Binûn

Fâtiha Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

«وأما ثالثا» فلأن ما في الناس مغاير لما هنا لأن مالك الناس لو كان هناك كما قرىء به شذوذا يتكرر مع رب الناس وأما هنا فلا تكرار لاختلاف المقام «وأما رابعا» فلأن ما ادعاه من أن الملك بضم الميم يعم والملك بالكسر يخص خلاف الظاهر والظاهر أن بين المالك والملك عموما وخصوصا من وجه لغة عرفا فيوسف الصديق ﵇ بناء على أنه مالك رقاب المصريين في القحط بمقتضى شرعهم ملك ومالك والتاجر مالك غير ملك والسلطان على بلد لا ملك له فيها ملك غير مالك. وأما خامسا فبأن التكرار الذي زعمه صاحب الكشف قد كشف أمره على أنه مشترك الإلزام إذ الجوهري ذكر أن الرب كان يطلق على الملك.

«Üçüncüsüne gelince:» Nâs Suresi'ndeki durum buradakinden farklıdır; çünkü şaz bir kıraatle okunduğu üzere orada { مَالِكِ النَّاسِ } denseydi { رَبِّ النَّاسِ } ile tekrar edilmiş olurdu. Buraya gelince, makamın farklılığı sebebiyle bir tekrar söz konusu değildir. «Dördüncüsüne gelince:» Mim harfinin dammesi ile olan mülk lafzının umum, kesresi ile olan milk lafzının ise husus ifade ettiği iddiası zahire aykırıdır. Zahir olan ise mâlik ile melik arasında lügat ve örf bakımından 'umum ve husus min vech' ilişkisinin bulunmasıdır. Nitekim Sıddîk Yusuf -aleyhisselâm-, kıtlık zamanında şeriatları gereği Mısırlıların canlarına sahip olması yönüyle hem melik hem de mâlik idi. Bir tüccar ise mâliktir fakat melik değildir. İçinde hiçbir mülkü (şahsi malı) bulunmayan bir memleketin sultanı da meliktir fakat mâlik değildir. Beşincisine gelince: El-Keşşâf sahibinin iddia ettiği tekrarın mahiyeti ortaya çıkarılmıştır; üstelik bu her iki tarafı da bağlayan müşterek bir durumdur, zira Cevherî, 'Rabb' kelimesinin 'Melik' anlamında da kullanıldığını zikretmiştir.

«وأما سادسها» فلأن الدليل الأخير الذي ساقه لك أن تقلبه بأنه تعالى وصف ذاته بالمالكية دون الملكية وأيضا إضافة المالك إلى الملك تدل على أن المالك أبلغ من الملك لأن الملك بالضم قد جعل تحت حيطة المالكية فكأنه أحد مملوكاته كذا قالوه ولهم ما كسبوا وعليهم ما اكتسبوا، وعندي لا ثمرة للخلاف والقراءتان فرسا رهان ولا فرق بين المالك والملك صفتين لله تعالى كما قاله السمين ولا التفات إلى من قال إنهما كحاذر وحذر ومتى أردت ترجيح أحد الوصفين تعارضت لدي الأدلة وسدت على الباب الآثار وانقلب إليّ بصر البصيرة خاسئا وهو حسير إلا أني أقرأ كالكسائي مالك لأحظى بزيادة عشر حسنات ولأن فيه إشارة واضحة إلى الفضل الكبير والرحمة الواسعة والطمع بالمالك من حيث إنه مالك فوق الطمع بالملك من حيث إنه ملك فأقصى ما يرجى من الملك أن ينجو الإنسان منه رأسا برأس ومن المالك يرجى ما هو فوق ذلك فالقراءة به أرفق بالمذنبين مثلي وأنسب بما قبله وإضافته إلى يوم الدين بهذا المعنى ليكسر حرارته فإن سماع يوم الدين يقلقل أفئدة السامعين ويشبه ذلك من وجه قوله تعالى: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التوبة: ٤٣] والمدار على الرحمة لا سيما والأمر جدير والترغيب فيه أرغب على أنه لا يخلو الحال عن ترهيب وكأني بك تعارض هذه النكت وما عليّ فهذا الذي دعاني إليه حسن الظن «واليوم» في العرف عبارة عما بين طلوع الشمس وغروبها من الزمان وفي الشرع عند أهل السنة ما عدا الأعمش عبارة عما بين طلوع الفجر الثاني وغروب الشمس ويطلق على مطلق الوقت ويوم القيامة حقيقة شرعية في معناه المعروف وتركيبه غريب إذ فاء الكلمة فيه ياء وعينها واو ولم يأت من ذلك كما في البحر المحيط إلا يوم وتصاريفه «والدين» الجزاء ومنه

«Altıncısına gelince:» Zikrettiği son delili, Allah Teâlâ'nın yüce zatını mülkiyet ile değil mâlikiyet ile nitelediği şeklinde tersine çevirmen mümkündür. Ayrıca mâlikin mülke izafesi, mâlik lafzının melik lafzından daha beliğ olduğuna delalet eder; çünkü dammeli mülk, mâlikliğin tasarrufu altına konulmuştur, dolayısıyla sanki O'nun memlüklerinden (sahiplendiklerinden) biridir. Âlimler böyle demişlerdir; onların kazandığı kendilerine, hak ettikleri de aleyhlerinedir. Bana göre bu ihtilafın bir semeresi yoktur ve iki kıraat yarışan iki at gibidir. Semîn'in de dediği gibi, Allah Teâlâ'nın iki sıfatı olarak mâlik ile melik arasında bir fark yoktur. Bunların 'hâzir' ve 'hazir' (sakınan) kelimeleri gibi olduğunu söyleyen kimseye de itibar edilmez. Bu iki vasıftan birini tercih etmek istediğimde deliller bende çatışır, rivayetler yüzüme kapıları kapatır ve basiret gözüm hor hakir ve bitkin bir halde bana geri döner. Ne var ki ben, fazladan on sevap kazanmak için Kisâî gibi 'Mâlik' diye okurum; çünkü bunda büyük bir lütfa ve geniş bir rahmete açık bir işaret vardır. Mâlik olandan mâlik olması hasebiyle ümit edilen şey, melik olandan melik olması hasebiyle ümit edilen şeyden üstündür. Zira melikten umulacak en son şey, insanın onun [cezasından] başa baş (zararsız) kurtulmasıdır; mâlikten ise bundan daha fazlası umulur. Dolayısıyla bu kıraatle okumak benim gibi günahkârlara daha lütufkârdır ve öncesine de daha uygundur. Bu anlamıyla 'din günü'ne izafe edilmesi ise onun hararetini (şiddetini) kırmak içindir; zira 'din günü'nü işitmek dinleyenlerin yüreklerini titretir. Bu durum bir yönüyle Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna benzer: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [et-Tevbe: 43] “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?” Asıl dayanak rahmettir; hele ki durum buna pek layık ve bu yönde teşvik daha caziptir; bununla birlikte durum korkutmaktan da büsbütün hâli değildir. Sanki senin bu ince nüanslara itiraz ettiğini görür gibiyim; bana ne gam, beni buna sevk eden hüsnüzandır. 'Yevm' (gün), örfte zaman olarak güneşin doğuşu ile batışı arasındaki süreden ibarettir. Şeriatta ise A'meş dışındaki Ehl-i Sünnet'e göre ikinci fecrin doğuşu ile güneşin batışı arasındaki süreden ibarettir ve mutlak vakit için de kullanılır. Kıyamet günü ise bilinen anlamında şer'î bir hakikattir. Kelime yapısı gariptir; zira fa'ul-fiili (ilk harfi) yâ, aynul-fiili (orta harfi) ise vâv'dır. El-Bahru'l-Muhît'te belirtildiği üzere bu yapıdan türeyen sadece 'yevm' kelimesi ve onun çekimleridir. 'Dîn' ise karşılık (ceza) demektir. Nitekim şu rivayet de bu kabildendir:

الحديث المرسل عن أبي قلابة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم البر لا يبلى والإثم لا ينسى والديان لا يموت فكن كما شئت كما تدين تدان»

Ebû Kılâbe -radıyallâhu teâlâ anh-'dan mürsel olarak rivayet edilen hadis şöyledir: “Resûlullah -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- buyurdu ki: «İyilik eskimez, günah unutulmaz, Deyyân (herkesin karşılığını veren Allah) ölmez. Dilediğin gibi ol; nasıl yaşarsan öyle karşılık görürsün (kemâ tedînu tüdân).»”

وقيل فرق بينهما فإن الدين ما كان بقدر فعل المجازي والجزاء أعم. وقيل الدين اسم للجزاء المحبوب المقدر بقدر ما يقتضيه الحساب إذا كان ممن معه وقع الأمر المجزي به فلا يقال لمن جازى عن

İkisi arasında fark olduğu da söylenmiştir; nitekim 'dîn', karşılık görenin fiili miktarınca olan şeydir; 'cezâ' ise daha geneldir. Şöyle de denilmiştir: 'Dîn', karşılık verilen işi bizzat işleyen kimseye uygulandığında, hesabın gerektirdiği miktarda takdir edilmiş sevilen karşılığın adıdır. Dolayısıyla başkası adına karşılık veren veya

غيره أو أعطى كثيرا في مقابلة قليل دين ويقال جزاء والأرجح عندي أن الدين والجزاء بمعنى فيوم الدين هو يوم الجزاء ويؤيده قوله تعالى: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [غافر: ١٧] والْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الجاثية:

aza karşılık çok veren kimsenin yaptığına 'dîn' denmez, 'cezâ' denir. Bana göre racih olan görüş, 'dîn' ile 'cezâ'nın aynı manada olduğudur. Dolayısıyla 'yevmi'd-dîn', ceza (karşılık) günüdür. Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da bunu desteklemektedir: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } [el-Mü'min: 17] “Bugün herkese kazandığının karşılığı verilir.” ve { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [el-Câsiye: 28]

٢٨] وإضافة مالك إلى يوم على التوسع وقد قال النحاة الظرف إما متصرف وهو الذي لا يلزم الظرفية أو غير متصرف وهو مقابله والأول كيوم وليلة فلك أن تتوسع فيهما بأن ترفع أو تجر أو تنصب من غير أن تقدر فيه معنى «في» فيجري مجرى المفعول للتساوي في عدم التقدير فإذا قلت سرت اليوم كان منصوبا انتصاب «زيد» في ضربت زيدا ويجري سرت مجرى ضربت في التعدي مجازا لأن السير لا يؤثر في اليوم تأثير الضرب في زيد ولا يخرج بذلك عن معنى الظرفية ولذا يتعدى إليه الفعل اللازم ولا يظهر في الاسم الظاهر وإنما يظهر في الضمير كقوله:

“Bugün, yapmış olduğunuz şeylerin karşılığını alacaksınız.” 'Mâlik' kelimesinin 'yevm' kelimesine izafesi tevessu' (genişletme/mecaz) yoluyladır. Nahivciler şöyle demiştir: Zarf ya mutasarrıftır -ki zarfiyetle sınırlı kalmayan zarftır- ya da gayr-i mutasarrıftır -ki bunun zıddıdır-. Birincisi 'yevm' ve 'leyle' gibidir; bunlarda 'fî' manasını takdir etmeksizin merfu, mecrur veya mansub kılarak tasarrufta bulunabilirsin; böylece takdirin bulunmayışındaki eşitlikten ötürü meful hükmünü alır. Nitekim 'sirtü'l-yevme' (gündüz yürüdüm) dediğinde, 'darabtü Zeyden' cümlesindeki 'Zeyd' gibi mansub olur ve 'sirtü' fiili mecazi olarak geçişlilikte 'darabtü' gibi cereyan eder; çünkü yürümenin gün üzerindeki etkisi, vurmanın Zeyd üzerindeki etkisi gibi değildir ve kelime bununla zarfiyet manasından çıkmaz. Bu sebeple lâzım (geçişsiz) fiil ona müteaddi olur. Bu durum açık isimde görünmez, sadece şu beyitte olduğu gibi zamirde açığa çıkar:

ويوما شهدناه سليما وعامرا ... قليل سوى طعن النهار نوافله

Ve bir güne şahitlik ettik ki Selîm ve Âmir kabileleri vardı... Gündüzün mızrak darbelerinden başka ganimetleri azdı.

وإذا توسع في الظرف فإن كان فعله غير متعد تعدى وإن كان متعديا إلى واحد تعدى إلى اثنين وإن كان متعديا إلى اثنين تعدى إلى ثلاثة وهو قليل ومنعه البعض وإن كان متعديا إلى ثلاثة لم يتعد إلى رابع في المشهور إذ لا نظير له.

Zarfta genişletme (tevessu') yapıldığında; şayet fiili geçişsiz ise bir mefule geçişli olur, bir mefule geçişli ise iki mefule geçişli olur, iki mefule geçişli ise üç mefule geçişli olur ki bu nadirdir ve bazısı bunu caiz görmemiştir; üç mefule geçişli ise meşhur görüşe göre dördüncüye geçişli olmaz, zira bunun bir benzeri yoktur.

وحكى ابن السراج جوازه والتوسع هذا تجوّز حكمي في النسبة الظرفية الواقعة بعد نسبة المفعول به الحقيقي فالمتعدي قبله باق على حاله حتى إذا لم يذكر مفعوله قدر أو نزل منزلة اللازم والجمع بين الحقيقة والمجاز في المجاز الحكمي ليس محل الخلاف ولذا قال الرضي: اتفقوا على أن معنى الظرف متوسعا فيه وغير متوسع فيه سواء والمعنى مالك الأمر كله في يوم الدين وهذا ثابت له سبحانه أولا وأبدا لأنه إما من الصفات الذاتية المتفق على ثبوتها له سبحانه كذلك أو من الصفات الفعلية وهي عند الماتريدية مثلها بل قال الزركشي من الأشاعرة في إطلاق الخالق والرازق ونحوهما في حقه تعالى قبل وجود الخلق والرزق حقيقة وإن قلنا بحدوث صفات الأفعال أو المعنى ملك الأمور يوم الدين على حد وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ [الأعراف: ٤٤] ففي الآية استعارة تبعية كما يفهمه كلام العلامة البيضاوي في تفسيره وعلى التقديرين يصح وقوعه صفة للمعرفة لأن الإضافة حينئذ حقيقية ولا ينافي ذلك التوسع في الظرف لأنه مفعول من حيث المعنى لا من حيث الإعراب أي يتعلق المالك به تعلق المملوكية حتى لو كانت شرائط العمل حاصلة عمل فيه كما قاله الشريف وفيه تأمل والأولى باستمرار الاعتبار اعتبار الاستمرار والمستمر يصح أن تكون إضافته معنوية كما يصح أن لا تكون كذلك والتعيين مفوض للمقام وذلك لاشتماله على الأزمنة الثلاث ولا يرد أن يوم الدين وما فيه ليس مستمرا في جميع الأزمنة فكيف يتصور كونه تعالى مالكا على الاستمرار لأنا نقول ليس عند ربك صباح ولا مساء وهو سبحانه ليس بزماني والأزل والأبد عنده نقطة واحدة والفرق بينهما بالاعتبار والتعبيرات المختلفة في كلامه عز شأنه بالنظر إلى حال المخاطب فالاستمرار بالنظر إليه تعالى متحقق بلا شبهة ومن هنا يستنبط جواب للسؤال المشهور بأن المالك لا يكون مالكا للشيء إلا إذا كان موجودا ويوم الدين غير موجود الآن، وأجاب غير واحد بأن يوم الدين لما كان محققا جعل كالقائم في الحال وأيضا من مات فقد قامت قيامته فكأن القيامة حاصلة في الحال فزال السؤال، ولا يخفى أن السؤال باق على مذهب بعض المتكلمين القائلين بأن الزمان معدوم إذ يقال بعد

İbnü’s-Serrâc bunun caiz olduğunu nakletmiştir. Bu genişletme (tevessu'), hakiki mef'ûlün bih nisbetinden sonra vaki olan zarfiyet nisbetinde hükmî bir mecazdır. Dolayısıyla bundan önceki geçişli fiil kendi halinde kalır; hatta şayet mefulü zikredilmemişse ya takdir edilir veya geçişsiz menzilesine indirilir. Hükmî mecazda hakikat ile mecazın cem edilmesi ise ihtilaf konusu değildir. Bundan dolayı er-Radî şöyle demiştir: 'Zarfın, içinde genişletme yapılmış olanı ile genişletme yapılmamış olanının anlamının eşit olduğu hususunda icma etmişlerdir.' Mana: 'Din gününde bütün işlerin mâliki' demektir. Bu ise ezelde ve ebedde Yüce Allah için sabittir; zira bu ya Yüce Allah hakkında bu şekilde sabit olduğu ittifakla kabul edilen zatî sıfatlardandır ya da fiilî sıfatlardandır ki bunlar Mâtürîdîlere göre aynı şekilde [zatî sıfatlar gibi ezeli ve ebedîdir]. Hatta Eş'arîlerden ez-Zerkeşî, fiilî sıfatların hâdis olduğunu söylesek bile, yaratma ve rızkın varlığından önce Allah Teâlâ hakkında Hâlık ve Râzık gibi isimlerin ıtlak edilmesinin hakikat olduğunu söylemiştir. Ya da mana, { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslendi” [el-A‘râf: 44] ayetinde olduğu gibi 'Din gününde işlere mâlik olandır' demektir. Dolayısıyla ayette, Allâme el-Beyzâvî'nin tefsirindeki sözünden anlaşıldığı üzere تبعية (tebeî) bir istiâre vardır. Her iki takdire göre de onun marifeye sıfat olması sahihtir; çünkü bu durumda tamlama hakikidir. Bu durum zarftaki genişletmeye de aykırı değildir; çünkü o, irap bakımından değil anlam bakımından mef'ûldür. Yani es-Seyyid eş-Şerîf'in dediği gibi 'mâlik' lafzı ona memlûkiyet taalluku ile taalluk eder; hatta amel etme şartları mevcut olsaydı onda amel ederdi; ancak bu görüşte düşünülmesi gereken bir yön vardır. İtibarı sürdürmekten daha evla olanı, istimrarı (sürekliliği) dikkate almaktır. Müstemir (sürekli) olanın izafetinin manevi olması sahih olduğu gibi böyle olmaması da sahihtir; tayin ise makama bırakılmıştır. Bu da onun üç zamanı birden içermesinden dolayıdır. 'Din günü ve onun içindekiler bütün zamanlarda sürekli değildir, o halde Allah Teâlâ’nın sürekli bir biçimde mâlik olması nasıl tasavvur edilir?' şeklinde bir itiraz da vârid olmaz. Zira biz deriz ki: Rabbinin katında sabah ve akşam yoktur; O Yüce Zat zamana bağlı değildir; ezel ve ebed O'nun katında tek bir noktadır. Aralarındaki fark ise itibara göredir. Şanı Yüce olan Allah'ın kelamındaki farklı ifadeler muhatabın durumuna göredir; dolayısıyla O Yüce Zat açısından süreklilik şüphesiz gerçekleşmiştir. Buradan, 'Bir mâlik bir şeye ancak o şey mevcut olduğu zaman mâlik olur, oysa din günü şu anda mevcut değildir' şeklindeki meşhur soruya bir cevap çıkarılır. Pek çok âlim buna, din günü vukuu kesin olduğu için hâlihazırda mevcut gibi kılındığı şeklinde cevap vermiştir. Ayrıca 'Kim ölürse onun kıyameti kopmuştur'; dolayısıyla kıyamet sanki hâlihazırda vaki olmuş gibidir, böylece soru ortadan kalkmış olur. Şu da gizli değildir ki bu soru, zamanın madum olduğunu söyleyen bazı kelamcıların mezhebine göre hâlâ bakidir; zira şöyle denilebilir:

إن تملك المعدوم محال إلا أن يقال يجعل الكلام كناية عن كونه مالكا للأمر كله لأن تملك الزمان كتملك المكان يستلزم تملك جميع ما فيه ولا يلزم في الكناية إمكان المعنى الحقيقي والاستلزام بمعنى الانتقال في الجملة لا بمعنى عدم الانفكاك فلا يرد المنع وأنت إذا قرأت ملك تسلم من هذا القيل والقال إن جعلته صفة مشبهة أو ألحقته بأسماء الأجناس الجامدة كسلطان وأما إذا جعلته صيغة مبالغة كحذر- وهو ملحق باسم الفاعل- فيرد عليك ما ورد علينا وأنا من فضل الله تعالى لا تحركني العواصف بل ذلك يزيدني في المالك حبا، وإنما قال مالك يوم الدين ولم يقل يوم القيامة مراعاة للفاصلة وترجيحا للعموم فإن الدين بمعنى الجزاء يشمل جميع أحوال القيامة من ابتداء النشور إل السرمد الدائم بل يكاد يتناول النشأة الأولى بأسرها على أن يوم القيامة لا يفهم منه الجزاء مثل يوم الدين ولا يخلو اعتباره عن لطف، وأيضا للدين معان شاع (١) استعماله فيها كالطاعة والشريعة فتذهب نفس السامع إلى كل مذهب سائغ وقد قال بكل من هذين المعنيين بعض والمعنى حينئذ على تقدير مضاف فعلى الأول يوم الجزاء الكائن للدين وعلى الثاني يوم الجزاء الثابت في الدين وإذا أريد بالطاعة في الأول الانقياد المطلق لظهوره ذلك اليوم ظاهرا وباطنا وجعل إضافة يوم للدين في الثاني لما بينهما من الملابسة باعتبار الجزاء لم يحتج إلى تقدير، وتخصيص اليوم بالإضافة مع أنه تعالى مالك وملك جميع الأشياء في كل الأوقات والأيام إما للتعظيم وأما لأن الملك والملك الحاصلين في الدنيا لبعض الناس بحسب الظاهر يزولان وينسلخ الخلق عنهما انسلاخا ظاهرا في الآخرة وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً [مريم:

Madum olanın mülk edinilmesi imkânsızdır; meğerki sözün, bütün işlerin mâliki olmasından kinaye kılındığı söylensin. Çünkü mekâna mâlik olmak gibi zamana mâlik olmak da onun içindeki her şeye mâlik olmayı gerektirir; kinayede ise hakiki mananın imkânı şart değildir ve buradaki gereklilik mutlak intikal manasındadır, birbirinden ayrılmazlık manasında değildir; dolayısıyla itiraz vârid olmaz. Sen 'melik' diye okuduğunda, onu sıfat-ı müşebbehe kılarsan yahut 'sultan' gibi camid cins isimlerine dahil edersen bu dedikodulardan kurtulursun. Fakat onu 'hazir' gibi -ki ism-i faile mülhaktır- mübalağa sîgası kılarsan, bize yöneltilen itirazlar sana da yönelir. Ben ise Allah Teâlâ'nın lütfuyla fırtınalardan sarsılmam; bilakis bu durum benim Mâlik'e olan sevgimi artırır. Ayette 'yevmi'l-kıyâme' denilmeyip 'mâliki yevmi'd-dîn' denilmesi, fasılaya riayet etmek ve umumiyeti tercih etmek içindir. Zira karşılık manasındaki 'dîn', yeniden dirilişin başlangıcından sonsuz ebediyete kadar kıyametin bütün hallerini kapsar; hatta neredeyse ilk yaratılışın tamamını içine alır. Üstelik 'yevmi'l-kıyâme' terkibinden, 'yevmi'd-dîn' terkibindeki gibi karşılık manası anlaşılmaz ve bunu dikkate almak da bir letafetten uzak değildir. Ayrıca 'dîn' kelimesinin itaat ve şeriat gibi yaygın kullanılan manaları da vardır(1); böylece dinleyenin zihni caiz olan her manaya yönelebilir. Bu iki mananın her birini söyleyenler olmuştur. Bu durumda mana, bir muzâfın takdiriyle olur: Birincisine göre, dine ait olan ceza günü; ikincisine göre ise dinde sabit olan ceza günü demektir. Şayet birincisinde itaatten maksat, o gün zahiren ve bâtınen ortaya çıkması hasebiyle mutlak boyun eğiş olursa ve ikincisinde günün dine izafesi, ceza yönüyle aralarındaki münasebetten ötürü kabul edilirse takdire gerek kalmaz. Allah Teâlâ her vakit ve günde her şeyin Mâliki ve Meliki olduğu halde günün izafetle tahsis edilmesi, ya tazim içindir ya da dünyada bazı insanlar için zahiren hâsıl olan mülk ve melikliğin ahirette yok olması ve mahlûkatın bunlardan apaçık bir şekilde sıyrılması sebebiyledir: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } [Meryem: 95]

٩٥] وينفرد سبحانه في ذلك اليوم بهما انفرادا لا خفاء فيه ولذلك قال سبحانه يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الانفطار: ١٩] ولِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غافر: ١٦] وأيضا هنالك يجتمع الأولون والآخرون ويقوم الروح والملائكة صفا وتجتمع العبيد في صعيد واحد وتظهر صفة الجمال والجلال أتم ظهور فتعلم صفة المالكية والملكية للمجموع في آن واحد فوق ما علمت لكل فرد فرد أو جمع جمع على توالي الأزمان وإنما ختم سبحانه هذه الأوصاف بهذا الوصف إشارة إلى الإعادة كما افتتح بما يشير إلى الإبداء وفي إجرائها عليه تعالى تعليل لإثبات ما سبق وتمهيد لما لحق وفيه إيماء إلى أن الحمد ليس مجرد الحمد لله بل مع العلم بصفات الكمال ونعوت الجلال وهذه أمهاتها ولم تك تصلح إلا له ولم يك يصلح إلا لها وقد يقال في إجراء هذه الأوصاف بعد ذكر اسم الذات الجامع لصفات الكمال إشارة إلى أن الذي يحمده الناس ويعظمونه إنما يكون حمده وتعظيمه لأحد أمور أربعة: إما لكونه كاملا في ذاته وصفاته وإن لم يكن منه إحسان إليهم، وإما لكونه محسنا إليهم ومتفضلا عليهم، وإما لأنهم يرجون لطفه وإحسانه في الاستقبال، وإما لأنهم يخافون من كمال قدرته فهذه هي الجهات الموجبة للحمد والتعظيم فكأنه سبحانه يقول يا عبادي إن كنتم تحمدون وتعظمون للكمال الذاتي والصفاتي فاحمدوني فإني أنا الله وإن كان للإحسان والتربية والانعام فإني أنا رب العالمين وإن كان للرجاء والطمع في المستقبل فإني أنا الرحمن الرحيم وإن كان للخوف فإني أنا مالك يوم الدين. ومن الناس من استدل كما قال الإمام على وجوب الشكر عقلا قبل مجيء الشرع بأنه تعالى أثبت الحمد هنا لذاته ووصفه بكونه ربا للعالمين رحمانا رحيما بهم مالكا لعاقبة أمورهم في القيامة، وترتب الحكم على الوصف المناسب يدل على كون الحكم معللا به فدل ذلك على ثبوت الحمد له قبل الشرع وبعده وهو على ما فيه دليل عليه لا له لأنه بيان من الله تعالى لا يجابه فهو سمعي لا عقلي فالمستدل به كناطح صخرة، هذا وفي ذكر هذه الأسماء الخمسة أيضا لطائف فالإنسان بدن ونفس شيطانية ونفس سبعية ونفس بهيمية

ve O Sübhânehu o günde bu ikisinde hiçbir kapalılık kalmayacak şekilde tek kalır. Bundan dolayı O Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } [el-İnfitâr: 19] “O gün hiç kimse bir başkası için hiçbir şeye güç yetiremez ve o gün emir/hüküm bütünüyle Allah'ındır.” ve { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } [Gâfir: 16] “Bugün mülk kimindir? Tek ve mutlak kahredici olan Allah'ındır.” Ayrıca orada öncekiler ve sonrakiler toplanır, Rûh ve melekler saf saf durur, bütün kullar tek bir düzlükte bir araya gelir ve cemâl ile celâl sıfatı en mükemmel şekilde açığa çıkar; böylece bütün zamanlar boyunca tek tek her fert veya topluluk için bildiğinin fevkinde, tek bir anda bütün varlıklar için mâliklik ve meliklik sıfatı bilinmiş olur. O Sübhânehu'nun bu vasıfları söz konusu vasıfla sona erdirmesi, var edişi başlatmaya (ibdâ') işaret edenle başlaması gibi, yeniden diriltişe (iâde) işaret etmek içindir. Bu vasıfların O Teâlâ'ya bağlanmasında geçmiş olanın ispatı için bir gerekçelendirme (ta'lîl) ve sonrakine de bir zemin hazırlama vardır. Bunda, hamdin yalnızca 'elhamdülillâh' demekten ibaret olmayıp ancak kemâl sıfatlarını ve celâl niteliklerini bilmekle beraber olacağına bir ima bulunmaktadır. Bu [sayılanlar] ise o sıfatların asıllarıdır; bunlar O'ndan başkasına yaraşmaz, O da bunlardan başkasına yaraşmaz. Kemâl sıfatlarını kendisinde toplayan zât isminin zikrinden sonra bu vasıfların sıralanmasında şöyle bir işaret bulunduğu da söylenebilir: İnsanların övdüğü ve yücelttiği bir kimsenin övülmesi ve yüceltilmesi ancak dört şeyden biri sebebiyle olur: Ya kendilerine bir iyiliği olmasa bile bizzat zâtında ve sıfatlarında kâmil olduğu için; ya onlara iyilikte ve lütufta bulunduğu için; ya gelecekte onun lütuf ve ihsanını umdukları için; yahut da onun sonsuz kudretinden korktukları içindir. İşte hamd ve ta'zîmi gerektiren yönler bunlardır. Sanki O Sübhânehu şöyle buyurmaktadır: 'Ey kullarım! Şayet zâtî ve sıfâtî kemâlden dolayı hamd edip yüceltiyorsanız Bana hamd ediniz, çünkü Ben Allah'ım. Eğer ihsan, terbiye ve nimet verme sebebiyle ise şüphesiz Ben Âlemlerin Rabbi'yim. Geleceğe dair ümit ve arzu sebebiyle ise şüphesiz Ben Rahmân ve Rahîm'im. Şayet korkudan ötürü ise şüphesiz Ben din gününün mâlikiyim.' İmam [Fahreddîn er-Râzî]'nin naklettiğine göre, insanların bir kısmı şeriat gelmeden önce şükrün aklen vacip olduğuna şununla delil getirmişlerdir: O Teâlâ burada hamdi Zâtı için sabit kılmış ve Kendisini âlemlerin Rabbi, onlara karşı Rahmân ve Rahîm, kıyamette işlerinin akıbetinin mâliki olmakla nitelemiştir; hükmün uygun bir vasfa bağlanması ise hükmün onunla illetlendirildiğini gösterir. Bu durum, hamdin şeriat öncesinde ve sonrasında O'na sabit olduğunu gösterir. Oysa bu [istidlal] ihtiva ettiği husus bakımından onun aleyhine bir delildir, lehine değildir; zira bu, Allah Teâlâ'nın vücûbiyetini gerektirmeyen bir beyanıdır; dolayısıyla naklîdir (sem'î), aklî değildir. Bununla delil getiren kimse kayaya toslayan gibidir. Bununla birlikte bu beş ismin zikredilmesinde başka latif incelikler de vardır: İnsan bir beden, şeytânî bir nefis, yırtıcı bir nefis, behîmî (hayvânî) bir nefis

وجوهر ملكي عقلي فالتجلي باسمه تعالى الله للجوهر الملكي أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرعد: ٢٨] وباسم الرب للنفس الشيطانية رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ [المؤمنون: ٩٧] وباسم الرحمن للنفس السبعية بناء على أنه مركب من لطف وقهر الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ [الفرقان: ٢٦] وباسم الرحيم للنفس البهيمية أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ [المائدة: ٥] وبمالك يوم الدين للبدن الكثيف سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ [الرحمن: ٣١] .

ve melekî akli bir cevherden ibarettir. O Teâlâ'nın 'Allah' ismiyle tecellisi melekî cevher içindir: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [er-Ra'd: 28] “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur.” 'Rabb' ismiyle tecellisi şeytânî nefis içindir: { رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } [el-Mü'minûn: 97] “Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından Sana sığınırım.” 'Rahmân' ismiyle tecellisi -lütuf ve kahrın birleşimi olduğu esasına binaen- yırtıcı nefis içindir: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } [el-Furkân: 26] “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır.” 'Rahîm' ismiyle tecellisi behîmî nefis içindir: { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } [el-Mâide: 5] “Size temiz ve hoş şeyler helal kılındı.” 'Mâliki yevmi'd-dîn' ismiyle tecellisi ise kesif beden içindir: { سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ } [er-Rahmân: 31] “Ey iki ağırlık (insanlar ve cinler)! Yakında sizin hesabınızı göreceğiz.”

وآثار هذا التجلي طاعة الأبدان بالعبادة وطاعة النفس الشيطانية بطلب الاستعانة والسبعية بطلب الهداية والبهيمية بطلب الاستقامة، وتواضعت الروح القدسية فعرضت لطلب إيصالها إلى الأرواح العالية المطهرة وأيضا دعائم الإسلام خمس فالشهادة من أنوار تجلي الله والصلاة من أنوار تجلي الرب وإيتاء الزكاة من أنوار تجلي الرحمن وصيام رمضان من أنوار تجلي الرحيم والحج من أنوار تجلي مالك يوم الدين وكأنه لهذا طلبت الفاتحة في الصلاة التي هي العماد ولما بلغ الثناء الغاية القصوى قال سبحانه إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ايا في المشهور ضمير نصب منفصل واللواحق حروف زيدت لبيان الحال، وقيل أسماء أضيف هو إليها، وقيل الضمير هي تلك اللواحق وايا عامة، وقيل الضمير هو المجموع، وقيل ايا مظهر مبهم مضاف إلى اللواحق وزعم أبو عبيدة اشتقاقه وهو جهل عجيب والبحث مستوفى في علم النحو، وقد جاء وياك بقلب الهمزة واوا ولا أدري أهو عن القراء أم عن العرب وقرأ عمرو بن فائدة عن أبيّ إياك بكسر الهمزة وتخفيف الياء وعلي وأبو الفضل الرقاشي أياك بفتح الهمزة والتشديد وأبو السوار الغنوي هياك بابدال الهمزة مكسورة ومفتوحة هاء والجمهور إياك بالكسر والتشديد، والعبادة أعلى مراتب الخضوع ولا يجوز شرعا ولا عقلا فعلها إلا لله تعالى لأنه المستحق لذلك لكونه موليا لأعظم النعم من الحياة والوجود وتوابعهما ولذلك يحرم السجود لغيره سبحانه لأن وضع أشرف الأعضاء على أهون الأشياء هو التراب وموطىء الأقدام والنعال غاية الخضوع وقيل: لا تستعمل إلا في الخضوع له سبحانه وما ورد من نحو قوله تعالى إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الأنبياء:

Bu tecellinin eserleri; bedenlerin ibadetle itaati, şeytânî nefsin istiane (yardım dileme) talebiyle itaati, yırtıcı nefsin hidayet talebiyle itaati ve behîmî nefsin istikamet talebiyle itaatidir. Kudsî ruh ise tevazu göstermiş ve yüce, tertemiz ruhlara ulaştırılma talebini arz etmiştir. Ayrıca İslam'ın rükünleri beştir: Şehadet Allah tecellisinin nurlarından, namaz Rabb tecellisinin nurlarından, zekât vermek Rahmân tecellisinin nurlarından, Ramazan orucu Rahîm tecellisinin nurlarından ve hac Mâliki yevmi'd-dîn tecellisinin nurlarındandır. Sanki bu sebepledir ki [dinin] direği olan namazda Fâtiha talep edilmiştir. Övgü en son gayesine ulaştığında O -sübhânehu- şöyle buyurdu: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana ibadet eder ve yalnız Senden yardım dileriz.” Meşhur görüşe göre 'iyyâ', munfasıl mansub zamirdir; bitişen harfler ise hali açıklamak için ziyade kılınmış harflerdir. Şöyle de denilmiştir: Bunlar 'iyyâ'nın kendisine izafe edildiği isimlerdir; zamirin o bitişen harfler olduğu ve 'iyyâ'nın ise umumi olduğu söylenmiştir; zamirin ikisinin toplamı olduğu da söylenmiştir; 'iyyâ'nın bitişenlere izafe edilen müphem bir açık isim olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise onun türemiş olduğunu iddia etmiştir ki bu şaşılacak bir cehalettir; bu konudaki inceleme nahiv ilminde eksiksiz yapılmıştır. Hemzenin vâv'a dönüştürülmesiyle 've yyâke' şeklinde de gelmiştir; ancak bu kurrâdan mıdır yoksa Araplardan mıdır bilmiyorum. Amr b. Fâide, Übeyy'den hemzenin kesresi ve yâ'nın şeddesiz haliyle 'iyâke' şeklinde okumuştur. Ali ve Ebu'l-Fadl er-Rakâşî, hemzenin fethası ve şedde ile 'eyyâke' okumuştur. Ebu's-Sevvâr el-Ganevî, hemzeyi meksûr ve meftûh olarak he'ye çevirip 'heyâke' okumuştur. Cumhur ise kesre ve şedde ile 'iyyâke' şeklinde okumuştur. İbadet, boyun eğişin en üst mertebesidir; şer'an ve aklen onu Allah Teâlâ'dan başkasına yapmak caiz değildir; çünkü hayat, varlık ve bunların gereksinimleri gibi en büyük nimetleri bahşeden olması hasebiyle buna layık olan yalnızca O'dur. Bu sebeple O'ndan -sübhânehu- başkasına secde etmek haram kılınmıştır; zira en şerefli uzvun en değersiz şey olan toprağa, ayak ve pabuçların basıldığı yere konulması, boyun eğişin son noktasıdır. Şöyle de denilmiştir: İbadet kelimesi ancak O'na -sübhânehu- boyun eğmek hakkında kullanılır; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi gelen ayetler ise: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [el-Enbiyâ: 98]

٩٨] وارد على زعمهم تعريضا لهم ونداء على غباوتهم وتستعمل بمعنى الطاعة ومنه أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ وبمعنى الدعاء منه إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي [غافر: ٦٠] وبمعنى التوحيد ومنه وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] وكلها متقاربة المعنى وذكر بعض المحققين أن لها ثلاث درجات (١) لأنه إما أن يعبد الله تعالى رغبة في ثوابه أو رهبة من عقابه ويختص باسم الزاهد حيث يعرض عن متابعة الدنيا وطيباتها طمعا فيما هو أدوم وأشرف وهذه مرتبة نازلة عند أهل الله تعالى وتسمى عبادة وإما أن يعبد الله تعالى تشرفا بعبادته أو لقبوله لتكاليفه أو بالانتساب إليه وهذه مرتبة متوسطة وتسمى بالعبودية (٢) وإما أن يعبد الله تعالى لاستحقاقه الذاتي من غير نظر إلى نفسه بوجه من الوجوه ولا يقتضيه إلا الخضوع والذلة وهذه أعلى الدرجات وتسمى بالعبودة وإليه الإشارة بقول المصلى.

onlara bir tariz ve anlayışsızlıklarını ilan etmek üzere onların zannına göre gelmiştir. İtaat manasında da kullanılır; { أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Şeytana tapmayın” [ifadesi] bundandır. Dua manasında da kullanılır; { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } [el-Mü'min: 60] “Bana ibadet/dua etmekten büyüklenenler” [ayeti] bundandır. Tevhid manasında da kullanılır; { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [ez-Zâriyât: 56] “Cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” [ayeti] bundandır. Bunların hepsi mana bakımından birbirine yakındır. Bazı muhakkik âlimler ibadetin üç derecesi olduğunu zikretmiştir: (1) Kişi Allah Teâlâ'ya ya O'nun sevabını arzulayarak veya cezasından korkarak ibadet eder; daha kalıcı ve daha şerefli olana tamah ederek dünyanın ve onun güzelliklerinin peşinden gitmekten yüz çevirdiği için 'zâhid' ismiyle anılır; bu, ehlullah nezdinde alt bir mertebedir ve buna 'ibâdet' adı verilir. (2) Ya Allah Teâlâ'ya O'na ibadet etmekle şereflenmek, O'nun yükümlülüklerini kabul etmek yahut O'na nispet edilmek için ibadet eder; bu orta bir mertebedir ve buna 'ubûdiyyet' adı verilir. (3) Ya da Allah Teâlâ'ya hiçbir şekilde kendi nefsine bakmaksızın sırf Zâtının hak etmesi sebebiyle ibadet eder ki bunu sadece boyun eğiş ve zillet gerektirir; bu en yüksek derecedir ve buna 'ubûdet' adı verilir. Namaz kılanın şu sözüyle işaret edilen de budur:

أصلي لله تعالى فإنه لو قال أصلي لثوابه تعالى مثلا أو للتشرف بعبادته فسدت صلاته. والاستعانة طلب المعونة وياء فعله منقلبة عن واو وتمسكت الجبرية والقدرية بهذه الآية أما الجبرية فقالوا لو كان العبد مستقلا لما كان للاستعانة على الفعل فائدة، وأما القدرية فقالوا: السؤال إنما يحسن لو كان العبد متمكنا في أصل الفعل فيطلب الإعانة من الغير أما إذا لم يقدر عليه لم يكن للاستعانة فائدة، وقد أشار ناصر الملة والدين البيضاوي بيض الله تعالى وجه حجته ببيان المعونة إلى أنه لا تمسك لواحد من الفريقين في ذلك حيث قال: وهي إما ضرورية أو غيرها والضرورية ما لا يتأتى الفعل دونه

[Nitekim] 'Allah Teâlâ için namaz kılıyorum' [denir]. Şayet [kişi] meselâ 'Allah Teâlâ'nın sevabı için namaz kılıyorum' yahut 'O'na ibadetle şereflenmek için namaz kılıyorum' dese namazı fasit olur. İstiâne (yardım istemek) ise yardımı (meûnet) talep etmektir; fiilinin 'yâ' harfi 'vâv' harfinden dönüşmüştür. Cebriye ve Kaderiye bu ayete sarılmışlardır. Cebriye şöyle demiştir: 'Şayet kul [fiilinde] müstakil olsaydı, fiil üzerine yardım dilemenin bir faydası olmazdı.' Kaderiye ise şöyle demiştir: 'Talep, ancak kul fiilin aslında güç sahibi olup başkasından yardım istediği takdirde yerinde olur. Ona güç yetiremediği zaman ise yardım istemenin bir faydası olmaz.' Millet ve dinin yardımcısı el-Beydâvî -Allah Teâlâ delilinin yüzünü ak etsin- yardımın (meûnet) mahiyetini açıklayarak her iki fırkanın da bunda tutunacak bir delili olmadığına işaret etmiş ve şöyle demiştir: 'O [yardım] ya zaruridir yahut bunun dışındadır. Zaruri olan, kendisi olmaksızın fiilin meydana gelmediği şeylerdir...

كاقتدار الفاعل وتصوره وحصول آلة ومادة يفعل بها فيها وعند استجماعها يصح أن يوصف الرجل بالاستطاعة ويصح أن يكلف بالفعل وغير الضرورية تحصيل ما يتيسر به الفعل ويسهل كالراحلة في السفر للقادر على المشي أو يقرب الفاعل إلى الفعل ويحثه عليه وهذا القسم لا يتوقف عليه صحة التكليف انتهى.

...failin güç yetirmesi, [fiili] tasavvur etmesi, kendisiyle [ve] içinde fiili gerçekleştireceği alet ve maddenin bulunması gibi. Bunlar bir araya geldiğinde kişinin istitaat (güç yetirme) ile nitelenmesi ve fiille mükellef tutulması sahih olur. Zaruri olmayan [yardım] ise, yürüme gücü olan kimse için yolculuktaki binek gibi kendisiyle fiilin kolaylaştığı ve rahatladığı şeylerin temin edilmesidir yahut faili fiile yaklaştıran ve onu fiile teşvik eden şeylerdir; bu kısma teklifin sahih olması bağlı değildir' [ifadesi] sona erdi.

