvvetlidir. Tasavvuf büyüklerimiz -kaddesallâhu Teâlâ esrârahum- nezdinde ise söz, fark ve cem makamlarına göre farklılık arz eder. Onların nurlarından bir iktibas olan benim kanaatime göre ise ruhların kulaklarını ilk süsleyen ve eteklerini ilk kokulandıran şey, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun da hissettirdiği üzere rubûbiyet vasfını işitmek olmuştur: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } [el-A'râf: 172]. Onlar O -sübhânehu-'ya, kendilerini ikrar ettirdiği ilk isimle nida etmektedirler ki onlar da ikrar etmiş, bununla onlardan ahit almış ve onlar da istikamet bulup sebat etmişlerdir. Dolayısıyla O, onların ilk sevgilisi ve işler karmaşıklaşıp zorlaştığında sığınaklarıdır.
تركت هوى سعدى وليلى بمعزل ... وعدت إلى مصحوب أول منزل
Su'dâ ve Leylâ'nın aşkını bir kenara bıraktım ... Ve ilk konağın yoldaşına geri döndüm.
ونادتني الأهواء مهلا فهذه ... منازل من تهوى رويدك فانزل
Arzular bana 'Dur, bekle! İşte burası ... Sevdiğinin konaklarıdır, yavaşça in!' diye seslendi.
وقريب من هذا ما ذكره الشيخ الأكبر قدس سره الأنور مما حاصله أن الله تعالى لما أوجد الكلمة المعبر عنها بالروح الكلي إيجاد إبداع وأعماه عن رؤية نفسه فبقي لا يعرف من أين صدر ولا كيف صدر فحرك همته لطلب ما عنده ولا يدري أنه عنده.
Buna yakın bir hususu Şeyh-i Ekber -kaddesallâhu sırrahu'l-enver- zikretmiştir ki özeti şudur: Allah Teâlâ 'Küllî Ruh' olarak ifade edilen kelimeyi ibdâ yoluyla var edip onu kendi nefsini görmekten âmâ kıldığında, o nereden sâdır olduğunu ve nasıl sâdır olduğunu bilmez bir halde kaldı; bunun üzerine nezdinde bulunanı talep etmek için himmetini harekete geçirdi, oysa onun kendi nezdinde olduğunu bilmiyordu.
قد يرحل المرء لمطلوبه ... والسبب المطلوب في الراحل
Kişi aradığı şey için yola çıkar ... Oysa aranan sebep yolcunun ta kendisindedir.
وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] فأخذ في الرحلة بهمته فأشهده الحق ذاته فعلم ما أودع الله تعالى فيه من الأسرار والحكم وتحقق عنده حدوثه وعرف ذاته معرفة إحاطية فكانت تلك المعرفة غذاء معينا يتقوت به وتدوم حياته فقال له عند ذلك التجلي الأقدس ما اسمي عندك فقال أنت ربي فلم يعرفه إلا في حضرة الربوبية وتفرد القديم بالألوهية فإنه لا يعرفه إلا هو فقال له سبحانه أنت مربوبي وأنا ربك أعطيتك أسمائي وصفاتي ولا يحصل لك العلم إلا من حيث الوجود ولو أحطت علما بي لكنت أنت أبا ولكنت محاطا لك وأمدك بالأسرار الإلهية وأربيك بها فتجدها مجعولة فيك فتعرفها وقد حجبتك عن معرفة كيفية إمدادي لك بها إذ لا طاقة لك أن تحمل مشاهدتها إذ لو عرفتها لاتحدت الآنية وأين المركب من البسيط ولا سبيل إلى قلب الحقائق إلى آخر ما قال، ويعلم منه إشارة سر افتتاح الأوصاف في الفاتحة برب العالمين، وفيه أيضا مناسبة لحال البعثة وإرساله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى من أرسل إليه لأن ذلك أعظم تربية للعباد ورمز خفي إلى طلب الشفقة والرأفة بالخلق كيف كانوا لأن الله تعالى ربهم أجمعين.
{ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } [Kâf: 16]. Bunun üzerine himmetiyle seyrüsefere başladı; Hak ona zatını müşahede ettirdi, böylece Allah Teâlâ'nın kendisinde emanet ettiği sırları ve hikmetleri bildi, sonradan yaratılmışlığı nezdinde tahakkuk etti ve zatını ihata edici bir marifetle tanıdı. Bu marifet onun beslendiği ve hayatının devam ettiği feyizli bir gıda oldu. O mukaddes tecelli esnasında [Hak Teâlâ] ona: 'Benim senin yanındaki ismim nedir?' dedi; o da: 'Sen benim Rabbimsin' dedi. Böylece O'nu ancak rubûbiyet hazretinde tanıdı; Kadîm olan ise ulûhiyet ile tek kaldı, zira O'nu ancak Kendisi bilir. Bunun üzerine O -sübhânehu- ona şöyle buyurdu: 'Sen benim terbiyem altındasın, Ben ise senin Rabbinim; sana isimlerimi ve sıfatlarımı verdim. Senin için ilim ancak varlık cihetiyle hasıl olur. Şayet Beni ilimle kuşatmış olsaydın sen kuşatan olurdun, Ben ise senin tarafından kuşatılmış olurdum. Sana ilahî sırlarla imdat eder ve seni onlarla terbiye ederim; sen de onları kendinde var edilmiş bulur ve tanırsın. Sana onlarla nasıl imdat ettiğimin keyfiyetini bilmekten ise seni perdeledim; zira bunu müşahede etmeye takatin yetmez. Şayet onu bilseydin benlikler birleşirdi; mürekkep olan nerede, basit olan nerede? Hakikatlerin tersine dönmesine ise imkân yoktur...' sözünün sonuna kadar. Buradan, Fâtiha'daki vasıfların 'Rabbi'l-âlemîn' ile başlamasının sırrına işaret anlaşılır. Bunda ayrıca bi'set haline ve peygamberin -sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem- gönderildiği kimselere risaletine bir uygunluk vardır; çünkü bu, kullar için en büyük terbiyedir ve nasıl olurlarsa olsunlar mahlukata şefkat ve merhamet göstermeyi talep etmeye dair gizli bir remizdir; zira Allah Teâlâ onların hepsinin Rabbidir.
داريت أهلك في هواك وهم عدا ... ولأجل عين ألف عين تكرم
Onlar düşman iken senin sevgin uğruna ailene katlandım ... Tek bir göz hatırına binlerce göze ikram edilir.
وقد قرأ رب العالمين بالنصب ونسب ذلك إلى زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما، وقد اختلف في توجيهه فقيل نصب على القطع ويقدر العامل هنا أمدح للمقام أو أذكر لا أعني لأن ذلك إذا لم يكن المنعوت متعينا كما في شرح العمدة وضعف بالاتباع بعد القطع في النعت وأجيب بأن الرحمن بدل لا نعت وروي أنه قرىء بنصب الرحمن الرحيم فلا ضعف حينئذ وقيل بفعل مقدر دل عليه الحمد وليس على التوهم كما توهم أبو حيان فضعفه بزعمه أنه من خصائص العطف وقيل بالحمد المذكور واعترض بأن فيه إعمال المصدر المحلى باللام وبأنه يلزم الفصل بين العامل والمعمول بالخبر الأجنبي وأجيب عن الأول بأن سيبويه وهو هو جوز أعمال المحلى مطلقا والظرف تكفيه رائحة الفعل نعم منعه الكوفيون مطلقا وجوزه على قبح الفارسي وبعض البصريين وفصل البعض بين ما تعاقب أل فيه الضمير فيجوز وما لا فلا، وعن الثاني بأن هذا الخبر كان معمولا لهذا المبتدأ في موضع المفعول كما تقول حمدا له فليس بأجنبي صرف على أن المبتدأ والخبر لاتحادهما معنى كشيء واحد فلا أجنبي.
