أمن يهجو رسول الله منكم ... ويمدحه وينصره سواء
“İçinizden Resûlullah'ı hicveden kimse ile... O'nu öven ve O'na yardım eden bir midir?”
على ما هو الظاهر فيه، على أن ابن مالك اشترط في جوازه عطف الموصول المحذوف على موصول آخر مذكور كما في هذا البيت، وبأن فيه حذف الخبر أيضا مع عدم الحاجة إليه، ولهذا جعل بعضهم الموصول معطوفا على أنتم ولم يجعله مبتدأ محذوف الخبر ليكون العطف من عطف الجملة على الجملة، وزعم بعضهم أن الموصول محذوف في موضعين وأنه مفعول به لمعجزين وقال: التقدير وما أنتم بمعجزين من في الأرض أي من الإنس والجن ولا من في السماء أي من الملائكة ﵈ فكيف تعجزون الله ﷿، ولا يخفى أن هذا في غاية البعد ولا ينبغي أن يخرج عليه كلام الله تعالى.
beytinde zâhir olan görüşe göredir. Kaldı ki İbn Mâlik, bunun caiz olması için hazfedilen ism-i mevsûlün bu beyitte olduğu gibi zikredilmiş başka bir ism-i mevsûle matuf olmasını şart koşmuştur; ayrıca bunda ihtiyaç olmadığı halde haberin de hazfedilmesi söz konusudur. Bu sebeple bazısı, atfın cümlenin cümleye atfı kabilinden olması için ism-i mevsûlü haberi mahzuf bir müpteda kılmayıp { أَنْتُمْ } zamirine matuf kılmıştır. Bazıları da ism-i mevsûlün iki yerde mahzuf olduğunu ve { مُعْجِزِينَ } kelimesinin mef‘ûlü bih'i olduğunu ileri sürerek şöyle demiştir: Takdiri; "Siz ne yerdekileri yani insanları ve cinleri aciz bırakabilirsiniz ne de göktekileri yani melekleri (aleyhimüsselâm) [aciz bırakabilirsiniz]. O halde Allah'ı (azze ve celle) nasıl aciz bırakacaksınız?" şeklindedir. Bunun son derece uzak bir ihtimal olduğu ve Allah Teâlâ'nın kelamının buna hamledilmemesi gerektiği gizli değildir.
وقيل ليس في الآية حذف أصلا، والسماء هي المظلة إلا أن أَنْتُمْ خطاب لجميع العقلاء فيدخل فيهم الملائكة ويكون السماء بالنظر إليهم والأرض بالنظر إلى غيرهم من الإنس والجن وهو كما ترى.
Ayet-i kerimede aslen hiçbir hazfin bulunmadığı da söylenmiştir; semâ ise kubbe [gibi olan göktür]. Ancak { أَنْتُمْ } hitabı bütün akıl sahiplerinedir; dolayısıyla melekler de buna dâhil olur; semâ onlara nispetle, arz ise insanların ve cinlerin oluşturduğu diğerlerine nispetle zikredilmiş olur ki bu görüşün durumu da gördüğün gibidir.
وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ يحرسكم من بلاء أرضي أو سماوي وَلا نَصِيرٍ يدفعه عنكم وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أي بدلائله التكوينية والتنزيلية الدالة على ذاته وصفاته وأفعاله، فيدخل فيها النشأة الأولى الدالة على صحة البعث والآيات الناطقة به دخولا أوليا، وتخصيصها بدلائل وحدانيته تعالى لا يناسب المقام وَلِقائِهِ الذي تنطق به تلك الآيات أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر من الكفر بآياته تعالى ولقائه ﷿ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي أي ييأسون منها يوم القيامة على أنه وعيد، وإلا فالكافر لا يوصف باليأس في الدنيا لأنه لا رجاء له، وصيغة الماضي للدلالة على التحقق، وجوز أن يكون المراد إظهار مباينة حالهم وحال المؤمنين لأن حال المؤمن الرجاء والخشية وحال الكافر الاغترار واليأس فهو لا يخطر بباله رجاء ولا خوفا إن أخطر المخوف بباله كان حاله اليأس بدل الخوف وإن أخطر المرجو كان حاله الاغترار بدل الرجاء، فكأنه تنصيص على كفرهم وتعريف لحالهم، وأن يكون الكلام على الاستعارة.
{ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ } “Sizin için Allah'tan başka ne bir dost vardır” yani sizi yeryüzündeki veya gökyüzündeki bir beladan koruyacak [bir dost], { وَلا نَصِيرٍ } “ne de bir yardımcı.” yani onu sizden savuşturacak [bir yardımcı]. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler” yani O'nun zâtına, sıfatlarına ve fiillerine delalet eden tekvînî ve tenzîlî delillerini [inkâr edenler]; dolayısıyla öldükten sonra dirilmenin doğruluğuna delalet eden ilk yaratılış ve dirilişi açıkça bildiren ayetler buna öncelikle dâhildir; ayetlerin sadece Allah Teâlâ'nın birliğine dair delillerle sınırlandırılması bu makama uygun düşmez; { وَلِقائِهِ } “ve O'na kavuşmayı [inkâr edenler var ya]” yani mezkûr ayetlerin açıkça bildirdiği [kavuşmayı inkâr edenler], { أُولئِكَ } “işte onlar” yani Allah Teâlâ'nın ayetlerini ve O'na (azze ve celle) kavuşmayı inkâr etmekle nitelenen bu kimseler, { يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي } “benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir.” Yani bir tehdit olarak kıyamet gününde rahmetimden ümitlerini keseceklerdir; aksi halde kâfir dünyada ümitsizlikle nitelenmez çünkü onun zaten bir ümidi yoktur. Geçmiş zaman kipi (mâzî) ise olayın kesin olarak vuku bulacağını göstermek içindir. Bununla onların hali ile müminlerin halinin birbirinden farklı olduğunu ortaya koymanın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Zira müminin hali ümit ve korkudur (recâ ve haşyet); kâfirin hali ise aldanış ve ümitsizliktir (iğtirâr ve ye's). Dolayısıyla kâfirin aklına ne ümit ne de korku gelir; şayet aklına korkulacak bir şey gelirse onun hali korku yerine ümitsizlik olur; ümit edilecek bir şey gelirse onun hali ümit yerine aldanış olur. Sanki bu, onların küfrünün açıkça tespiti ve hallerinin bir tanımıdır; sözün istiare yoluyla söylenmiş olması da caizdir.
شبهوا بالآيسين من الرحمة وهم الذين ماتوا على الكفر لأنه ما دامت الحياة لا يتحقق اليأس من الرحمة لرجاء الإيمان، أو من قدر آيسا من الرحمة على الفرض دلالة على توغلهم في الكفر وعدم ارعوائهم وقرأ الذماري وأبو جعفر، «ييسوا» بغير همز بل بياء بدل الهمزة وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ في تكرير اسم الإشارة وتكرير الإسناد وتنكير العذاب ووصفه بالأليم من الدلالة على فظاعة حالهم ما لا يخفى لكن قال الإمام: إنه تعالى أضاف الرحمة إلى نفسه ﷿ دون العذاب ليؤذن بأن رحمته جل وعلا سبقت غضبه سبحانه، وأنت تعلم أن في الآية على هذا دلالة على سوء حالهم أيضا لإفادتها أنهم حرموا تلك الرحمة العظيمة بما ارتكبوه من العظائم فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ بالنصب على أنه خبر كان واسمها قوله تعالى: إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ.
Küfür üzere ölen kimseler oldukları için rahmetten ümidini kesen kimselere benzetilmişlerdir; zira hayat devam ettiği müddetçe iman ümidinden ötürü rahmetten ümit kesmek gerçekleşmez; yahut küfürde ileri gitmelerini ve vazgeçmeyişlerini göstermek üzere farazî olarak rahmetten ümit kesen kimseler sayılmışlardır. Zimârî ve Ebû Ca‘fer hemzesiz olarak, hemze yerine yâ ile «ييسوا» şeklinde okumuşlardır. { وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve işte onlar için acı verici bir azap vardır.” İsm-i işaretin tekrarlanmasında, isnadın yinelenmesinde, azabın nekra kılınmasında ve elîm (acı verici) olarak nitelenmesinde, onların hallerinin vahametine dair gizli olmayan bir delalet vardır. Lakin İmam [Râzî] şöyle demiştir: Yüce Allah, rahmetinin (celle ve alâ) gazabının önüne geçtiğini bildirmek için azabı değil rahmeti kendi zâtına (azze ve celle) izafe etmiştir. Bilirsin ki ayette bu açıdan bakıldığında da onların hallerinin kötülüğüne bir delalet vardır; zira ayet, irtikâp ettikleri büyük cürümler sebebiyle o muazzam rahmetten mahrum kaldıklarını bildirmektedir. { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } “Kavminin cevabı ise sadece şundan ibaret oldu:” [ifadesindeki { جَوابَ } kelimesi] { كانَ }'nin haberi olarak mensuptur; ismi ise Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ } “'Onu öldürün ya da yakın!' dediler.”
وقرأ الحسن: وسالم الأفطس بالرفع على العكس، وقد مر ما فيه في نظائره، والمراد بالقتل ما كان بسيف ونحوه فتظهر مقابلة الإحراق له، ولا حاجة إلى جعل أو بمعنى بل، والآمرون بذلك إما بعضهم لبعض أو كبرائهم قالوا لأتباعهم: اقتلوه فتستريحوا منه عاجلا أو حرقوه بالنار فإما أن يرجع إلى دينكم إذا مضته النار وإما أن يموت بها إن أصر على قوله ودينه، وأيا ما كان ففيه إسناد ما للبعض إلى الكل، وجاء هنا الترديد بين قتله ﵇ وإحراقه فقد يكون ذلك من قائلين ناس أشاروا بالقتل وناس بالإحراق، وفي اقترب قالوا حرقوه اقتصروا على أحد الشيئين وهو الذي فعلوه رموه ﵇ في النار ولم يقتلوه ثم إنه ليس المراد أنهم لم يصدر عنهم بصدد الجواب عن حججه ﵇ إلا هذه المقالة الشنيعة كما هو المتبادر من ظاهر النظم الكريم، بل إن ذلك هو الذي استقر عليه جوابهم بعد اللتيا والتي في المرة الأخيرة، وإلا فقد صدر عنهم من الخرافات والأباطيل ما لا يحصى فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ الفاء فصيحة أي فألقوه في النار فأنجاه الله تعالى منها بأن جعلها سبحانه عليه بردا وسلاما حسبما بين في مواضع أخر، وقد مر بيان كيفية إلقائه ﵇ فيها وإنجائه تعالى إياه منها، وكان ذلك في كوثى من سواد الكوفة، وكونه في المكان المشهور اليوم من أرض الرها وعنده صورة المنجنيق وماء فيه سمك لا يصطاد ولا يؤكل حرمة له لا أصل له إِنَّ فِي ذلِكَ أي في إنجائه ﵇ منها لَآياتٍ بينة عجيبة وهي حفظه تعالى إياه من حرها وإخمادها في زمان يسير وإنشاء روض في مكانها.
el-Hasen ve Sâlim el-Eftas ise bunun aksine merfû olarak okumuşlardır; buna dair husus benzerlerinde geçmişti. Katilden maksat kılıç ve benzeriyle olanıdır; böylece onun yakmaya mukabil olduğu ortaya çıkar ve «أو» edatını «بل» anlamında kılmaya gerek kalmaz. Bunu emredenler ise ya birbirlerine söylemişlerdir yahut ileri gelenleri tâbilerine: "Onu öldürün de ondan hemen kurtulun ya da onu ateşte yakın; böylece ateş canını yakınca ya dininize döner yahut sözünde ve dininde ısrar ederse ateşte ölür" demişlerdir. Hangisi olursa olsun bunda bazının fiilinin bütüne isnat edilmesi söz konusudur. Burada onun (aleyhisselâm) öldürülmesi ile yakılması arasında terdit (seçenek) zikredilmiştir; zira bunu söyleyenler farklı kimseler olabilir; kimi öldürmeyi kimi de yakmayı teklif etmiştir. İkterebet [el-Enbiyâ] Sûresi'nde ise: "Onu yakın" demişler, iki şeyden birine hasretmişlerdir ki onların fiilen yaptıkları da budur; onu (aleyhisselâm) ateşe atmışlar, öldürmemişlerdir. Ayrıca maksat, kerim nazmın zâhirinden ilk akla geldiği gibi onun (aleyhisselâm) delillerine cevap sadedinde onlardan sadece bu çirkin sözün sadır olması değildir; bilakis son defasında binbir çekişmeden sonra cevaplarının nihayet buna karar kılmasıdır; yoksa onlardan sayılamayacak kadar çok hurafe ve batıl sözler sadır olmuştur. { فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ } “Fakat Allah onu ateşten kurtardı.” [Buradaki] fâ fasîhadır; yani "Bunun üzerine onu ateşe attılar, Allah Teâlâ da diğer yerlerde beyan edildiği üzere ateşi onun üzerine serinlik ve esenlik kılarak onu ondan kurtardı". Onun (aleyhisselâm) ateşe atılış şekli ve Yüce Allah'ın onu kurtarışı daha önce beyan edilmişti. Bu hadise Kûfe kırsalındaki Kûsâ'da cereyan etmiştir. Günümüzde Urfa topraklarında meşhur olan mekânda vuku bulduğu, orada mancınık suretinin ve kendisine duyulan hürmetten ötürü avlanmayan ve yenmeyen balıkların bulunduğu suyun var olduğu iddiasının ise hiçbir aslı yoktur. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” yani onun (aleyhisselâm) ateşten kurtarılmasında { لَآياتٍ } “nice deliller vardır” açık ve hayret verici deliller vardır ki bunlar, Yüce Allah'ın onu ateşin hararetinden koruması, ateşi pek az bir zamanda söndürmesi ve yerinde bir bahçe var etmesidir.
وعن كعب أنه لم يحترق بالنار إلا الحبل الذي أوثقوه ﵇ به، ولولا وقوع اسم الإشارة في أثناء القصة لكان الأولى كونه إشارة إلى ما تضمنته لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ خصهم بالذكر لأنهم المنتفعون بالفحص عنها، والتأمل فيها.
Kâ‘b'dan rivayet edildiğine göre, ateşte onu (aleyhisselâm) bağladıkları ipten başka bir şey yanmamıştır. İsm-i işaret kıssanın ortasında yer almamış olsaydı, kıssanın ihtiva ettiği hususlara işaret etmesi daha evla olurdu. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir topluluk için.” Onları tahsisen zikretmiştir, çünkü bu delilleri araştırıp üzerinde tefekkür ederek faydalanacak olanlar onlardır.
وَقالَ إبراهيم ﵇ مخاطبا لهم بعد أن أنجاه الله تعالى من النار.
{ وَقالَ } “Ve [İbrahim] dedi ki:” Allah Teâlâ kendisini ateşten kurtardıktan sonra onlara hitaben şöyle dedi:
إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أي لتتوادوا بينكم وتتواصلوا لاجتماعكم على عبادتها واتفاقكم عليها وائتلافكم كما يتفق الناس على مذهب فيكون ذلك سبب تحابهم وتصادقهم، فالمفعول له غاية مترتبة على الفعل ومعلول له في الخارج، أو المعنى إن مودة بعضكم بعضا هي التي دعتكم إلى اتخاذها بأن رأيتم بعض من تودّونه اتخذها فاتخذتموها موافقة له لمودتكم إياه، وهذا كما يرى الإنسان من يوده يفعل شيئا فيفعله مودّة له، فالمفعول له على هذا علة باعثة على الفعل وليس معلولا له في الخارج، والمراد نفى أن يكون فيها نفع أو ضر وأن الداعي لاتخاذها رجاء النفع أو خوف الضر، وكأنه لم يعتبر ما جعلوه علة لاتخاذها علة وهو ما أشاروا إليه في قولهم: ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] للإشارة إلى أن ذلك لكونه أمرا موهوما لا حقيقة له مما لا ينبغي أن يكون علة باعثة وسببا حاملا لمن له أدنى عقل.
{ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Siz dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'ı bırakıp birtakım putlar edindiniz.” Yani insanların bir mezhep üzerinde ittifak edip bunun aralarındaki sevgi ve dostluğun sebebi olması gibi, putlara ibadet etme noktasında toplanmanız, onlar üzerinde ittifak edip uyuşmanız sebebiyle aranızda sevişesiniz ve bağ kurasınız diye [putlar edindiniz]. Bu takdirde mef‘ûlün leh, fiile terettüp eden bir gaye ve dış dünyada onun ma‘lûlü (neticesi) olur. Yahut mana şöyledir: Sizi onları edinmeye sevk eden şey birbirinize olan sevginizdir; şöyle ki sevdiğiniz bazı kimselerin onları edindiğini gördünüz ve ona duyduğunuz sevgiden ötürü ona muvafakat ederek siz de edindiniz. Bu, insanın sevdiği bir kimsenin bir şey yaptığını görüp ona olan sevgisinden dolayı onu yapması gibidir; buna göre mef‘ûlün leh, fiili işleten sevk edici illet (sebep) olur, dış dünyada onun ma‘lûlü olmaz. Maksat ise putlarda herhangi bir fayda veya zararın bulunduğunu ve onları edinmeye sevk eden şeyin fayda umma yahut zarardan korkma olduğunu nefyetmektir. Sanki [İbrahim], onların { ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } [ez-Zümer: 3] “Biz onlara, sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” sözlerinde işaret ettikleri ve put edinmeye illet kıldıkları şeyi illet saymamıştır; zira bu, hiçbir hakikati olmayan vehmî bir husus olduğu için zerre kadar aklı olan bir kimse nezdinde sevk edici bir illet ve taşıyıcı bir sebep olmaya layık değildir.