وحاصله أن الاستعانة طلب ما يتمكن به العبد من الفعل أو يوجب اليسر عليه وشيء منهما لا يوجب الجبر ولا القدر وعندي أن الآية إن استدل بها على شيء من بحث خلق الأفعال فليستدل بها على أن للعباد قدرا مؤثرة بإذن الله تعالى لا بالاستقلال كما عقدت عليه خنصر عقيدتي لا أنهم ليس لهم قدرة أصلا بل جميع أفعالهم كحركة المرتعش كما يقوله الجبرية إذ الضرورة تكذبه ولا أن لهم قدرة غير مؤثرة أبدا كاليد المشلولة كما هو الشائع من مذهب الأشاعرة إذ هو في المآل كقول الجبرية وأي فرق بين قدرة لا أثر لها وبين عدم القدرة بالكلية إلا بما هو كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا ولا أن لهم قدرة مستقلة بالأفعال يفعلون بها ما شاؤوا فالله تعالى يريد ما لا يفعله العبد ويفعل العبد ما لا يريده الله تعالى كما يقوله المعتزلة إذ يرد ذلك النصوص القواطع كما ستسمعه إن شاء الله تعالى، ووجه الاستدلال أن إياك نعبد مشير إلى صدور الفعل من العباد وذلك يستدعي قدرة يكون بها الإيجاد ومن لا قدرة له أو له قدرة لا مدخل لها في الإيجاد لا يقال له أوجد وصحة ذلك باعتبار الكسب كيفما فسر لا يرتضيه المنصف العاقل. وقوله وإياك نستعين يدل على نفي الاستقلال فيه وأنه بإذن الله تعالى وإعانته كما يشير إليه لا حول ولا قوة إلا بالله وهذا هو اللبن السائغ الذي يخرج من بين فرث ودم فلا جبر ولا تفويض فاحفظه وانتظر تتمته.

Bunun özeti şudur: İstiâne (yardım istemek), kulun kendisiyle fiile imkân bulduğu yahut fiilin kendisine kolaylaşmasını sağlayan şeyi talep etmektir. Bunların hiçbiri ne Cebri ne de Kaderi gerektirir. Bana göre ayet, kulların fiillerinin yaratılması (halku'l-ef'âl) bahsinden bir şeye delil getirilecekse, inancımın serçe parmağını üzerine kilitlediğim (kesin olarak benimsediğim) üzere kulların müstakil olarak değil, Allah Teâlâ'nın izniyle müessir olan kudretleri olduğuna delil getirilmelidir; yoksa Cebriye'nin dediği gibi onların asla bir kudretleri olmadığı, aksine bütün fiillerinin titreyen kimsenin hareketi gibi olduğu şeklinde değil; zira zaruret (apaçık tecrübe) bunu yalanlar. Ne de Eş'arîlerin mezhebinden yaygın olduğu üzere çolak el gibi asla tesiri olmayan bir kudretleri olduğu şeklinde; zira bu netice itibariyle Cebriye'nin sözü gibidir. Hiçbir eseri olmayan bir kudret ile büsbütün kudretsizlik arasında, susamış kimsenin su sandığı, yanına vardığında ise hiçbir şey bulamadığı düzlükteki serap gibi olmaktan başka ne fark vardır? Ne de Mu'tezile'nin dediği gibi fiillerinde dilediklerini yaptıkları müstakil bir kudretleri olduğu, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kulun yapmadığı şeyi dilediği, kulun da Allah Teâlâ'nın dilemediği şeyi yaptığı şeklinde; zira kesin nasslar bunu reddeder -inşâallahu teâlâ bunu işiteceksin-. İstidlal ciheti şudur: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” [ifadesi], fiilin kullardan sâdır oluşuna işaret eder; bu da kendisiyle icadın (var etmenin) gerçekleşeceği bir kudreti gerektirir. Kudreti olmayan yahut icadda hiçbir dahli bulunmayan bir kudrete sahip olan kimseye 'icad et' denmez. Bunun kesb itibariyle sahih oluşu -nasıl tefsir edilirse edilsin- insaf sahibi akıllı bir kimsenin razı olacağı bir şey değildir. O'nun { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğu ise bunda müstakil olmayı nefyetmeye ve bunun Allah Teâlâ'nın izni ve yardımıyla olduğuna delalet eder; nitekim 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' [sözü] de buna işaret eder. İşte bu, fers (işkembe pisliği) ile kan arasından çıkan, içimi kolay süttür; dolayısıyla ne cebr vardır ne de tefvîz (kulu başıboş bırakma). Bunu aklında tut ve devamını bekle.

ولو كان هذا موضع القول لاشتفى ... فؤادي ولكن للمقال مواضع

Şayet burası sözün yeri olsaydı şifa bulurdu... gönlüm, lâkin sözün [de kendine has] yerleri vardır.

«وهاهنا أبحاث» الأول في سر تقديم الضمير على الفعلين وذكروا له وجوها الدلالة على الحصر والاختصاص كما يشعر به عدول البليغ عما هو الأصل من غير ضرورة، ولذلك قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: معناه لا نعبد غيرك وهو حقيقي لا يستدعي رد خطأ المخاطب والمقصود منه التبرئة عن الشرك وتعريض بالمشركين وتقديم ما هو مقدم في الوجود فإنه تعالى مقدم على العابد والعبادة ذاتا فقدم وضعا ليوافق الوضع الطبع. وتنبيه العابد من أول الأمر على أن المعبود هو الله تعالى الحق فلا يتكاسل في التعظيم ولا يلتفت يمينا وشمالا والاهتمام فإن ذكره تعالى أهم للمؤمنين في كل حال لا سيما حال العبادة لأنها محل وساوس الشيطان من الغفلة والكسل والبطالة والتصريح من أول وهلة بأن العبادة له سبحانه فهو أبلغ في التوحيد وأبعد عن احتمال الشرك فإنه لو أخر فقبل أن يذكر المفعول يحتمل أن تكون العبادة لغيره تعالى. والإشارة إلى حال العارف وأنه ينبغي أن يكون نظره إلى المعبود أولا وبالذات وإلى العبادة من حيث إنها وصلة إليه وراحلة تغذ به عليه فيبقى مستغرقا في مشاهدة أنوار جلاله مستقرا في فردوس أنوار جماله وكم من فرق بين قوله تعالى للمحمديين فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [البقرة: ١٥٢] وبين قوله للإسرائيلين: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ [البقرة: ٤٧] وبين ما حكي عن الحبيب من قوله: لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا [التوبة: ٤٠] وبين ما حكاه عن الكليم من قوله: إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ [الشعراء: ٦٢] . الثاني في سر قوله نعبد دون أعبد فقد قيل: هو الإشارة إلى حال العبد كأنه يقول إلهي ما بلغت عبادتي إلى حيث أذكرها وحدها لأنها ممزوجة بالتقصير ولكن أخلطها بعبادة جميع العابدين وأذكر الكل بعبارة واحدة حتى لا يلزم تفريق الصفقة وقيل النكتة في العدول إلى الأفراد التحرز عن الوقوع في الكذب فإنا لم نزل خاضعين لأهل الدنيا متذللين لهم مستعينين في حوائجنا بمن لا يملك لنفسه نفعا ولا ضرا ولا حياة ولا موتا ولا نشورا ويا ليت الفحل يهضم نفسه فكيف يقول أحدنا إياك أعبد وإياك أستعين بالإفراد ويمكن في الجمع أن يقصد تغليب الأصفياء المتقين من الأولياء والمقربين وقيل لو قال إياك أعبد لكان

«Burada bazı incelemeler vardır:» Birincisi, zamirin iki fiilden önce getirilmesinin sırrı hakkındadır. Bunun için birtakım vecihler zikretmişlerdir: Bir zaruret olmaksızın beliğ bir kimsenin asıl olandan yüz çevirmesinin hissettirdiği gibi hasr ve ihtisasa (tahsise) delalet etmesi. Nitekim İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Bunun anlamı, Senden başkasına kulluk etmeyiz demektir.' Bu hakiki bir hasrdır, muhatabın hatasını reddetmeyi gerektirmez. Bundan maksat şirkten berî olmak ve müşriklere tarizde bulunmaktır. Varlıkta öncelikli olanın öne alınması; zira Allah Teâlâ zat bakımından ibadet edenden ve ibadetten öncedir; dolayısıyla lafız düzeninin (vaz') tabiat düzenine (fıtrata) uygun olması için lafzen de öne alınmıştır. İbadet edenin, mabudun hak olan Allah Teâlâ olduğu hususunda ilk andan itibaren uyarılması; böylece tazimde tembellik göstermez, sağa sola iltifat etmez. [Ayrıca] ehemmiyet vermek; zira Allah Teâlâ'yı zikretmek müminler için her halde, özellikle de ibadet halinde daha önemlidir; çünkü orası gaflet, tembellik ve ataletten ibaret şeytan vesveselerinin mahallidir. İbadetin Sübhânehu Teâlâ'ya ait olduğunun ilk bakışta açıkça belirtilmesi; bu, tevhidde daha beliğ ve şirk ihtimalinden daha uzaktır; çünkü şayet ertelenseydi mef'ûl (nesne) zikredilmeden önce ibadetin Allah Teâlâ'dan başkasına olması ihtimali bulunurdu. Arif kimsenin haline işaret etmek; zira onun bakışının bizzat ve öncelikle Mabud'a, ibadete ise ancak O'na ulaştıran bir vesile ve O'na doğru hızla götüren bir binek olması hasebiyle yönelmesi gerekir; böylece O'nun celâl nurlarının müşahedesine dalmış, cemâl nurlarının firdevsinde karar kılmış olarak kalır. Allah Teâlâ'nın Muhammedîlere hitaben { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } [el-Bakara: 152] “Beni anın ki Ben de sizi anayım” buyruğu ile İsrâiloğullarına hitaben { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } [el-Bakara: 47] “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” buyruğu arasında; ve Habîb'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] nakledilen { لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } [et-Tevbe: 40] “Üzülme, Allah bizimle beraberdir” sözü ile Kelîm'den [Mûsâ'dan] nakledilen { إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } [eş-Şuarâ: 62] “Rabbim şüphesiz benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” sözü arasında ne büyük fark vardır! İkincisi, { أَعْبُدُ } yerine { نَعْبُدُ } [çoğul] buyrulmasının sırrı hakkındadır. Şöyle denilmiştir: Bu, kulun haline işarettir; sanki o şöyle demektedir: 'İlâhî! Benim ibadetim tek başına zikredeceğim bir mertebeye ulaşmadı; çünkü kusurla karışmıştır. Lâkin ben onu bütün ibadet edenlerin ibadetine karıştırıyor ve akdin parçalanması (tefrîk-i safka) gerekmesin diye hepsini tek bir ifadeyle zikrediyorum.' [Tekil yerine çoğula] geçişteki nüktenin yalana düşmekten sakınmak olduğu da söylenmiştir; zira bizler dünya ehline boyun eğmekten, onlara tezellül göstermekten ve ihtiyaçlarımızda kendine ne bir fayda ne de bir zarar vermeye, ne ölüme, ne hayata ve ne de yeniden diriltmeye gücü yetmeyen kimselerden yardım dilemekten geri durmuyoruz. Yiğit olan nefsini ezsin; öyleyse birimiz tekil olarak 'Yalnız Sana ibadet ederim ve yalnız Senden yardım dilerim' nasıl diyebilir? Çoğul kipinde ise evliyadan ve mukarreblerden olan seçkin ve takva sahiplerini tağlib yoluyla kastetmek mümkündür. Şayet { إِيَّاكَ أَعْبُدُ } deseydi...

ذلك بمعنى أنا العابد ولما قال إياك نعبد كان المعنى أني واحد من عبيدك وفرق بين الأمرين كما يرشدك إليه قوله تعالى حكاية عن الذبيح ﵇: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ [الصافات: ١٠٢] وقوله تعالى: حكاية عن موسى سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً [الكهف: ٦٩] فصبر الذبيح لتواضعه بعدّ نفسه واحدا من جمع ولم يصبر الكليم لإفراده نفسه مع أن كلّا منهما ﵉ قال: إن شاء الله وقيل الضمير في الفعلين للقارىء ومن معه من الحفظة وحاضري الجماعة وقيل هو من باب «صلاة الجماعة تفضل صلاة الفذ» على ما ذكره الغزالي قدس سره وقد تقدم، الثالث في سر تقديم فعل العبادة على فعل الاستعانة وله وجوه: الأول أن العبادة أمانة كما قال تعالى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ [الأحزاب: ٧٣] فاهتم للأداء فقدم، الثاني: أنه لما نسب المتكلم العبادة إلى نفسه أوهم ذلك تبجحا واعتدادا منه بما صدر عنه فعقبه بقوله: وإياك نستعين ليدل على أن العبادة مما لا تتم إلا بمعونة وتوفيق وإذن منه سبحانه، الثالث: أن العبادة مما يتقرب بها العبد إلى الله تعالى والاستعانة ليست كذلك فالأول أهم، الرابع: أنها وسيلة فتقدم على طلب الحاجة لأنه ادعى للإجابة.

...bu, 'ibadet eden benim' anlamına gelirdi. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } dediğinde ise anlam 'ben Senin kullarından biriyim' olur. İki durum arasındaki farkı, Allah Teâlâ'nın Zebîh'ten [İsmâîl'den] aleyhisselâm naklen buyurduğu { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } [es-Sâffât: 102] “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” ayeti ile Mûsâ'dan naklen buyurduğu { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً } [el-Kehf: 69] “İnşallah beni sabırlı bulacaksın” ayeti sana gösterir. Nitekim Zebîh, kendisini bir topluluktan biri sayarak tevazu gösterdiği için sabretti; Kelîm [Mûsâ] ise nefsini tekil tuttuğu için sabredemedi. Oysa her ikisi de aleyhimesselâm 'inşallah' demişti. İki fiildeki zamirin, okuyucuya, onunla beraber olan hafaza meleklerine ve cemaatte hazır bulunanlara ait olduğu da söylenmiştir. Yine Gazâlî'nin -kuddise sirruh- zikrettiği ve daha önce geçtiği üzere 'Cemaatle kılınan namaz tek başına kılınan namazdan üstündür' babından olduğu da söylenmiştir. Üçüncüsü, ibadet fiilinin istiâne (yardım isteme) fiilinden önce getirilmesinin sırrı hakkındadır; bunun da birtakım vecihleri vardır: Birincisi: İbadet bir emanettir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ } [el-Ahzâb: 72] “Şüphesiz Biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler, ondan korktular; onu insan yüklendi.” Dolayısıyla edâya ehemmiyet verilmiş ve öne alınmıştır. İkincisi: Mütekellim (konuşan) ibadeti nefsine nispet edince, bu durum kendisinden sâdır olan şeyle övünme ve büyüklük taslama vehmi doğurmuştur; bu sebeple ibadetin ancak Sübhânehu'nun yardımı, tevfiki ve izniyle tamamlanabilecek bir şey olduğuna delalet etsin diye hemen ardından { وإياك نستعين } buyurmuştur. Üçüncüsü: İbadet, kulun Allah Teâlâ'ya kendisiyle yaklaştığı bir şeydir; istiâne ise böyle değildir, dolayısıyla birincisi daha önemlidir. Dördüncüsü: [İbadet] bir vesiledir; bu sebeple ihtiyacın talep edilmesinden önce getirilmiştir, zira bu icabete daha uygundur.

الخامس: أنها مطلوبة لله تعالى من العبادة، والاستعانة مطلوبهم منه سبحانه فتقديم العبد ما يريده مولاه منه أدل على صدق العبودية من تقديم ما يريده من مولاه، السادس: أن العبادة واجبة حتما لا مناص للعباد عن الإتيان بها حتى جعلت كالعلة لخلق الإنس والجن فكانت أحق بالتقديم، السابع: أنها أشد مناسبة بذكر الجزاء والاستعانة أقوى التئاما بطلب الهداية، الثامن: أن مبدأ الإسلام التخصيص بالعبادة والخلوص من الشرك والتخصيص بالاستعانة بعد الرسوخ.

Beşincisi: İbadet, Allah Teâlâ'nın kullardan istediğidir; istiâne ise kulların Sübhânehu'dan istediğidir. Dolayısıyla kulun, Mevlâ'sının kendisinden istediği şeyi öne alması, Mevlâ'sından istediği şeyi öne almasından kulluğun sıdkına daha çok delalet eder. Altıncısı: İbadet kesin bir vaciptir; kulların onu yerine getirmekten başka çaresi yoktur, hatta insanların ve cinlerin yaratılış gayesi gibi kılınmıştır; bu sebeple öne alınmaya daha layıktır. Yedincisi: [İbadet] ceza (karşılık) zikrine daha uygundur; istiâne ise hidayet talebiyle daha kuvvetli bir uyum içindedir. Sekizincisi: İslâm'ın başlangıcı, ibadeti tahsis etmek ve şirkten arınmaktır; istiâneyi tahsis etmek ise [dinde] sebat ve rüsuhtan sonradır.

التاسع: أن في تأخير فعل الاستعانة توافق رؤوس الآي، العاشر: أن أحدهما إذا كان مرتبطا بالآخر لم يختلف التقديم والتأخير كما يقال قضيت حقي فأحسنت إلي وأحسنت إلي فقضيت حقي.

Dokuzuncusu: İstiâne fiilinin ertelenmesinde ayet sonlarının uyumu (fevâsıl) vardır. Onuncusu: İkisinden biri diğeriyle irtibatlı olduğunda öne almakla ertelemek fark etmez; nitekim 'Hakkımı ödedin de bana ihsanda bulundun' ile 'Bana ihsanda bulundun da hakkımı ödedin' denmesi gibidir.

الحادي عشر: أن مقام السالكين ينتهي عند قوله: إياك نعبدوا بعده يطلب التمكين وذلك أن الحمد مبادي حركة المريد فإن نفس السالك إذا تزكت ومرآة قلبه إذا انجلت فلاحت فيها أنوار العناية الموجبة للولاية تجردت النفس الزكية للطلب فرأت آثار نعم الله تعالى عليها سابغة وألطافه غير متناهية فحمدت على ذلك وأخذت في الذكر فكشف لها الحجاب من وراء أستار العزة عن معنى رب العالمين فشاهدت ما سوى الله سبحانه على شرف الفناء مفتقرا إلى المبقى محتاجا إلى التربية فترقت لطلب الخلاص من وحشة الأدبار وظلمة السكون إلى الأغيار فهبت لها من نفحات جناب القدس نسائم ألطاف الرحمن الرحيم فعرجت للمعات بوارق الجلال من وراء سجاف الجمال إلى الملك الحقيقي فنادت بلسان الاضطرار في مقام لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غافر: ١٦] أسلمت نفسي إليك وأقبلت بكليتي عليك وهناك خاضت لجة الوصول وانتهت إلى مقام العين فحققت نسبة العبودية فقال إياك نعبد وهنا انتهاء مقام السالك ألا يرى إلى سيد الخلق وحبيب الحق كيف عبر عن مقامه هذا بقوله: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الإسراء: ١] فطلب التمكين بقوله: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ واستعاذ عن التلوين بقوله غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ فصعد مستكملا ورجع مكملا وكأنه لهذا سميت الصلاة معراج المؤمنين، البحث الرابع في سر الالتفات من الغيبة إلى الخطاب وقد ازدحمت فيه أذهان العلماء بعد بيان نكتته العامة وهي التفنن في الكلام والعدول من أسلوب إلى آخر تطرية له وتنشيطا للسامع فقيل لما ذكر الحقيق بالحمد ووصف بصفات عظام تميّز بها عن سائر الذوات وتعلق العلم بمعلوم معين خوطب بذلك ليكون أدل على الاختصاص والترقي من البرهان إلى العيان والانتقال من الغيبة إلى الشهود وكأن المعلوم صار عيانا والمعقول مشاهدا والغيب حضورا، وقيل: لما شرح الله تعالى صدر عبده وأفاض على قلبه وقالبه نور الإيمان والإسلام من عنده ترقى بذريعة الحمد المستجلب لمزيد النعم إلى

On birincisi: Sâliklerin makamı { إياك نعبد } kavlinde sona erer; bundan sonra ise temkin (sebat) talep edilir. Şöyle ki; hamd, müridin hareketinin başlangıcıdır. Zira sâlikin nefsi tezkiye olduğunda ve kalbinin aynası parlayıp onda velayeti gerektiren inayet nurları parıldadığında, o tertemiz nefs talep için tecerrüd eder (soyutlanır); böylece Allah Teâlâ'nın üzerindeki bol nimetlerinin eserlerini ve sonsuz lütuflarını görüp buna hamdeder ve zikre koyulur. Derken izzet perdelerinin ardından ona 'Rabbu'l-âlemîn' manasına dair hicap açılır; böylece Allah Sübhânehu'dan gayrısını fenânın eşiğinde, Bâkî kılana muhtaç ve terbiyeye muhtaç olarak müşahede eder. Bunun üzerine [Hakk'a] sırt çevirmenin vahşetinden ve masivaya meyletmenin karanlığından kurtulmayı talep etmek için terakki eder. Böylece kudsiyet makamının esintilerinden ona Rahmân ve Rahîm'in lütuf rüzgârları eser; cemâl örtüsünün arkasından celâl parıltılarının şimşekleriyle hakiki Hükümdar'a mirac eder. { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } [Gâfir: 16] “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” makamında ızdırar (çaresizlik) lisanıyla: 'Nefsimi Sana teslim ettim ve bütün varlığımla Sana yöneldim' diye nida eder. İşte orada vuslat deryasına dalar ve ayn (hakikat) makamına ulaşır; böylece kulluk nispetini tahakkuk ettirip { إياك نعبد } der. İşte burası sâlikin makamının nihayetidir. Baksana, mahlukatın efendisi ve Hakk'ın habibi [sallallâhu aleyhi ve sellem], O'nun { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } [el-İsrâ: 1] “Kopkaranlık bir gecede kulunu yürüten [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir” buyruğuyla bu makamını nasıl ifade etmiştir! Ardından { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } kavliyle temkin istemiş; { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } kavliyle de telvînden (kararsızlıktan) [Allah'a] sığınmıştır. Böylece kemale ermiş olarak yükselmiş, kemale erdirici olarak dönmüştür. Sanki bu yüzden namaza müminlerin miracı denmiştir. Dördüncü inceleme, gâibten muhataba iltifatın (hitap üslubuna geçişin) sırrı hakkındadır. Sözü çeşitlendirmek ve dinleyeni tazeleyip canlandırmak için bir üsluptan diğerine geçmek şeklindeki genel nüktesi beyan edildikten sonra âlimlerin zihinleri bu hususta birbirine karışmıştır. Şöyle denilmiştir: Hamde layık olan zikredilip diğer bütün zatlardan kendisiyle ayrıldığı yüce sıfatlarla nitelenince ve ilim muayyen bir maluma taalluk edince, tahsise daha çok delalet etsin, bürhandan ıyâna (gözle müşahedeye) terakkiyi ve gaybetten şuhûda intikali sağlasın diye bu şekilde hitap edilmiştir; sanki bilinen şey gözle görülür, akılla kavranan şey müşahede edilir ve gayb da hazır hale gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ kulunun göğsünü genişletip kendi katından kalbine ve kalıbına iman ve İslâm nurunu akıttığında, nimetlerin artmasını sağlayan hamd vesilesiyle...