'Rabbi'l-âlemîn' nasb ile (üstünle) de okunmuş ve bu kıraat Zeyd b. Ali -radıyallâhu Teâlâ anhümâ-'ya nispet edilmiştir. Bunun izahında ihtilaf edilmiştir: Makam gereği âmili 'överim' (أمدح) veya 'zikrederim' (أذكر) şeklinde takdir edilerek kat' üzere mansup olduğu söylenmiştir; 'kastederim' (أعني) takdiri yapılmaz, çünkü Şerhu'l-Umde'de belirtildiği gibi bu ancak men'ût muayyen olmadığında geçerlidir. Sıfatta kat' yapıldıktan sonra ittibâ'ın (tabi kılmanın) gelmesi sebebiyle bu görüş zayıf sayılmış; fakat er-Rahmân'ın sıfat değil bedel olduğu, nitekim 'er-Rahmâni'r-Rahîm'in de nasb ile okunduğunun rivayet edildiği, dolayısıyla bu durumda zayıflığın kalmayacağı şeklinde cevap verilmiştir. Ebû Hayyân'ın zannettiği gibi tevehhüm üzere değil -nitekim o bunun atfın özelliklerinden olduğunu ileri sürerek zayıf görmüştür-, 'el-hamdü' lafzının delalet ettiği mukadder bir fiille mansup olduğu da söylenmiştir. Zikredilen 'el-hamdü' lafzıyla mansup olduğu da ileri sürülmüş; fakat buna lâm-ı tarifli masdarın amel ettirilmesi ve yabancı haber ile âmil ile mâmul arasının ayrılması gerekeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Birinci itiraza, koca Sîbeveyhi'nin lâm-ı tarifli olanın amel etmesini mutlak olarak caiz gördüğü, zarf için ise fiil kokusunun bile yettiği şeklinde cevap verilmiştir. Evet, Kûfeliler bunu mutlak olarak menetmiş, Fârisî ve bazı Basralılar çirkin bularak caiz görmüş, bazıları ise 'el' takısının zamirin yerini tuttuğu yerlerde caiz olup tutmadığı yerlerde caiz olmadığı şeklinde tafsilata gitmiştir. İkinci itiraza ise bu haberin, 'hamden lehû' demen gibi meful makamında bu mübtedanın mâmulü olduğu, dolayısıyla sırf ecnebi (yabancı) olmadığı; ayrıca mübteda ile haberin mana birliğinden ötürü tek bir şey gibi olup ecnebilik bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir.
وحكي عن بعض النحاة جواز الأعمال مطلقا وقيل بالنداء ولا يخفى ما فيه من اللبس والفصل والالتفات الذي لا يكاد لخلوه عما يأتي إن شاء الله تعالى يلتفت إليه وقيل رب فعل ماض وفيه أن أمره مضارع في البعد لما تقدم وأن الجملة لا تكون صفة والحالية غير حسنة الحال مع أنه قرىء بنصب ما بعد والمناسب المناسبة وأهون الأمور عندي أولها بل يكاد يقطع الظاهر بالقطع، ثم إنه ﷾ بعد ما ذكر عموم تربيته صرح بعظيم رحمته فقال عز شأنه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وقد تقدم الكلام عليهما والجمهور على خفضهما، ونصبهما زيد وأبو العالية وابن السميفع وعيسى بن عمرو، ورفعهما أبو رزين العقيلي والربيع بن خثيم وأبو عمران الجولي واستدل بعض ساداتنا بتكرارهما على أن البسملة ليست آية من الفاتحة وليس بالقوي لأن التكرار لفائدة، فذكرهما في البسملة تعليل للابتداء باسمه عز شأنه، وذكرهما هنا تعليل لاستحقاقه تعالى الحمد، وقال الإمام الرازي قدس سره في بيان حكمة التكرار التقدير كأنه قيل له اذكر أني إله ورب مرة واحد واذكر أني رحمن رحيم مرتين لتعلم أن العناية بالرحمة أكثر منها بسائر الأمور ثم لما بين الرحمة المضاعفة فكأنه قال: لا تغتروا بذلك فإني مالك يوم الدين ونظيره قوله تعالى غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ [غافر: ٣]