وقال بعضهم: يجوز أن يكون المخاطبون في هذه الآية أناسا مخصوصين، والقائلون: ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى أناسا غيرهم، وقيل: إنّ الأوثان أول ما اتخذت بسبب المودة، وذلك أنه كان أناس صالحون فماتوا وأسف عليهم أهل زمانهم فصوروا أحجارا بصورهم حبا لهم فكانوا يعظمونها في الجملة ولم يزل تعظيمها يزداد جيلا
Bazıları şöyle demiştir: Bu ayette muhatap olanların muayyen kimseler, “Biz onlara, sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” diyenlerin ise başka kimseler olması caizdir. Putların ilk olarak sevgi sebebiyle edinildiği de söylenmiştir. Şöyle ki; salih kimseler vardı, vefat ettiklerinde çağdaşları onlara çok üzüldü ve onlara duydukları sevgiden ötürü taşları onların suretinde yonttular; genel olarak onlara tazim gösteriyorlardı ve bu tazim nesilden
فجيلا حتى عبدت، فالآية إشارة إلى ذلك، والمعنى إنما اتخذ أسلافكم من دون الله أوثانا إلخ، ومثله في القرآن الكريم كثير، وثاني مفعولي اتخذتم محذوف تقديره آلهة.
nesile artarak devam etti, nihayet onlara tapıldı. İşte ayet buna işarettir; mana: "Sizin atalarınız Allah'ı bırakıp putları ancak... edindi" şeklindedir ve Kur'ân-ı Kerîm'de bunun benzeri çoktur. { اتَّخَذْتُمْ } fiilinin ikinci mef‘ûlü mahzuftur, takdiri: "ilahlar edindiniz" şeklindedir.
وقال مكي: يجوز أن يكون اتخذ متعديا إلى مفعول واحد كما في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ [الأعراف: ١٥٢] ورد بأنه مما حذف مفعوله الثاني أيضا، وجوز أن يكون مودة هو المفعول الثاني بتقدير مضاف أي ذات مودة وكونها ذات مودة باعتبار كونها سبب المودة، وظاهر كلام الكشاف أن المضاف المحذوف هو لفظ سبب، وقد يستغنى عن التقدير بتأويل مودة بمودودة، أو بجعلها نفس المودة مبالغة، واعترض جعل مودة المفعول الثاني بأنه معرفة بالإضافة إلى المضاف إلى الضمير والمفعول الأول نكرة وذلك غير جائز لأنهما في الأصل مبتدأ وخبر. وأجيب بأنه لا يلزم من غير جواز ذلك في أصلهما عدم جوازه فيهما، وإذا سلم اللزوم فلا يسلم كون المفعول الثاني هنا معرفة بالإضافة لما أنها على الاتساع فهي من قبيل الإضافة اللفظية التي لا تفيد تعريفا وإنما تفيد تخفيفا في اللفظ، كذا قيل: وهو كما ترى.
Mekkî, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ } [el-A‘râf: 152] “Buzağıyı [ilah] edinenlere bir gazap erişecektir” kavlinde olduğu gibi { اتَّخَذَ } fiilinin tek mef‘ûle geçişli olmasının caiz olduğunu söylemiştir. Ancak bu ayette de ikinci mef‘ûlün mahzuf olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Muzaf takdiriyle { مَوَدَّةَ } kelimesinin ikinci mef‘ûl olması da caiz görülmüştür; yani: "sevgi sahibi [kıldınız]" demektir; onun sevgi sahibi olması ise sevginin sebebi olması itibarıyladır. Keşşâf'ın sözünün zâhiri, mahzuf muzafın "sebep" lafzı olduğu yönündedir. Bazen de { مَوَدَّةَ } kelimesini "sevilmiş" (mevdûde) manasına tevil ederek yahut mübalağa kastıyla bizzat sevginin kendisi kılarak bu takdirden müstağni olunabilir. { مَوَدَّةَ } kelimesinin ikinci mef‘ûl yapılmasına, zamire muzaf olana izafetinden ötürü marife olduğu, birinci mef‘ûlün ise nekra olduğu, bunların asılları müpteda ve haber olduğu için bunun caiz olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise asıllarında bunun caiz olmamasından bu iki mef‘ûlde de caiz olmamasının gerekmediği; bu gereklilik kabul edilse dahi genişletme (ittisâ‘) kabilinden olduğu için buradaki ikinci mef‘ûlün izafetle marife olduğunun teslim edilemeyeceği, zira bunun marifelik ifade etmeyen, sadece lafızda hafiflik sağlayan lafzî izafet türünden olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Böyle denilmiştir; ancak bu görüşün durumu gördüğün gibidir.
وقرأ نافع وابن عامر وأبو بكر «مودة» بالنصب والتنوين بينكم بالنصب، والوجه أن مودة منصوب على أحد الوجهين السابقين و «بينكم» منصوب به أو بمحذوف وقع صفة له، وابن كثير وأبو عمرو والكسائي ورويس «مودة بينكم» برفع مودة مضافة إلى بين وخفض بين بالإضافة، وخرج الرفع على أن مودة خبر مبتدأ محذوف أي هي مودة على أحد التأويلات المعروفة والجملة صفة أوثانا، وجوز كونها المفعول الثاني أو على أنها خبر إن على أن ما مصدرية، أي إن اتخاذكم، أو موصولة قد حذف عائدها وهو المفعول الأول، أي إن الذي اتخذتموه من دون الله أوثانا مودة بينكم، ويجري فيه التأويلات التي أشرنا إليها.
Nâfi‘, İbn Âmir ve Ebû Bekr, { مَوَدَّةَ } kelimesini nasb ve tenvinle, { بَيْنِكُمْ } kelimesini de nasb ile okumuşlardır. Uygun olan vecih, { مَوَدَّةَ } kelimesinin geçen iki vecihten biri üzere mensup olması, { بَيْنِكُمْ } kelimesinin ise onunla mensup olması yahut ona sıfat vaki olan mahzuf bir kelime ile mensup olmasıdır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî ve Ruveys «مودة بينكم» şeklinde { مَوَدَّةَ } kelimesini { بَيْنَ } kelimesine muzaf kılarak ref ile, { بَيْنِ } kelimesini de izafet sebebiyle cer ile okumuşlardır. Buradaki ref, { مَوَدَّةَ } kelimesinin mahzuf bir müptedanın haberi olması şeklinde açıklanmıştır; bilinen tevillerden biri üzere takdiri: "O bir sevgidir" şeklindedir ve cümle { أَوْثاناً } kelimesinin sıfatıdır; ikinci mef‘ûl olması da caiz görülmüştür. Yahut { ما } edatının masdariyye olması esasına göre { إِنَّ }'nin haberi olması üzere ref edilmiştir; yani: "Sizin put edinmeniz... dir"; yahut sılasının aid zamiri olan birinci mef‘ûlü hazfedilmiş mevsûle olması esasına göredir; yani: "Allah'ı bırakıp edindiğiniz şeyler aranızda bir sevgidir". İşaret ettiğimiz teviller bunda da geçerlidir.
وقرأ الحسن وأبو حيوة وابن أبي عبلة وأبو عمرو في رواية الأصمعي والأعشى عن أبي بكر «مودة» بالرفع والتنوين «بينكم» بالنصب، ووجه كل معلوم مما مر. وروي عن عاصم «مودة» بالرفع من غير تنوين و «بينكم» بفتح النون، جعله مبنيا لإضافته إلى لازم البناء فمحله الجر بإضافة مودة إليه، ولذا سقط التنوين منها. وفي قوله تعالى: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا على هذه القراءات والأوجه فيها أوجه من الإعراب ذكرها أبو البقاء. الأول: أن يتعلق باتخذتم على جعل ما كافة ونصب مودة لا على جعلها موصولة أو مصدرية، ورفع مودة لئلا يؤدي إلى الفصل بين الموصول وما في حيز الصلة بالخبر. الثاني: أن يتعلق بنفس مودة إذا لم يجعل بين صفة لها بناء على أن المصدر إذا وصف لا يعمل مطلقا، وأجاز ابن عطية هذا التعلق وإن جعل بين صفة لما أنه يتسع بالظرف ما لم يتسع في غيره، فيجوز عمل المصدر به بعد الوصف. الثالث: أن يتعلق بنفس بينكم لأن معناه اجتماعكم أو وصلكم. الرابع: أن يجعل حالا من بينكم لتعرفه بالإضافة. وتعقب أبو حيان هذين الوجهين بعد نقلهما عن أبي البقاء كما ذكرنا بأنهما إعرابان لا يتعقلان. الخامس: أن يجعل صفة ثانية لمودة إذا نونت وجعل بينكم صفة لها، وأجاز ذلك مكي وأبو حيان أيضا. السادس: أن يتعلق بمودة ويجعل بينكم ظرفا متعلقا بها أيضا، وعمل مودة في ظرفين لاختلافهما. السابع: أن يجعل حالا من الضمير في بينكم إذا جعل وصفا لمودة والعامل الظرف لأن العامل في ذي الحال هو العامل في الحال، ولا يجوز أن يكون العامل مودة لذلك. وقال مكي: لأنك قد وصفتها ومعمول المصدر متصل به فيكون قد فرقت بين الصلة والموصول بالصفة. وعن ابن مسعود أنه قرأ «إنما اتخذتم من دون الله أوثانا إنما مودة بينكم في الحياة الدنيا» بزيادة «إنما» بعد أوثانا ورفع «مودة» بلا تنوين وجر بين بالإضافة وخرجت على أن مودة مبتدأ وفي الحياة الدنيا خبره، والمعنى إنما توادكم عليها أو مودتكم إياها كائن أو كائنة في الحياة الدنيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يتبدل الحال حيث يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ وهم العبدة بِبَعْضٍ
el-Hasen, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ile Asmaî ve el-A‘şâ'nın Ebû Bekr'den rivayetinde Ebû Amr, { مَوَدَّةٌ } kelimesini ref ve tenvinle, { بَيْنَكُمْ } kelimesini nasb ile okumuşlardır; her birinin izah vechi geçenlerden bilinmektedir. Âsım'dan tenvinsiz ref ile «مودة» ve nûn'un fethasıyla «بينَكم» rivayet edilmiştir; binası lâzım olan bir kelimeye muzaf kılındığı için onu mebnî kılmıştır, dolayısıyla mahalli { مودة } kelimesinin ona izafe edilmesi sebebiyle cerdir, bu yüzden de ondan tenvin düşmüştür. Bu kıraatler ve vecihler doğrultusunda Yüce Allah'ın: { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } kavlinde Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği birtakım irap vecihleri vardır: Birincisi: { ما } edatının kâffe kılınması ve { مَوَدَّةَ } kelimesinin nasb edilmesi esasına göre { اتَّخَذْتُمْ } fiiline taalluk etmesidir; mevsûle yahut masdariyye kılınması ve mevsûl ile sıla dairesindeki şeyin haberle birbirinden ayrılmasına yol açmamak için { مَوَدَّةُ } kelimesinin ref edilmesi esasına göre değildir. İkincisi: Masdar vasıflandığında mutlak olarak amel etmez esasına dayanılarak { بَيْنَ } kelimesi ona sıfat yapılmadığı takdirde bizzat { مَوَدَّةَ } kelimesine taalluk etmesidir. İbn Atıyye, zarflarda diğerlerinde caiz olmayan genişlik bulunduğu için { بَيْنَ } sıfat kılınsa dahi bu taalluku caiz görmüştür; dolayısıyla masdarın sıfattan sonra onunla amel etmesi caizdir. Üçüncüsü: Manası toplanmanız veya bağ kurmanız olduğu için bizzat { بَيْنِكُمْ } kelimesine taalluk etmesidir. Dördüncüsü: İzafet sebebiyle marife olduğu için { بَيْنِكُمْ } kelimesinden hâl kılınmasıdır. Ebû Hayyân, bu iki vechi zikrettiğimiz üzere Ebü'l-Bekâ'dan naklettikten sonra akla yatkın olmayan iki irap olduklarını belirterek eleştirmiştir. Beşincisi: Tenvinli kılındığında ve { بَيْنِكُمْ } ona sıfat yapıldığında { مَوَدَّةٌ } için ikinci bir sıfat kılınmasıdır; bunu Mekkî ve Ebû Hayyân da caiz görmüştür. Altıncısı: { مَوَدَّةَ } kelimesine taalluk etmesi ve { بَيْنِكُمْ } kelimesinin de ona taalluk eden bir zarf kılınmasıdır; { مَوَدَّةَ } kelimesinin iki zarfta amel etmesi ise zarfların farklı olmasındandır. Yedincisi: { مَوَدَّةَ } kelimesine sıfat kılındığında { بَيْنِكُمْ } kelimesindeki zamirden hâl kılınmasıdır; âmil ise zarftır, zira zü'l-hâlde amel eden şey hâlde de amel edendir; bu sebeple âmilin { مَوَدَّةَ } olması caiz değildir. Mekkî şöyle demiştir: Çünkü sen onu sıfatlandırmışsındır, masdarın mamulü ise ona bitişiktir; bu durumda sıfat sebebiyle sıla ile mevsûlün arasını ayırmış olursun. İbn Mes‘ûd'dan, { أَوْثاناً } kelimesinden sonra «إنما» ziyadesiyle, «مودة» kelimesini tenvinsiz ref ile ve { بَيْنِ } kelimesini izafetle cer ederek «إنما اتخذتم من دون الله أوثانا إنما مودة بينكم في الحياة الدنيا» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bu kıraat { مودة } kelimesinin müpteda, { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } ifadesinin ise onun haberi olması şeklinde açıklanmıştır; mana: "Putlar konusundaki sevişmeniz veya onlara olan sevginiz sadece dünya hayatındadır" demektir. { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Sonra kıyamet gününde” durum tersine dönecektir; şöyle ki: { يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ } “kiminiz inkâr edecek” yani tapanlar [inkâr edecek], { بِبَعْضٍ } “kiminizi”
وهم الأوثان وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أي يلعن كل فريق منكم ومن الأوثان حيث ينطقها الله تعالى الفريق الآخر، وفيه تغليب الخطاب وضمير العقلاء، وجوز أن يكون الخطاب للعبدة لا غير، والمراد بكفر بعضهم ببعض التناكر أي ثم يوم القيامة يظهر التناكر والتلاعن بينكم أيتها العبدة للأوثان.
yani putları [inkâr edecek]. { وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “ve kiminiz de kiminize lanet okuyacaktır.” Yani Allah Teâlâ onları konuşturduğunda sizden ve putlardan oluşan her bir fırka diğer fırkaya lanet okuyacaktır. Bunda hitap ve akıl sahipleri zamirinin tağlîbi vardır. Hitabın sadece tapanlara yönelik olması da caiz görülmüştür; bazısının bazısını inkâr etmesinden maksat tanışmazlıktan gelmektir (tenâkür). Yani: "Ey putlara tapanlar! Sonra kıyamet günü aranızda tanışmazlıktan gelme ve karşılıklı lanetleşme ortaya çıkacaktır".
وَمَأْواكُمُ النَّارُ أي هي منزلكم الذي تأوون إليه ولا ترجعون منه أبدا.
{ وَمَأْواكُمُ النَّارُ } “Sizin barınağınız ateştir;” yani sığınacağınız ve içinden asla geri dönemeyeceğiniz menziliniz ateştir.
وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ يخلصونكم منها كما خلصني ربي من النار التي ألقيتموني فيها، وجمع الناصرين لوقوعه في مقابلة الجمع، أي ما لأحد منكم من ناصر أصلا فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ أي صدقه ﵇ في جميع مقالاته أو بنبوته حين ادعاها لا أنه صدقه فيما دعا إليه من التوحيد ولم يكن كذلك قبل، فإنه ﵇ كان متنزها عن الكفر، وما قيل: إنه آمن له ﵇ حين رأى النار لم تحرقه ضعيف رواية وكذا دراية، لأنه بظاهره يقتضي عدم إيمانه قبل وهو غير لائق به ﵇، وحمله بعضهم على نحو ما ذكرنا أو على أن يراد بالإيمان الرتبة العالية منها وهي التي لا يرتقي إليها إلا الأفراد، ولوط على ما في جامع الأصول ابن أخيه هاران بن تارح، وذكر بعضهم أنه ابن أخته بالتاء الفوقية وَقالَ إبراهيم ﵇: كما ذهب إليه قتادة والنخعي وقيل: الضمير للوط ﵇ وليس بشيء لما يلزم عليه من التفكيك، والجملة استئناف بياني كأنه قيل: فماذا كان منه ﵇؟ فقيل: قال إِنِّي مُهاجِرٌ أي من قومي إِلى رَبِّي أي إلى الجهة التي أمرني ربي بالهجرة إليها، وقيل: إلى حيث لا أمنع عبادة ربي، وقيل: المعنى مهاجر من خالفني من قومي متقربا إلى ربي إِنَّهُ ﷿ هُوَ الْعَزِيزُ الغالب على أمره فيمنعني من أعدائي الْحَكِيمُ الذي لا يفعل فعلا إلا وفيه حكمة ومصلحة فلا يأمرني إلا بما فيه صلاحي.
{ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “sizin için hiçbir yardımcı da yoktur.” Yani Rabbimin beni içine attığınız ateşten kurtardığı gibi sizi oradan kurtaracak [hiçbir yardımcı yoktur]. Çoğulun karşılığına denk gelmesi sebebiyle yardımcılar çoğul olarak zikredilmiştir; yani sizin hiçbiriniz için asla bir yardımcı yoktur. { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Bunun üzerine Lût ona iman etti” yani bütün sözlerinde veya nübüvvetini iddia ettiği vakit onun (aleyhisselâm) peygamberliğini tasdik etti. Yoksa daha önce öyle değilken onu davet ettiği tevhid konusunda tasdik etmiş değildir; zira o (aleyhisselâm) küfürden münezzehti. Ateşin onu yakmadığını görünce ona (aleyhisselâm) iman ettiği şeklindeki söz ise rivayet bakımından zayıf olduğu gibi dirayet bakımından da zayıftır; çünkü zâhiri itibarıyla bundan önce iman etmemiş olmasını iktiza eder ki bu durum onun (aleyhisselâm) şanına uygun değildir. Bazıları bunu zikrettiğimiz şekilde yahut imandan maksadın sadece seçkin fertlerin yükselebileceği en âlî mertebe olması şeklinde yorumlamıştır. Câmiu'l-Usûl'de yer aldığına göre Lût, kardeşi Hârân b. Târah'ın oğludur; bazıları da iki noktalı tâ ile kız kardeşinin oğlu (ibn uhtihî) olduğunu belirtmiştir. { وَقالَ } “Ve [İbrahim] dedi ki:” Katâde ve en-Nehaî'nin benimsediği üzere söz İbrahim'e (aleyhisselâm) aittir. Zamirin Lût'a (aleyhisselâm) ait olduğu da söylenmiştir; fakat birliği bozacağından ötürü bu bir şey değildir. Cümle beyânî bir istînâftır; sanki "Peki ondan (aleyhisselâm) ne sadır oldu?" denilmiş, buna karşılık: Şöyle dedi, denilmiştir: { إِنِّي مُهاجِرٌ } “Ben hicret ediyorum” yani kavmimden [hicret ediyorum], { إِلى رَبِّي } “Rabbime.” Yani Rabbimin bana kendisine hicret etmemi emrettiği cihete; Rabbime ibadetten alıkonulmayacağım yere, denildiği gibi mananın: "Rabbime yakınlaşarak kavmimden bana muhalefet edenlerden hicret ediyorum" şeklinde olduğu da söylenmiştir. { إِنَّهُ } “Şüphesiz O” (azze ve celle) { هُوَ الْعَزِيزُ } “mutlak güç sahibidir” emrinde galiptir, dolayısıyla beni düşmanlarımdan korur; { الْحَكِيمُ } “hüküm ve hikmet sahibidir.” İçinde bir hikmet ve maslahat bulunmayan hiçbir fiili işlemeyendir, dolayısıyla bana ancak hakkımda salah bulunan şeyi emreder.
روي أنه ﵇ هاجر من كوثى من سواد الكوفة مع لوطا وسارة ابنة عمه إلى حران، ثم منها إلى الشام فنزل قرية من أرض فلسطين، ونزل لوط سذوم وهي المؤتفكة على مسيرة يوم وليلة من قرية إبراهيم ﵉، وكان عمره إذ ذاك على ما في الكشاف والبحر خمسا وسبعين سنة، وهو أول من هاجر في الله تعالى وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ولدا ونافلة حين أيس من عجوز عاقر، والجملة معطوفة على ما قبل ولا حاجة إلى عطفها على مقدر كأصلحنا أمره، ولم يذكر سبحانه إسماعيل ﵇، قيل لأن المقام مقام الامتنان وذكر الإحسان وذلك بإسحاق ويعقوب لما أشرنا إليه بخلاف إسماعيل وقيل لأنه لا يناسب ذكره هاهنا لأنه ابتلي بفراقه ووضعه بمكة مع أمه دون أنيس، وقال الزمخشري: إنه ﵇ ذكر ضمنا وتلويحا بقوله تعالى: وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ ولم يصرح به لشهرة أمره وعلو قدره، هذا مع أن المخاطب نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم وهو من أولاده وأعلم به، والمراد بالكتاب جنسه المتناول للكتب الأربعة وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ على ما عمل لنا فِي الدُّنْيا قال مجاهد:
Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm), Kûfe kırsalındaki Kûsâ'dan Lût ve amcasının kızı Sâre ile birlikte Harran'a, oradan da Şam'a hicret edip Filistin topraklarındaki bir köye yerleşti. Lût ise İbrahim'in (aleyhime's-selâm) köyünden bir gün bir gecelik mesafede bulunan Sedûm'a —ki o el-Mü'tefike'dir— yerleşti. Keşşâf ve el-Bahr'da yer aldığına göre o esnada yaşı yetmiş beş idi. O, Allah Teâlâ uğrunda ilk hicret eden kimsedir. { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık” Kısır bir yaşlı kadından [çocuğu olmasından] ümidini kestiği bir zamanda oğul ve torun olarak [bağışladık]. Cümle önceki kısma matuftur; "onun işini ıslah ettik" gibi takdirî bir cümleye atfedilmesine gerek yoktur. Cenâb-ı Hak, İsmail'i (aleyhisselâm) zikretmemiştir; zira makam minnet ve ihsanı zikretme makamıdır, bu da işaret ettiğimiz üzere İsmail'in aksine İshak ve Yakub ile olmuştur; yahut burada onun zikredilmesinin uygun düşmemesindendir, çünkü o onun ayrılığıyla ve annesiyle birlikte yanında bir can yoldaşı olmaksızın Mekke'ye bırakılmasıyla imtihan olunmuştur denilmiştir. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: O (aleyhisselâm), Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ } “Peygamberliği ve kitabı onun soyuna verdik” kavliyle zımnen ve ima yoluyla zikredilmiştir; şanının şöhreti ve kadrinin yüceliğinden ötürü açıkça zikredilmemiştir. Bununla birlikte muhatap, onun evlatlarından olan ve onu en iyi bilen Peygamberimiz'dir (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem). Kitaptan maksat ise dört kitabı içine alan cins ismidir. { وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ } “ve ona mükâfatını verdik” bizim için işlediği amellere karşılık, { فِي الدُّنْيا } “dünyada.” Mücâhid şöyle demiştir:
بإنجائه من النار ومن الملك الجبار والثناء الحسن عليه بحيث يتولاه كل أمة، وضم إلى ذلك ابن جريج الولد الذي قرت به عينه.
Onu ateşten ve zorba hükümdardan kurtarmakla ve her ümmetin onu dost edineceği şekilde güzel bir övgüyle [mükâfatını verdik]. İbn Cüreyc buna gözünün aydın olduğu evladı da eklemiştir.
وقد يضم إلى ذلك أيضا استمرار النبوة في ذريته، وقال السدي: إن ذلك إراءته ﵇ مكانه من الجنة، وقال بعضهم: هو التوفيق لعمل الآخرة، وقيل: هو الصلاة عليه إلى آخر الدهر، وقال الماوردي: هو بقاء ضيافته عند قبره وليس ذلك لنبي غيره، ولا يخفى حال بعض هذه الأقوال، وذكر بعضهم أن المراد آتيناه أجره بمقابلة هجرته إلينا، وعليه لا يصح عد الإنجاء من النار من الأجر بل يعد إعطاء الولد والذرية الطيبة واستمرار النبوة فيهم ونحوه ذلك مما كان له ﵇ بعد الهجرة من الأجر، وعطف هذا وما بعده من قوله تعالى: وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ
Buna soyunda peygamberliğin devam etmesi de eklenebilir. es-Süddî, bunun ona (aleyhisselâm) cennetteki makamının gösterilmesi olduğunu söylemiştir. Bazıları: Ahiret ameline muvaffak kılınmasıdır, demiştir. Zamanın sonuna kadar ona salât okunmasıdır, denilmiştir. el-Mâverdî: Kabrinin yanında misafir ağırlanmasının devam etmesidir ki bu durum ondan başka hiçbir peygambere nasip olmamıştır, demiştir. Bu görüşlerin bazısının durumu gizli değildir. Bazıları ise maksadın, "Bize hicret etmesine karşılık ona mükâfatını verdik" olduğunu zikretmiştir; buna göre ateşten kurtarılmayı mükâfattan saymak sahih olmaz, bilakis evlat ve temiz bir nesil verilmesi, aralarında nübüvvetin devam etmesi ve hicretten sonra onun (aleyhisselâm) nail olduğu benzeri şeyler mükâfattan sayılır. Bunun ve sonrasındaki Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } kavlinin matuf olması,
أي لفي عداد الكاملين في الصلاح من التعميم بعد التخصيص، بأنه لما عدد ما أنعم به عليه من النعم الدينية والدنيوية قال سبحانه: وجمعنا له مع ما ذكر خير الدارين وَلُوطاً عطف على إبراهيم أو على نوحا والكلام في قوله تعالى:
yani salah bakımından kâmil olanların zümresinde olması, hastan sonra âm kılma kabilindendir; zira Yüce Allah, ona ihsan ettiği dinî ve dünyevî nimetleri sayınca şöyle buyurmuştur: Sayılanlarla birlikte onun için iki cihanın hayrını da topladık. { وَلُوطاً } kelimesi { إبراهيم } kelimesine yahut { نوحا } kelimesine matuftur; Yüce Allah'ın:
إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ كالذي في القصة السابقة.
{ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani kavmine şöyle demişti:” kavlindeki söz ise önceki kıssada geçen gibidir.
إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ الفعلة البالغة في القبح، وقرأ الجمهور «أئنكم» على الاستفهام الإنكاري: ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ استئناف مقرر لكمال قبحها، فإن إجماع جميع أفراد العالمين على التحاشي عنها ليس إلا لكونها مما تشمئز منه الطباع السليمة وتنفر منه النفوس الكريمة، وجوز أبو حيان كون الجملة حالا من ضمير تأتون، كأنه قيل: إنكم لتأتون الفاحشة مبتدعين لها غير مسبوقين بها أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ أي تنكحونهم وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ أي وتقطعون الطريق بسبب تكليف الغرباء والمارة تلك الفعلة القبيحة وإتيانهم كرها أو وتقطعون سبيل النسل بالإعراض عن الحرث وإتيان ما ليس بحرث، وقيل: تقطعون الطريق بالقتل وأخذ المال، وقيل:
{ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “Doğrusu siz pek çirkin bir hayasızlığı işliyorsunuz;” yani son derece çirkin olan fiili. Cumhûr inkârî istifham üzere «أئنكم» şeklinde okumuştur. { ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “öyle ki sizden önce âlemlerden hiç kimse onu yapmamıştı.” [Bu cümle], fiilin çirkinliğinin kemalini pekiştiren bir istînâftır; zira bütün âlemlerin fertlerinin ondan çekinmekte ittifak etmesi, ancak onun selim fıtratların tiksindiği ve kerim nefislerin nefret ettiği bir şey olmasındandır. Ebû Hayyân, cümlenin { تأتون } zamirinden hâl olmasını caiz görmüştür; sanki şöyle denilmiştir: "Siz o hayasızlığı daha önce hiç kimse yapmamışken ilk icat edenler olarak işliyorsunuz". { أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ } “Gerçekten siz erkeklere yaklaşıyor,” yani onlarla cinsel münasebette bulunuyor, { وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ } “ve yolu kesiyor musunuz?” Yani yabancılara ve yoldan geçenlere o çirkin fiili teklif etmek ve onları buna zorlamak suretiyle yolu kesiyorsunuz; yahut tarladan yüz çevirip tarla olmayana yönelmek suretiyle nesil yolunu kesiyorsunuz. Öldürmek ve mallarını almak suretiyle yolu kesiyorsunuz, denildiği gibi;
تقطعونه بقبح الأحدوثة وَتَأْتُونَ أي تفعلون فِي نادِيكُمُ أي في مجلسكم الذي تجتمعون فيه، وهو اسم جنس إذ أنديتهم في مجالسهم كثيرة، ولا يسمى ناديا إلا إذا كان فيه أهله فإذا ناموا عنه لم يطلق عليه ناد الْمُنْكَرَ
arkalarından çirkin dedikodular yaparak yolu kesiyorsunuz, da denilmiştir. { وَتَأْتُونَ } “ve işliyor musunuz?” yani yapıyorsunuz, { فِي نادِيكُمُ } “meclisinizde” yani toplandığınız meclisinizde; bu bir cins ismidir zira meclislerindeki toplantı yerleri pek çoktur; meclis ancak içinde ehli bulunduğu zaman 'nâdî' diye isimlendirilir, oradan uyumak için dağıldıklarında ona 'nâdî' denmez; { الْمُنْكَرَ } “o münkeri?”
أخرج أحمد والترمذي وحسنه، والحاكم وصححه والطبراني والبيهقي في الشعب وغيرهم عن أم هانىء بنت أبي طالب قالت: «سألت رسول الله ﷺ عن قول الله تعالى: وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ فقال: كانوا يجلسون بالطريق فيخذفون أبناء السبيل ويسخرون منهم
Ahmed, Tirmizî —ve onu hasen görmüştür—, Hâkim —ve onu sahih kabul etmiştir—, Taberânî, Şuab'da Beyhakî ve başkaları Ümmü Hânî bnt. Ebî Tâlib'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah'a ﷺ Allah Teâlâ'nın: { وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } kavmini sordum, şöyle buyurdu: “Yol kenarında otururlar, yoldan geçenlere sapanla taş atar ve onlarla alay ederlerdi.”»
، وعن مجاهد ومنصور والقاسم بن محمد وقتادة وابن زيد هو إتيان الرجال في مجالسهم يرى بعضهم بعضا، وعن مجاهد أيضا هو لعب الحمام وتطريف الأصابع بالحناء والصفير والخذف ونبذ الحياء في جميع أمورهم، وعن ابن عباس هو تضارطهم وتصافعهم فيها، وفي رواية أخرى عنه هو الخذف بالحصى والرمي وبالبنادق والفرقعة ومضغ العلك والسواك بين الناس وحل الإزار والسباب والفحش في المزاح ولم يأت في قصة لوط ﵇ أنه دعا قومه إلى عبادة الله تعالى كما جاء في قصة إبراهيم وكذا في قصة شعيب الآتية لأن لوطا كان من قوم إبراهيم وفي زمانه وقد سبقه إلى الدعاء لعبادة الله تعالى وتوحيده واشتهر أمره عند الخلق فذكر لوط ﵇ ما اختص به من المنع من الفاحشة وغيرها، وأما إبراهيم وشعيب ﵉ فجاءا بعد انقراض من كان يعبد الله ﷿ ويدعو إليه سبحانه فلذلك دعا كل منهما قومه إلى عبادته تعالى كذا في البحر.
Mücâhid, Mansûr, el-Kâsım b. Muhammed, Katâde ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre bu, erkeklerin birbirlerini görecek şekilde meclislerinde erkeklere yaklaşmalarıdır. Yine Mücâhid'den nakledildiğine göre bu; güvercinle oynamak, parmak uçlarına kına yakmak, ıslık çalmak, sapanla taş atmak ve bütün işlerinde hayâyı bir kenara bırakmaktır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu, meclislerinde birbirlerine yellenmeleri ve birbirlerinin enselerine vurmalarıdır. Ondan gelen bir diğer rivayette ise çakıl taşı ve sapan taşları fırlatmak, parmak çıtlatmak, sakız çiğnemek, insanların arasında misvak kullanmak, izârı çözmek, sövüşmek ve şakada aşırı hayasızlık yapmaktır. İbrahim kıssasında ve gelecek olan Şuayb kıssasında zikredildiği gibi Lût'un (aleyhisselâm) kavmini Allah Teâlâ'ya ibadete çağırdığı Lût kıssasında zikredilmemiştir; çünkü Lût, İbrahim'in kavminden idi, onun çağında bulunuyordu ve İbrahim Allah Teâlâ'ya ibadete ve tevhidine davet etmede onu geçmiş, onun davası insanlar arasında şöhret bulmuştu. Bu sebeple Lût (aleyhisselâm) hayasızlığı yasaklama gibi kendisine has kılınan hususları zikretmiştir. İbrahim ve Şuayb'a (aleyhime's-selâm) gelince, onlar Allah'a (azze ve celle) ibadet eden ve O Yüce Zât'a davet eden kimselerin nesli tükendikten sonra gelmişlerdi; bu yüzden her ikisi de kavimlerini Allah Teâlâ'ya ibadete davet etmişlerdir; el-Bahr'da böyle geçmektedir.
فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ أي فيما تعدنا من نزول العذاب على ما في الكشاف وغيره، وهذا ظاهر في أنه ﵇ كان أوعدهم بالعذاب، وقيل: أي في دعوى استحقاقنا العذاب على ما نحن عليه المفهومة من التوبيخ المعلوم من الاستفهام الإنكاري، وقيل: أي في دعوى استقباح ذلك الناطق بها كلامك وهذا الجواب صدر عنهم في المرة الأولى من مرات مواعظ لوط ﵇، وما في سورة الأعراف المذكور في قوله تعالى: وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ [الأعراف: ٨٢] الآية وما في سورة النمل المذكور في قوله تعالى: فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ [النمل: ٥٦] الآية فقد صدر عنهم بعد هذه المرة فلا منافاة بين الحصر هنا والحصر هناك، قاله أبو حيان وتبعه أبو السعود. وتعقب بأن هذا التعيين يحتاج إلى توقيف. وأجيب بأن مضموني الجوابين يشعران بالتقدم والتأخر، وذلك أن ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ من باب التكذيب والسخرية وهو أوفق بأوائل المواعظ والتوبيخات وأَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ ونحوه من باب التعذيب والانتقام، وهو أنسب بأن يكون بعد تكرر الوعظ والتوبيخ الموجب لضجرهم ومزيد تألمهم مع قدرتهم على التشفي، وهذا القدر يكفي لدعوى التقدم والتأخر، وقيل
{ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Eğer doğru söyleyenlerden isen, haydi bize Allah'ın azabını getir!' demelerinden ibaret oldu.” Keşşâf ve diğerlerinde belirtildiği üzere yani: "Bize ineceğini vadettiğin azap hususunda [doğru söyleyenlerden isen]". Bu ise onun (aleyhisselâm) onları azapla tehdit etmiş olduğunu zâhir kılmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Yani "İnkârî istifhamdan anlaşılan kınamadan kavranan, içinde bulunduğumuz durum sebebiyle azabı hak ettiğimiz iddiasında [doğru söyleyenlerden isen]". Şöyle de denilmiştir: Yani "Sözünün açıkça ifade ettiği, bu fiilin çirkinliği iddiasında [doğru söyleyenlerden isen]". Bu cevap, Lût'un (aleyhisselâm) öğütlerinin ilk seferinde onlardan sadır olmuştur. A‘râf Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ } [el-A‘râf: 82] “Kavminin cevabı ise yalnızca: 'Onları memleketinizden çıkarın!' demekten ibaret oldu” kavlinde zikredilen ve Neml Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ } [en-Neml: 56] “Kavminin cevabı ancak: 'Lût ailesini memleketinizden çıkarın!' demelerinden ibaret oldu” kavlinde zikredilen cevap ise bu seferden sonra onlardan sadır olmuştur; dolayısıyla buradaki hasr ile oradaki hasr arasında bir tezat yoktur; bunu Ebû Hayyân söylemiş, Ebüssuûd da ona tâbi olmuştur. Bu tayinin tevkife (naklî delile) muhtaç olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Buna ise iki cevabın muhtevasının öncelik ve sonralık hissettirdiği şeklinde cevap verilmiştir; şöyle ki: { ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } sözü yalanlama ve alay kabilindendir, bu da öğütlerin ve kınamaların ilk evrelerine daha uygundur; { أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ } ve benzeri sözler ise cezalandırma ve intikam kabilindendir, bu da içlerini soğutmaya güçleri yetmekle birlikte usanmalarını ve acılarının artmasını gerektiren vaaz ve kınamaların tekrarlanmasından sonra olmasına daha uygundur; bu kadarı da öncelik ve sonralık iddiası için kâfidir. Şöyle de denilmiştir:
في دفع المنافاة بين الحصرين: إن ما هنا جواب قومه ﵇ له إذ نصحهم، وما هناك جواب بعضهم لبعض إذ تشاوروا في أمره، وقيل: إن أحد الجوابين صدر عن كبار قومه وأمرائهم والآخر صدر عن غيرهم، وظاهر صنيع بعض الأجلة يقتضي اختيار أن يكون كل من الحصرين بالإضافة إلى الجواب الذي يرجوه ﵇ في متابعته فتأمل.