رتبة الإحسان وهو

...ihsan mertebesine yükselmiştir ki o da:

«أن تعبد الله تعالى كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك»

«Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir.»

وأيضا حقيقة العبادة انقياد النفس الأمارة لأحكام الله تعالى وصورته وقالبه الإسلام ومعناه وروحه الإيمان ونوره ونوره الإحسان وفي نعبد والالتفات تتم الأمور الثلاثة وأيضا لما تبين أنه ملك في الأزل ما في أحايين الأبد علم أن الشاهد والغائب والماضي والمستقبل بالنسبة إليه على حد سواء فلذلك عدل عن الغيبة إلى الخطاب ويحتمل أن يكون السر أن الكلام من أول السورة إلى هنا ثناء والثناء في الغيبة أولى ومن هنا إلى الآخر دعاء وهو في الحضور أولى والله تعالى حي كريم. وقيل إنه لما كان الحمد لا يتفاوت غيبة وحضورا بل هو مع ملاحظة الغيبة أدخل وأتم وكانت العبادة إنما يستحقها الحاضر الذي لا يغيب كما حكى سبحانه عن إبراهيم ﵇ فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الأنعام: ٧٦] لا جرم عبر ﷾ عن الحمد بطريق الغيبة وعنها بطريق الخطاب إعطاء لكل منهما ما يليق من النسق المستطاب وأيضا من تشبه بقوم فهو منهم، فالعابد لما رام ذلك سلك مسلك القوم في الذكر ومزج عبادته بعبادتهم وتكلم بلسانهم وساق كلامه على طبق مساقهم عسى أن يصير محسوبا في عدادهم مندرجا في سياقهم.

Ayrıca ibadetin hakikati, emredici nefsin (nefs-i emmâre) Allah Teâlâ'nın hükümlerine boyun eğmesidir; onun sureti ve kalıbı İslâm, manası ve ruhu iman, nuru ise ihsandır. { نَعْبُدُ } ve iltifat ile bu üç husus tamamlanır. Yine ezelde ebedin bütün vakitlerindekilere sahip olduğu açıklanınca, hazır olan ile gaip olanın, geçmiş ile geleceğin O'na nispetle eşit olduğu anlaşılmıştır; bu sebeple gâibden hitaba geçilmiştir. Sırrın şu olması da muhtemeldir: Surenin başından buraya kadar olan kelam övgüdür (senâ), övgü ise gâib kipiyle daha uygundur; buradan sonuna kadar ise duadır, dua ise huzurda daha uygundur; Allah Teâlâ Hayy ve Kerîm'dir. Şöyle de denilmiştir: Hamd gıyapta ve huzurda farklılık göstermeyip bilakis gıyap mülahazasıyla daha uygun ve daha tam olduğu, ibadete ise ancak asla kaybolmayan hazır olan zat layık bulunduğu için -nitekim Sübhânehu İbrâhim'den aleyhisselâm { فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } [el-En'âm: 76] “[Yıldız] batınca: 'Ben batanları sevmem' dedi” diye nakletmiştir- şüphesiz Azîz ve Celîl olan [Allah], her birine o güzel üsluptan yakışanı vermek üzere hamdi gıyap yoluyla, ibadeti ise hitap yoluyla ifade etmiştir. Ayrıca 'Kim bir kavme benzerse o da onlardandır.' Dolayısıyla ibadet eden kimse bunu arzuladığında, o kavmin zikirdeki yolunu tutmuş, ibadetini onların ibadetine katmış, onların diliyle konuşmuş ve onların gidişatına uygun olarak sözünü sevk etmiştir; umulur ki onların sayısında sayılsın ve onların silsilesine dahil edilsin.

إن لم تكونوا منهم فتشبهوا ... إن التشبه بالكرام فلاح

Onlardan değilseniz bile onlara benzeyin... Şüphesiz kerem sahiplerine benzemek kurtuluştur.

وأيضا فيه إشارة إلى أن من لزم جادة الأدب والانكسار ورأى نفسه بعيدا عن ساحة القرب لكمال الاحتقار فهو حقيق أن تدركه رحمة إلهية وتلحقه عناية أزلية تجذبه إلى حظائر القدس وتطلعه على سرائر الأنس فيصير واطئا على بساط الاقتراب فائزا بعز الحضور وسعادة الخطاب. وأيضا أنه لما لم يكن في الحمد مزيد كلفة بخلاف العبادة فإن خطبها عظيم ومن دأب المحب تحمل المشاق العظيمة في حضور المحبوب قرن سبحانه العبادة بما يشعر بحضوره ليأتي بها العابد خالية عن الكلال عارية عن الفتور والملال مقرونة بكمال النشاط موجبة لتمام الانبساط.

Ayrıca bunda, edep ve mahviyet caddesinden ayrılmayan, tam bir hakirlik içinde kendisini kurbiyet (yakınlık) sahasından uzak gören kimsenin, kendisini kudsiyet meclislerine çeken ve ünsiyet sırlarına vakıf kılan bir ilâhî rahmete ve ezelî inayete mazhar olmaya layık olduğuna işaret vardır; böylece kurbiyet yaygısına ayak basar, huzur izzetine ve hitap saadetine nail olur. Yine hamdde fazla bir külfet olmamasına mukabil ibadette külfetin büyük olması ve seven kimsenin âdetinin sevgilinin huzurunda büyük meşakkatlere katlanmak olması sebebiyle Sübhânehu, ibadet edenin onu yorgunluktan uzak, gevşeklik ve bıkkınlıktan arınmış, tam bir canlılıkla iç içe ve tam bir inbisatı gerektirecek şekilde yerine getirmesi için ibadeti huzurunu hissettiren bir ifadeye bitiştirmiştir.

حمامة جرعى حومة الجندل اسجعي ... فأنت بمرأى من سعاد ومسمع

Ey Havmetü'l-Cendel'in kumluğundaki kumru, öt... Zira sen Suâd'ın gözü önünde ve kulağının işiteceği yerdesin.

وأيضا إن الحمد ليس إلا إظهار صفات الكمال على الغير فما دام للأغيار وجود في نظر السالك فهو يواجههم بإظهار مزايا المحبوب عليهم ويخاطبهم بذكر مآثره الجميلة لديهم وأما إذا آل أمره بملازمة الأذكار إلى ارتفاع الحجب والأستار واضمحلال جميع الأغيار لم يبق في نظره سوى المعبود الحق والجمال المطلق وانتهى إلى مقام الجمع وصار في مقعد فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [البقرة: ١١٥] فبالضرورة لا يصير توجيه الخطاب إلا إليه ولا يمكن إظهار السر إلا لديه فينعطف عنان لسانه إلى جنابه ويصير كلامه منحصرا في خطابه، وثم وراء الذوق معنى يدق عن مدارك أرباب العقول السليمة وعندي وهو من نسائم الأسحار أن الله سبحانه بعد أن ذكر يوم الدين وهو يوم القيامة التفت إلى الخطاب للإشارة إلى أنه إذا قامت القيامة على ساق وكان إلى ربك يومئذ المساق هنالك يفوز المؤمن بلذة الحضور ويتبلج جبينه بأنوار الفرح والسرور ويخلو به الديان وليس بينه وبينه ترجمان ويكشف الحجاب وتدور بين الأحباب كؤوس الخطاب، فتأمل في عظيم الرحمة كيف قرن سبحانه هذا الترهيب برحمتين فصرح قبل يوم الدين بما صرح ورمز بعد ذكره بما رمز ولن يغلب عسر يسرين «ومن باب الإشارة» أن يوم الدين تلويح إلى مقام الفناء لأنه موت النفس عن شهواتها وخروجها عن جسد تعلقها بالأغيار والتفاتها ومن مات فقد قامت قيامته فعند ذلك يحصل البقاء في جنة الشهود ويتحقق الجمع في مقام صدق عند المليك المعبود وفوق هذا مقام آخر لا يفي بتقريره الكلام ولا تقدر على تحريره الأقلام بل لا يزيده البيان إلا خفاء ولا يكسبه التقريب إلا بعدا واعتلاء.

Ayrıca hamd, başkalarına karşı kemal sıfatlarını ortaya koymaktan ibarettir. Sâlikin nazarında mâsivânın bir varlığı olduğu sürece, o, sevgilinin üstünlüklerini onlara izhar ederek mâsivâya yönelir ve onların yanında sevgilinin güzel hasletlerini zikrederek onlara hitap eder. Fakat zikirlere devam etmesi sebebiyle işi perdelerin ve örtülerin kalkmasına ve bütün mâsivânın yok olmasına vardığında, artık onun nazarında Hak Mabud'dan ve Mutlak Cemâl'den başkası kalmaz; cem' makamına ulaşır ve { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } [el-Bakara: 115] “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi (zatı) oradadır” makamında bulunur. Dolayısıyla hitabın O'ndan başkasına yönelmesi zorunlu olarak imkânsızlaşır ve sırrın ancak O'nun huzurunda açılması mümkün olur; böylece dilinin dizgini O'nun yüce katına çevrilir ve kelamı sadece O'na hitap etmekten ibaret kalır. Zevk (tasavvufi tecrübe) ötesinde, selim akıl sahiplerinin idrakine sığmayacak kadar ince bir mana daha vardır. Seher esintilerinden olan bana ait görüşe göre ise şöyledir: Allah Sübhânehu, ceza/hesap günü (yevmi'd-dîn) olan kıyamet gününü zikrettikten sonra, kıyamet bütün dehşetiyle koptuğunda ve o gün sevk Rabbine doğru olduğunda, işte orada müminin huzur lezzetine nail olacağına, alnının sevinç ve neşe nurlarıyla parıldayacağına, Deyyân olan [Allah]'ın aralarında bir tercüman olmaksızın onunla baş başa kalacağına, perdenin kalkıp sevenler arasında hitap kadehlerinin döneceğine işaret etmek üzere hitap üslubuna geçmiştir. Rahmetin büyüklüğüne bir bak! Sübhânehu bu korkutmayı nasıl iki rahmet arasına katmıştır: Din gününden önce açıkça belirteceğini belirtmiş, onun zikrinden sonra da işaret edeceğini işaret etmiştir; nitekim bir zorluk iki kolaylığa asla galebe çalamaz. İşaret babından [bakılırsa], din günü fena makamına bir telmihtir; zira bu, nefsin arzularından ölmesi, mâsivâya bağlanma ve onlara iltifat etme cesedinden çıkmasıdır. 'Kim ölürse kıyameti kopmuştur.' İşte o zaman şuhûd cennetinde bekâ hâsıl olur ve Mâlik ve Mabud olan [Allah]'ın katındaki sıdk makamında cem' tahakkuk eder. Bunun da ötesinde, sözün ifade etmeye yetmediği, kalemlerin yazmaktan âciz kaldığı başka bir makam vardır ki beyan ona ancak kapalılık katar, yaklaştırma gayreti ise ona ancak uzaklık ve yücelik kazandırır.

ولو أن ثوبا حيك من نسج تسعة ... وعشرين حرفا في علاه قصير

Yirmi dokuz harfin dokumasından bir elbise dikilse bile... onun yüceliğine kısa gelir.

اللهم أغرقنا في بحار مشاهدتك ومنّ علينا بخندريس وحدتك حتى لا نحدث إلا عنك ولا نسمع إلا منك ولا

Allahım! Bizi müşahedenin denizlerinde boğ ve vahdetinin kadim şarabını bize lütfet; tâ ki sadece Senden bahsedelim, sadece Senden işitelim ve...

نرى إلا إياك، هذا وقد ذكر الإمام السيوطي نقلا عن الشيخ بهاء الدين أنه قال اتفقوا على أن فيما نحن فيه التفاتا واحدا وفيه نظر لأن الزمخشري ومن تابعه على أن الالتفات خلاف الظاهر مطلقا فإن كان التقدير قولوا الحمد لله ففي الكلام المأمور به التفاتان، أحدهما في لفظ الجلالة وأصله الحمد لك لأنه تعالى حاضر، والثاني في إياك لمجيئه على خلاف أسلوب ما قبله وإن لم يقدر كان في الحمد لله التفات من التكلم للغيبة لأنه تعالى حمد نفسه ولا يكون في إياك التفات لتقدير قولوا معها قطعا فأحد الأمرين لازم للزمخشري والسكاكي إما أن يكون في الآية التفاتان أو لا يكون التفات أصلا هذا إن قلنا برأي السكاكي كما يشعر به كلام الزمخشري في الكشاف لأنه جعل في الشعر الذي ذكره ثلاث التفاتات وإن قلنا برأي الجمهور ولم نقدر قولوا إياك نعبد فإن قدر قولوا قبل الحمد لله كان فيه التفات واحد وبطل قول الزمخشري إن في البيت ثلاث التفاتات انتهى. وهو كلام يغني النظر فيه عن شرح حاله فليفهم.

...sadece Seni görelim! İmam es-Süyûtî, Şeyh Bahâüddin'den naklen onun şöyle dediğini zikretmiştir: 'Ele aldığımız bu yerde tek bir iltifat olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Lâkin bunda tutarsızlık vardır; çünkü Zemahşerî ve ona tabi olanlara göre iltifat mutlak manada zahirin hilafına olandır. Şayet takdir 'Kulû'l-hamdü lillâh' (Elhamdülillâh deyiniz) şeklinde ise, emredilen bu kelamda iki iltifat vardır: Biri lâfza-i celâldedir; aslı 'El-Hamdü leke' (Hamd Sana mahsustur) şeklindedir, çünkü Allah Teâlâ hazırdır. İkincisi ise { إِيَّاكَ } kelimesindedir; zira kendisinden öncekinin üslubunun hilafına gelmiştir. Şayet takdir yapılmazsa, { الْحَمْدُ لِلَّهِ } ifadesinde mütekellimden (birinci şahıstan) gâibe (üçüncü şahsa) iltifat olur; çünkü Allah Teâlâ kendi nefsini hamdetmiştir; ve kesin olarak beraberinde 'kulû' takdir edileceğinden { إِيَّاكَ } kelimesinde iltifat olmaz. Dolayısıyla Zemahşerî ve Sekkâkî için iki durumdan biri zorunludur: Ayette ya iki iltifat vardır yahut da hiç iltifat yoktur. Bu, Sekkâkî'nin görüşünü benimsediğimiz takdirdedir; nitekim Zemahşerî'nin el-Keşşâf'taki sözü de bunu hissettirmektedir, zira o zikrettiği beyitte üç iltifat kılmıştır. Şayet cumhurun görüşünü benimser ve { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } başında 'kulû' takdir etmezsek, eğer { الْحَمْدُ لِلَّهِ }'den önce 'kulû' takdir edilirse onda tek bir iltifat olur ve Zemahşerî'nin beyitte üç iltifat olduğuna dair sözü iptal olur' [ifadesi] sona erdi. Bu, üzerinde düşünmenin durumunu açıklamaya ihtiyaç bırakmadığı bir kelamdır; iyi anlaşılsın!

«البحث الخامس» في سر تكرار إياك فقيل للتنصيص على طلب العون منه تعالى فإنه لو قال سبحانه إياك نعبد ونستعين لاحتمل أن يكون إخبارا بطلب المعونة من غير أن يعين ممن يطلب وقيل إنه لو اقتصر على واحد ربما توهم أنه لا يتقرب إلى الله تعالى إلا بالجمع بينهما والواقع خلافه. وقيل إنه جمع بينهما للتأكيد كما يقال: الدار بين زيد وبين عمرو، وفيه أن التكرير إنما يكون تأكيدا إذا لم يكن معمولا لفعل ثان وإياك الثاني في الآية معمول لنستعين مفعول له فكيف يكون تأكيدا، وقيل إنه تعليم لنا في تجديد ذكره تعالى عند كل حاجة، وعندي أن التكرار للإشعار أن حيثية تعلق العبادة به تعالى غير حيثية تعلق طلب الاستعانة منه سبحانه ولو قال إياك نعبد ونستعين لتوهم أن الحيثية واحدة والشأن ليس كذلك إذ لا بد في طلب الإعانة من توسط صفة ولا كذلك في العبادة فلاختلاف التعلق أعاد المفعول ليشير بها إليه. «البحث السادس» في سر إطلاق الاستعانة فقيل ليتناول كل مستعان فيه فالحذف هنا مثله في قولهم فلأن يعطي في الدلالة على العموم ورجح بلزوم الترجيح بلا مرجح في الحمل على البعض وأيضا قرينة التقييد خفية وبأنه المروي عن ترجمان القرآن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وبأن عموم المفعول متضمن لنفي الحول والقوة عن نفسه والانقطاع بالكلية إليه تعالى عمن سواه فهو أولى بمقام العبادة وإلى ترجيحه يشير صنيع العلامة البيضاوي، وقال صاحب الكشاف: الأحسن أن يراد الاستعانة به وبتوفيقه على أداء العبادة ويكون قوله تعالى: اهْدِنَا بيانا للمطلوب من المعونة كأنه قيل كيف أعينكم فقالوا اهدنا الصراط المستقيم وإنما كان أحسن لتلاؤم الكلام وأخذ بعضه بحجزة بعض انتهى، ووجه التخصيص حينئذ كمال احتياج العبادة إلى طلب الإعانة لكونها على خلاف مقتضى النفس إن النفس لأمّارة بالسوء إلا ما رحم ربي والقرينة مقارنة العبادة ولا خفاء في وضوحها وكون عموم المفعول متضمنا لما ذكر معارض بنكتة التخصيص والرواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لعلها لم تثبت كذا قيل: والإنصاف عندي أن الحمل على العموم أولى ليتوافق ألفاظ هذه السورة الكريمة في المعنى المطلوب منها ولأن التوسل بالعبادة إلى تحصيل مرام يستوعب جميع ما يصح أن يستعان فيه ليدخل فيه التوفيق دخولا أوليا أولى من مجرد التوفيق ويلائمه الصراط المستقيم فإنه أعم من العبادات والاعتقادات والأخلاق والسياسات والمعاملات والمناكحات وغير ذلك من الأمور الدينية والنجاة من شدائد القبر والبرزخ والحشر والصراط والميزان ومن عذاب النار والوصول إلى دار القرار والفوز بالدرجات العلى وكلها مفتقر إلى إعانة الله تعالى وفضله. وأيضا طرق الضلالات التي يستعاذ منها بغير المغضوب عليهم ولا الضالين لا نهاية لها وباستعانته يتخلص من مهالكها. وأيضا لا يخفى أن المراد بالعبادة في إياك نعبد هي وما يتعلق بها وما تتوقف عليه فإذا توافق الاستعانة في العموم. وأيضا قوله أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ مطلق شامل كل إنعام، وأيضا لو كان المراد الاستعانة به وبتوفيقه، على أداء العبادة يبقى حكم الاستعانة في غيرها غير معلوم في أم