Bazı nahivcilerden [bu tür amillerin] amel ettirilmesini mutlak olarak caiz gördükleri rivayet edilmiştir. Nida ile [mansup olduğu da] söylenmiştir; ancak bunda kapalılık, [kelimelerin arasına] fasıla girmesi ve -inşâallâhu Teâlâ gelecekte açıklanacak hususlardan yoksun olması sebebiyle- neredeyse hiç iltifat edilmeyecek derecede bir iltifat bulunduğu gizli değildir. 'Rabb' kelimesinin mazi fiil olduğu da söylenmiştir; fakat buna karşı, bu görüşün uzaklık bakımından öncekine denk olduğu, [fiil] cümlesinin [marife kelimeye] sıfat olamayacağı ve hal cümlesi yapılmasının da uygun bir durum arz etmediği, üstelik bundan sonra gelen kısmın da nasb ile okunduğu ve uygun olanın uyum [sağlamak] olduğu itirazı getirilmiştir. Bana göre bu ihtimallerin en ehveni ilki [yani kat' üzere mansup olması]dır; hatta zâhir olan durum neredeyse kesin olarak kat'ı gerektirmektedir. Sonra O [Allah] celle ve alâ, terbiyesinin umûmiliğini zikrettikten sonra rahmetinin büyüklüğünü açıkça ifade buyurarak azze şânuhû şöyle buyurmuştur: { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “[O], Rahmân'dır, Rahîm'dir”. Bu iki isim hakkındaki izahat daha önce geçmişti. Cumhur bu iki kelimeyi cerr (kesre) ile okumuştur. Zeyd, Ebu'l-Âliye, İbnü's-Sümeyfa' ve Îsâ b. Ömer bu iki kelimeyi nasb ile okumuşlardır. Ebû Rezîn el-Ukaylî, Rebî' b. Huseym ve Ebû İmrân el-Cevlî ise ref ile okumuşlardır. Büyüklerimizden (âlimlerimizden) bazıları, bu iki ismin tekrar edilmesini, Besmele'nin Fâtiha'dan bir ayet olmadığına delil getirmişlerdir. Ancak bu güçlü bir delil değildir; zira tekrar bir fayda/hikmet içindir: Bu iki ismin Besmele'de zikredilmesi O'nun -azze şânuhû- ismiyle başlamanın gerekçesidir; burada zikredilmeleri ise Teâlâ'nın hamde müstahak oluşunun illetidir. İmam Râzî -kuddise sirruh- tekrarın hikmetini beyan sadedinde şöyle demiştir: Takdir sanki şöyledir: Kuluna; «Benim tek bir defa İlah ve Rab olduğumu zikret; fakat rahmete gösterilen inayetin diğer bütün hususlardan daha fazla olduğunu bilesin diye iki defa Rahmân ve Rahîm olduğumu zikret» denilmiştir. Sonra katmerli rahmeti beyan edince sanki şöyle buyurmuştur: «Buna güvenip aldanmayın; zira Ben ceza gününün de sahibiyim!» Bunun bir benzeri Teâlâ'nın şu kavlidir: { غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ } “[O], günahı bağışlayan, tövbeyi kabul eden, cezası pek şiddetli olandır” [Gâfir: 3].
انتهى، وفي القلب منه شيء فإن الألوهية مكررة أيضا كما ترى وعندي بمسلك صوفي أن ذكر الرحمن الرحيم تفصيل من وجه لما في رب العالمين من الإجمال وذلك أن التربية تنقسم ببعض الاعتبارات إلى قسمين، أحدهما التربية بغير واسطة كالكلمة لأنه لا يتصور في حقه واسطة البتة، وثانيهما التربية بواسطة كما فيمن دون الكلمة وهذا الثاني له قسمان أيضا، قسم ممزوج بألم كما في تربية العبد بأمور مؤلمة له شاقة عليه، وقسم لا مزج فيه كما في تربية كثير ممن شمله اللطف السبحاني.
[Râzî'nin sözü] burada bitti. Ancak bunda kalbe yatan bir tereddüt vardır; zira gördüğün gibi ulûhiyet de tekrar edilmiştir. Tasavvufî mesleğe dayanan kanaatime göre ise 'er-Rahmâni'r-Rahîm'in zikredilmesi, 'Rabbi'l-âlemîn'deki kapalılığın bir cihetten tafsilatıdır. Şöyle ki: Terbiye bazı itibarlarla iki kısma ayrılır. Birincisi, Kelime gibi vasıtasız terbiyedir; çünkü onun hakkında asla bir vasıta tasavvur olunamaz. İkincisi ise Kelime'nin derecesinin altında bulunanlarda olduğu gibi vasıtalı terbiyedir. Bu ikincisinin de iki kısmı vardır: Kulun kendisine acı veren, meşakkatli gelen şeylerle terbiye edilmesinde olduğu gibi elemle karışık olan kısım; ve Rabbânî lütfun kendisini kuşattığı pek çok kimsede olduğu gibi içinde hiçbir karışım bulunmayan kısım.
غافل والسعادة احتضنته ... وهو عنها مستوحش نفار
O gafildir, oysa saadet onu kucaklamıştır ... O ise ondan ürkmekte ve kaçmaktadır.