İki hasr arasındaki zıtlığı giderme sadedinde: Buradaki, o (aleyhisselâm) kendilerine nasihat ettiğinde kavminin ona verdiği cevaptır; oradaki ise onun durumu hakkında istişare ettiklerinde birbirlerine verdikleri cevaptır. Cevaplardan birinin kavminin ileri gelenleri ve yöneticilerinden, diğerinin ise başkalarından sadır olduğu da söylenmiştir. Bazı büyük âlimlerin tutumunun zâhiri ise her iki hasrın da onun (aleyhisselâm) kendisine tâbi olmaları hususunda ümit ettiği cevaba nispetle olmasını tercih etmeyi gerektirir; düşün!
قالَ رَبِّ انْصُرْنِي أي بإنزال العذاب الموعود عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ بابتداع الفاحشة وسنها فيما بعدهم والإصرار عليها واستعجال العذاب بطريق السخرية، وإنما وصفهم بذلك مبالغة في استنزال العذاب وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى أي البشارة بالولد والنافلة قالُوا أي لإبراهيم ﵇ في تضاعيف الكلام إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ أي قرية سذوم وهي أكبر قرى قوم لوط وفيها نشأت الفاحشة أولا على ما قيل، ولذا خصت بالذكر، وفي الإشارة بهذه إشارة إلى أنها كانت قريبة من محل إبراهيم ﵇ وإضافة مُهْلِكُوا إلى أَهْلِ لفظية لأن المعنى على الاستقبال، وجوز كونها معنوية لتنزيل ذلك منزلة الماضي لقصد التحقيق والمبالغة إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ تعليل للإهلاك بإصرارهم على الظلم وتماديهم في فنون الفساد وأنواع المعاصي، والتأكيد في الموضعين للاعتناء بشأن الخبر وقال سبحانه: إِنَّ أَهْلَها دون إنهم مع أنه أظهر وأخصر تنصيصا على اتفاقهم على الفساد كما اختاره الخفاجي.
{ قالَ رَبِّ انْصُرْنِي } “[Lût] dedi ki: 'Rabbim! Bana yardım et” yani vadedilen azabı indirmek suretiyle, { عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ } “bozguncu kavme karşı.'” Hayasızlığı icat edip kendilerinden sonrakilere âdet kılmak, bunda ısrar etmek ve alay yoluyla azabı acele istemek suretiyle [bozgunculuk yapanlara karşı]. Azabın indirilmesini kuvvetle talep etmek için onları bu vasıfla nitelemiştir. { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى } “Elçilerimiz İbrahim'e müjdeyi getirdikleri zaman” yani oğul ve torun müjdesini, { قالُوا } “dediler ki:” yani söz arasında İbrahim'e (aleyhisselâm) şöyle dediler: { إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ } “'Biz bu kentin halkını helâk edeceğiz.'” Yani Sedûm kenti ki o, Lût kavminin köylerinin en büyüğüdür ve söylendiğine göre hayasızlık ilk olarak orada ortaya çıkmıştır; bu sebeple tahsisen zikredilmiştir. { هذِهِ } ile işaret edilmesinde onun İbrahim'in (aleyhisselâm) bulunduğu yere yakın olduğuna bir işaret vardır. { مُهْلِكُوا } kelimesinin { أَهْلِ } kelimesine izafeti lafzîdir, çünkü mana istikbal (gelecek) üzerinedir; kesinlik ve mübalağa kastıyla bunun geçmiş makamına indirilmesi sebebiyle ma‘nevî olması da caiz görülmüştür. { إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ } “Çünkü onun halkı zalim kimselerdir.” Zulümde ısrar etmeleri, fesat çeşitlerinde ve günah türlerinde ileri gitmeleri sebebiyle helâkin gerekçelendirilmesidir. İki yerdeki tekit, haberin şanına ehemmiyet verilmesindendir. Cenâb-ı Hak, daha açık ve daha muhtasar olmasına rağmen "onlar zalimdirler" demeyip Hafâcî'nin de tercih ettiği üzere fesat üzerinde ittifak ettiklerini açıkça belirtmek için: { إِنَّ أَهْلَها } “Çünkü onun halkı” buyurmuştur.
وقال بعض المدققين: إن ذلك للدلالة على أن منشأ فساد جبلتهم خبث طينتهم، ففيه إشارة خفية إلى أن المراد من أهل القرية من نشأ فيها فلا يتناول لوطا ﵇، واعترض بأنه يبعد كل البعد خفاؤها لو كانت على إبراهيم ﵇ كما هو ظاهر قوله تعالى: قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً وقيل: يجوز أن يكون ﵇ علم ما أشاروا إليه من عدم تناول أهل القرية إياه لكنه أراد التنصيص على حاله ليطمئن قلبه لكمال شفقته عليه، وقيل: أراد أن يعلم هل يبقى في القرية عند إهلاكهم أو يخرج منها ثم يهلكون، وكأن في قوله: إِنَّ فِيها دون إن منهم إشارة إلى ذلك، وأفهم كلام بعض المحققين أن قوله: إِنَّ فِيها لُوطاً اعتراض على الرسل ﵈ بأن في القرية من لم يظلم بناء على أن المتبادر من إضافة الأهل إليها العموم، وحمل الأهل على من سكن فيها وإن لم يكن تولده بها، أو معارضة للموجب للهلاك وهو الظلم بالمانع وهو أن لوطا بين ظهرانيهم وهو لم يتصف بصفتهم، وأن جواب الرسل المحكي بقوله تعالى: قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ تسليم لقوله ﵇ في لوط مع ادعاء مزيد العلم به باعتبار الكيفية وأنهم ما كانوا غافلين عنه، وجواب عنه بتخصيص الأهل بمن عداه وأهله على الاعتراض، أو بيان وقت إهلاكهم بوقت لا يكون لوط وأهله بين ظهرانيهم على المعارضة، وفيه ما يدل على جواز تأخير البيان عن الخطاب في الجملة، والذي يغلب على الظن أنهم أرادوا بأهل القرية من نشأ بها على ما هو المتعارف فلا يكون لوط ﵇ داخلا في الأهل، ويؤيد ذلك تأييدا ما قول قومه أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ وفهم إبراهيم ﵇ ما أرادوه وعلم أن لوطا ليس من المهلكين إلا أنه خشي أن يكون هلاك قومه وهو بين ظهرانيهم في القرية فيوحشه ذلك ويفزعه.
Bazı dakik âlimler şöyle demiştir: Bu, onların yaratılışlarındaki fesadın menşeinin mayalarının kötülüğü olduğunu göstermek içindir; dolayısıyla bunda köy halkından maksadın orada yetişen kimseler olduğuna, bu sebeple Lût'u (aleyhisselâm) kapsamadığına dair gizli bir işaret vardır. Ancak Yüce Allah'ın: { قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً } kavlinin zâhirinde olduğu gibi şayet böyle olsaydı bunun İbrahim'e (aleyhisselâm) gizli kalmasının son derece uzak bir ihtimal olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onun (aleyhisselâm) meleklerin köy halkının onu kapsamadığına dair işaret ettikleri şeyi bilmiş olması, fakat ona olan engin şefkatinden ötürü kalbinin mutmain olması için onun durumunu açıkça vurgulamak istemiş olması caizdir. Onlar helâk edilirken köyde kalıp kalmayacağını yahut oradan çıkıp sonra mı helâk edileceklerini bilmek istediği de söylenmiştir; sanki "onlardan biri de Lût'tur" demeyip { إِنَّ فِيها } “Orada [Lût var]” demesinde buna bir işaret vardır. Bazı muhakkiklerin sözünden şu anlaşılmaktadır: Onun: { إِنَّ فِيها لُوطاً } sözü, 'ehil' kelimesinin oraya izafesinden ilk akla gelenin umum ifade etmesi ve ehlini orada doğmamış olsa bile orada ikamet eden kimseye hamletme esasına dayanarak köyde zulmetmeyen kimselerin de bulunduğu gerekçesiyle elçilere (aleyhimüsselâm) bir itirazdır; yahut helâki gerektiren sebep olan zulme, Lût'un onların arasında bulunması ve onların sıfatıyla sıfatlanmamış olması şeklindeki mani ile bir karşı çıkıştır. Elçilerin Yüce Allah'ın: { قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ } kavliyle hikâye edilen cevabı ise keyfiyet bakımından onu daha iyi bildiklerini ve ondan gafil olmadıklarını iddia etmekle birlikte onun (aleyhisselâm) Lût hakkındaki sözünü kabul etmektir; itiraza göre ehlini kendisi ve ailesi dışındakilere tahsis ederek bir cevap, karşı çıkışa göre ise helâk edilme vakitlerini Lût ve ailesinin onların arasında bulunmadığı bir vakit olarak beyan etmektir. Bunda genel olarak beyanın hitaptan sonraya bırakılmasının caiz olduğuna delalet eden bir husus vardır. Zanna galip olan ise onların köy halkından örfte bilindiği üzere orada yetişenleri kastetmiş olmalarıdır; bu durumda Lût (aleyhisselâm) 'ehil' kapsamına dâhil olmaz. Kavminin: “Lût ailesini memleketinizden çıkarın” sözü de bunu bir derece desteklemektedir. İbrahim (aleyhisselâm) onların ne kastettiğini anlamış ve Lût'un helâk edileceklerden olmadığını bilmiştir; fakat kavminin helâkinin o köyde onların arasındayken gerçekleşmesinden, bunun da onu dehşete düşürüp korkutmasından endişe etmiştir.
ولعله ﵇ غلب على ظنه ذلك حيث لم يتعرضوا لإخراجه من قرية المهلكين مع علمهم بقرابته منه ومزيد شفقته عليه فقال: إِنَّ فِيها لُوطاً على سبيل التحزن والتفجع كما في قوله تعالى: إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى [آل عمران: ٣٦] وجل قصده ان لا يكون فيها حين الإهلاك فأخبروه أولا بمزيد علمهم به وأفادوه ثانيا بما يسره ويسكن جأشه نظير ما في قوله تعالى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى [آل عمران: ٣٦] وأكدوا الوعد بالتنجية إما للإشارة إلى مزيد اعتنائهم بشأنه وإما لتنزيلهم إبراهيم ﵇ منزلة من ينكر تنجيته لما شاهدوا منه في
Kendisine olan yakınlığını ve ona olan aşırı şefkatini bilmelerine rağmen helâk edileceklerin köyünden onun çıkarılmasına değinmedikleri için o (aleyhisselâm) belki de bu zanna kapılmış, bu sebeple Yüce Allah'ın: { إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } [Âl-i İmrân: 36] “Ben onu kız doğurdum” kavlinde olduğu gibi bir hüzün ve keder ifadesi olarak: { إِنَّ فِيها لُوطاً } “Orada Lût var” demiştir; bütün maksadı ise helâk vaktinde onun orada bulunmamasıdır. Bunun üzerine ona önce onun durumunu daha iyi bildiklerini haber vermişler, ikinci olarak da Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } [Âl-i İmrân: 36] “Halbuki Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir ve erkek kız gibi değildir” kavlindekine benzer şekilde onu sevindirecek ve yüreğini ferahlatacak şeyi bildirmişlerdir. Kurtarma vaadini ise ya onun şanına gösterdikleri fevkalade ihtimama işaret etmek için yahut
حقه، وتحمل التنجية على إخراجه من بين القوم وفصله عنهم وحفظه مما يصيبهم فإنها بهذا المعنى الفرد الأكمل، ويلائم هذا ما قيل في قوله تعالى: إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ أي من الباقين في القرية وهو أحد تفسيرين، ثانيهما ما روي عن قتادة وهو تفسيره الغابرين بالباقين في العذاب فتأمل، فكلام الله تعالى ذو وجوه، وفسر الأهل هنا بأتباع لوط ﵇ المؤمنين، وجملة كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ مستأنفة وقد مر الكلام في ذلك وكذا في الاستثناء فارجع إليه وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا المذكورون بعد مفارقتهم إبراهيم ﵇ لُوطاً سِيءَ بِهِمْ أي اعتراه المساءة والغم بسبب الرسل مخافة أن يتعرض لهم قومه بسوء كما هو عادتهم مع الغرباء، وقد جاؤوا إليه ﵇ بصور حسنة إنسانية.
onun hakkındaki durumuna şahit oldukları için İbrahim'i (aleyhisselâm) onun kurtarılmasını inkâr eden kimse makamına indirdikleri için tekit etmişlerdir. Kurtarma (tenciye) ise kavmin arasından çıkarılmasına, onlardan ayrılmasına ve onlara isabet edecek şeyden korunmasına hamledilir; zira bu manasıyla kurtarmanın en kâmil ferdidir. Yüce Allah'ın: { إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “Yalnız karısı müstesna; o geride kalanlardan oldu” kavli hakkında söylenen şu mana da buna uygundur: Yani köyde kalanlardan oldu ki bu iki tefsirden biridir. İkincisi ise Katâde'den rivayet edilen, 'gâbirîn' kelimesini azapta kalanlar olarak tefsir etmesidir; düşün, zira Allah Teâlâ'nın kelamı pek çok vecihlere sahiptir. Burada 'ehil', Lût'un (aleyhisselâm) mümin tâbileri olarak tefsir edilmiştir. { كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } cümlesi müstakil bir cümledir (istînâf); buna ve istisnaya dair açıklama geçmişti, oraya müracaat edilsin. { وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا } “Elçilerimiz geldiği zaman” yani İbrahim'den (aleyhisselâm) ayrıldıktan sonra mezkûr elçilerimiz, { لُوطاً } “Lût'a,” { سِيءَ بِهِمْ } “onlar yüzünden fenalaştı” yani yabancılara karşı âdetleri olduğu üzere kavminin onlara kötülükle sataşmasından korkarak elçiler sebebiyle içine bir kötülük ve gam çöktü; nitekim onlar onun (aleyhisselâm) yanına güzel insan suretlerinde gelmişlerdi.
وقيل: ضمير بِهِمْ للقوم أي سيء بقومه لما علم من عظيم البلاء النازل بهم، وكذا ضمير بِهِمْ الآتي وليس بشيء، وأَنْ مزيدة لتأكيد الكلام التي زيدت فيه فتؤكد الفعلين واتصالهما المستفاد من لما حتى كأنهما وجدا في جزء واحد من الزمان فكأنه قيل: لما أحس بمجيئهم فاجأته المساءة من غير ريث.
{ بِهِمْ } zamirinin kavme ait olduğu, yani başlarına inecek olan büyük belayı bildiği için kavmi yüzünden fenalaştığı söylenmiştir; gelecek olan { بِهِمْ } zamiri de böyledir; fakat bu bir şey değildir. { أَنْ } edatı, içine dâhil olduğu kelamı tekit etmek için ziyade kılınmıştır; böylece iki fiili ve { لَمَّا } edatından anlaşılan bitişikliklerini tekit eder, öyle ki sanki ikisi zamanın tek bir cüzünde var olmuş gibi olur; sanki: "Geldiklerini hissettiği anda hiç gecikmeksizin içine fenalık çöktü" denilmiştir.
وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً أي وضاق بشأنهم وتدبير أمرهم ذرعه أي طاقته كقولهم: ضاقت يده، ويقابله رحب ذرعه بكذا إذا كان مطيقا له قادرا عليه، وذلك أن طويل الذراع ينال ما لا يناله قصير الذراع.
{ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } “ve onlardan ötürü içi daraldı.” Yani onların durumundan ve işlerini idare etmekten ötürü takati daraldı; nitekim: "Eli daraldı" derler; buna mukabil bir şeye gücü yetip muktedir olduğunda: "Bu hususta kolu genişledi" denir. Çünkü kolu uzun olan, kolu kısa olanın erişemeyeceği şeylere erişir.
وَقالُوا لا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ عطف على سيء، وجوز أن يكون عطفا على مقدر أي قالوا: إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ [هود: ٨١] وقالوا إلخ، وأيا ما كان فالقول كان بعد أن شاهدوا فيه مخايل التضجر من جهتهم وعاينوا أنه ﵇ قد عجز عن مدافعة قومه حتى آلت به الحال إلى أن قال: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ [هود: ٨٠] والخوف للمتوقع والحزن للواقع في الأكثر، وعليه فالمعنى لا تخف من تمكنهم منا ولا تحزن على قصدهم إيانا وعدم اكتراثهم بك، ونهيهم عن الخوف من التمكن إن كان قبل إعلامهم إياه أنهم رسل الله تعالى فظاهر، وإن كان بعد الإعلام فهو لتأنيسه وتأكيد ما أخبروه به.