«Beşinci İnceleme» { إِيَّاكَ } zamirinin tekrar edilmesinin sırrı hakkındadır: Yardım talebinin bizzat Allah Teâlâ'dan olduğunu açıkça belirtmek için olduğu söylenmiştir; zira Sübhânehu 'İyyâke na'büdü ve neste'în' buyursaydı, kimden talep edildiği tayin edilmeksizin yardım istemenin haber verilmesi ihtimali bulunurdu. Şayet bir tanesiyle yetinilseydi, ikisini bir araya getirmedikçe Allah Teâlâ'ya yaklaşılamayacağı vehmedilebilirdi; oysa gerçek böyle değildir, denilmiştir. Yine 'Ev Zeyd ile Amr arasındadır' denildiği gibi tekit için ikisi bir araya getirilmiştir de denilmiştir. Ancak buna karşı şöyle denmiştir: Tekrar, ancak ikinci bir fiilin mamulü olmadığı zaman tekit olur; ayetteki ikinci { إِيَّاكَ } ise { نَسْتَعِينُ } fiilinin mamulüdür, onun mef'ûlüdür; öyleyse nasıl tekit olabilir? Bunun, her ihtiyaç anında Allah Teâlâ'nın zikrini tazelememiz için bize bir talim olduğu da söylenmiştir. Bana göre tekrar, ibadetin Allah Teâlâ'ya taalluk cihetinin, O'ndan yardım talebinin taalluk cihetinden farklı olduğunu hissettirmek içindir. Şayet 'İyyâke na'büdü ve neste'în' deseydi, cihetin tek olduğu zannedilirdi; oysa durum böyle değildir, çünkü yardım talebinde mutlaka bir sıfatın tavassutu gerekir, ibadette ise böyle değildir; dolayısıyla taallukun farklılığından ötürü mef'ûlü bununla ona işaret etmek için tekrar etmiştir. «Altıncı İnceleme» İstiânenin mutlak bırakılmasının (neyin üzerinde yardım istendiğinin zikredilmemesinin) sırrı hakkındadır: Kendisinde yardım istenen her şeyi kapsaması için olduğu söylenmiştir. Dolayısıyla buradaki hazif, umum ifade etme hususunda onların 'Falan kimse verir' sözündeki gibidir. Bu görüş; bir kısmına hamletmede mureccihsiz tercih gerekmesi, ayrıca kayıt karinesinin gizli olması, Kur'an'ın tercümanı İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilenin bu olması ve mef'ûlün umumunun kişinin kendisinden güç ve kuvveti nefyetmesini ve O'ndan başkasından tamamen kesilip Allah Teâlâ'ya yönelmesini içermesi -ki bu da ibadet makamına daha layıktır- sebebiyle tercih edilmiştir. Allâme el-Beydâvî'nin tutumu da bunu tercih ettiğine işaret eder. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'En güzeli, ibadeti yerine getirme konusunda O'ndan ve O'nun tevfikinden yardım istenmesinin kastedilmesi ve Allah Teâlâ'nın { اهْدِنَا } buyruğunun istenen yardımın beyanı olmasıdır; sanki 'Size nasıl yardım edeyim?' denilmiş de onlar 'Bizi dosdoğru yola ilet' demişler gibidir. Bunun en güzel oluşu, sözün birbiriyle uyumlu olması ve birbirine kenetlenmesi sebebiyledir' [ifadesi] bitti. Bu takdirde tahsisin gerekçesi, nefsin gereğine aykırı olması hasebiyle ibadetin yardım talebine olan tam ihtiyacıdır; şüphesiz Rabbimin merhamet ettiği müstesna nefs kötülüğü şiddetle emreder. Karine ise ibadete mukarin olmasıdır ve bunun apaçıklığı gizli değildir. Mef'ûlün umumunun zikredilen hususu içermesi ise tahsis nüktesiyle muarızdır; İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ gelen rivayet ise belki de sabit olmamıştır. Böyle denilmiştir. Bana göre insaflı olan görüş şudur: Bu mübarek surenin lafızlarının kendisinden matlup olan manada uyumlu olması için umuma hamletmek daha evladır; zira ibadeti vesile kılarak kendisinde yardım istenmesi sahih olan her şeyi içine alacak bir maksadın tahsiline yönelmek -ki tevfik buna öncelikle dahil olur-, sadece tevfike yönelmekten daha evladır. 'Sırât-ı müstakîm' de buna uygundur; zira o ibadetlerden, itikatlardan, ahlaktan, siyasetten, muamelattan, nikâhtan ve diğer dinî hususlardan, kabir, berzah, haşir, sırat ve mizan sıkıntılarından kurtulmaktan, cehennem azabından kurtulup karar yurduna ulaşmaktan ve yüce derecelere nail olmaktan daha geneldir; bunların hepsi de Allah Teâlâ'nın yardımına ve lütfuna muhtaçtır. Ayrıca { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } ifadesiyle kendisinden sığınılan dalalet yollarının sonu yoktur ve ancak O'nun yardımıyla bu tehlikelerden kurtulunur. Yine { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } ayetindeki ibadetten muradın kendisi, onunla irtibatlı olanlar ve kendisine bağlı olduğu şeyler olduğu gizli değildir; öyleyse [ibadet] umum hususunda istiâne ile uyum sağlar. Ayrıca O'nun { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } buyruğu mutlaktır, her nimeti kapsar. Yine şayet murat, ibadeti yerine getirme konusunda O'ndan ve tevfikiyle yardım istemek olsaydı, ibadet dışındaki şeylerde yardım istemenin hükmü Ümmü'l-...

الكتاب ولا أظن أحدا يقول إنه يعلم من هذا التخصيص فلا أختار أنا إلا العموم

...Kitâb'da (Fâtiha'da) bilinmez olarak kalırdı. Hiç kimsenin bu tahsisten bunun bilineceğini söyleyeceğini zannetmiyorum; bu yüzden ben ancak umumu tercih ederim.

وقد ثبت في الصحيح عنه صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال لابن عباس: «إذا استعنت فاستعن بالله» الحديث

Nitekim Sahîh'te rivayet edildiği üzere sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem İbn Abbas'a şöyle buyurmuştur: «Yardım istediğin zaman Allah'tan yardım iste...» hadisin devamı.

وهو ظاهر فيه ولعل ابن عباس من هنا قال به في الآية إذا قلنا بثبوت ذلك عنه وهو الظن الغالب فمن استعان بغيره في المهمات بل وفي غيرها فقد استسمن ذا ورم ونفخ في غير ضرم أفلا يستعان به وهو الغني الكبير أم كيف يطلب من غيره والكل إليه فقير؟ وإني لأرى أن طلب المحتاج من المحتاج سفه من رأيه وضلة من عقله فكم قد رأينا من أناس طلبوا العزة من غيره فذلوا وراموا الثروة من سواه فافتقروا وحاولوا الارتفاع فاتضعوا فلا مستعان إلا به ولا عون إلا منه.

Bu hadis onda açıktır; şayet bunun İbn Abbas'tan sabit olduğunu söylersek -ki galip zan da budur- o da ayet hakkında belki buradan hareketle öyle söylemiştir. Önemli işlerde ve hatta diğerlerinde O'ndan başkasından yardım isteyen kimse, şişmanlığı ur zannetmiş ve kor olmayan yere üflemiştir. O Ganî ve Kebîr olduğu halde O'ndan yardım istenmez mi yahut herkes O'na muhtaç iken başkasından nasıl talepte bulunulur? Ben muhtacın muhtaçtan talepte bulunmasını görüşünün bir beyinsizliği ve aklının bir sapıklığı olarak görüyorum. O'ndan başkasından izzet arayıp da zelil olan, O'ndan gayrısından zenginlik isteyip de fakir düşen, yükselmeye çalışıp da alçalan nice insanlar gördük! Dolayısıyla O'ndan başka yardım istenecek kimse ve O'ndan başka yardım yoktur.

إليك وإلا لا تشد الركائب ... ومنك وإلا فالمؤمل خائب

Sanadır [yöneliş], yoksa binekler [yola] bağlanmaz... Sendendir [ihsan], yoksa uman hüsrana uğramıştır.

وفيك وإلا فالغرام مضيع ... وعنك وإلا فالمحدث كاذب

Sanadır [aşk], yoksa sevda zayiattır... Sendendir [haber], yoksa anlatan yalancıdır.

وقد قرأ عبيد بن عمير الليثي وزيد بن حبيش ويحيى بن وثاب والنخعي نعبد- بكسر النون- وهي لغة قيس وتميم وأسد وربيعة وهذيل وكذلك حكم حروف المضارعة في هذا الفعل وما أشبهه كنستعين مما لم ينضم ما بعدها فيه سوى الياء لاستثقال الكسرة عليها على أن بعضهم قال يجل بكسر ياء المضارعة من وجل وقرأ بعضهم يعلمون وقرأ الحسن وابن المتوكل وأبو مخلف يعبد بالياء مبنيا للمفعول وهو غريب وعن بعض أهل مكة أنه قرأ نعبد بإسكان الدال وقرأ الجمهور نعبد- بفتح النون وضم الدال- وهي لغة أهل الحجاز وهي الفصحى اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ الهداية دلالة بلطف لدلالة اشتقاقه ومادته عليه ولذا أطلق على المشي برفق تهاد وسميت الهداية لطفا وقوله تعالى: فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٢٣] وارد على الصحيح مورد التهكم على حد فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١، التوبة: ٣٤، الانشقاق: ٢٤] ويقال هداه لكذا وإلى كذا فتعديه باللام وإلى إذا لم يكن فيه وهداه كذا بدونهما محتمل للحالين حتى لا يجوز في وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا [العنكبوت: ٦٩] لسبلنا أو إلى سبلنا إلا بإرادة الإرادة في جاهدوا أو إرادة تحصيل المراتب العلية في سبلنا ومن ثم جمعها

Ubeyd b. Umeyr el-Leysî, Zeyd b. Hubeyş, Yahyâ b. Vessâb ve en-Nehaî -nûn'un kesresiyle- { نِعْبُدُ } şeklinde okumuşlardır; bu Kays, Temîm, Esed, Rebîa ve Hüzeyl lügatidir. Bu fiildeki muzâraat harflerinin ve kendisinden sonraki harf ötrelenmemiş olan { نِسْتَعِينُ } gibi benzerlerinin hükmü de böyledir; kesrenin üzerine ağır gelmesi sebebiyle 'yâ' harfi müstesnadır. Bununla birlikte bazısı 'vecele' fiilinden muzâraat yâ'sının kesresiyle 'yîcelü' demiş, bazısı da 'ya'lemûn' okumuştur. Hasan, İbnu'l-Mütevekkil ve Ebû Mihlef meçhul bina ile yâ ile { يُعْبَدُ } okumuşlardır ki bu gariptir. Mekke ehlinden bazısından dâl'ın sükûnu ile { نَعْبُدْ } okuduğu rivayet edilmiştir. Cumhur ise nûn'un fethası ve dâl'ın zammesi ile { نَعْبُدُ } şeklinde okumuştur; bu Hicaz ehlinin lügatidir ve en fasih olanıdır. { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet”. Hidayet, iştikakı ve kökü buna delalet ettiği için lütufla yol göstermektir. Bu sebeple yumuşakça yürümeye 'tehâdî' denilmiş ve hidayet bir lütuf olarak isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ'nın { فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ } [es-Sâffât: 23] “Onları cehennemin yoluna götürün” kavli ise, sahih görüşe göre { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21, et-Tevbe: 34, el-İnşikâk: 24] “Onları elem verici bir azapla müjdele” kabilinden bir tehekküm (istihza) makamında vârid olmuştur. 'Hedâhu li-kezâ' ve 'ilâ kezâ' denir; lâm ve ilâ ile geçişli olması şayet içinde bulunmadığı takdirde böyledir. İkisi olmaksızın 'hedâhu kezâ' ise iki duruma da muhtemeldir; öyle ki { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } [el-Ankebût: 69] “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz” kavlinde 'li-sübülinâ' yahut 'ilâ sübülinâ' [manası], ancak 'câhedû' lafzında iradeyi kastetmekle veya 'yollarımız' lafzında yüce mertebeleri elde etmeyi kastetmekle caiz olur; bundan dolayı onu çoğul getirmiştir.

وقد ورد: من عمل بما علم ورثه الله تعالى علم ما لم يعلم،

Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Kim bildiğiyle amel ederse, Allah Teâlâ ona bilmediğinin ilmini miras bırakır.»

وقد يقال المراد بيان الاستعمال الحقيقي، وأما باب التجوز فواسع وهل يعتبر في الدلالة الإيصال أم لا فيه اختلاف المتأخرين من أهل اللسان ففريق خصها بالدلالة الموصلة وآخرون بالدلالة على ما يوصل، وقليل قال: إن تعدت إلى المفعول الثاني بنفسها كانت بمعنى الإيصال ولا تسند إلا إليه تعالى كما في الآية وإن تعدت باللام أو إلى كانت بمعنى إراءة الطريق فكما تسند إليه سبحانه تسند إلى القرآن كقوله تعالى: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الإسراء: ٩] وإلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كقوله تعالى: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشورى: ٥٢] والكل من هذه الآراء غير خال عن خلل، أما الأول فيرد عليه قوله تعالى: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فصلت: ١٧] والجواب بجواز وقوعهم في الضلال بالارتداد بعد الوصول إلى الحق لا يساعده ما في التفاسير والتواريخ فإنها ناطقة بأن الجم الغفير من قوم ثمود لم يتصفوا بالإيمان قطعا وما آمن من قومه إلا قليل وقد بقوا على إيمانهم ولم يرتدوا على أن صاحب الذوق يدرك من نفس الآية خلاف الفرض كما لا يخفى، وأما الثاني فيرد عليه قوله تعالى لحبيبه صلى الله تعالى عليه وسلّم إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ [القصص:

Şöyle de denilebilir: Murad hakiki kullanımı beyan etmektir, mecaz kapısı ise geniştir. Delalette ulaştırmanın (îsâl) muteber olup olmadığı hususunda lisan ehlinin müteahhirîni ihtilaf etmiştir: Bir grup onu ulaştıran delaletle sınırlandırmış, diğerleri ise ulaştıran şeye delaletle sınırlandırmıştır. Az bir kısmı ise şöyle demiştir: İkinci mef'ûle bizzat [harf-i cersiz] geçişli olursa ulaştırma (ulaştırarak iletme) manasındadır ve ayette olduğu gibi ancak Allah Teâlâ'ya isnat edilir; şayet lâm yahut ilâ ile geçişli olursa yolu göstermek manasındadır; dolayısıyla Sübhânehu'ya isnat edildiği gibi, Allah Teâlâ'nın { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [el-İsrâ: 9] “Şüphesiz bu Kur'an en doğru olana iletir” kavlinde olduğu üzere Kur'an'a ve { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } [eş-Şûrâ: 52] “Ve şüphesiz sen dosdoğru bir yola iletmektesin” kavlinde olduğu üzere Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e de isnat edilir. Bu görüşlerin hepsi kusurdan uzak değildir. Birincisine gelince, Allah Teâlâ'nın { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } [Fussilet: 17] “Semûd'a gelince, Biz onlara doğru yolu gösterdik; fakat onlar körlüğü hidayete tercih ettiler” kavli onu reddeder. Onların hakka ulaştıktan sonra irtidat ile dalalete düşmüş olmalarının caiz olduğu şeklindeki cevap ise tefsirlerde ve tarihlerde bulunan bilgilere uymaz; zira onlar Semûd kavminin büyük çoğunluğunun kesinlikle imanla vasıflanmadığını, kavminden ancak pek azının iman ettiğini ve onların da imanları üzere kalıp irtidat etmediklerini açıkça söylemektedir; kaldı ki zevk sahibi kimse ayetin kendisinden de bu faraziyenin aksini anlar, bu gizli değildir. İkincisine gelince, Allah Teâlâ'nın Habîb'ine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hitaben buyurduğu { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } [el-Kasas:

٥٦] وما يقال إنه على حد قوله تعالى: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الأنفال: ١٧] أو أن المعنى أنك لا تتمكن من إراءة الطريق لكل من أحببت بل إنما يمكنك إراءته لمن أردنا لا يخلو عن تكلف، وأما الثالث فإن كلام أهل اللغة لا يساعده بل ينادي بما ينافيه ومع ذلك فالقول بأن المتعدية لا تسند إلا إلى الله تعالى منتقض بقوله تعالى حكاية عن إبراهيم ﵇ يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا [مريم: ٤٣] وعن

56] “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” ayeti onu reddeder. Bunun Allah Teâlâ'nın { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } [el-Enfâl: 17] “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” kavli kabilinden olduğu yahut anlamın 'Sen sevdiğin herkese yolu göstermeye güç yetiremezsin, bilakis onu ancak Bizim dilediğimiz kimseye gösterebilirsin' şeklinde olduğu sözü ise tekellüften uzak değildir. Üçüncüsüne gelince, dil ehlinin sözü buna uymaz, bilakis buna aykırı olduğunu haykırır. Bununla birlikte [bizzat] geçişli olanın sadece Allah Teâlâ'ya isnat edileceği sözü, Allah Teâlâ'nın İbrâhim'den aleyhisselâm naklen buyurduğu { يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا } [Meryem: 43] “Babacığım! Doğrusu bana sana gelmeyen bir ilim geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim” kavliyle ve...

مؤمن آل فرعون يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ [غافر: ٣٨] ولهذا الخلل قال طائفة بالاشتراك والبحث لغوي لا دخل للاعتزال فيه وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمته والصِّراطَ الطريق وأصله بالسين من السرط وهو اللقم ولذلك يسمى لقما كأن سالكه يبتلعه أو يبتلع سالكه ففي الأزهري أكلته المفازة إذا نهكته لسيره فيها وأكل المفازة إذا قطعها بسهولة قال أبو تمام:

...Firavun ailesinin mümininden naklen buyurduğu { يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ } [Gâfir: 38] “Ey kavmim! Bana uyun ki sizi doğru yola ileteyim” kavliyle nakzedilmiştir. İşte bu tutarsızlıktan ötürü bir topluluk müştereklik (müşterek lafız) olduğunu söylemiştir. Bu inceleme lügavîdir, İ'tizâl'in (Mu'tezile'nin) bunda bir dahli yoktur; devamı inşâallahu teâlâ gelecektir. { الصِّراطَ } yol demektir. Aslı sîn iledir (es-sırât), lokmayı yutmak manasına gelen 'es-serat' kökünden gelir; bu sebeple ona 'lukam' (yutulan yol) da denir; sanki o yolda yürüyen onu yutmakta yahut yol üzerinde yürüyeni yutmaktadır. Nitekim el-Ezherî'de şöyle denir: Çölde yürüdüğü için çöl onu bitap düşürdüğünde 'Çöl onu yedi' denir; çölü kolaylıkla aştığında ise 'Çölü yedi' denir. Ebû Temmâm şöyle demiştir:

رعته الفيافي بعد ما كان حقبة ... رعاها وماء المزن ينهلّ ساكبه

Uzun süre o çölleri otlattıktan sonra, bulutların suyu sağanak sağanak boşalırken... çöller onu otlattı (tüketti).

وبالسين على الأصل قرأ ابن كثير برواية قنبل ورويس اللؤلؤي عن يعقوب وقرأ الجمهور بالصاد وهي لغة قريش وقرأ حمزة بإشمام الصاد زايا والزاي الخالصة لغة لعذرة وكعب والصاد عندي أفصح وأوسع وأهل الحجاز يؤنثون الصراط كالطريق والسبيل والزقاق والسوق وبنو تميم يذكرون هذا كله وتذكيره هو الأكثر ويجمع في الكثرة على صراط ككتاب وكتب وفي القلة قياسه أصرطة هذا إذا كان الصراط مذكرا وأما إذا أنث فقياسه أفعل نحو ذراع وأذرع والْمُسْتَقِيمَ المستوي الذي لا اعوجاج فيه واختلف في المراد منه فقيل الطريق الحق. وقيل ملة الإسلام. وقيل القرآن وردهما الرازي قدس سره بأن قوله تعالى صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ يدل على الصراط المستقيم وهم المتقدمون من الأمم وما كان لهم القرآن والإسلام وفيه ما لا يخفى والعجب كل العجب من هذا المولى أنه ذكر في أحد الوجوه المرضية عنده أن الصراط المستقيم هو الوسط بين طرفي الإفراط والتفريط في كل الأخلاق وفي كل الأعمال وأكد ذلك بقوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] فيا ليت شعري ماذا يقول لو قيل له لم يكن هذا للمتقدمين من الأمم وتلونا عليه الآية التي ذكرها وسبحان من لا يرد عليه وقيل المراد به معرفة ما في كل شيء من كيفية دلالته على الذات والصفات وقيل المراد منه صراط الأولين في تحمل المشاق العظيمة لأجل مرضاة الله تعالى وقيل العبادة لقوله تعالى: وَأَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ [يس: ٦١] والقرآن يفسر بعضه بعضا وفيه نظر، وقيل هو الاعراض عن السوي والإقبال بالكلية على المولى وقال الشيخ الأكبر قدس سره: هو ثبوت التوحيد في الجمع والتفرقة، ولهم أقوال غير ذلك قريبة وبعيدة، وعندي بعد الاطلاع على ما للعلماء وكل حزب بما لديهم فرحون أن الصراط المستقيم يتنوع إلى عام للناس وخاص بخواصهم والكل منهما صراط المنعم عليهم على اختلاف درجاتهم فالأول جسر بين العبد وبين الله سبحانه ممدود على متن جهنم الكفر والفسق والجهل والبدع والأهواء وهو الاستقامة على ما ورد به الشرع الشريف القويم علما وعملا وخلقا وحالا وهو الذي يظهر في الآخرة على متن جهنم الجزاء ممثلا مصورا بالتمثيل الرباني والتصوير الإلهي على حسب ما عليه العبد اليوم فمن وجد خيرا فليحمد الله ومن وجد دون ذلك فلا يلومن إلا نفسه وللتذكير بذلك الصراط لم يقل السبيل ولا الطريق وإن كان الكل واحدا، الثاني طريق الوصول إلى الله تعالى ومن شهد الخلق لا فعل لهم فقد فاز ومن شهدهم لا حياة لهم فقد جاز ومن شهدهم عين العدم فقد وصل وتم سفره إلى الله تعالى ثم يتجدد له السفر فيه سبحانه وهو غير متناه لأن نعوت جماله وجلاله غير متناهية ولا يزال العبد يرقي من بعضها إلى بعض كما يشير إليه