فالرحمن يشير إلى التربية بالوسائط وغيرها في عالمه والرحيم يشير إلى التربية بلا واسطة في كلماته ورحمة الرحمن أيضا قد تمزج بالألم كشرب الدواء الكره الطعم والرائحة فإنه وإن كان رحمة بالمريض لكن فيه ما لا يلائم طبعه ورحمة الرحيم لا يمازجها شوب فهي محض النعمة ولا توجد إلا عند أهل السعادات الكاملة.
Er-Rahmân, O'nun âlemindeki vasıtalarla ve diğer şeylerle olan terbiyeye işaret eder; er-Rahîm ise O'nun kelimelerindeki vasıtasız terbiyeye işaret eder. Rahmân'ın rahmeti de bazen tadı ve kokusu hoş olmayan ilacı içmek gibi elemle karışabilir; zira bu hasta için bir rahmet olsa da tabiatına uygun düşmeyen şeyler içerir. Rahîm'in rahmetine ise hiçbir şaibe karışmaz; o sırf nimettir ve ancak kâmil saadet ehlinde bulunur.
اللهم اجعلنا سعداء الدارين بحرمة سيد الثقلين صلى الله تعالى عليه وسلم مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ قرأ مالك كفاعل مخفوضا عاصم والكسائي وخلف في اختياره ويعقوب وهي قراءة العشرة إلا طلحة والزبير وقراءة كثير من الصحابة، منهم أبيّ وابن مسعود ومعاذ وابن عباس، والتابعين منهم قتادة والأعمش، وقرأ ملك كفعل بالخفض أيضا باقي السبعة وزيد وأبو الدرداء وابن عمرو والمسور وكثير من الصحابة والتابعين، وقرأ ملك على وزن سهل أبو هريرة وعاصم الجحدري ورواها الجعفي وعبد الوارث عن أبي عمرو وهي لغة بكر بن وائل، وقرأ ملكي بإشباع كثرة الكاف أحمد بن صالح عن ورش عن نافع، وقرأ ملك على وزن عجل أبو عثمان والشعبي وعطية، وقرأ أنس بن مالك وأبو نوفل عمرو بن مسلم البصري ملك يوم الدين بنصب الكاف من غير ألف، وقرأ كذلك إلا أنه رفع الكاف سعد بن أبي وقاص وعائشة، وقرأ ملك فعلا ماضيا أبو حنيفة على ما قيل وأبو حيوة وجبير بن مطعم وأبو عاصم عبيد بن عمير الليثي وينصبون اليوم وذكر ابن عطية أن هذه قراءة علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه والحسن ويحيى بن يعمر، وقرأ مالك بالنصب الأعمش أيضا وابن السميفع وعثمان بن أبي سليمان وعبد الملك قاضي الهند، وذكر ابن عطية أنها قراءة عمر بن عبد العزيز وأبي صالح السمان وروى ابن عاصم عن اليماني مالكا بالنصب والتنوين، وقرأ مالك برفع الكاف والتنوين، ورويت عن خلف وابن هشام وأبي عبيد وأبي حاتم فينصب اليوم، وقرأ مالك يوم بالرفع والإضافة أبو هريرة وأبو حيوة وعمر بن عبد العزيز بخلاف عنهم ونسبها صاحب اللوامع إلى ابن شداد العقيلي البصري وقرأ مليك كفعيل أبو هريرة في رواية وأبو رجاء العطاردي، وقرأ مالك بالامالة البليغة يحيى بن يعمر وأيوب السختياني وببين بين قتيبة بن مهران عن الكسائي ولم يطلع على ذلك أبو علي الفارسي فقال لم يمل أحد وذكر أنه قرأ ملاك بالألف وتشديد اللام وكسر الكاف فهذه عدة قراءات ذكرتها لغرابة وقوع مثلها في كلمة واحدة بعضها راجعة إلى الملك وبعضها إلى المالك، قال بعض اللغويين: وهما راجعان إلى الملك وهو الشد والربط ومنه ملك العجين وأنشدوا قول قيس بن الحطيم:
Allahım! İki cihanın efendisi -sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem- hürmetine bizi iki cihanın bahtiyarlarından eyle! { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ }. Âsım, Kisâî, kendi ihtiyarındaki kıraatinde Halef ve Ya'kûb mecrur olarak fail vezninde 'Mâlik' (مالك) şeklinde okumuşlardır; bu, Talha ve Zübeyr dışındaki On Kıraat imamının okuyuşudur. Sahabeden Übeyy, İbn Mes'ûd, Muâz ve İbn Abbâs; tabiinden ise Katâde ve A'meş dahil pek çoğunun kıraatidir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ile Zeyd, Ebû'd-Derdâ, İbn Amr, el-Misver ve sahabe ile tabiinden pek çok kimse yine cer ile 'Melik' (ملك) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hüreyre ve Âsım el-Cahderî 'sehl' vezninde 'Melk' (مَلْك) şeklinde okumuş, bunu Cu'fî ve Abdülvâris de Ebû Amr'dan rivayet etmiştir ki bu Bekr b. Vâil'in lügatidir. Ahmed b. Sâlih, Verş tarikiyle Nâfi'den kâf harfinin kesresini işbâ ile 'Melikî' (ملكي) şeklinde okumuştur. Ebû Osmân, Şa'bî ve Atiyye 'acel' vezninde 'Melik' (مَلِك) şeklinde okumuşlardır. Enes b. Mâlik ve Ebû Nevfel Amr b. Müslim el-Basrî elifsiz olarak kâf'ın fethasıyla 'Meleke yevme'd-dîn' (مَلَكَ) şeklinde okumuşlardır. Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Âişe de aynı şekilde okumuş, ancak kâf'ı merfû kılmışlardır. Söylendiğine göre Ebû Hanîfe, Ebû Hayve, Cübeyr b. Mut'ım ve Ebû Âsım Ubeyd b. Umeyr el-Leysî 'yevm' kelimesini nasb ederek mazi fiil şeklinde 'Meleke' (مَلَكَ) okumuşlardır; İbn Atiyye bunun Ali b. Ebî Tâlib -kerremallâhu Teâlâ vecheh-, Hasan ve Yahyâ b. Ya'mer'in kıraati olduğunu zikretmiştir. A'meş, İbnü's-Semeyka', Osmân b. Ebî Süleymân ve Hindistan kadısı Abdülmelik de nasb ile 'Mâlike' (مالكَ) okumuşlardır; İbn Atiyye bunun Ömer b. Abdilazîz ve Ebû Sâlih es-Semmân'ın kıraati olduğunu belirtmiştir. İbn Âsım, Yemânî'den nasb ve tenvin ile 'Mâliken' (مالكاً) rivayet etmiştir. Kâf'ın ref'i ve tenvin ile 'Mâlikün' (مالكٌ) şeklinde de okunmuş; bu Halef, İbn Hişâm, Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim'den rivayet edilmiştir ki bu durumda 'yevme' kelimesi nasb edilir. Ebû Hüreyre, Ebû Hayve ve Ömer b. Abdilazîz'den gelen farklı rivayetlerde ref ve izafetle 'Mâlikü yevmi'd-dîn' şeklinde okunmuş, el-Levâmi' sahibi bunu Basralı İbn Şeddâd el-Ukaylî'ye nispet etmiştir. Bir rivayette Ebû Hüreyre ve Ebû Recâ el-Utâridî 'faîl' vezninde 'Melîk' (مليك) şeklinde okumuşlardır. Yahyâ b. Ya'mer ve Eyyûb es-Sahtiyânî belirgin bir imale ile 'Mêlik' şeklinde; Kuteybe b. Mihrân ise Kisâî'den beyn-i beyne (orta imale) ile okumuştur; Ebû Ali el-Fârisî bundan haberdar olmayıp 'Kimse imale yapmamıştır' demiş ve elif ve lâm'ın şeddesi ile kâf'ın kesresiyle 'Mellâk' (مَلاّكِ) şeklinde okunduğunu zikretmiştir. Tek bir kelimede bu derecede vuku bulmasının garipliğinden ötürü zikrettiğim bu çeşitli kıraatlerin bazısı 'mülk'e, bazısı ise 'mâlik'e racidir. Bazı lügat âlimleri şöyle demiştir: İkisi de sıkmak ve bağlamak manasındaki 'melk' köküne döner; nitekim 'hamuru yoğurdu/bağladı' manasında 'meleke'l-acîn' denir. Kays b. el-Hattîm'in şu beytini inşad etmişlerdir:
ملكت بها كفي فأنهرت فتقها ... يرى قائما من دونها ما وراءها
Elimle ona sımsıkı sarıldım ve yarasını deştim ... Arkasındaki şey onun berisinde apaçık görünüyordu.