{ وَقالُوا لا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ } “Ve dediler ki: 'Korkma ve üzülme!'” { سِيءَ } fiiline matuftur; takdirî bir cümleye matuf olması da caiz görülmüştür, yani: "Dediler ki: { إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ } [Hûd: 81] “Şüphesiz biz Rabbinin elçileriyiz” ve şöyle dediler..." Hangisi olursa olsun bu söz, onun kendileri sebebiyle sıkıntı alametleri gösterdiğini müşahede ettikten ve nihayet durum: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } [Hûd: 80] “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” diyeceği bir hale varıncaya kadar kavmini savuşturmaktan onun (aleyhisselâm) aciz kaldığını bizzat gördükten sonra söylenmiştir. Korku (havf) çoğunlukla vuku bulması beklenen şey içindir; hüzün ise vuku bulmuş olan şey içindir. Buna göre mana: "Onların bize güç yetirmesinden korkma ve bize kastetmelerine, seni umursamamalarına da üzülme" şeklindedir. Güç yetirmelerinden korkmayı nehyetmeleri, şayet onlara Allah Teâlâ'nın elçileri olduklarını bildirmelerinden önce ise durum zâhirdir; şayet bildirdikten sonra ise onu teskin etmek ve kendilerine haber verdikleri şeyi tekit etmek içindir.
وقال الطبرسي: المعنى لا تخف علينا وعليك ولا تحزن بما نفعله بقومك إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ فلا يصيبكم ما يصيبهم من العذاب إِلَّا امْرَأَتَكَ إنها كانَتْ في علم الله تعالى مِنَ الْغابِرِينَ وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب «لننجينه» و «منجوك» بالتخفيف من الإنجاء، ووافقهم ابن كثير في الثاني.
et-Tabresî şöyle demiştir: Mana: "Bize ve kendine dair korkma, kavmine yapacağımız şey sebebiyle de üzülme; { إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ } “Şüphesiz biz seni ve aileni kurtaracağız” dolayısıyla onlara isabet edecek azap size isabet etmeyecektir; { إِلَّا امْرَأَتَكَ } “yalnız karın müstesna;” şüphesiz o, Allah Teâlâ'nın ilminde { كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “geride kalanlardan idi”" şeklindedir. Hamza, Kisâî ve Ya‘kûb, incâ (kurtarma) kökünden şeddesiz (tahfif) olarak «لننجينه» ve «منجوك» şeklinde okumuşlardır; İbn Kesîr de ikincisinde onlara muvafakat etmiştir.
وقرأ الجمهور بشد نون التوكيد، وفرقه بتخفيفها، وأيا ما كان فمحل الكاف من منجوك الجر بالإضافة ولذا حذفت النون عند سيبويه و «أهلك» منصوب على إضمار فعل أي وننجي أهلك، وذهب الأخفش وهشام إلى أن الكاف في محل النصب وأهلك معطوف عليه وحذفت النون لشدة طلب الضمير الاتصال بما قبله للإضافة، وقال بعض الأجلة: لا مانع من أن يكون لمثل هذا الكاف محلان الجر والنصب ويجوز العطف عليها بالاعتبارين، وقرأ نافع وابن كثير والكسائي «سيء» بإشمام السين الضم، وقرأ عيسى وطلحة «سوء» بضمها وهي لغة بني هذيل وبني دبير يقولون في نحو قيل وبيع قول وبوع وعليه قوله:
Cumhûr tekit nûn'unun şeddesiyle okumuş, bir kısmı ise onu şeddesiz (tahfif ile) okumuştur. Hangisi olursa olsun «منجوك» kelimesindeki kâf'ın mahalli izafet sebebiyle cerdir, Sîbeveyh'e göre bu yüzden nûn hazfedilmiştir; «أهلك» kelimesi ise gizli bir fiille mensuptur, yani: "aileni de kurtaracağız" demektir. el-Ahfeş ve Hişâm, kâf'ın nasb mahallinde olduğu, «أهلك» kelimesinin ona matuf olduğu ve zamirin izafet sebebiyle kendisinden öncekine bitişmeyi şiddetle talep etmesinden ötürü nûn'un hazfedildiği görüşüne varmışlardır. Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Böyle bir kâf için cer ve nasb olmak üzere iki mahallin bulunmasına hiçbir engel yoktur ve her iki itibar ile de ona atıf yapılması caizdir. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Kisâî, sîn harfinin ötresini işmam ederek «سيء» şeklinde okumuşlardır. Îsâ ve Talha ise ötre ile «سوء» okumuşlardır ki bu, Benî Hüzeyl ve Benî Debîr'in lügatidir; onlar «قيل» ve «بيع» benzerlerinde «قول» ve «بوع» derler; şu beyit de buna göredir:
حوكت على نولين إذ تحاك ... تختبط الشوك ولا تشاك
“Dokunduğu vakit iki tezgâhta dokunmuştur... Dikenleri çiğner de ona diken batmaz.”
إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ استئناف مسوق لبيان ما أشير إليه بوعد التنجية من نزول العذاب عليهم، والرجز العذاب الذي يقلق المعذب أي يزعجه من قولهم: ارتجز إذا ارتجس واضطرب وقرأ ابن عامر «منزّلون» بالتشديد. وابن محيصن «رجزا» بضم الراء بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أي بسبب فسقهم المعهود المستمر،
{ إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “Biz bu kentin halkı üzerine gökten feci bir azap indireceğiz” Kurtarma vaadi ile işaret edilen, üzerlerine azabın inişini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Ricz; "titredi ve sarsıldı" anlamındaki 'irtecaze' sözlerinden mülhem, azap edileni sarsıp tedirgin eden azaptır. İbn Âmir şedde ile «منزّلون» okumuştur; İbn Muhaysın ise râ'nın zammesiyle «رجزا» okumuştur; { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle.” Yani süregelen malum fıskları sebebiyle.
وقرأ أبو حيوة والأعمش بكسر السين وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها أي من القرية على ما عليه الأكثر آيَةً بَيِّنَةً قال ابن عباس: هي آثار ديارها الخربة، وقال مجاهد: هي الماء الأسود على وجه الأرض، وقال قتادة: هي الحجارة التي أمطرت عليهم وقد أدركتها أوائل هذه الأمة، وقال أبو سليمان الدمشقي: هي أن أساسها أعلاها وسقوفها أسفلها إلى الآن وأنكر ذوو الأبصار ذلك، وقال الفراء: المعنى تركناها آية كما يقال: إن في السماء آية ويراد أنها آية. وتعقبه أبو حيان بأنه لا يتجه إلا على زيادة (من) في الواجب نحو قوله:
Ebû Hayve ve el-A‘meş sîn harfinin kesresiyle okumuşlardır. { وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها } “Andolsun ki biz ondan bıraktık” yani çoğunluğun benimsediğine göre o kentten [bıraktık], { آيَةً بَيِّنَةً } “açık bir delil.” İbn Abbâs: Harap olmuş evlerinin kalıntılarıdır, demiştir. Mücâhid: Yeryüzündeki siyah sudur, demiştir. Katâde: Üzerlerine yağdırılan taşlardır ki bu ümmetin ilkleri ona yetişmiştir, demiştir. Ebû Süleymân ed-Dımaşkî: Bugüne kadar temellerinin en yukarıda, tavanlarının ise en aşağıda olmasıdır, demiştir; ancak basiret sahipleri bunu inkâr etmiştir. Ferrâ: Mana "Gökte bir ayet vardır" denilip onun bizzat bir ayet olmasının kastedilmesi gibi "Biz onu bir ayet olarak bıraktık" şeklindedir, demiştir. Ebû Hayyân ise bunun ancak şu beyitte olduğu gibi müsbet cümlede { من } edatının ziyade kılınması esasına göre geçerli olabileceğini belirterek buna itiraz etmiştir:
أمرهت منها جبة وتيسا يريد أمهرتها. وقال بعضهم: إن ذلك نظير قولك: رأيت منه أسدا، وقيل: الآية حكايتها العجيبة الشائعة، وقيل:
“Ondan bir cübbe ve bir teke mehir verdim” yani "onları mehir verdim" demek istemiştir. Bazıları ise bunun: "Ondan bir aslan gördüm" sözünün benzeri olduğunu söylemiştir. Ayetin, o hadisenin dillerde dolaşan hayret verici kıssası olduğu da söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:
ضمير مِنْها للفعلة التي فعلت بهم والآية الحجارة، أو الماء الأسود والظاهر ما عليه الأكثر.
{ مِنْها } ifadesindeki zamir onlara yapılan fiile (cezaya) aittir, ayet ise taşlar yahut siyah sudur; zâhir olan ise çoğunluğun benimsediği görüştür.
ولا يخفى معنى (من) على هذه الأقوال لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أي يستعملون عقولهم في الاستبصار والاعتبار، فالفعل منزل منزلة اللازم ولِقَوْمٍ متعلق بتركنا أو ببينة، واستظهر الثاني هذا، وفي الآيات من الدلالة على ذم اللواطة وقبحها ما لا يخفى، فهي كبيرة بالإجماع، ونصوا على أنها أشد حرمة من الزنا. وفي شرح المشارق للأكمل أنها محرمة عقلا وشرعا وطبعا، وعدم وجوب الحد فيها عند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه لعدم الدليل عنده على ذلك لا لخفتها، وقال بعض العلماء: إن عدم وجوب الحد للتغليظ لأن الحد مطهر، وفي جواز وقوعها في الجنة خلاف، ففي الفتح قيل: إن كانت حرمتها عقلا وسمعا لا تكون في الجنة وإن كانت سمعا فقط جاز أن تكون فيها والصحيح أنها لا تكون لأن الله تعالى استبعدها واستقبحها فقال سبحانه: إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ [العنكبوت: ٢٨] وسماها خبيثة فقال ﷿ كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ [الأنبياء: ٧٤] والجنة منزهة عنها. وتعقب هذا الحموي بأنه لا يلزم من كون الشيء خبيثا في الدنيا أن لا يكون له وجود في الجنة ألا ترى أن الخمر أم الخبائث في الدنيا ولها وجود في الجنة، وفيه بحث، لأن خبث الخمر في الدنيا لإزالتها العقل الذي هو عقال عن كل قبيح وهذا الوصف لا يبقى لها في الجنة ولا كذلك اللواطة. وفي الفتوحات المكية في صفة أهل الجنة أنهم لا أدبار لهم لأن الدبر إنما خلق في الدنيا لخروج الغائط وليست الجنة محلا للقاذورات، وعليه فعدم وجودها في الجنة ظاهر، ولا أظن ذا غيرة صادقة تسمح نفسه أن يلاط به في الجنة سرا أو علنا، وجواز وقوعها فيها قد ينجر إلى أن تسمح نفسه بذلك أو يجبر عليه وذلك إذا اشتهى أحد أن يلوط به إذ لا بد من حصول ما يشتهيه، وهذا وإن لم يكن قطعيا في عدم وقوع اللواطة مطلقا في الجنة إلا أنه يقوي القول بعدم الوقوع فتأمل وَإِلى مَدْيَنَ متعلق بأرسلنا مقدر معطوف على أرسلنا في قصة نوح أي وأرسلنا إلى مدين أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ لهم يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وحده وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ أي توقعوه وما سيقع فيه من فنون الأهوال وافعلوا اليوم من الأعمال ما تأمنون به غائلته، أو الأمر بالرجاء أمر بفعل ما يترتب عليه الرجاء إقامة المسبب مقام السبب، وفي الكلام مضاف مقدر فالمعنى افعلوا ما ترجون به ثواب اليوم الآخر، وجوز أن لا يقدر مضاف، وإرادة الثواب من إطلاق الزمان على ما فيه، وقيل: الأمر برجاء الثواب أمر بسببه اقتضاء بلا تجوز فيه بعلاقة السببية.
Bu görüşlere göre { من } edatının manası gizli değildir. { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “aklını kullanan bir topluluk için.” Yani basiret sahibi olmak ve ibret almak hususunda akıllarını kullanan kimseler için. Fiil lâzım makamına indirilmiştir; { لِقَوْمٍ } ifadesi ise { تَرَكْنا } fiiline yahut { بَيِّنَةً } kelimesine taalluk eder; ikincisi daha zâhir kabul edilmiştir. Ayetlerde livatanın zemmedilmesine ve çirkinliğine dair gizli olmayan bir delalet vardır; o, icma ile büyük günahtır ve zînâdan daha şiddetli bir haram olduğunu açıkça belirtmişlerdir. el-Ekmel'in Şerhu'l-Meşârik'ında onun aklen, şer‘an ve fıtraten haram olduğu belirtilir. İmam Ebû Hanîfe (radıyallâhu teâlâ anh) nezdinde onda had cezasının vacip olmayışı, hafife alınmasından değil, kendisine göre buna dair bir delil bulunmayışındandır. Bazı âlimler haddin vacip olmayışının haddi ağırlaştırmak (tağlîz) için olduğunu, zira haddin temizleyici olduğunu söylemişlerdir. Onun cennette vuku bulmasının caiz olup olmadığında ihtilaf edilmiştir: el-Feth'te, şayet haramlığı akıl ve nakil ile ise cennette bulunmayacağı, yalnızca nakil ile ise cennette bulunmasının caiz olabileceği söylenmiştir. Sahih olan ise orada bulunmayacağıdır; zira Allah Teâlâ onu pek uzak ve pek çirkin görmüş ve: { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } [el-Ankebût: 28] “Doğrusu siz daha önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı pek çirkin bir hayasızlığı işliyorsunuz” buyurmuştur; onu habis olarak isimlendirip: { كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ } [el-Enbiyâ: 74] “çirkin işler yapıyordu” buyurmuştur; cennet ise bunlardan münezzehtir. el-Hamevî buna; bir şeyin dünyada habis olmasının cennette vücudunun bulunmamasını gerektirmeyeceği, nitekim şarabın dünyada kötülüklerin anası olduğu halde cennette vücudunun bulunduğu söylenerek itiraz etmiştir. Ancak bu itirazda tartışma vardır; çünkü şarabın dünyadaki kötülüğü her çirkinliğin bağı olan aklı gidermesindendir ve bu vasıf cennette şarapta kalmaz; livata ise böyle değildir. el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de cennet ehlinin sıfatı hakkında onların dübürlerinin bulunmadığı, zira dübürün dünyada ancak dışkının çıkması için yaratıldığı, cennetin ise pisliklerin mekânı olmadığı belirtilmiştir. Buna göre onun cennette bulunmayışı zâhirdir. Sadık bir gayret ve iffet sahibinin cennette gizli yahut açık kendisine livata yapılmasına gönlünün rıza göstereceğini zannetmem; orada vukuunun caiz görülmesi ise, bir kimse onunla livata yapmak istediğinde arzuladığı şeyin mutlaka hâsıl olması gerekeceğinden, kişinin gönlünün buna rıza göstermesine yahut buna mecbur edilmesine sürüklenebilir. Bu durum cennette livatanın mutlak olarak vuku bulmayacağına dair kat‘î olmasa da vuku bulmayacağı görüşünü kuvvetlendirmektedir; düşün! { وَإِلى مَدْيَنَ } “Medyen'e de...” Nûh kıssasındaki 'erselnâ' fiiline matuf mahzuf bir 'erselnâ' fiiline taalluk eder; yani: "Medyen'e de gönderdik", { أَخاهُمْ شُعَيْباً } “kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik].” { فَقالَ } “O da dedi ki:” onlara şöyle dedi: { يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin” yalnızca O'na kulluk edin, { وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ } “ve ahiret gününü umun” yani onu ve içinde vuku bulacak korkunç hallerin çeşitlerini bekleyin ve bugün onun tehlikesinden emin olacağınız ameller işleyin; yahut ümit etme emri, müsebbibi sebebin makamına kaim kılarak ümidin terettüp edeceği ameli işleme emridir. Kelamda mahzuf bir muzaf vardır; mana: "Ahiret gününün sevabını umacağınız ameller işleyin" şeklindedir. Muzaf takdir edilmeyip zamanın içinde bulunana ıtlakı kabilinden sevabın murat edilmesi de caiz görülmüştür. Sevabı umma emrinin, sebebiyet alakasıyla mecaza kaçılmaksızın iktizâ yoluyla onun sebebini emretmek olduğu da söylenmiştir.
وقال أبو عبيدة: الرجاء هنا بمعنى الخوف والمعنى وخافوا جزاء اليوم الآخر من انتقام الله تعالى منكم إن لم تعبدوه وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ حال مؤكدة لأن العثو الفساد فَكَذَّبُوهُ فيما تضمنه كلامه من أنهم إن لم يمتثلوا أمره ونهيه وقع بهم العذاب وإليه ذهب أبو حيان، وقيل: من أنه تعالى مستحق لأن يعبد وحده سبحانه وأن اليوم الآخر متحقق الوقوع أو نحو ذلك فَأَخَذَتْهُمُ بسبب تكذيبهم إياه الرَّجْفَةُ أي الزلزلة الشديدة وفي سورة
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Buradaki recâ (ümit) korku manasındadır; mana: "Şayet O'na ibadet etmezseniz Allah Teâlâ'nın sizden intikam alacağı ahiret gününün cezasından korkun" demektir. { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin.'” [Buradaki { مُفْسِدِينَ } kelimesi] tekit edici bir hâldir, zira 'usüvv' fesat çıkarmak demektir. { فَكَذَّبُوهُ } “Fakat onu yalanladılar” onun emrine ve nehyine boyun eğmedikleri takdirde başlarına azabın geleceğine dair sözünün ihtiva ettiği hususta [yalanladılar]; Ebû Hayyân bu görüşe varmıştır. Yalnızca O Yüce Zât'ın ibadet edilmeye layık olduğu, ahiret gününün vukuunun kesin olduğu ve benzeri hususlarda yalanladıkları da söylenmiştir. { فَأَخَذَتْهُمُ } “Bunun üzerine onları yakalayıverdi” onu yalanlamaları sebebiyle [yakalayıverdi], { الرَّجْفَةُ } “o dehşetli sarsıntı.” Yani şiddetli zelzele.