Asıl üzere sîn ile (es-Sirât) İbn Kesîr Kunbul rivayetiyle, Ya'kûb'dan da Rüveys el-Lu'luî okumuştur. Cumhur ise sâd ile okumuştur ki bu Kureyş'in lügatidir. Hamza ise sâd harfini zâ harfine işmâm ederek okumuştur. Hâlis zâ ise Uzre ve Ka'b kabilelerinin lügatidir. Sâd harfi bana göre daha fasih ve daha yaygındır. Hicaz ehli tıpkı tarîk, sebîl, zukâk ve sûk kelimeleri gibi sırât lafzını da müennes kabul eder; Benî Temîm ise bunların hepsini müzekker kabul eder ve müzekker yapılması daha yaygındır. Çokluk çoğulunda (cem'-i kesret) 'kitâb ve kütüb' gibi 'sürut' şeklinde gelir; azlık çoğulunda (cem'-i kıllet) ise kıyasa göre 'asrita' şeklinde gelir. Bu, sırât müzekker olduğu takdirdedir; müennes olduğu takdirde ise kıyasa göre 'zirâ' ve ezru'' gibi 'ef'ul' (esrut) vezninde gelir. { الْمُسْتَقِيمَ } ise içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru olandır. Ondan muradın ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Hak yol olduğu söylenmiştir. İslâm milleti (dini) olduğu söylenmiştir. Kur'an olduğu söylenmiştir. Râzî -kuddise sirruh- son iki görüşü, Allah Teâlâ'nın { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavlinin sırât-ı müstakîme delalet ettiği, bunların da geçmiş ümmetler olduğu, oysa geçmiş ümmetlerin Kur'an'ı ve İslâm'ı bulunmadığı gerekçesiyle reddetmiştir. Bunda ise gizli olmayan bir kusur vardır. Asıl hayret edilecek şey bu zâtın (Râzî'nin), kendisince makbul vecihlerden birinde sırât-ı müstakîmin bütün ahlakta ve bütün amellerde ifrat ile tefrit uçları arasındaki orta yol olduğunu zikretmesi ve bunu Allah Teâlâ'nın { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [el-Bakara: 143] “Böylece sizi vasat (orta) bir ümmet kıldık” kavliyle teyit etmesidir! Ah bilseydim, kendisine 'Bu da geçmiş ümmetlere ait değildi' dense ve zikrettiği ayet kendisine okunsa ne derdi! Kendisine itiraz edilmeyen [Allah] münezzehtir. Ondan muradın, her şeyde onun Zât'a ve sıfatlara nasıl delalet ettiğini bilmek olduğu söylenmiştir. Ondan muradın, Allah Teâlâ'nın rızası uğruna büyük meşakkatlere katlanma hususunda öncekilerin yolu olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { وَأَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } [Yâsîn: 61] “Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur” kavli gereğince ibadet olduğu da söylenmiştir; Kur'an'ın bir kısmı diğerini tefsir eder, lâkin bunda da tutarsızlık vardır. Mâsivâdan yüz çevirip bütünüyle Mevlâ'ya yönelmek olduğu da söylenmiştir. Şeyh-i Ekber [İbnü'l-Arabî] -kuddise sirruh- şöyle demiştir: 'O, cem' ve tefrika hallerinde tevhidin sebat bulmasıdır.' Bunların dışında yakın ve uzak başka görüşleri de vardır. Âlimlerin zikrettiklerine muttali olduktan sonra -ki her fırka kendi yanındakiyle sevinmektedir- bana göre sırât-ı müstakîm avama ait umumi ve havassa ait hususi olmak üzere ikiye ayrılır; her ikisi de derecelerinin farklılığıyla birlikte kendilerine nimet verilenlerin yoludur. Birincisi: Kul ile Allah Sübhânehu arasında, küfür, fısk, cehalet, bidat ve heva cehenneminin sırtına uzatılmış bir köprüdür; o da ilim, amel, ahlak ve hal bakımından dosdoğru ve yüce şeriatın getirdiği esaslar üzere istikamet bulmaktır. İşte bu köprü, ahirette ceza cehenneminin sırtında, kulun bugünkü durumuna göre Rabbanî bir temsil ve ilâhî bir tasvirle somutlaşmış olarak tecelli edecektir. 'Artık kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa ancak kendini kınasın!' İşte bu köprüyü (sıratı) hatırlatmak için -hepsi aynı anlama gelse de- sebîl veya tarîk denmeyip sırât denmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'ya vuslat yoludur. Mahlukatın hiçbir fiili olmadığını müşahede eden kimse kurtulmuştur; onların hiçbir hayatı olmadığını müşahede eden kimse [köprüyü] geçmiştir; onların sırf yokluktan ibaret olduğunu müşahede eden kimse ise vuslata ermiş ve Allah Teâlâ'ya olan yolculuğunu tamamlamıştır. Ardından Sübhânehu'da yolculuğu yenilenir; bu ise sonsuzdur, zira O'nun cemâl ve celâl vasıfları nihayetsizdir; nitekim kul bunlardan birinden diğerine yükselip durur...

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إنه ليغان على قلبي فأستغفر الله في اليوم والليلة سبعين مرة»

...Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğunun işaret ettiği gibi: «Şüphesiz kalbime bir perde çekilir de bu yüzden günde ve gecede yetmiş defa Allah'tan bağışlanma dilerim.»

وهناك يكون عز شأنه يده وسمعه وبصره فبه يبطش وبه يسمع وبه يبصر ووراء ذلك ما يحرم كشفه فمتى قال العامي اهدنا الصراط المستقيم أراد أرشدنا إلى الاستقامة على امتثال أوامرك واجتناب نواهيك ومتى قال ذلك أحد الخواص أراد ثبتنا على ما منحتنا به وهو المروي عن يعسوب المؤمنين كرم الله تعالى وجهه وأبيّ رضي الله تعالى عنه وذلك لأن طالب هداية الطريق المستقيم ليسلكه له في سلوكه مقامات وأحوال ولكل منها بداية ونهاية ولا يصل إلى النهاية ما لم يصحح البداية ولا ينتقل إلى مقام أو حال إلا بعد الرسوخ فيما تحته والثبات عليه فما

İşte orada şânı yüce olan [Allah], onun eli, işitmesi ve görmesi olur; artık O'nunla tutar, O'nunla işitir ve O'nunla görür. Bunun da ötesinde açığa vurulması haram olan şeyler vardır. Dolayısıyla avamdan biri { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } dediği zaman 'Bizi emirlerini yerine getirme ve yasaklarından kaçınma hususunda istikamete ilet' manasını kasteder. Havasstan biri bunu söylediği vakit ise 'Bize ihsan ettiğin şey üzere bizi sabit kıl' manasını kasteder; müminlerin önderinden [Hz. Ali'den] -kerremallâhu teâlâ vecheh- ve Übeyy'den radıyallâhu anh rivayet edilen de budur. Çünkü dosdoğru yolun hidayetini onda yürümek için talep eden kimsenin seyrüsülûkünde birtakım makamları ve halleri vardır; bunların her birinin bir başlangıcı ve bir sonu bulunur. Başlangıcı düzeltmedikçe sona ulaşamaz ve altındakinde rüsuh (derinleşme) ve sebat kazanmadıkça bir üstteki makama veya hale geçemez. Dolayısıyla...

دام هو في أثناء المقام أو الحال ولم يصل إلى نهاية يطلب الثبات على ما منح به ليرسخ له ذلك المقام ويصير ملكه فيرقى منه إلى ما فوقه وذلك هو الفضل الكبير والفوز العظيم، وللمحققين في معنى اهدنا وجوه دفعوا بها ما يوشك أن يسأل عنه من أن المؤمن مهتد فالدعاء طلب لتحصيل الحاصل. أحدها أن معناه ثبتنا على الدين كيلا تزلزلنا الشبه وفي القرآن رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا [آل عمران: ٨]

...o makamın veya halin ortasında bulunduğu ve henüz sona ulaşmadığı müddetçe, o makamın kendisinde kökleşmesi ve meleke haline gelip oradan bir üsttekine yükselebilmesi için kendisine ihsan edilen şeyde sebat talep eder; işte bu, büyük lütuf ve büyük kurtuluştur. Muhakkik âlimlerin { اهْدِنَا } manası hakkında, 'Mümin zaten hidayet bulmuştur, öyleyse bu dua hâsılı tahsil (elde olanı istemek) olur' şeklinde sorulması muhtemel soruyu defettikleri birtakım vecihleri vardır: Bunlardan biri şudur: Anlamı, şüpheler bizi sarsmasın diye bizi din üzere sabit kıl demektir. Kur'an'da şöyle buyrulur: { رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا } [Âl-i İmrân: 8] “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma.”

وفي الحديث «اللهم يا مقلب القلوب ثبت قلوبنا على دينك»

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Ey kalpleri evirip çeviren Allahım! Kalplerimizi dinin üzere sabit kıl.»

وثانيها أعطنا زيادة الهدى كما قال تعالى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [محمد: ١٧] وثالثها أن الهداية الثواب كقوله تعالى: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ [يونس: ٩] فالمعنى اهدنا طريق الجنة ثوابا لنا وأيد بقوله تعالى:

İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } [Muhammed: 17] “Doğru yolu bulanlara gelince, Allah onların hidayetini artırır” buyurduğu gibi 'bize hidayeti artır' [demektir]. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ } [Yûnus: 9] “İmanları sebebiyle Rableri onları hidayete erdirir” kavlinde olduğu gibi hidayetin sevap olmasıdır. Buna göre mana: 'Bize sevap olarak cennetin yolunu göster' demektir ve bu mana Allah Teâlâ'nın şu kavliyle de desteklenmiştir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا [الأعراف: ٤٣] ورابعها أن المراد دلنا على الحق في مستقبل عمرنا كما دللتنا عليه في ماضيه ولهم بعد أيضا كلمات متقاربة غير هذا ولعله يغنيك عن الكل ما ذكره الفقير فتدبره ولا تغفل.

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } [A'râf: 43] “Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun.” Dördüncüsü: Kastedilenin, 'Ömrümüzün geçmişinde bize hakka yol gösterdiğin gibi, geleceğinde de bize hakka yol göster' olmasıdır. Onların bundan başka birbirine yakın sözleri de vardır; fakirin (müellifin) zikrettiği açıklama belki de seni hepsinden müstağni kılar; artık bunu iyi düşün ve gafil olma.

بقي الكلام في ربط هذه الجملة بما قبلها وقد قيل ان عندنا احتمالات أربعة لأن طلب المعونة إما في المهمات كلها أو في أداء العبادة والصراط المستقيم إما أن يؤخذ بمعنى خاص كملة الإسلام أو بمعنى عام كطريق الحق خلاف الباطل فعلى تقديري عموم الاستعانة والصراط وخصوصهما يكون اهدنا بيانا للمعونة المطلوبة كأنه قال كيف أعينكم في المهمات أو في العبادة فقالوا اهدنا طريق الحق في كل شيء أو ملة الإسلام فيكون الفصل لشبه كمال الاتصال وعلى تقدير عموم الاستعانة وخصوص الصراط يكون اهدنا إفرادا للمقصود الأعظم من جميع المهمات فيكون الفصل حينئذ لكمال الاتصال، وأما على تقدير خصوص الاستعانة وعموم الصراط فلا ارتباط، وما عندي غير خفي عليك إن أحطت خبرا بما قدمناه لديك، وقد قرأ الحسن والضحاك وزيد بن علي صراطا مستقيما دون تعريف

Bu cümlenin öncesiyle irtibatlandırılması bahsi kalmıştır. Şöyle denilmiştir: Önümüzde dört ihtimal vardır; çünkü yardım talebi ya bütün mühim işlerde yahut ibadetin ifasındadır; sırât-ı müstakîm ise ya İslam milleti (dini) gibi hususi bir manaya yahut bâtılın zıddı olan hak yolu gibi umumi bir manaya hamledilir. İstiane (yardım dileme) ve sıratın her ikisinin de umumiliği ve her ikisinin de hususiliği takdirine göre { اهْدِنَا } ifadesi talep edilen yardımın beyanı olur; sanki [Allah Teâlâ]: 'Mühim işlerde veya ibadette size nasıl yardım edeyim?' buyurmuş, onlar da: 'Bize her şeyde hak yolunu yahut İslam milletini göster' demiş gibidirler. Bu durumda fasl (atıfsız geçiş) şibh-i kemâl-i ittisâl (tam bitişikliğe benzerlik) sebebiyle olur. İstianenin umumiliği ve sıratın hususiliği takdirine göre { اهْدِنَا } ifadesi bütün mühim işler arasından en büyük maksadın teker teker tahsis edilmesi olur; bu durumda fasl kemâl-i ittisâl (tam bitişiklik) sebebiyle gerçekleşir. İstianenin hususiliği ve sıratın umumiliği takdirine gelince, bu durumda bir irtibat bulunmaz. Sana daha önce sunduğumuz bilgileri tam olarak kavradıysan, benim yanımdaki [tercih] sana gizli kalmaz. Hasan, Dahhâk ve Zeyd b. Ali, marife kılmaksızın صراطا مستقيما şeklinde nekire olarak okumuşlardır.

وقرأ جعفر الصادق صراط المستقيم

Cafer es-Sâdık ise izafet ile صراط المستقيم şeklinde okumuştur.

بالإضافة والمتواتر ما تلوناه صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ بدل من الصراط الأول بدل الكل من الكل وهو الذي يسميه ابن مالك البدل الموافق أو المطابق تحاشيا من إطلاق الكل على الله تعالى في مثل صراط العزيز الحميد الله. وفائدة الإبدال تأكيد النسبة بناء على أن البدل في حكم تكرير العامل والاشعار بأن الصراط المستقيم بيانه وتفسيره صراط المسلمين فيكون ذلك شهادة لاستقامة صراطهم على أبلغ وجه وآكده، وقيل صفة له.

Mütevatir olan ise tilavet ettiğimiz [kıraattir]. { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna” ifadesi, birinci sırattan bedel-i kül minel-küldür (bütünün bütünden bedelidir); İbn Mâlik, { صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ * اللَّهِ } [İbrâhîm: 1-2] gibi yerlerde Allah Teâlâ hakkında 'küll' (bütün) tabirinin kullanılmasından kaçınmak maksadıyla buna el-bedelü'l-muvâfık veya el-mutâbık adını verir. İbdâlin (bedel yapmanın) faydası, bedelin âmili tekrar etme hükmünde olmasına binaen nispeti tekit etmek ve dosdoğru yolun beyan ve tefsirinin Müslümanların yolu olduğunu hissettirmektir; böylece bu durum, onların yollarının dosdoğru olduğuna en beliğ ve en kuvvetli bir şekilde şahitlik teşkil eder. Bunun bir sıfat olduğu da söylenmiştir.

ومن غريب المنقول أن الصراط الثاني غير الأول وكأنه نوى فيه حرف العطف وفي تعيين ذلك اختلاف، فعن جعفر بن محمد هو العلم بالله والفهم عنه وقيل موافقة الباطن للظاهر في إسباغ النعمة وقيل التزام الفرائض والسنن ولا يخفى أن هذا القول خروج عن الصراط المستقيم فلا نتعب جواد القلم فيه. وقرأ ابن مسعود وزيد بن علي صراط من أنعمت عليهم وهو المروي عن عمر وأهل البيت رضي الله تعالى عنهم. قال الشهاب: وفيه دليل على جواز إطلاق الأسماء المبهمة «كمن» على الله تعالى انتهى وهو خبط ظاهر إذ الإضافة إلى المفعول لا الفاعل. والإنعام إيصال الإحسان إلى الغير من العقلاء كما قاله الراغب فلا يقال أنعم على فرسه ولذا قيل: إن النعمة نفع الإنسان من دونه لغير عوض، واختلف في هؤلاء المنعم عليهم فقيل المؤمنون مطلقا وقيل الأنبياء وقيل أصحاب موسى وعيسى ﵉ قبل التحريف والنسخ، وقيل أصحاب محمد صلى الله تعالى عليه وسلم. وقيل محمد صلى الله تعالى عليه وسلم وأبو بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما. وقيل الأولى ما أخرجه ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد بالذين أنعمت عليهم الأنبياء والملائكة والشهداء والصديقون ومن أطاع الله تعالى وعبده وإليه يشير قوله تعالى:

Garip nakillerden biri de ikinci sıratın birincisinden farklı olduğu ve sanki orada bir atıf harfi takdir edildiğidir. Bunun tayininde ihtilaf edilmiştir: Cafer b. Muhammed'den nakledildiğine göre o, Allah'ı bilmek ve O'ndan anlamaktır. Nimetin bollaştırılmasında bâtının zâhire muvafakat etmesi olduğu da söylenmiştir; farzlara ve sünnetlere sarılmak olduğu da söylenmiştir. Bu görüşün sırât-ı müstakîmden (dosdoğru yoldan) bir sapma olduğu gizli değildir, dolayısıyla kalemin küheylanını bununla yormayalım. İbn Mes'ûd ve Zeyd b. Ali صراط من أنعمت عليهم şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ömer ve Ehl-i Beyt'ten -radıyallâhu teâlâ anhüm- rivayet edilmiştir. Şihâb şöyle demiştir: 'Bunda, { مَنْ } gibi müphem isimlerin Allah Teâlâ hakkında ıtlak edilmesinin caiz olduğuna delil vardır.' [Şihâb'ın sözü bitti]. Bu apaçık bir yanılgıdır; zira izafet fâile değil mef'ûledir. İnam (nimet vermek), Râgıb'ın belirttiği üzere akıl sahibi olan başkasına ihsanı ulaştırmaktır; nitekim 'atına inam etti' denilmez. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Nimet, insanın bir karşılık olmaksızın kendisinden aşağıdakine fayda sağlamasıdır. Kendilerine nimet verilen bu kimseler hakkında ihtilaf edilmiştir: Mutlak olarak müminler olduğu söylenmiştir; peygamberler olduğu söylenmiştir; tahrif ve neshten önce Musa ve İsa'nın -aleyhimesselâm- ashabı olduğu söylenmiştir; Muhammed'in -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- ashabı olduğu söylenmiştir; Muhammed -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem-, Ebû Bekir ve Ömer -radıyallâhu teâlâ anhümâ- olduğu söylenmiştir. Denildi ki en evla olanı, İbn Cerîr'in İbn Abbas'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- naklettiği; kendilerine nimet verilenlerden maksadın peygamberler, melekler, şehitler, sıddîklar ve Allah Teâlâ'ya itaat edip O'na ibadet edenler olduğudur. Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret etmektedir:

فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النساء: ٦٩] فما في هاتيك الأقوال اقتصار على بعض الأفراد. ولم يقيد الإنعام ليعم وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها [إبراهيم:

{ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } [Nisâ: 69] “İşte onlar; Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır!” Dolayısıyla mezkûr görüşlerdeki ifadeler fertlerin bir kısmıyla yetinmekten ibarettir. { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } [İbrâhîm: 34, Nahl: 18] “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız” ayeti uyarınca umumilik ifade etsin diye nimet verme kayda bağlanmamıştır.

٣٤، النحل: ١٨] وقيل أنعم عليهم بخلقهم للسعادة. وقيل بأن نجاهم من الهلكة. وقيل بالهداية وفي بناء أنعمت

[Nahl: 18]. Onlara saadet için yaratılmalarıyla nimet verildiği söylenmiştir. Helaktan kurtarılmalarıyla nimet verildiği söylenmiştir. Hidayet ile nimet verildiği söylenmiştir. { أَنْعَمْتَ } fiilinin fâil sîgasıyla (etken) kurulmasında

للفاعل استعطاف فكأن الداعي يقول أطلب منك الهداية إذ سبق إنعامك فاجعل من إنعامك إجابة دعائنا وإعطاء سؤلنا وسبحانه ما أكرمه كيف يعلمنا الطلب ليجود على كلّ بما طلب.

bir isti'tâf (merhamet ve lütuf talep etme) vardır; sanki dua eden kimse: 'Senin nimet vermen önceden vaki olduğu için Senden hidayet istiyorum; öyleyse duamızı kabul etmeyi ve isteğimizi vermeyi de nimetinin bir parçası kıl' demektedir. O'nun şanı ne yücedir, ne kadar kerem sahibidir ki, herkese istediği şeyi cömertçe vermek için istemeyi bize bizzat öğretmektedir!

لو لم ترد نيل ما نرجو ونطلبه ... من فيض جودك ما علمتنا الطلبا

Eğer cömertliğinin feyzinden umup istediğimize nail olmamızı murat etmeseydin ... Bize istemeyi öğretmezdin.

وحكى اللغويون في عَلَيْهِمْ عشر لغات ضم الهاء وإسكان الميم- وهي قراءة حمزة- وكسرها وإسكان الميم- وهي قراءة الجمهور- وكسر الهاء والميم وياء بعدها- وهي قراءة الحسن- قيل وعمر بن خالد وكذلك بغير ياء- وهي قراءة عمرو بن فائد- وكسر الهاء وضم الميم بواو بعدها- وهي قراءة ابن كثير وقالون- بخلاف عنه وضم الهاء والميم وواو بعدها- وهي قراءة الأعرج ومسلم بن جندب وجماعة- وضمهما بغير واو ونسبت لابن هرمز وكسر الهاء وضم الميم بغير واو ونسبت للأعرج والخفاف عن أبي عمرو وضم الهاء وكسر الميم بياء بعدها وكذلك بغير ياء وقرىء بهما أيضا.

Dilciler { عَلَيْهِمْ } kelimesinde on lehçe nakletmişlerdir: Hâ'nın zammesi ve mîm'in sükûnu ile -ki bu Hamza'nın kıraatidir-; hâ'nın kesresi ve mîm'in sükûnu ile -ki bu cumhurun kıraatidir-; hâ ve mîm'in kesresi ve sonrasında yâ ile -ki bu Hasan'ın kıraatidir-, Ömer b. Hâlid'den de rivayet edilmiştir; aynı şekilde yâ olmaksızın -ki bu Amr b. Fâid'in kıraatidir-; hâ'nın kesresi ve mîm'in zammesi ile sonrasında vâv gelerek -ki bu İbn Kesîr ile ihtilaflı bir rivayetle Kālûn'un kıraatidir-; hâ ve mîm'in zammesi ile sonrasında vâv gelerek -ki bu A'rec, Müslim b. Cündeb ve bir cemaatin kıraatidir-; her ikisinin vâv olmaksızın zammesi ile -bu İbn Hürmüz'e nispet edilmiştir-; hâ'nın kesresi ve mîm'in vâv olmaksızın zammesi ile -bu da A'rec'e ve Ebû Amr'dan rivayetle Hafâf'a nispet edilmiştir-; hâ'nın zammesi ve mîm'in kesresi ile sonrasında yâ gelerek ve aynı şekilde yâ olmaksızın ki bu ikisiyle de kıraat edilmiştir.