والمتواتر منها قراءة مالك وملك فهما نيرا سواريها وقطبا فلك دراريها، واختلف في الأبلغ منهما قال الزمخشري: وملك هو الاختيار لأنه قراءة أهل الحرمين ولقوله تعالى: لِمَنِ الْمُلْكُ [غافر: ١٦] ولقوله تعالى مَلِكِ النَّاسِ [الناس: ٢] ولأن الملك يعم والملك يخص ورجحه صاحب الكشف أيضا بأنه يلزم على قراءة مالك نوع
Bunlardan mütevatir olanı 'Mâlik' ve 'Melik' kıraatleridir; bunlar Fâtiha burçlarının iki ışığı, inciler saçan feleğinin iki kutbudur. Hangisinin daha beliğ olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Melik tercihe şayandır; zira Haremeyn ehlinin kıraatidir ve Allah Teâlâ'nın: { لِمَنِ الْمُلْكُ } [el-Mü'min: 16] ile { مَلِكِ النَّاسِ } [en-Nâs: 2] ayetleri sebebiyledir; ayrıca mülk umumi, mâlik ise hususidir.' El-Keşşâf sahibi bunu, 'Mâlik' kıraatinde bir nevi
تكرار لأن الرب بمعناه أيضا وبأنه تعالى وصف ذاته المتعالية بالملكية عند المبالغة في قوله مالك الملك بالضم دون المالكية.
tekrarın gerekeceği gerekçesiyle de tercih etmiştir; zira Rabb de onun manasındadır; ayrıca Allah Teâlâ mübalağa anında yüce zatını mâliklikle değil, damme ile 'mâlikü'l-mülk' ifadesinde mülk ile tavsif etmiştir.
واعترض ذلك كله، أما أولا فلأن قراءة أهل الحرمين لا تدل على الرجحان لأنه لو سلم كون أوائلهم أعلم بالقرآن لا نسلم ذلك في عهد القراء المشهورين ألا ترى أن صحيح البخاري مقدم على موطأ مالك وهو عالم المدينة على أن القراءات المشهورة كلها متواترة وبعد التواتر المفيد للقطع لا يلتفت إلى أصول الرواة، وقول الشهاب: لا يخفى أن أهل الحرمين قديما وحديثا أعلم بالقرآن والأحكام فمن وراء المنع أيضا ودون إثباته التعب الكثير كما لا يخفى على من لم ترعه القعاقع، وأما ثانيا فلأن الاستدلال بقوله تعالى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ يخدشه قوله: يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً [الانفطار: ١٩] فإنه سبحانه أراد باليوم يوم القيامة وهو يوم الدين ونفي المالكية عن غيره يقتضي إثباتها له إذ السياق لبيان عظمته تعالى والأمر آخر الآية واحد الأمور لا الأوامر وإن كثر استعماله فيه.
Bütün bunlara itiraz edilmiştir: İlki; Haremeyn ehlinin kıraati bir tercihe delalet etmez. Çünkü onların ilk nesillerinin Kur'an'ı en iyi bilenler olduğu kabul edilse bile, meşhur kurrâlar döneminde bunu kabul etmeyiz. Görmez misin ki Sahîh-i Buhârî, Medine'nin âlimi olan Mâlik'in Muvatta'ından önde tutulur; üstelik meşhur kıraatlerin tamamı mütevatirdir ve kat'îlik ifade eden tevatürden sonra ravilerin asıllarına bakılmaz. Şihâb'ın: 'Haremeyn ehlinin geçmişte ve günümüzde Kur'an'ı ve hükümleri en iyi bilenler olduğu gizli değildir' sözüne gelince; bu da men'e (itiraza) açıktır ve bunu ispatlamak, kuru gürültüden ürkmeyen kimselere gizli kalmayacağı üzere pek çok zahmeti gerektirir. İkincisi; Allah Teâlâ'nın: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ } buyruğu ile istidlal etmeyi, { يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً } [el-İnfitâr: 19] ayeti zedelemektedir. Zira O -sübhânehu- gün ile kıyamet gününü kastetmiştir ki o da din günüdür; mâlikliğin başkasından nefyedilmesi ise O'nun için ispat edilmesini gerektirir; çünkü siyak Allah Teâlâ'nın azametini beyan içindir. Ayetin sonundaki 'emr' kelimesi ise çokça emir manasında kullanılsa da emirlerin değil, işlerin tekilidir.