هود وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ [هود: ٩٤] أي صيحة جبريل ﵇ فإنها الموجبة للرجفة بسبب تمويجها للهواء وما يجاورها من الأرض، وفسر مجاهد الرجفة هنا بالصيحة، فقيل: لذلك وقيل: لأنها رجفت منها القلوب فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ أي بلدهم فإن الدار تطلق على البلد، ولذا قيل: للمدينة دار الهجرة أو المراد مساكنهم وأقيم فيه الواحد مقام الجمع لأمن اللبس لأنهم لا يكونون في دار واحدة ولعل فيه إشارة إلى أن الرجفة خربت مساكنهم وهدمت ما بينها من الجدران فصارت كمسكن واحد جاثِمِينَ أي باركين على الركب، والمراد ميتين على ما روي عن قتادة.
Hûd Sûresi'nde ise: { وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } [Hûd: 94] “O zulmedenleri korkunç bir ses yakalayıverdi” [buyrulmuştur]; yani Cebrail'in (aleyhisselâm) sayhası ki o, havayı ve ona bitişik olan yeri dalgalandırması sebebiyle sarsıntıyı (recfeyi) doğuran şeydir. Mücâhid buradaki recfeyi sayha ile tefsir etmiştir; bundan dolayı böyle tefsir ettiği söylendiği gibi, kalpler ondan sarsıldığı için böyle denildiği de söylenmiştir. { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ } “ve yurtlarında ... kaldılar.” Yani beldelerinde [kaldılar], zira dâr kelimesi beldeye de ıtlak olunur; bu sebeple Medine'ye 'Dâru'l-Hicre' denilmiştir. Yahut maksat onların meskenleridir; tek bir evde bulunmayacakları için iltibas korkusu olmadığından müfret kelime cemi makamına kaim kılınmıştır; bunda belki de sarsıntının meskenlerini harap edip aralarındaki duvarları yıktığına ve tek bir mesken gibi olduğuna dair bir işaret vardır; { جاثِمِينَ } “diz üstü çökekaldılar.” Yani dizleri üzerine çökmüş olarak; Katâde'den rivayet edildiğine göre maksat ölmüş kimselerdir.
وفي مفردات الراغب هو استعارة للمقيمين من قولهم: جثم الطائر إذا قعد ولطىء بالأرض ويرجع هذا إلى ميتين أيضا وَعاداً وَثَمُودَ منصوبان بإضمار فعل ينبىء عنه ما قبله من قوله تعالى: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ أي وأهلكنا عادا وثمود، وقوله تعالى: وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ عطف على ذلك المضمر أي وقد ظهر لكم أتم ظهور إهلاكنا إياهم من جهة مساكنهم أو بسببها. وذلك بالنظر إليها عند اجتيازكم بها ذهابا إلى الشام وإيابا منه، وجوز كون مِنْ تبعيضية، وقيل: هما منصوبان بإضمار اذكروا أي واذكروا عادا وثمود.
Râgıb'ın Müfredât'ında; kuşun yere oturup yapışmasını ifade eden 'ceseme't-tâir' sözünden mülhem mukim kimseler için bir istiare olduğu belirtilir; bu da yine ölmüş kimseler manasına racidir. { وَعاداً وَثَمُودَ } “Âd ve Semûd'u da...” [kelimeleri], Yüce Allah'ın: { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } kavlinden önceki kısmın haber verdiği gizli bir fiil ile mensupturlar; yani: "Âd ve Semûd'u da helâk ettik" demektir. Yüce Allah'ın: { وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ } “Onların meskenlerinden size [helâk edilişleri] açıkça belli olmuştur” kavli ise o mahzuf fiile matuftur; yani: "Onları helâk edişimiz, meskenleri cihetinden yahut meskenleri sebebiyle size en açık şekilde belli olmuştur". Bu da Şam'a gidişinizde ve oradan dönüşünüzde onların yanından geçerken meskenlerine bakmakla olmuştur. { مِنْ } edatının teb‘îziyye olması da caiz görülmüştür. Her iki kelimenin "hatırlayın" takdiriyle mensup olduğu, yani: "Âd ve Semûd'u da hatırlayın" demek olduğu da söylenmiştir.
والمراد ذكر قصتهما أو بإضمار اذكر خطابا له صلّى الله تعالى عليه وسلم، وجملة قَدْ تَبَيَّنَ حيالية، وقيل:
Maksat onların kıssasını zikretmektir; yahut Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) hitap olarak "zikret" takdiriyledir. { قَدْ تَبَيَّنَ } cümlesi hâl cümlesidir; şöyle de denilmiştir:
هي بتقدير القول أي وقل: قد تبين، وجوز أن تكون معطوفة على جملة واقعة في حيز القول أي اذكر عادا وثمود قائلا قد مررتم على مساكنهم وقد تبين لكم إلخ، وفاعل تبين الإهلاك الدال عليه الكلام أو مساكنهم على أن مِنْ زائدة في الواجب، ويؤيده قراءة الأعمش «مساكنهم» بالرفع من غير من، وكون مِنْ هي الفاعل على أنها اسم بمعنى بعض مما لا يخفى حاله.
Cümle söz takdiriyledir, yani: "Ve de ki: Açıkça belli olmuştur"; söz dairesinde vaki olan bir cümleye matuf olması da caiz görülmüştür, yani: "Meskenlerinin yanından geçmiş ve size açıkça belli olmuş olduğu halde Âd ve Semûd'u an..." { تَبَيَّنَ } fiilinin faili kelamın delalet ettiği 'helâk'tır; yahut müsbet cümlede { مِنْ } edatının zâit olması esasına göre { مَساكِنِهِمْ } kelimesidir; el-A‘meş'in «مساكنُهم» şeklinde { من } olmaksızın ref ile okuması da bunu desteklemektedir. { مِنْ } edatının 'bazı' manasında bir isim olarak bizzat fail olması ise durumu gizli olmayan bir görüştür.
وقيل: هما منصوبان بالعطف على الضمير في فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ والمعنى يأباه، وقال الكسائي: منصوبان بالعطف على الذين من قوله تعالى: وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وهو كما ترى، والزمخشري لم يذكر في ناصبهما سوى ما ذكرناه أولا وهو الذي ينبغي أن يعول عليه. وقرأ أكثر السبعة «وثمودا» بالتنوين بتأويل الحي، وهو على قراءة ترك التنوين بتأويل القبيلة، وقرأ ابن وثاب «وعاد وثمود» بالخفض فيهما والتنوين عطفا على مدين على ما في البحر أي وأرسلنا إلى عاد وثمود وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ بوسوسته وإغوائه أَعْمالَهُمْ القبيحة من الكفر والمعاصي فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ أي الطريق المعهود وهو السوي الموصل إلى الحق، وحمله على الاستغراق حصرا له في الموصل إلى النجاة تكلف وَكانُوا أي عاد وثمود لا أهل مكة كما توهم: مُسْتَبْصِرِينَ أي عقلاء يمكنهم التمييز بين الحق والباطل بالاستدلال والنظر ولكنهم أغفلوا ولم يتدبروا وقيل: عقلاء يعلمون الحق ولكنهم كفروا عنادا وجحودا، وقيل: متبينين أن العذاب لاحق بهم بإخبار الرسل ﵈ لهم ولكنهم لجوا حتى لقوا ما لقوا.
İkisinin { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } ifadesindeki zamire atıfla mensup olduğu da söylenmiştir; fakat mana buna manidir. el-Kisâî: Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavlindeki { الَّذِينَ } kelimesine atıfla mensupturlar demiştir ki bu görüşün durumu da gördüğün gibidir. ez-Zemahşerî ise ikisini nasb eden âmil olarak ilk zikrettiğimizden başkasını zikretmemiştir ve itimat edilmesi gereken de odur. Yedi kurrânın ekserisi kabilenin bir kolu (hayy) teviliyle { وثموداً } kelimesini tenvinle okumuştur; tenvinsiz kıraate göre ise kabile teviliyledir. İbn Vessâb el-Bahr'da yer aldığı üzere Medyen'e atıfla her ikisini de cer ve tenvinle «وعادٍ وثمودٍ» okumuştur; yani: "Âd ve Semûd'a da [gönderdik]". { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onlara süslü gösterdi” vesvesesi ve saptırmasıyla, { أَعْمالَهُمْ } “amellerini” küfür ve günahlardan oluşan çirkin amellerini; { فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “böylece onları doğru yoldan alıkoydu.” Yani bilinen yoldan ki o hakka ulaştıran dosdoğru yoldur; bunu kurtuluşa ulaştıran yola hasretmek üzere istiğrâka hamletmek tekellüftür. { وَكانُوا } “Halbuki onlar” yani vehmedildiği gibi Mekke ehli değil, Âd ve Semûd kavmi, { مُسْتَبْصِرِينَ } “gözü açık kimseler idiler.” Yani istidlal ve tefekkür ile hak ile batılı birbirinden ayırt etmeleri mümkün olan akıl sahibi kimseler idiler; fakat gaflete düştüler ve düşünmediler. Şöyle de denilmiştir: Hakkı bilen akıl sahipleri idiler; fakat inat ve inkâr sebebiyle küfre saptılar. Elçilerin (aleyhimüsselâm) kendilerine haber vermesiyle azabın kendilerine ulaşacağını açıkça anlayan kimseler idiler; fakat başlarına gelenle karşılaşıncaya kadar direttiler, de denilmiştir.
وعن قتادة والكلبي كما في مجمع البيان أن المعنى كانوا مستبصرين عند أنفسهم فيما كانوا عليه من الضلالة يحسبون أنه على هدى وأخرج ابن المنذر وجماعة عن قتادة أنه قال: أي معجبين بضلالتهم وهو تفسير بحاصل ما ذكر، وهو مروي كما في البحر عن ابن عباس ومجاهد، والضحاك، والجملة في موضع الحال بتقدير قد أو بدونها وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ معطوف على عادا، وتقديم قارون لأن المقصود تسلية النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فيما لقي من قومه لحسدهم له، وقارون كان من قوم موسى ﵇ وقد لقي منه ما لقي، أو لأن حاله أوفق بحال عاد وثمود فإنه كان من أبصر الناس وأعلمهم بالتوراة ولم يفده الاستبصار شيئا كما لم يفدهم كونهم مستبصرين شيئا،
Mecmeu'l-Beyân'da yer aldığına göre Katâde ve el-Kelbî'den nakledildiğine göre mana: "İçinde bulundukları sapıklık hususunda kendi nefislerinde basiretli idiler, kendilerinin hidayet üzere olduğunu sanıyorlardı" şeklindedir. İbnü'l-Münzir ve bir cemaat Katâde'den onun: "Yani sapıklıklarıyla övünen kimseler idiler" dediğini tahriç etmişlerdir ki bu, zikredilenin neticesiyle yapılan bir tefsirdir; nitekim el-Bahr'da İbn Abbâs, Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan rivayet edildiği belirtilmiştir. Cümle «قد» takdiriyle yahut takdirsiz olarak hâl mevkiindedir. { وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ } “Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da...” [ifadesi] { عادا } kelimesine matuftur. Kârûn'un öne alınması, kavminden gördüğü haset sebebiyle Peygamber'i (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) teselli etmek kastedildiği içindir; nitekim Kârûn da Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kavmindendi ve Mûsâ ondan göreceğini görmüştü; yahut onun halinin Âd ve Semûd'un haline daha uygun olmasındandır, zira o insanların en basiretli olanlarından ve Tevrat'ı en iyi bilenlerindendi; fakat gözü açık oluşları onlara hiçbir fayda sağlamadığı gibi basiretli oluşu da ona hiçbir fayda sağlamamıştır.
أو لأن هلاكه كان قبل هلاك فرعون وهامان فتقديمه على وفق الواقع، أو لأنه أشرف من فرعون وهامان لإيمانه في الظاهر وعلمه بالتوراة وكونه ذا قرابة من موسى ﵇، ويكون في تقديمه لذلك في مقام الغضب إشارة إلى أن نحو هذا الشرف لا يفيد شيئا ولا ينقذ من غضب الله تعالى على الكفر وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا عن الايمان والطاعة فِي الْأَرْضِ إشارة إلى قلة عقولهم لأن من في الأرض لا ينبغي له أن يستكبر.
Yahut onun helakinin Firavun ve Hâmân'ın helakinden önce olması sebebiyledir ki [böylece] öne alınması vakıaya uygun düşmüştür. Yahut zahirdeki imanı, Tevrat'ı bilmesi ve Mûsâ'ya (aleyhisselâm) akraba olması sebebiyle Firavun ve Hâmân'dan daha şerefli olduğu içindir. Gazap makamında bunun için öne alınmasında, bu tür bir şerefin hiçbir fayda vermeyeceğine ve küfür üzerindeki Allah Teâlâ'nın gazabından kurtarmayacağına bir işaret bulunur. { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti”; { فَاسْتَكْبَرُوا } “buna rağmen büyüklük tasladılar” imandan ve itaatten yüz çevirerek, { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde.” [Bu ifade] onların akıllarının kıtlığına işarettir; zira yeryüzünde olan bir kimseye büyüklük taslamak yakışmaz.
وَما كانُوا سابِقِينَ أي فائتين أمر الله تعالى، من قولهم: سبق طالبه أي فاته ولم يدركه، ولقد أدركهم أمره تعالى أي إدراك فتداركوا نحو الدمار والهلاك، وقال أبو حيان: المعنى وما كانوا سابقين الأمم إلى الكفر أي تلك عادة الأمم مع رسلهم ﵈، وليس بذاك وأيا ما كان فالظاهر أن ضمير كانوا لقارون وفرعون وهامان، وقيل: الجملة عطف على أهلكنا المقدر سابقا وضمير- كانوا- لجميع المهلكين، وفيه تبر للنظم الجليل فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ هذا وما بعده كالفذلكة للآيات المتضمنة تعذيب من كفر ولم يمتثل أمر من أرسل إليه، وقال أبو السعود: هذا تفسير لما ينبىء عنه عدم سبقهم بطريق الإبهام وما بعده تفصيل للأخذ، وفي القلب منه شيء. وكأنه اعتبر رجوع ضمير- كانوا- إلى المهلكين، وقد علمت حاله وتقديم المفعول للاهتمام بأمر الاستيعاب والاستغراق، وقال الفاضل: المذكور للحصر أي كل واحد من المذكورين عاقبناه بجنايته لا بعضا دون بعض، وبحث فيه بأن كلّا متكفلة بهذا المعنى قدمت أو أخرت، وأجيب بأنا لا نسلم أنه يفهم منها لا بعضا إذا أخرت وإنما يفهم منها بواسطة التقديم فتأمل، والكلام في مرجع ضمير بذنبه سؤالا وجوابا لا يخفى على من أحاط علما بما قيل في قولهم: كل رجل وضيعته. وقولهم: الترتيب جعل كل شيء في مرتبته، وهو شهير بين الطلبة فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً أي ريحا عاصفا فيها حصباء، وقيل:
{ وَما كانُوا سابِقِينَ } “Ve [azabımızdan] kaçıp kurtulacak değillerdi.” Yani Allah Teâlâ'nın emrini atlatıp geçecek değillerdi. Bu, Arapların: "Onu arayanı geçti" yani "onu atlattı ve ona yetişemedi" sözünden gelir. Andolsun ki Teâlâ'nın emri onlara öyle bir yetişti ki yıkım ve helake doğru sürüklendiler. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Mana; "Küfürde [geçmiş] ümmetleri geçmiş değillerdi, yani bu, ümmetlerin elçilerine (aleyhimüsselâm) karşı sergiledikleri bir âdetti" şeklindedir; fakat bu pek isabetli değildir. Her halükârda, zahir olan { كانُوا } fiilindeki zamirin Kârûn, Firavun ve Hâmân'a ait olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Cümle, daha önce takdir edilen «أهلكنا» [ifadesine] matuftur ve { كانُوا } zamiri helak edilenlerin tamamına aittir; ancak bu görüşte yüce nazmı bozmak vardır. { فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ } “Biz onların her birini günahı sebebiyle yakaladık.” Bu ve bundan sonrası, küfredip kendisine elçi gönderilen zatın emrine uymayanların azaplandırılmasını içeren ayetlerin bir özeti (fezlekesi) gibidir. Ebû's-Suûd şöyle demiştir: "Bu, onların kaçıp kurtulamayışlarının müphem bir tarzda bildirdiği şeyin tefsiridir; bundan sonrası ise yakalamanın (azabın) tafsilatıdır." Fakat bu açıklamada şüphe edilecek bir yön vardır; sanki o, { كانُوا } fiilindeki zamirin helak edilenlerin tamamına döndüğünü kabul etmiştir ki bunun durumunu öğrenmiştin. Mefulün öne alınması, kuşatma ve istiğrâk işine ehemmiyet vermek içindir. Faziletli bir zat şöyle demiştir: Zikredilen [öne alma] hasr içindir; yani zikredilenlerin her birini, bazısını cezalandırıp bazısını bırakmaksızın, kendi cürmü sebebiyle cezalandırdık. Bu görüşe karşı; «كل» lafzının, ister öne alınsın ister sona bırakılsın bu manayı zaten üstlendiği söylenerek itiraz edilmiştir. Buna da: Sona bırakıldığında ondan "bazısını bırakmaksızın" manasının anlaşılacağını kabul etmiyoruz, bu mana ancak öne alma vasıtasıyla anlaşılır, şeklinde cevap verilmiştir; tefekkür et! { بِذَنْبِهِ } lafzındaki zamirin mercisine dair soru ve cevaplar, Arapların: "Her adam ve zenaatı" sözü ile "Tertip her şeyi kendi mertebesine koymaktır" sözü hakkında söylenenleri tam manasıyla bilen bir kimseye gizli kalmaz; bu da ilim talebeleri arasında meşhurdur. { فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً } “Onlardan kiminin üzerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik.” Yani içinde küçük taşlar bulunan şiddetli bir rüzgâr; şöyle de denilmiştir:
ملكا رماهم بالحصباء وهم قوم لوط.
Onların üzerine taş atan bir melek [gönderdik]; bunlar Lût kavmidir.