وحاصلها ضم الهاء مع سكون الميم أو ضمها بإشباع أو دونه أو كسرها بإشباع أو دونه وكسر الهاء مع سكون الميم أو كسرها بإشباع أو دونه أو ضمها بإشباع أو دونه. وحجج كل في كتب العربية غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ بدل من الذين بدل كل من كل. وقيل من ضمير عَلَيْهِمْ ولا يخلو من الركاكة بحسب المعنى وأما أنه يلزم عليه خلو الصلة عن الضمير فلا لأن المبدل منه ليس في نية الطرح حقيقة والقول بأن غَيْرِ في الأصل صفة بمعنى مغاير والبدل بالوصف ضعيف ضعيف لأنها غلبت عليها الاسمية ولذا لم تجر على موصوف في الأكثر. وعن سيبويه أنها صفة الذين مبينة أو مقيدة ولا يرد أن غَيْرِ من الأسماء المتوغلة في الإبهام فلا تتعرف بالإضافة فلا توصف بها المعرفة بل ولا تبدل منها على المشهور لأنا نقول الموصوف هنا معنى كالنكرة فيصح أن يوصف بها وذلك لأن الموصول بعد اعتبار تعريفه بالصلة يكون كالمعرف باللام في استعمالاته فإذا استعمل في بعض ما اتصف بالصلة كان كالمعرف باللام للعهد الذهني فكما أن المعرف المذكور لكون التعريف فيه للجنس يكون معرفة بالنظر إلى مدلوله وفي حكم النكرة بالنظر إلى قرينة البعضية المبهمة ولذا يعامل به معاملتهما كذلك الموصول المذكور بالنظر إلى التعيين الجنسي المستفاد من مفهوم الصلة معرفة وبالنظر إلى البعضية المستفادة من خارج كالنكرة فيعامل به معاملتهما أيضا فالذين أنعمت عليهم إذا لم يقصد به معهود كذلك إذ لا صحة لإرادة جنس المنعم عليم من حيث هو إذ لا صراط له ولا غرض يتعلق بطلب صراط من أنعم عليهم على سبيل الاستغراق سواء أريد استغراق الأفراد والجماعات أو المجموع من حيث المجموع فالمطلوب صراط جماعة ممن أنعم عليهم بالنعم الأخروية أعني طائفة من المؤمنين لا بأعيانها فإن نظر إلى البعضية المبهمة المستفادة من إضافة الصراط إليهم كان كالنكرة وإن نظر إلى مفهومه الجنسي أعني المنعم عليهم كان معرفة قاله العلامة الساليكوتي وغيره ولا يخلو عن دغدغة أو يقال وهو المعول عليه عند من يعول عليه أن غَيْرِ هنا معرفة لأن المحققين من علماء العربية قالوا إنها قد تتعرف بالإضافة وذلك إذا وقعت بين متضادين معرفتين نحو عليك بالحركة غير السكون، وقال ابن السري وغيره إذا أضيفت غَيْرِ إلى معرف له ضد واحد فقط تعرفت لانحصار الغيرية وهنا المنعم عليهم ضد لما بعده ولا يرد على هذا قوله تعالى.

Bunun özeti: Hâ'nın zammesiyle birlikte mîm'in sükûnu yahut işbâ' ile veya işbâ'sız zammesi yahut işbâ' ile veya işbâ'sız kesresidir; hâ'nın kesresiyle birlikte mîm'in sükûnu yahut işbâ' ile veya işbâ'sız kesresi yahut işbâ' ile veya işbâ'sız zammesidir. Bunların her birinin delilleri Arap dili kitaplarındadır. { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } ifadesi, { الَّذِينَ } kelimesinden bedel-i kül minel-küldür. { عَلَيْهِمْ } zamirinden bedel olduğu da söylenmiştir; ancak mana bakımından bir tutukluktan uzak değildir. Sıla cümlesinin zamirden yoksun kalması gerekip gerekmediğine gelince, bu gerekmez; zira mübdelün minh hakikatte terk edilme niyetinde değildir. { غَيْرِ } kelimesinin aslen 'mugāyir' manasında bir sıfat olduğu, vasıf ile bedel yapılmasının ise zayıf olduğu yönündeki görüş de zayıftır; çünkü ona isimlik galip gelmiştir ve bu sebeple çoğunlukla bir mevsûf üzerine carî olmamıştır. Sîbeveyh'ten, onun { الَّذِينَ } kelimesinin mübeyyine (açıklayıcı) veya mukayyide (sınırlandırıcı) bir sıfatı olduğu nakledilmiştir. { غَيْرِ } kelimesi ibhamda aşırıya kaçan isimlerden olup izafetle marifeleşmediği için marifenin onunla sıfatlanamayacağı, hatta meşhur görüşe göre ondan bedel de olamayacağı itirazı ileri sürülemez. Zira biz deriz ki: Mevsuf burada mana itibarıyla nekire gibidir, dolayısıyla onunla sıfatlanması caizdir. Çünkü mevsûl ismi, sılası vasıtasıyla marifeleşmesi dikkate alındıktan sonra, kullanımlarında lâm-ı ta'rif ile marifeleşen gibidir; sılada vasfedilen şeylerin bir kısmında kullanıldığında ise zihnî ahd için olan lâm-ı ta'rifli gibi olur. Söz konusu marife, ta'rif onda cins için olduğundan medlûlüne nispetle marife, müphem bazılık karinesine nispetle nekire hükmünde olduğu ve bu yüzden her ikisinin muamelesiyle muamele gördüğü gibi; mezkûr mevsûl de sılanın mefhumundan anlaşılan cins tayinine nispetle marife, dışarıdan anlaşılan bazılığa nispetle nekire gibidir; dolayısıyla ona da her ikisinin muamelesi yapılır. O halde { الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } ifadesi ile bilinen muayyen bir grup kastedilmediğinde durum böyledir; zira kendilerine nimet verilenlerin cinsi bizatihi cins olması hasebiyle kastedilmeye elverişli değildir, çünkü onun bir yolu yoktur; fertlerin ve cemaatlerin istiğrakı (kapsanması) veya mecmuun mecmu olması hasebiyle istiğrakı kastedilsin, istiğrak yoluyla kendilerine nimet verilenlerin yolunun talep edilmesine taalluk eden bir gaye de bulunmamaktadır. Dolayısıyla talep edilen şey, uhrevi nimetlerle nimetlendirilmiş olanlardan bir topluluğun yani bizatihi tayin edilmeksizin müminlerden bir taifenin yoludur. Şayet sıratın onlara izafetinden anlaşılan müphem bazılığa bakılırsa nekire gibi olur; şayet onun cinsi mefhumuna yani 'kendilerine nimet verilenler' anlamına bakılırsa marife olur. Bunu Allâme es-Siyâlkûtî ve başkaları söylemiştir; ancak bu da bir pürüzden hâli değildir. Yahut da itimat edenlerin yanında muteber olan şu görüş söylenir: { غَيْرِ } burada marifedir; çünkü Arap dili âlimlerinin muhakkikleri onun bazen izafetle marifeleşebileceğini söylemişlerdir. Bu da 'Sana düşen harekettir, sükûn değil (gayru's-sükûn)' örneğinde olduğu gibi iki marife zıt arasında vaki olduğu zamandır. İbnü's-Serrâc ve başkaları da şöyle demiştir: { غَيْرِ } sadece tek bir zıddı olan marifeye muzaf kılındığında, gayrılığın munhasır olması sebebiyle marifeleşir; burada da kendilerine nimet verilenler kendisinden sonrakinin zıddıdır. Buna karşı Allah Teâlâ'nın şu kavli itiraz olarak getirilemez:

رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ [فاطر: ٣٧] لجواز أن يكون صالحا حالا قدمت على صاحبها وهو غير الذي أو غير الذي بدلا من صالحا ولو قيل ضد الصالح الطالح والذي كانوا يعملون فرد من أفراده فليس بضد لم يبعد، وقرأ عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه غَيْرِ بالنصب وروي ذلك شاذا عن ابن كثير وهو حال من ضمير عليهم والعامل فيه أنعمت ويضعف أن يكون حالا من الذين لأنه مضاف إليه والصراط لا يصح بنفسه أن يعمل في

{ رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } [Fâtır: 37] “Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka yararlı bir iş yapalım.” Çünkü { صالِحاً } kelimesinin sâhibü'l-hâlden önce getirilmiş bir hâl olması ve onun da { غَيْرَ الَّذِي } olması yahut { غَيْرَ الَّذِي } ifadesinin { صالِحاً } kelimesinden bedel olması mümkündür. Şayet: 'Sâlihin zıddı tâlihtir (kötüdür); onların yapıyor oldukları şey ise onun fertlerinden bir ferttir, dolayısıyla zıt değildir' denilirse bu da uzak bir ihtimal sayılmaz. Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu teâlâ anh- { غَيْرِ } kelimesini nasb ile { غَيْرَ } okumuştur; bu kıraat İbn Kesîr'den de şâzz olarak rivayet edilmiştir. Bu, { عَلَيْهِمْ } kelimesindeki zamirden hâldir ve bundaki âmil { أَنْعَمْتَ } fiilidir. { الَّذِينَ } kelimesinden hâl olması ise zayıftır; çünkü o muzafun ileyhtir ve sırat lafzı bizatihi

الحال وقيل يجوز والعامل فيه معنى الإضافة، وجوز الأخفش أن يكون النصب على الاستثناء المنقطع أو المتصل إن فسر الإنعام بما يعم ومنعه الفراء لأنه حينئذ بمعنى سوى فلا يجوز أن يعطف عليه «بلا» لأنها نفي وجحد ولا يعطف الجحد إلا على مثله، وأجيب بزيادة لا مثلها في قوله تعالى: ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الأعراف: ١٢] وفي قول الأحوص:

hâlde amel etmeye elverişli değildir. Bunun caiz olduğu ve bundaki âmilin izafet manası olduğu da söylenmiştir. Ahfeş, nimet vermenin umumi olan bir şeyle tefsir edilmesi durumunda nasbın munkatı veya muttasıl istisna üzere olmasını caiz görmüştür. Ferrâ ise bunu men etmiştir; zira bu takdirde 'sivâ' manasında olur, dolayısıyla üzerine { لَا } ile atıf yapılması caiz olmaz; çünkü o bir nefy ve inkârdır, inkâr ise ancak kendi misli üzerine atfedilir. Buna da Allah Teâlâ'nın: { ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } [A'râf: 12] “Sana secde etmemeni emreden neydi?” kavlindeki ve Ahvas'ın şu beytindeki misli gibi { لَا } lafzının zâid olmasıyla cevap verilmiştir:

ويلحينني في اللهو أن لا أحبه ... وللهو داع دائب غير غافل

Beni eğlenceyi sevmemem hususunda kınıyorlar ... Oysa eğlencenin gafletten uzak, durup dinlenmeyen bir davetçisi vardır.

واعترض بأنه لم تسمع زيادتها بعد واو العطف والكلام فيه، وحكى بعضهم عن الأخفش أن الاستثناء في معنى النفي فيجوز العطف عليه «بلا» حملا على المعنى فحينئذ لا يرد ما ورد، وعند الخليل النصب بفعل محذوف أعني أعني وبه أقول لأن الاستثناء كما ترى والحالية تقتضي التنكير ولا يتحقق إلا بعدم تحقق التضاد أو يجعل غير بمعنى مغاير لتكون إضافته لفظية وكلاهما غير مرضيّ لما علمت وقال بعضهم في الآية حذف والتقدير غير صراط المغضوب عليهم وهو ممكن على هذه القراءة فيكون غير حينئذ إما صفة لقوله الصراط وهو ضعيف لتقدم البدل على الوصف إذا قلنا به والأصل العكس أو بدل أو صفة للبدل أو بدل منه أو حال من أحد الصراطين والصراط السوي عدم التقدير.

Buna, atıf vâv'ından sonra onun zâid olarak geldiğinin işitilmediği ve sözün bu hususta olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bazıları Ahfeş'ten, istisnanın nefy manasında olduğunu, dolayısıyla manaya hamledilerek üzerine { لَا } ile atıf yapılmasının caiz olacağını nakletmişlerdir; bu takdirde vaki olan itiraz varid olmaz. Halîl'e göre nasb, hazfedilmiş bir fiille yani 'a'nî' (kastediyorum) takdiriyle vaki olmuştur; ben de bunu söylüyorum. Çünkü istisna gördüğün gibidir; hâl oluş ise nekireliği iktiza eder ve bu da ancak zıtlığın gerçekleşmemesi durumunda yahut izafetinin lafzî olması için { غَيْرِ } lafzının 'mugāyir' manasında kılınmasıyla tahakkuk eder; bildiğin sebeplerden ötürü her ikisi de makbul değildir. Bazıları ayette hazif olduğunu ve takdirin { غَيْرِ صِرَاطِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } şeklinde olduğunu söylemişlerdir; bu kıraate göre bu mümkündür. Bu takdirde { غَيْرِ } kelimesi; ya { الصِّرَاطَ } kavli için sıfat olur -ki bunu kabul edersek bedelin vasıftan önce gelmesi sebebiyle bu zayıftır, asıl olan ise bunun aksidir-, ya bedel, ya bedelin sıfatı, ya ondan bedel yahut iki sırattan birinden hâl olur. Dosdoğru yol ise takdir yapmamaktır.

والغضب أصله الشدة ومنه الغضبة الصخرة الصلبة الشديدة المركبة في الجبل والغضوب الحية الخبيثة والناقة العبوس وفسر تارة بحركة للنفس مبدؤها إرادة الانتقام كما في شرح المفتاح للسعد وتارة بإرادة الانتقام كما في شرح الكشاف له وأخرى بكيفية تعرض للنفس فيتبعها حركة الروح إلى خارج طلبا للانتقام كما في شرح المقاصد. ويقرب منه ما قيل تغير يحدث عند غليان دم القلب،

Gazabın aslı şiddettir; dağda yerleşik sert ve şiddetli kayaya el-Gadbe (الغضبة), habis yılana ve asık suratlı deveye de el-Gadûb (الغضوب) denilmesi bundandır. Sa'd'ın Şerhu'l-Miftâh'ında geçtiği üzere bazen başlangıcı intikam iradesi olan nefsin bir hareketiyle; Şerhu'l-Keşşâf'ında geçtiği üzere bazen intikam iradesiyle; Şerhu'l-Makāsıd'da geçtiği üzere diğer bir yerde ise nefse arız olan ve intikam talebiyle ruhun dışarıya doğru hareketinin kendisini takip ettiği bir keyfiyetle tefsir edilmiştir. Kalp kanının kaynaması anında meydana gelen değişim şeklinde söylenen söz de buna yakındır.

وفي الحديث «اتقوا الغضب فإنه جمرة تتوقد في قلب ابن آدم ألم تروا إلى انتفاخ أوداجه وحمرة عينيه»

Hadiste: «Öfkeden sakının; zira o Âdemoğlunun kalbinde tutuşan bir kordur. Boyun damarlarının şiştiğini ve gözlerinin kızardığını görmediniz mi?» [buyrulmuştur].

وفي الكشاف معنى غضب الله تعالى إرادة الانتقام من العصاة وإنزال العقوبة بهم وأن يفعل بهم ما يفعله الملك إذا غضب على من تحت يده وأنا أقول كما قال سلف الأمة هو صفة لله تعالى لائقة بجلال ذاته لا أعلم حقيقتها ولا كيف هي والعجز عن درك الإدراك إدراك والكلام فيه كالكلام في الرحمة حذو القذة بالقذة فهما صفتان قديمتان له ﷾.

el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: 'Allah Teâlâ'nın gazabının manası, asilerden intikam almayı, onlara ceza indirmeyi ve bir hükümdarın maiyeti altındakilere öfkelendiğinde yaptığı muameleyi onlara yapmayı murat etmesidir.' Ben ise ümmetin selefinin dediği gibi diyorum: O, Allah Teâlâ'nın zâtının celâline layık bir sıfatıdır; onun hakikatini ve keyfiyetini bilmem. İdrak edememekten aciz olduğunu bilmek bizzat bir idraktir. Gazap hakkındaki söz, rahmet hakkındaki söz gibidir; birbirine tıpatıp uygundur; zira ikisi de Allah Teâlâ'nın -azze ve celle- iki kadîm sıfatıdır.

وحديث «سبقت رحمتي غضبي»

«Rahmetim gazabımı geçmiştir» hadisi ise,

محمول على الزيادة في الآثار أو تقدم ظهورها.

eserlerin ziyadeliğine yahut ortaya çıkışının önceliğine hamledilir.

وأصل الضلال الهلاك ومنه قوله تعالى: أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ [السجدة: ١٠] أي هلكنا وقوله تعالى:

Dalâletin aslı helak olmaktır. Allah Teâlâ'nın: { أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } [Secde: 10] “Biz toprakta yok olup kaybolduğumuz zaman mı?” yani helak olduğumuz zaman mı kavli ve Allah Teâlâ'nın:

وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ [محمد: ٨] أي أهلكها والضلال في الدين الذهاب عن الحق، وقرأ أبو أيوب السختياني «ولا الضألين» بإبدال الألف همزة فرارا من التقاء الساكنين مع أنه في مثله جائز. وحكى أبو زيد دأبة وشأبة وعلى هذه اللغة قراءة عمرو بن عبيد فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرحمن: ٣٩] وقوله:

{ وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } [Muhammed: 8] “[Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır” yani helak etmiştir kavli bundandır. Dinde dalâlet ise haktan sapmaktır. Ebû Eyyûb es-Sahtiyânî, böylesi yerlerde caiz olmasına rağmen iki sakinin karşılaşmasından (iltikā-i sâkineyn) kaçınmak maksadıyla elifi hemzeye tebdil ederek ولا الضألين şeklinde okumuştur. Ebû Zeyd, دأبة ve شأبة kelimelerini nakletmiştir; Amr b. Ubeyd'in { فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } [Rahmân: 39] “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulmaz” kıraati ile şairin şu sözü de bu lügat üzeredir:

والأرض أما سودها فتجللت ... بياضا وأما بيضها فادهأمت

Yeryüzü ise; siyah olan kısımları beyazlığa büründü, beyaz olan kısımları ise karardı.

وهل يقاس عليه أم لا؟ قولان وروي عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه وعبد الله بن الزبير أنهما كانا يقرآن وغير الضالين والمتواتر لا كما في الإمام وهو سيف خطيب أتى بها لتأكيد ما في غَيْرِ من معنى النفي والكوفيون يجعلونها هنا بمعناها

Buna kıyas yapılıp yapılamayacağı hususunda iki görüş vardır. Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu teâlâ anh- ve Abdullah b. ez-Zübeyr'den onların وغير الضالين şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Mütevatir olan ise İmâm Mushafı'nda olduğu gibi { لَا } iledir; o, { غَيْرِ } kelimesindeki nefy manasını tekit etmek için getirilmiş açık ve fasih bir lafızdır; Kûfeliler onu burada onun (gayr) manasında kılarlar.