وقال ابن عطية: يشبه أن يدخل عاد في ذلك لأن ما أهلكوا به من الريح كانت شديدة وهي لا تخلو عن الحصب بأمور مؤذية، والحاصب هو العارض من ريح أو سحاب إذا رمي بشيء وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ هم مدين وثمود ولم يقل أخذناه بالصيحة ليوافق ما قبله وما بعده في إسناد الفعل إليه تعالى الأوفق بقوله تعالى: فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ دفعا لتوهم أن يكون سبحانه هو الصائح وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وهو قارون وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وهو فرعون ومن معه، وذكر بعضهم قوم نوح ﵇ أيضا. واعترض بأنهم ليسوا من المذكورين، وتعقب بأنهم أول المذكورين في هذه السورة من الأمم السالفة ولعل المعترض أراد بالمذكورين المذكورين متناسقين أي بلا فصل بأمة لم تفد قصتها إهلاكها، وقوم نوح وإن ذكروا أولا لكن فصل بينهم وبين نظائرهم من المهلكين بقصة قوم إبراهيم ﵇ وهي لم تفد أنهم أهلكوا، وذكر النيسابوري أنه سبحانه قرر بقوله تعالى:
İbn Atiyye şöyle demiştir: Âd kavminin de buna dahil olması muhtemeldir; çünkü helak edildikleri rüzgâr pek şiddetliydi ve eziyet verici şeylerle taş fırlatmaktan uzak değildi. "Hâsıb" (حاصب); içine bir şey atıldığı zaman rüzgâr veya buluttan gelen ârızadır. { وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ } “Onlardan kimini de korkunç bir ses yakaladı.” Bunlar Medyen ve Semûd kavmidir. Yüce Allah'ın: { فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ } “Biz onların her birini günahı sebebiyle yakaladık” kavline daha uygun düşecek biçimde, fiilin Allah Teâlâ'ya isnadı hususunda öncesi ve sonrasıyla uyumlu olsun diye «أخذناه بالصيحة» (onu sayha ile yakaladık) denilmemiştir; zira bu, o sayhayı çıkaranın Sübhânehu ve Teâlâ olduğu vehmini defetmek içindir. { وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ } “Onlardan kimini de yere geçirdik.” O da Kârûn'dur. { وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا } “Onlardan kimini de suda boğduk.” O da Firavun ve beraberindekilerdir. Bazıları Nûh'un (aleyhisselâm) kavmini de zikretmiştir. Ancak onların [burada] zikredilenlerden olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiş; buna da onların bu surede geçmiş ümmetlerden ilk zikredilenler olduğu söylenerek karşılık verilmiştir. Muhtemelen itiraz eden zat, "zikredilenler" ile kıssası helakini bildirmeyen bir ümmetle araya fasıla girmeksizin peş peşe zikredilenleri kastetmiştir. Nûh kavmi ilk olarak zikredilmiş olsa da, helak edildiklerini bildirmeyen İbrâhîm'in (aleyhisselâm) kavminin kıssası ile helak edilen emsalleri arasına bir fasıla girmiştir. en-Nîsâbûrî, Allah Teâlâ'nın şu kavliyle:
فَكُلًّا إلخ أمر المذنبين بإجمال آخر يفيد أنهم عذبوا بالعناصر الأربعة فجعل ما منه تركيبهم سببا لعدمهم وما منه بقاؤهم سببا لفنائهم، فالحاصب وهو حجارة محماة تقع على كل واحد منهم فتنفذ من الجانب الآخر إشارة إلى التعذيب بعنصر النار، والصيحة وهي تموج شديد في الهواء إشارة إلى التعذيب بعنصر الهواء، والخسف إشارة إلى التعذيب بعنصر التراب، والغرق إشارة إلى التعذيب بعنصر الماء اه ولا يخفى ما فيه وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ أي ما كان سبحانه مريدا لظلمهم وذلك بأن يعاقبهم من غير جرم لأنه خلاف ما تقتضيه الحكمة. وفي أنوار التنزيل أي ما كان سبحانه ليعاملهم معاملة الظالم فيعاقبهم بغير جرم إذ ليس ذلك من سنته ﷿، ويفيد ذلك أنه لو وقع منه تعالى تعذيبهم من غير جرم لا يكون ظلما لأنه تعالى مالك الملك يتصرف به كما يشاء فله أن يثيب العاصي ويعذب المطيع، وهذا أمر مشهور بين الأشاعرة والكلام في تحقيقه يطلب من علم الكلام. وقد أسلفنا في تفسير قوله تعالى:
{ فَكُلًّا } ilâ ahir, günahkârların durumunu, onların dört unsur ile azaplandırıldıklarını ifade eden başka bir icmâl ile ortaya koyduğunu zikretmiştir: Böylece onların yaratılış maddesi olan şeyleri yok olmalarının sebebi, bekalarının vesilesi olan şeyleri de fenalarının sebebi kılmıştır. Kızgın taşlar olup her birinin üzerine düşen ve diğer tarafından çıkan "hâsıb", ateş unsuruyla azaplandırmaya işarettir. Havadaki şiddetli bir dalgalanma olan "sayha", hava unsuruyla azaplandırmaya işarettir. "Yere geçirme" (hasf), toprak unsuruyla azaplandırmaya işarettir. "Boğulma" (gark) ise su unsuruyla azaplandırmaya işarettir, [ifade bitti]. Bu izahın durumu ortadadır. { وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ } “Allah onlara zulmedecek değildi.” Yani Sübhânehu ve Teâlâ onlara zulmetmeyi murad etmiş değildi; bu da onlara günahsız yere azap etmesi şeklinde [olurdu ki], zira bu hikmetin gerektirdiğine aykırıdır. Envâru't-Tenzîl'de: Yani Sübhânehu ve Teâlâ onlara bir zâlim muamelesi yapıp da günahsız yere azap edecek değildi; zira bu O'nun (azze ve celle) sünnetinden değildir, denmiştir. Bu ifade, Teâlâ katından günahsız bir azap vuku bulsaydı bile bunun zulüm olmayacağını gösterir; çünkü Teâlâ mülkün mâlikidir, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder; dolayısıyla âsiye sevap verip itaatkâra azap etme yetkisine sahiptir. Bu, Eş'arîler arasında meşhur bir meseledir ve bunun tahkikine dair söz kelam ilminden aranmalıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsirinde:
لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الأنبياء: ٢٣] ما ينفعك في هذا المقام تذكره فتذكر وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ بالاستمرار على مباشرة ما يوجب ذلك من الكفر والمعاصي باختيارهم، وقال مولانا الشيخ إبراهيم الكوراني ما حاصله: إن ظلم الكفرة أنفسهم إنما هو لسوء استعدادهم الذي هم عليه في نفس الأمر من غير مدخل للجعل فيه وبلسان ذلك الاستعداد طلبوا من الجواد المطلق جل وعلا ما صار سببا لظهور شقائهم اهـ، والبحث في ذلك طويل الذيل فليطلب من محله، وتقديم المعمول لرعاية رؤوس الآي مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ استئناف متضمن تقبيح حال أولئك المهلكين الظالمين لأنفسهم وأضرابهم ممن تولى غير الله ﷿، وفيه إشارة إلى أعظم أنواع ظلمهم فالمراد بالموصول جميع المشركين الذين عبدوا من دون الله ﷿ الأوثان.
{ لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } [el-Enbiyâ: 23], bu makamda sana fayda sağlayacak şeyleri daha önce zikretmiştik, onu hatırla! { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” kendi tercihleriyle küfür ve günahlardan buna sebep olan şeyleri işlemeye devam etmek suretiyle. Mevlânâ Şeyh İbrâhîm el-Kûrânî özetle şöyle demiştir: "Kâfirlerin kendilerine zulmetmeleri, sırf işin hakikatinde dışarıdan bir müdahale olmaksızın bizzat üzerinde bulundukları kötü istidatları sebebiyledir; onlar bu istidat diliyle Mutlak Cömert olan Allah'tan (celle ve alâ) bedbahtlıklarının ortaya çıkmasına sebep olan şeyi talep etmişlerdir," [ifade bitti]. Bu konudaki araştırma pek uzundur, kendi yerinden aranmalıdır. Ma'mûlün öne alınması ayet sonlarındaki uyumu gözetmek içindir. { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu...” [ifadesi], kendilerine zulmeden o helak edilmiş kimselerin ve Allah'tan (azze ve celle) başkasını dost edinen benzerlerinin durumunun çirkinliğini içeren yeni bir cümledir (isti'nâf). Bunda onların zulmünün en büyük çeşidine bir işaret vardır; zira ism-i mevsûl ile kastedilen, Allah'tan (azze ve celle) başka putlara tapan bütün müşriklerdir.
وجوز أن يكون جميع من اتخذ غيره تعالى متكلا ومعتمدا آلهة كان ذلك أو غيرها، ولذا عدل إلى أولياء من آلهة أي صفتهم أو شبههم كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ أي كصفتها أو شبهها.
İster ilah olsun ister başka bir şey olsun, Teâlâ'dan başkasını sığınak ve dayanak edinen herkesin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. İşte bu yüzden "ilahlar" yerine { أَوْلِياءَ } “dostlar” kelimesine dönülmüştür. Yani onların sıfatı veya benzeri; { كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ } “örümceğin durumu gibidir”, yani onun sıfatı veya benzeri gibidir.
اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ بيان لصفة العنكبوت التي يدور عليها أمر التشبيه، والجملة على ما نقل عن الأخفش من لزوم الوقف على العنكبوت مستأنفة لذلك وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ إلخ في موضع الحال من فاعل اتخذت المستكن فيه، وجوز كونه في موضع الحال من مفعوله بناء على جواز مجيء الحال من النكرة، وعلى الوجهين وضع المظهر موضع الضمير الراجع إلى ذي الحال، والجملة من تتمة الوصف. واللام في البيوت للاستغراق، والمعنى مثل المتخذين لهم من دون الله تعالى أولياء في اتخاذهم إياهم كمثل العنكبوت وذلك أنها اتخذت لها بيتا والحال أن أوهن كل البيوت وأضعفها بيتها، وهؤلاء اتخذوا لهم من دون الله تعالى أولياء والحال أن أوهن كل الأولياء وأضعفها أولياؤهم، وإن شئت فقل: إنها اتخذت بيتا في غاية الضعف وهؤلاء اتخذوا لها أو متكلا في غاية الضعف فهم وهي مشتركان في اتخاذ ما هو في غاية الضعف في بابه، ويجوز أن تكون جملة اتخذت حالا من العنكبوت بتقدير قد أو بدونها أو صفة لها لأن أل فيها للجنس، وقد جوزوا الوجهين في الجمل الواقعة بعد المعرف بأل الجنسية نحو قوله تعالى: كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً [الجمعة: ٥] وعن الفراء أن الجملة صلة لموصول محذوف وقع صفة الْعَنْكَبُوتِ أي التي اتخذت، وخرج الآية التي ذكرناها على هذا واختار حذف الموصول في مثله ابن درستويه، وعليه لا يوقف على العنكبوت، وأنت تعلم أن كون الجملة صفة أظهر. والمعنى حينئذ مثل المشرك الذي عبد الوثن بالقياس إلى الموحد الذي عبد الله تعالى كمثل عنكبوت اتخذت بيتا بالإضافة إلى رجل بنى بيتا بآجر وجص أو نحته من صخر وكما أن أوهن البيوت إذا استقريتها بيتا بيتا بيت العنكبوت كذلك أضعف الأديان إذا استقريتها دينا دينا عبادة الأوثان، وهو وجه حسن ذكره الزمخشري في الآية، وقد اعتبر فيه تفريق التشبيه، والغرض إبراز تفاوت المتخذين والمتخذ مع تصوير توهين أمر أحدهما وإدماج توطيد الآخر، وعليه يجوز أن يكون قوله تعالى: وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ جملة حالية لأنه من تتمة التشبيه، وإن يكون اعتراضية لأنه لو لم يؤت به لكان في ضمنه ما يرشد إلى هذا المعنى وإلى كونه جملة حالية ذهب الطيبي.
{ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ } “[Örümcek] bir yuva edinmiştir. Halbuki yuvaların en dayanıksızı elbette örümceğin yuvasıdır.” [Bu ifade], teşbih meselesinin etrafında döndüğü örümceğin sıfatının bir beyanıdır. el-Ahfeş'ten nakledilen { الْعَنْكَبُوتِ } üzerinde durmanın gerekli olduğu görüşüne göre cümle, bu sebeple müstear / müstakil bir cümledir (isti'nâf). { وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ } ilâ ahir, { اتَّخَذَتْ } fiilinin içinde gizli olan failinden hâl mevkiindedir; nekireden hâl gelmesinin caiz oluşuna binaen mefulünden hâl mevkiinde olması da caiz görülmüştür. Her iki veche göre de açık isim (müzhar), hâl sahibine dönen zamirin yerine konulmuştur ve cümle sıfatın tamamlayıcısıdır. { الْبُيُوتِ } kelimesindeki elif-lâm istiğrâk içindir. Mana şudur: Allah Teâlâ'dan başka dostlar edinen kimselerin onları edinmedeki durumu, örümceğin durumu gibidir; şöyle ki o kendisine bir yuva edinmiştir, oysa bütün yuvaların en çürüğü ve en zayıfı onun yuvasıdır. Bunlar da Allah Teâlâ'dan başka dostlar edinmişlerdir, oysa bütün dostların en çürüğü ve en zayıfı onların dostlarıdır. Dilersen şöyle de diyebilirsin: O son derece zayıf bir yuva edinmiştir, bunlar da son derece zayıf bir ilah veya sığınak edinmişlerdir; dolayısıyla hem o hem bunlar kendi türünde son derece zayıf olan bir şeyi edinmekte ortaktırlar. «قد» takdiriyle veya takdirsiz olarak { اتَّخَذَتْ } cümlesinin { الْعَنْكَبُوتِ } kelimesinden hâl olması yahut onun sıfatı olması caizdir; zira oradaki elif-lâm cins içindir. Nitekim cins elif-lâmı ile marife olan kelimeden sonra gelen cümlelerde her iki vechi de caiz görmüşlerdir; Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً } [el-Cuma: 5] kavlinde olduğu gibi. el-Ferrâ'dan nakledildiğine göre bu cümle, { الْعَنْكَبُوتِ } kelimesine sıfat olan hazfedilmiş bir mevsûlün sılasıdır; yani «التي اتخذت» (o yuva edinen) demektir. Zikrettiğimiz ayeti de bu şekilde açıklamıştır. İbn Dürüsteveyh de benzeri yerlerde mevsûlün hazfedilmesini tercih etmiştir. Bu görüşe göre { الْعَنْكَبُوتِ } üzerinde durulmaz. Cümlenin sıfat olmasının daha açık olduğunu bilirsin. Bu takdirde mana şudur: Allah Teâlâ'ya ibadet eden muvahhid ile kıyaslandığında puta tapan müşrikin durumu, tuğla ve kireçle bir ev yapan yahut onu kayadan oyan bir adama nispetle kendisine bir yuva edinen örümceğin durumu gibidir. Tıpkı evleri tek tek incelediğinde evlerin en çürüğünün örümcek yuvası olması gibi, dinleri tek tek incelediğinde de dinlerin en zayıfı putperestliktir. Bu, ez-Zemahşerî'nin ayette zikrettiği güzel bir vecihtir; bunda teşbihi tafrik etmeyi (ayrıştırmayı) esas almıştır. Amaç; edinenlerin ve edinilen şeylerin farklılığını, birinin durumunun zayıflığını tasvir edip diğerinin sağlamlığını kaynaştırarak ortaya koymaktır. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ } kavlinin hâl cümlesi olması caizdir, çünkü teşbihin tamamlayıcısıdır; itirâziyye (ara cümle) olması da caizdir, zira o getirilmese bile zımnında bu manaya yönlendiren bir işaret bulunurdu. et-Tîbî ise bunun hâl cümlesi olduğu görüşüne meyletmiştir.
وقال صاحب الكشف: كلام الزمخشري إلى كونه اعتراضية أقرب لأن قوله: وكما أن أوهن البيوت إلخ ليس فيه إيماء إلى تقييد الأول، وقد تعقب أبو حيان هذا الوجه بأنه لا يدل عليه لفظ الآية، وإنما هو تحميل اللفظ ما لا يحتمله كعادته في كثير من تفسيره، وهذه مجازفة على صاحب الكشاف كما لا يخفى، ويجوز أن يكون المعنى مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء فيما اتخذوه معتمدا ومتكلا في دينهم وتولوه من دون الله تعالى كمثل العنكبوت فيما نسجته واتخذته بيتا، والتشبيه على هذا من المركب فيعتبر في جانب المشبه اتخاذ ومتخذ واتكال عليه، وكذلك في
el-Keşf sahibi şöyle demiştir: ez-Zemahşerî'nin sözü, onun itirâziyye olmasına daha yakındır; zira onun "Tıpkı evlerin en çürüğünün... ilâ ahir" sözünde, birincisini takyit etmeye dair bir ima yoktur. Ebû Hayyân bu veche karşı çıkarak; ayetin lafzının buna delalet etmediğini, tefsirinin çoğundaki âdeti olduğu üzere bunun lafza taşımayacağı şeyi yüklemekten ibaret olduğunu söylemiştir. Ancak gizli kalmayacağı üzere bu, el-Keşşâf sahibine karşı yapılmış bir haksızlıktır. Mananın şöyle olması da caizdir: Allah'tan başka dostlar edinenlerin dinlerinde dayanak ve sığınak edindikleri ve Allah Teâlâ'dan başka veli edindikleri husustaki durumları, örümceğin ördüğü ve yuva edindiği şeydeki durumu gibidir. Bu takdirde teşbih mürekkep (temsili) teşbihtendir; dolayısıyla müşebbeh (benzetilen) tarafında bir edinme, edinilen şey ve ona güvenme; aynı şekilde
الجانب الآخر ما يناسبه ويعتبر تشبيه الهيئة المنتزعة من ذلك كله بالهيئة المنتزعة من هذا بالأسر، والغرض تقرير وهن أمر دينهم وأنه بلغ الغاية التي لا غاية بعدها، ومدار قطب التشبيه أن أولياءهم بمنزلة منسوج العنكبوت ضعف حال وعدم صلوح اعتماد، وعلى هذا يكون قوله تعالى: إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ تذييلا يقرر الغرض من التشبيه.
diğer tarafta da buna uygun olanı dikkate alınır ve bütün bunlardan çıkarılan heyetin, bütünüyle diğerinden çıkarılan heyete benzetilmesi esas alınır. Amaç, onların dininin ne kadar zayıf olduğunu ve bundan öte bir sınır olmayan nihai dereceye ulaştığını teyit etmektir. Teşbihin odak noktası; durumun zayıflığı ve güvenmeye elverişsizliği bakımından onların dostlarının örümceğin dokuduğu ağ mesabesinde olmasıdır. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ } kavli, teşbihteki maksadı pekiştiren bir fezleke / tamamlama (tezyîl) olur.