والمراد بالمغضوب عليهم اليهود وبالضالين النصارى وقد روى ذلك أحمد في مسنده وحسنه ابن حبان في صحيحه مرفوعا إلى رسول الله ﷺ. وأخرجه ابن جرير عن ابن عباس وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم،

Kendilerine gazap edilenlerden maksat Yahudiler, sapanlardan maksat ise Hristiyanlardır. Bunu Ahmed [b. Hanbel] Müsned'inde rivayet etmiş, İbn Hibbân da Sahîh'inde Resûlullah'a ﷺ merfû olarak nakledip hasen görmüştür. İbn Cerîr de bunu İbn Abbas ve İbn Mes'ûd'dan -radıyallâhu teâlâ anhüm- rivayet etmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: لا أعلم فيه خلافا للمفسرين فمن زعم أن الحمل على ذلك ضعيف لأن منكري الصانع والمشركين أخبث دينا من اليهود والنصارى فكان الاحتراز منهم أولى بل الأولى أن يحمل المغضوب عليهم على كل من أخطأ في الأعمال الظاهرة وهم الفساق ويحمل الضالون على كل من أخطأ في الاعتقاد لأن اللفظ عام

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: 'Bu konuda müfessirler arasında bir ihtilaf bilmiyorum.' Kim bunu bu manaya hamletmenin zayıf olduğunu, çünkü Yaratıcı'yı inkâr edenlerin ve müşriklerin din bakımından Yahudi ve Hristiyanlardan daha habis olduğunu, dolayısıyla onlardan sakınmanın daha evla olduğunu, bilakis en uygun olanın, gazaba uğrayanları zâhirî amellerde hata edenlerin tamamına ki onlar fâsıklardır, sapanları da itikatta hata edenlerin tamamına hamletmek olduğunu iddia ederse -zira lafız umumidir

والتقييد خلاف الأصل فقد ضل ضلالا بعيدا إن كان قد بلغه ما صح عن رسول الله ﷺ وإلا فقد تجاسر على تفسير كتاب الله تعالى مع الجهل بأحاديث رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وما قاله في منكري الصانع لا يعتد به لأن من لا دين له لا يعتد بذكره، والعجب من الإمام الرازي أنه نقل هذا ولم يتعقبه بشيء سوى أنه زاد في الشطرنج بغلا فقال ويحتمل أن يقال المغضوب عليهم هم الكفار والضالون هم المنافقون وعلله بما في أول البقرة من ذكر المؤمنين ثم الكفار ثم المنافقين فقاس ما هنا على ما هناك وهل بعد قول رسول الله ﷺ الصادق الأمين قول لقائل أو قياس لقائس هيهات هيهات دون ذلك أهوال، واستدل بعضهم على أن المغضوب عليهم هم اليهود بقوله تعالى: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ [المائدة: ٦٠] وعلى أن الضالين النصارى بقوله تعالى: وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا [المائدة: ٧٧] والأولى الاستدلال بالحديث لأن الغضب والضلال وردا جميعا في القرآن لجميع الكفار على العموم فقد قال تعالى: وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ [النحل: ١٠٦] وقال تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً [النساء: ١٦٧] ووردا لليهود والنصارى جميعا على الخصوص كما ذكره المستدل وإنما قدم سبحانه المغضوب عليهم على الضالين- مع أن الضلال في بادىء النظر سبب للغضب إذ يقال ضل فغضب عليه- لتقدم زمان المغضوب عليهم وهم اليهود على زمان الضالين وهم النصارى أو لأن الإنعام يقابل بالانتقام ولا يقابل بالضلال فبينهما تقابل معنوي بناء على أن الأول إيصال الخير إلى المنعم عليه والثاني إيصال الشر إلى المغضوب عليه أو لأن اليهود أشد في الكفر والعناد وأعظم في الخبث والفساد وأَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا [المائدة: ٨٢] ولذا ضربت عليهم الذلة والمسكنة.

ve takyid asla muhaliftir-; şayet Resûlullah'tan ﷺ sahih olarak gelen rivayet kendisine ulaşmışsa apaçık ve uzak bir dalâlet ile sapmıştır; ulaşmamışsa Resûlullah'ın -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- hadislerinden gafil olduğu halde Allah Teâlâ'nın kitabını tefsir etmeye cüret etmiştir. Yaratıcı'yı inkâr edenler hakkında söylediklerine ise itibar edilmez; zira dini olmayanın zikrine de itibar olunmaz. Şaşılacak şeydir ki İmam er-Râzî bunu nakletmiş ve 'satranca bir katır eklemekten' başka bir şey yapmayarak buna hiçbir itirazda bulunmamıştır; nitekim şöyle demiştir: 'Gazaba uğrayanların kâfirler, sapanların ise münafıklar olduğunun söylenmesi de muhtemeldir.' Bunu da Bakara'nın başında önce müminlerin, sonra kâfirlerin, sonra da münafıkların zikredilmesiyle gerekçelendirmiş, buradakini oradakine kıyas etmiştir. Sâdık ve el-Emîn olan Resûlullah'ın ﷺ sözünden sonra bir söz söyleyenin sözüne veya kıyas yapanın kıyasına itibar edilir mi? Heyhât, heyhât! Bunun önünde nice korkunç engeller vardır! Bazıları gazaba uğrayanların Yahudiler olduğuna Allah Teâlâ'nın: { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } [Mâide: 60] “Allah'ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı kimseler” kavliyle; sapanların Hristiyanlar olduğuna da Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا } [Mâide: 77] “Daha önce sapmış bir topluluğun heveslerine uymayın” kavliyle istidlal etmişlerdir. En evla olanı ise hadisle istidlal etmektir; çünkü gazap ve dalâlet, Kur'an'da genel olarak bütün kâfirler için birlikte varid olmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ } [Nahl: 106] “Fakat kim gönlünü kâfirliğe açarsa, Allah'ın gazabı onların üzerinedir” buyurmuş; yine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً } [Nisâ: 167] “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, derin bir sapıklığa düşmüşlerdir” buyurmuştur. İstidlalde bulunanın zikrettiği gibi, her ikisi Yahudiler ve Hristiyanlar için hususi olarak da varid olmuştur. Şanı Yüce olan Allah'ın -ilk bakışta dalâlet gazabın sebebi olmasına ve nitekim 'saptı da bu yüzden ona gazap edildi' denilmesine rağmen- gazaba uğrayanları sapanlardan önce zikretmesi; ya gazaba uğrayanların zamanının -ki onlar Yahudilerdir- sapanların zamanından -ki onlar Hristiyanlardır- önce olması sebebiyledir; yahut inam intikamın mukabili olup dalâletin mukabili olmadığından -birincisinin nimet verilene hayrı ulaştırmak, ikincisinin ise gazap edilene şerri ulaştırmak olduğu esasına dayalı olarak- aralarında manevi bir karşıtlık bulunması sebebiyledir; yahut Yahudilerin küfür ve inatta daha şiddetli, habaset ve fesatta daha büyük ve { أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا } [Mâide: 82] “İman edenlere düşmanlıkta insanların en şiddetlisi” olmaları sebebiyledir; bu yüzdendir ki onların üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vurulmuştur.

وورد في الحديث «من لم يكن عنده صدقة فليلعن اليهود» رواه السلفي والديلمي وابن عدي

Hadiste: «Kimin verecek sadakası yoksa Yahudilere lanet etsin» buyrulmuştur; bunu es-Silefî, ed-Deylemî ve İbn Adiy rivayet etmiştir.

والنصارى دون ذلك وأقرب للإسلام منهم ولذا وصفوا بالضلال لأن الضال قد يهتدي، ومما يدل على أن اليهود أسوأ حالا من النصارى أنهم كفروا بنبيين محمد ﷺ وعيسى ﵇ والنصارى كفروا بنبي واحد وهو نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم وفضائحهم وفظائعهم أكثر مما عند النصارى كما ستقرؤه وتراه إن شاء الله تعالى، وقول النصارى بالتثليث ليس أفظع من قول اليهود إن الله فقير ونحن أغنياء وقولهم يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ [المائدة: ٦٤] وقولهم عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ فمن زعم أن النصارى أسوأ حالا متوكئا على ما في دلائل الأسرار لم يعرف أسرار الدلائل وهي بعد العيوق عنه وليست المسألة من الفروع ليكتفي مثلنا فيها بالتقليد المحض لا سيما وفضل الله تعالى ليس بمقصور على البعض. وقال بعضهم: تأخير الضالين لموافقة رؤوس الآي ولا بأس بضمه إلى تلك الوجوه وإلا فالاقتصار عليه من ضيق العطن وإنما أسند النعمة إليه تعالى تقربا والمقصود طلب الهداية إلى صراط من ثبت إنعام الله تعالى عليه وتحقق، ولذلك أتى بالفعل ماضيا وانحرف عن ذلك عند ذكر الغضب إلى الغيبة تأدبا ولأن من طلب منه الهداية ونسب الإنعام إليه لا يناسب نسبة الغضب إليه لأنه مقام تلطف وترفق وتذلل لطلب الإحسان فلا يناسب مواجهته بوصف الانتقام.

Hristiyanlar ise bundan daha aşağı derecededir ve onlara nazaran İslam'a daha yakındırlar; bu yüzden dalâlet ile nitelenmişlerdir, zira sapan kimse bazen hidayete erebilir. Yahudilerin Hristiyanlardan daha kötü durumda olduğunu gösteren hususlardan biri de şudur: Onlar iki peygamberi, Muhammed'i ﷺ ve İsa'yı aleyhisselâm inkâr etmişlerdir; Hristiyanlar ise tek bir peygamberi, yani Peygamberimizi -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- inkâr etmişlerdir. Onların rezillikleri ve çirkinlikleri Hristiyanlarınkinden daha fazladır; inşâallahu teâlâ bunu okuyup göreceksin. Hristiyanların teslis (üçleme) inancı, Yahudilerin 'Şüphesiz Allah fakirdir, biz zenginiz' demelerinden, { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } [Mâide: 64] “Allah'ın eli bağlıdır” demelerinden ve 'Üzeyir Allah'ın oğludur' demelerinden daha çirkin değildir. Delâilü'l-Esrâr'daki bilgilere dayanarak Hristiyanların durumunun daha kötü olduğunu iddia eden kimse delillerin sırlarını bilmemiştir ve bu sırlar ona Ayvuk yıldızı kadar uzaktır. Bu mesele, bizim gibilerin onda sırf taklitle yetineceği füruat meselelerinden de değildir; bilhassa Allah Teâlâ'nın lütfu bir kısım kimselere mahsus kılınmış da değildir. Bazıları şöyle demiştir: 'Sapanların sonraya bırakılması ayet sonlarının (fâsılaların) uyumu içindir.' Bu gerekçeyi zikredilen diğer vecihlere eklemekte bir beis yoktur; aksi takdirde sadece bununla yetinmek kavrayış darlığındandır. Nimetin O'na (Allah Teâlâ'ya) isnat edilmesi yakınlaşma (tekarrub) maksadıyladır; gaye ise Allah Teâlâ'nın inamı kendisinde sabit ve tahakkuk etmiş olan kimselerin yoluna hidayeti talep etmektir. İşte bu sebeple fiil mazi olarak getirilmiştir; gazap zikredilirken ise edep gereği bundan dönülerek gāib sîgasına geçilmiştir. Zira kendisinden hidayet talep edilen ve inam kendisine nispet edilen Zât'a gazabın nispet edilmesi uygun düşmez; çünkü bu makam ihsan talebi için lütuf, nezaket ve tezellül (alçakgönüllülük) makamıdır, dolayısıyla O'na intikam vasfıyla yönelmek münasip olmaz.

وقد عد ابن الأثير في كنز البلاغة والتنوخي في الأقصى القريب بناء الفعل للمفعول بعد خطاب فاعله نوعا غريبا من الالتفات فإن كان الالتفات كما في استعمال الأدباء والمتقدمين بمعنى الافتنان فلا غبار عليه وإن كان بالمعنى المتعارف فلك أن تقول على رأي السكاكي الذي لا يشترط تعدد التعبير بل مخالفة مقتضى الظاهر أن المخاطب إذا ترك خطابه وبني ما أسند إليه للمفعول والمحذوف كالغائب فلا مانع من أن يسمى التفاتا فكما يجري في الانتقال من مقدر إلى محقق يجري في عكسه وهو معنى بديع كما قاله الشهاب، ويسن بعد الختام أن يقول القارئ «آمين»

İbnü'l-Esîr Kenzü'l-Belâga'da, Tenûhî de el-Aksâ'l-Karîb'de fâile hitap edildikten sonra fiilin mefhûl sîgasıyla (edilgen) kurulmasını iltifatın garip bir türü saymışlardır. Eğer iltifat, edebiyatçıların ve mütekaddimûn âlimlerinin kullanımında olduğu gibi iftinân (sanat çeşitliliği) manasında ise bunda hiçbir tereddüt yoktur. Şayet örfte bilinen manasında ise, üslup çeşitliliğini değil zâhirin muktezasına muhalefeti şart koşan Sekkâkî'nin görüşüne göre şöyle diyebilirsin: Muhataba yapılan hitap terk edilip kendisine isnat edilen fiil meçhul (edilgen) kılındığında ve hazfedilen öge gāib gibi olduğunda, bunun iltifat olarak adlandırılmasına hiçbir engel yoktur. Mukadder olandan muhakkak olana geçişte cari olduğu gibi, bunun aksinde de cari olur; Şihâb'ın da belirttiği üzere bu bedî' (harika) bir manadır. Kıraati tamamladıktan sonra okuyanın «Âmîn» demesi sünnettir.

فقد روى ابن أبي شيبة في مصنفه والبيهقي في الدلائل عن أبي ميسرة «أن جبريل أقرأ النبي ﷺ فاتحة الكتاب فلما قال

Nitekim İbn Ebî Şeybe Musannef'inde ve Beyhakī ed-Delâil'de Ebû Meysere'den rivayet etmişlerdir: «Cibril, Peygamber'e ﷺ Fâtihatü'l-Kitâb'ı okuttu; Peygamber:

ولا الضالين قال له قل آمين» فقال آمين

{ ولا الضالين } “ve sapanlarınkine değil” deyince Cibril ona: 'Âmîn de' dedi; o da 'Âmîn' dedi.»

ويقولها المأموم لقراءة إمامه

Cemaatle kılan kimse de bunu imamının kıraati üzerine söyler.

فقد أخرج مسلم وأبو: داود والنسائي وابن ماجة وابن أبي شيبة عن أبي موسى الأشعري قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إذا قرأ

Nitekim Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve İbn Ebî Şeybe, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- buyurdu ki: [İmam]:

- يعني الإمام-

-yani imam-

غير المغضوب عليهم ولا الضالين فقولوا آمين يحبكم الله»

{ غير المغضوب عليهم ولا الضالين } “Gazaba uğrayanların ve sapanlarınkine değil” [ayetini] okuduğu vakit 'Âmîn' deyin ki Allah sizi sevsin.»

وإخفاؤها مذهب ساداتنا الحنفية وهو مذهب أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه، وعبد الله بن مسعود، وعند الشافعية يجهر بها. وعن الحسن لا يقولها الإمام لأنه الداعي. وعن أبي حنيفة في رواية غير مشهورة مثله والمشهور أن يخفيها، وروى الإخفاء عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عبد الله بن مغفل وأنس رضي الله تعالى عنهما كما في الكشاف ورواية الجمهور محمولة على التعليم، والبحث فقهي وهذا القدر يكفي فيه وليست من القرآن إجماعا ولذا سن الفصل بينها وبين السورة بسكتة لطيفة وما قيل: إنها من السورة عند مجاهد فمما لا ينبغي أن يلتفت إليه إذ هو في غاية البطلان إذ لم يكتب في الإمام ولا في غيره من المصاحف أصلا حتى ذكر غير واحد أن من قال: إن آمين من القرآن كفر، وهي اسم فعل مبني على الفتح كأين لالتقاء الساكنين والبحث عن أسماء الأفعال مفروغ عنه في كتب النحو والصحيح أنها كلمة عربية ومعناها استجب وقيل موضوعة لما هو أعم منه ومن مرادفه ومن الغريب ما قيل: إنه عجمي معرب همين لما أن فاعيل كقابيل ليس من أوزان العرب ورد بأنه يكون وزنا لا نظير له وله نظائر ولذا قيل: إنه في الأصل مقصور ووزنه فعيل فأشبع، ومن العجيب ما قيل إنه اسم الله تعالى والقول في توجيهه أنه لما كان مشتملا على الضمير المستتر الراجع إليه تعالى قيل إنه من أسمائه أعجب منه وقد تمد ألفه وتقصر وإلى أصالة كلّ ذهب طائفة، وأما تشديد ميمه فذكر الواحدي أنه لغة فيه، وقيل إنه جمع آم بمعنى قاصد منصوب باجعلنا ونحوه مقدرا، وقيل إنه خطأ ولحن وحيث إنه ليس من القرآن بل دعاء ومعناه صحيح قال بعضهم لا تفسد به الصلاة وإن كان لحنا، وفضل هذه السورة مما لا يخفى ويكفي في فضلها ما

Onu gizli söylemek (ihfâ) Hanefî efendilerimizin mezhebidir; bu aynı zamanda Müminlerin Emîri Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- ile Abdullah b. Mes'ûd'un da mezhebidir. Şâfiîlere göre ise cehren (açıktan) söylenir. Hasan'dan rivayet edildiğine göre imam onu söylemez, zira dua eden bizzat kendisidir. Ebû Hanîfe'den de meşhur olmayan bir rivayette bunun benzeri nakledilmiştir; meşhur olan ise onu gizlemesidir. Resûlullah'tan -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- gizli söylemeyi Abdullah b. Mugaffel ve Enes -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet etmişlerdir; nitekim el-Keşşâf'ta böyledir; cumhurun rivayeti ise öğretmeye hamledilir. Bu konu fıkhî bir meseledir ve bu kadarı onda yeterlidir. Âmîn lafzı icma ile Kur'an'dan değildir; bu yüzden onunla sure arasını hafif bir sekte (duraklama) ile ayırmak sünnet kılınmıştır. Mücâhid'e göre sureden olduğu yönünde söylenen söze gelince, buna iltifat edilmemelidir; zira o son derece bâtıldır, çünkü ne İmâm Mushafı'na ne de diğer mushaflara kesinlikle yazılmamıştır; hatta birden fazla âlim 'Âmîn Kur'an'dandır' diyen kimsenin kâfir olacağını zikretmiştir. O, iki sakinin karşılaşması sebebiyle { أَيْنَ } gibi fetha üzere mebni bir isim-fiildir; isim-fiiller hakkındaki tahlil nahiv kitaplarında tamamlanmıştır. Sahih olan, onun Arapça bir kelime olduğu ve manasının 'duamızı kabul et' (istecib) demek olduğudur. Onun hem bu manaya hem de müradifine daha şamil bir anlam için vaz'edildiği de söylenmiştir. 'Hemin' kelimesinden arapçalaştırılmış Acemce (yabancı) bir kelime olduğu yönündeki söz ise gariptir; zira Kābîl gibi fâ'îl vezni Arapların vezinlerinden değildir. Buna, onun benzeri olmayan bir vezin olacağı şeklinde itiraz edilmiştir; oysa benzerleri vardır, bu sebeple onun aslında maksûr olup vezninin fe'îl olduğu ve sonradan işbâ' edildiği söylenmiştir. Şaşılacak şeylerden biri de onun Allah Teâlâ'nın bir ismi olduğunun söylenmesidir; bunun izahı hakkında, Allah Teâlâ'ya dönen müstetir zamiri ihtiva ettiği için O'nun isimlerinden sayıldığı yönündeki görüş ise bundan daha da şaşırtıcıdır. Bazen elifi med ile uzatılır, bazen de kasr ile kısa okunur; her birinin asıl olduğuna bir taife gitmiştir. Mîm'inin şeddeli okunmasına gelince, Vâhidî bunun onda bir lügat olduğunu zikretmiştir. 'Âmm' yani 'kasteden' manasındaki kelimenin çoğulu olduğu ve 'bizi kıl' (ic'alnâ) ve benzeri takdir edilen bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir. Bunun bir hata ve lahn (dil kuralı ihlali) olduğu da söylenmiştir; Kur'an'dan olmayıp bilakis bir dua olması ve manasının sahih bulunması hasebiyle, bazıları bir lahn olsa bile onunla namazın bozulmayacağını söylemişlerdir. Bu surenin fazileti gizli kalmayacak hususlardandır ve fazileti hakkında şu rivayet kâfidir:

روي بأسانيد صحيحة عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه «أن رسول الله ﷺ خرج على أبي بن كعب فقال: يا أبي وهو يصلي فالتفت أبيّ فلم يجبه فصلى أبيّ فخفف ثم انصرف إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: السلام عليك يا رسول الله فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: ما منعك أن تجيبني إذ دعوتك؟ فقال: يا رسول الله إني كنت في الصلاة، قال: أفلم تجد فيما أوحى الله إليّ أن استجيبوا لله وللرسول إذا دعاكم لما يحييكم؟ قال بلى ولا أعود إن شاء الله تعالى، قال: تحب أن أعلمك سورة لم ينزل في التوراة ولا في الإنجيل ولا في الزبور ولا في الفرقان مثلها؟ قال نعم يا رسول الله فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: كيف تقرأ في الصلاة فقرأ بأم القرآن فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: والذي نفسي بيده ما نزل في التوراة ولا في الإنجيل ولا في الزبور ولا في الفرقان مثلها وإنها للسبع من المثاني- أو قال السبع المثاني- والقرآن العظيم الذي أعطيته»

Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu teâlâ anh- sahih senetlerle rivayet edildiğine göre: «Resûlullah ﷺ namaz kılmakta olan Übeyy b. Kâ'b'ın yanına çıktı ve: 'Ey Übeyy!' buyurdu. Übeyy dönüp baktı fakat cevap vermedi. Übeyy namazı kıldı, hafif tuttu ve sonra Resûlullah'ın -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- yanına varıp: 'es-Selâmü aleyke yâ Resûlallah' dedi. Resûlullah -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem-: 'Seni çağırdığımda bana cevap vermekten seni alıkoyan neydi?' buyurdu. Übeyy: 'Yâ Resûlallah, namazdaydım' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'ın bana vahyettiği şeyler arasında: 'Ey iman edenler! Sizi hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah'a ve Resul'e icabet edin' [emrini] bulmadın mı?' buyurdu. Übeyy: 'Evet, buldum; inşâallahu teâlâ bir daha yapmam' dedi. [Resûlullah]: 'Tevrat'ta, İncil'de, Zebur'da ve Furkan'da bir benzeri indirilmemiş olan bir sureyi sana öğretmemi ister misin?' buyurdu. Übeyy: 'Evet, yâ Resûlallah' dedi. Resûlullah -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem-: 'Namazda nasıl okursun?' buyurdu. O da Ümmü'l-Kur'ân'ı okudu. Bunun üzerine Resûlullah -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, ne Tevrat'ta, ne İncil'de, ne Zebur'da, ne de Furkan'da onun bir benzeri indirilmemiştir. O, bana verilen es-Seb'u'l-Mesânî -veya es-Seb'u'l-Mesânî dedi- ve yüce Kur'an'dır.'»

والأحاديث في ذلك كثيرة ولا بدع فهي أم الكتاب والحاوية من دقائق الأسرار العجب العجاب حتى أن بعض الربانيين استخرج منها الحوادث الكونية وأسماء الملوك الإسلامية وشرح أحوالهم وبيان مآلهم، وبالجملة هي كنز العرفان بل اللوح المحفوظ لما يلوح في عالم الإمكان «نسأل الله تعالى» أن يمن علينا بإشراق أنوارها والاطلاع على مخزونات أسرارها إنه ولي التوفيق والهادي إلى معالم التحقيق.

Bu husustaki hadisler pek çoktur; zaten bu şaşılacak bir şey de değildir, zira o Ümmü'l-Kitâb'dır (Kitabın Anasıdır) ve akıllara durgunluk veren nice ince sırları bünyesinde toplamıştır; hatta rabbânî âlimlerden bazıları kâinattaki hadiseleri, İslam hükümdarlarının isimlerini, onların hallerinin şerhini ve akıbetlerinin beyanını ondan çıkarmışlardır. Hülasa o, irfan hazinesidir, hatta imkân âleminde beliren şeyler için bir Levh-i Mahfuz hükmündedir. Yüce Allah'tan, nurlarının aydınlığını ve sırlarının hazinelerine vukufiyeti bizlere bahşetmesini niyaz ederiz; şüphesiz O, tevfîkın (başarının) velisi ve tahkîkın (hakikate ermenin) işaretlerine ulaştıracak hidayet edicidir.