وجوز أن يكون المعنى والغرض من التشبيه ما سمعت إلا أنه يجعل التذييل استعارة تمثيلية ويكون ما تقدم كالتوطئة لها، فكأنه قيل: وإن أوهن ما يعتمد عليه في الدين عبارة الأوثان، وهي تقرر الغرض من التشبيه بتبعية تقرير المشبه، وكأن التقرير في الوجه السابق بتبعية تقرير المشبه به، وهذا قريب من تجريد الاستعارة وترشيحها، ونظير ذلك قولك: زيد في الكرم بحر والبحر لا يخيب من أتاه إذا كان البحر الثاني مستعارا للكريم، وذكر الطرفين إنما يمنع من كونه استعارة لو كان في جملته، ورجح السابق لأن عادة البلغاء تقرير أمر المشبه به ليدل به على تقرير المشبه، ولأن هذا إنما يتميز عن الألغاز بعد سبق التشبيه.
Mana ve teşbihten maksadın işittiğin gibi olması, ancak bu tezyîlin istiare-i temsîliyye kılınması ve öncekilerin de onun için bir hazırlık (tavtiye) mesabesinde bulunması caiz görülmüştür. Sanki şöyle denilmiştir: "Dinde güvenilen şeylerin en dayanıksızı putperestliktir." Bu da müşebbehin takririne tabi kılınmak suretiyle teşbihten güdülen amacı pekiştirir. Önceki vecihte ise pekiştirme sanki müşebbeh bih'in takririne tabi kılınmak suretiyledir. Bu durum, istiarenin tecridi ve terşîhine yakındır. Bunun benzeri senin: İkinci deniz lafzıyla cömert adam kastedildiğinde "Zeyd cömertlikte bir denizdir ve deniz kendisine geleni boş çevirmez" sözündür. İki tarafın birden zikredilmesi, şayet aynı cümle içinde olursa onun istiare olmasına engel teşkil eder. Önceki vecih tercih edilmiştir; çünkü beliğ kimselerin âdeti, müşebbehi pekiştirmeye delil getirmek için müşebbeh bih'in durumunu pekiştirmektir ve çünkü bu ancak teşbihin öne geçmesinden sonra muammadan ayırt edilebilir.
وجوز أن يكون قوله تعالى: مَثَلُ الَّذِينَ إلخ كالمقدمة الأولى، وقوله سبحانه: وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ كالثانية وما هو كالنتيجة محذوف مدلول عليه بما بعد كما في الكشف، والمجموع يدل على المراد من تقرير وهن أمر دينهم وأنه بلغ الغاية التي لا غاية بعدها على سبيل الكناية الإيمائية فتأمل، والظاهر أن المراد بالعنكبوت النوع الذي ينسج بيته في الهواء ويصيد به الذباب لا النوع الآخر الذي يحفر بيته في الأرض ويخرج في الليل كسائر الهوام، وهي على ما ذكره غير واحد من ذوات السموم فيسن قتلها لذلك، لا لما
Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الَّذِينَ } ilâ ahir kavlinin birinci mukaddime, Sübhânehu'nun: { وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ } kavlinin ikinci mukaddime gibi olması ve netice gibi olan kısmın ise el-Keşf'te belirtildiği üzere sonrasının delaletiyle hazfedilmiş bulunması caiz görülmüştür. Hepsi birlikte îmâî kinaye yoluyla, dinlerinin durumunun çürüklüğünü ve bunun ötesinde başka bir sınır bulunmayan nihai dereceye ulaştığını bildiren murada delalet eder; tefekkür et! Zahir olan şudur ki, örümcekten kasıt havada yuvasını ören ve onunla sinekleri avlayan türdür; toprağı kazıp yuva yapan ve diğer haşereler gibi geceleyin çıkan diğer tür değildir. Birden çok âlimin belirttiğine göre o zehirli hayvanlardandır; bu sebeple onu öldürmek sünnettir. Yoksa
أخرج أبو داود في مراسيله عن يزيد بن مرثد من قوله ﷺ: «العنكبوت شيطان مسخها الله تعالى فمن وجدها فليقتلها»
Ebû Dâvûd'un Merâsîl'inde Yezîd b. Mersed'den tahriç ettiği Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Örümcek, Allah Teâlâ'nın suretini değiştirdiği (mesh ettiği) bir şeytandır; kim onu bulursa öldürsün» sözü sebebiyle değildir;
فإنه كما ذكر الدميري ضعيف.
çünkü ed-Demîrî'nin belirttiği gibi bu hadis zayıftır.
وقيل: لا يسن قتلها
Onu öldürmenin sünnet olmadığı da söylenmiştir.
فقد أخرج الخطيب عن عليّ كرّم الله تعالى وجهه قال: «قال رسول الله ﷺ دخلت أنا وأبو بكر الغار فاجتمعت العنكبوت فنسجت بالباب فلا تقتلوهن» ذكر هذا الخبر الجلال السيوطي في الدر المنثور،
Nitekim el-Hatîb, Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Ben ve Ebû Bekir mağaraya girdik; örümcek toplandı ve kapıya ağ ördü, sakın onları öldürmeyin.» Celâleddîn es-Süyûtî bu haberi ed-Dürrü'l-Mensûr'da zikretmiştir.
والله تعالى أعلم بصحته وكونه مما يصلح للاحتجاج به، ونصوا على طهارة بيتها لعدم تحقق كون ما تنسج به من غذائها المستحيل في جوفها مع أن الأصل في الأشياء الطهارة، وذكر الدميري أن ذلك لا تخرجه من جوفها بل من خارج جلدها، وفي هذا بعد. وأنا لم أتحقق أمر ذلك ولم أعين كونه من فمها أو دبرها أو خارج جلدها لعدم الاعتناء بشأن ذلك لا لعدم إمكان الوقوف على الحقيقة، وذكر أنه يحسن إزالة بيتها من البيوت لما
Bunun sıhhatini ve delil getirilmeye elverişli olup olmadığını Allah Teâlâ en iyi bilendir. Âlimler, örümceğin ağını ördüğü maddenin karnında başkalaşan gıdasından meydana geldiğinin kesinleşmemiş olması ve eşyada aslolanın temizlik olması sebebiyle onun yuvasının temiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir. ed-Demîrî, örümceğin bu maddeyi karnından değil derisinin dışından çıkardığını zikretmiştir ki bunda bir uzaklık vardır. Ben ise bu durumun hakikatini tahkik etmedim; gerçeğe ulaşmanın imkânsızlığından değil, bu meseleye ehemmiyet vermediğimden ötürü onun ağzından mı, dübüründen mi yoksa derisinin dışından mı olduğunu tayin etmedim. Evlerden örümcek yuvasının temizlenmesinin güzel olacağı zikredilmiştir, zira
أسند الثعلبي وابن عطية وغيرهما عن علي كرّم الله تعالى وجهه أنه قال: «طهروا بيوتكم من نسج العنكبوت فإن تركه في البيوت يورث الفقر»
es-Sa'lebî, İbn Atiyye ve başkaları Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Evlerinizi örümcek ağlarından temizleyin; zira onun evlerde bırakılması fakirlik getirir.»
وهذا إن صح عن الإمام علي كرّم الله تعالى وجهه فذاك، وإلا فحسن الإزالة لما فيها من النظافة ولا شك بندبها. والتاء في العنكبوت زائدة كتاء طالوت فوزنه فعللوت وهو يقع على الواحد والجمع والمذكر والمؤنث، ومن استعماله مذكرا قوله:
Şayet bu rivayet İmam Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) sahih olarak gelmişse mesele yoktur; aksi takdirde onu gidermenin güzelliği temizlik ihtiva etmesinden dolayıdır ve bunun mendup olduğunda şüphe yoktur. el-Ankebût (العنكبوت) kelimesindeki tâ, Tâlût'un tâ'sı gibi zâiddir ve vezni fa'lelûttur (فعللوت); bu kelime tekil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılır. Müzekker olarak kullanımına şairin şu sözü örnektir:
على هطالهم منهم بيوت ... كأن العنكبوت هو ابتناها
Onlardan akıp giden [seller] üzerinde öyle evler vardır ki... sanki onları örümcek kurmuştur.
واستظهر الفاضل سعدي جلبي كون المراد به هنا الواحد، وذهب إلى تأنيثه أيضا فذكر أنه اختير هنا تأنيثه لأنه المناسب لبيان الخور والضعف فيما يتخذه، وقال مولانا الخفاجي معرضا به: الظاهر أن المراد الجمع لا الواحد لقوله تعالى: الَّذِينَ وأما أفراد البيت فلأن المراد الجنس، ولذلك أنث اتَّخَذَتْ لا لأن المراد المؤنث، وفي القاموس العنكبوت معروف وهي العنكباة والعنكبوة والعنكباء، والذكر عنكب وهي عنكبة، وجمعه عنكبوتات وعناكب، والعكاب، والعكب والأعكب أسماء الجموع، وتعقب بأن عد ما عدا ما ذكره أولا اسم جمع لا وجه له لأن
Faziletli Sâdî Çelebi, burada kastedilenin tekil olduğunu kuvvetli görmüş ve müennes olduğuna da meyletmiştir; nitekim edindiği şeydeki acziyet ve zayıflığı beyan etmeye en uygun olanın bu olması sebebiyle burada müennes kılınmasının tercih edildiğini belirtmiştir. Mevlânâ el-Hafâcî ise ona tarizde bulunarak şöyle demiştir: Zahir olan, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ } kavli sebebiyle kastedilenin tekil değil çoğul olmasıdır; evin tekil getirilmesine gelince, kastedilenin cins olmasındandır. İşte bu sebeple kastedilen müennes olduğu için değil, [cins olduğu için] { اتَّخَذَتْ } fiili müennes getirilmiştir. el-Kâmûs'ta şöyle denilmiştir: Ankebût (العنكبوت) bilinmektedir; o ankebât (العنكباة), ankebve (العنكبوة) ve ankebâ'dır (العنكباء). Erkeğine ankeb (عنكب), dişisine ankebetün (عنكبة) denir. Çoğulu ankebûtât (عنكبوتات) ve anâkib'dir (عناكب). el-Ukâb (العكاب), el-ukeb (العكب) ve el-a'keb (الأعكب) ise cins/topluluk isimleridir (ism-i cem'). İlk zikrettiğinin dışındakilerin ism-i cem' sayılmasının bir vechi bulunmadığı söylenerek buna itiraz edilmiştir; çünkü
أعكب لا يصح فيه ذلك، وذكروا في جمعه أيضا عناكيب، واختلف في نونه فقيل أصلية، وقيل: زائدة كالتاء، وجمعه على عكاب يدل على ذلك. وذكر السجستاني في غريب سيبويه أنه ذكر عناكب في موضعين فقال في موضع: وزنه فناعل وفي آخر فعالل، فعلى الأول النون زائدة وهو مشتق من العكب وهو الغلظ اهـ المراد منه، ولعل الأقرب على ذلك كونه مشتقا من العكب بالفتح بمعنى الشدة في السير فكأنه لشدة وثبه لصيد الذباب أو لشدة حركته عند قراره أطلق عليه اسم العنكبوت لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ أي لو كانوا يعلمون شيئا من الأشياء لعلموا أن هذا مثلهم أو أن أمر دينهم بالغ هذه الغاية من الوهن، وقيل: أي لو كانوا يعلمون وهن الأوثان لما اتخذوها أولياء من دون الله تعالى، وفي الكشف أن قوله تعالى: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ على جميع التقادير أي المذكورة في الكشاف وقد ذكرناها فيما مر من الإيغال، جهلهم سبحانه في الاتخاذ ثم زادهم جل وعلا تجهيلا أنهم لا يعلمون هذا الجهل البين الذي لا يخفى على من له أدنى مسكة، ولَوْ شرطية وجوابها محذوف على ما أشرنا إليه، وجوز بعضهم كونها للتمني فلا جواب لها وهو غير ظاهر.
«أعكب» kelimesinde bu sahih olmaz. Çoğulu için «عناكيب» lafzını da zikretmişlerdir. Nûn harfinde ihtilaf edilmiştir: Aslî olduğu da, tâ gibi zâid olduğu da söylenmiştir; kelimenin «عكاب» şeklinde çoğul yapılması da buna delalet eder. es-Sicistânî, Garîbü Sîbeveyh'te onun «عناكب» kelimesini iki yerde zikrettiğini belirtmiş; bir yerde vezninin «فناعل» (fenâıl), diğer yerde «فعالل» (feâlil) olduğunu söylemiştir. Birinciye göre nûn zâiddir ve bu kelime katılık/sertlik manasındaki «العكب» kelimesinden türemiştir, [onun sözünün özeti bitti]. Buna göre en yakın olanı; yürüyüşteki sürat ve şiddet manasındaki fetha ile «العَكَب» kelimesinden türemiş olmasıdır; sanki sineği avlamak için şiddetle sıçramasından veya yuvasında dururken şiddetli hareket etmesinden dolayı ona "ankebût" ismi verilmiştir. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” Yani eşyadan herhangi bir şeyi bilmiş olsalardı, bu durumun kendi misalleri olduğunu yahut dinlerinin halinin böylesine son derece bir çürüklüğe ulaştığını bilirlerdi. Şöyle de denilmiştir: Yani putların zayıflığını ve dayanıksızlığını bilselerdi, onları Allah Teâlâ'dan başka dostlar edinmezlerdi. el-Keşf'te belirtildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } kavli, el-Keşşâf'ta zikredilen ve bizim de daha önce bahsettiğimiz bütün takdirlere göre bir îgāl (anlamı daha da pekiştirme) kabilindendir. Sübhânehu onları bu dost edinme hususunda önce cahil saymış, sonra da (celle ve alâ) en ufak bir idraki olan kimseye bile gizli kalmayacak bu apaçık cehaleti dahi bilmediklerini bildirerek onların cehaletini daha da artırmıştır. «لو» şart edatıdır ve işaret ettiğimiz üzere cevabı mahzuftur. Bazıları temenni için olduğunu ve dolayısıyla cevabının bulunmadığını caiz görmüşse de bu açık değildir.
إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ على إضمار القول أي قل للكفرة إن الله إلخ، وقيل: لا حاجة إلى إضماره لجواز أن يكون (تدعون) من باب الالتفات للإيذان بالغضب، وفيه بحث. وقرأ أبو عمرو وسلام «يعلم ما» بالإدغام. وأبو عمرو وعاصم بخلاف «يدعون» بياء الغيبة حملا على ما قبله، وما استفهامية منصوبة بتدعون ويَعْلَمُ معلقة عنها فالجملة في موضع نصب بها ومِنْ الأولى متعلقة بتدعون على ما هو الظاهر ومِنْ الثانية للتبيين وجوز كونها للتبعيض، ويجوز كون ما نافية ومن الثانية مزيدة وشيء مفعول تدعون، أي لستم تدعون من دونه تعالى شيئا، كأن ما يدعونه من دونه ﷿ لمزيد حقارته لا يصلح أن يسمى شيئا، وجوز كونها مصدرية وهي وما بعدها في تأويل مصدر مفعول يعلم على أنها بمعنى يعرف ناصبة لمفعول واحد ومن تبعيضية، أي يعرف دعاءكم وعبادتكم بعض شيء من دونه وقيل: مِنْ للتبيين وشَيْءٍ بمعنى ذلك المصدر وتنوينه للتحقير، أي يعرف دعوتكم من دونه هي دعوة حقيرة، وجوز كونها موصولة مفعول يعلم بمعنى يعرف ومفعول تدعون عائدها المحذوف ومن إما بيان للموصول أو تبعيضية.
{ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “Şüphesiz Allah, onların Kendisinden başka neye yalvarıp taptıklarını / taptıkları hiçbir şeyi olmadığını bilir” sözün takdir edilmesi (hazfi) üzerinedir; yani o kâfirlere: Şüphesiz Allah ilâ ahir, de! Şöyle de denilmiştir: Takdire gerek yoktur; çünkü { تدعون } hitabının gazabı bildirmek üzere iltifat babından olması caizdir; ancak bunda tartışma vardır. Ebû Amr ve Sellâm idgam ile «يعلم مّا» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve Âsım ise bir rivayette, öncesine hamledilerek gaib yâ'sı ile «يَدْعُونَ» okumuşlardır. «ما» edatı { تدعون } fiili ile mensup olan bir istifhamiyye edatıdır ve { يَعْلَمُ } fiili ondan ta'lik edilmiştir (amelden alıkonulmuştur); dolayısıyla cümle onunla nasb mevkiindedir. Birinci «مِنْ» zahir olduğu üzere { تدعون } fiiline mütealliktir; ikinci «مِنْ» ise beyan içindir, teb'îz için olması da caiz görülmüştür. «ما» edatının nâfiye (olumsuzluk edatı), ikinci «مِنْ» edatının zâid ve «شَيْءٍ» kelimesinin de { تدعون } fiilinin mefulü olması caizdir; yani Teâlâ'dan başka hiçbir şeye yalvarıp tapmıyorsunuz demektir; sanki O'ndan (azze ve celle) başka yalvarıp taptıkları şeyler, aşırı derecede değersiz oldukları için "şey" olarak isimlendirilmeye dahi layık değildir. «ما» edatının masdariyye olması ve kendisiyle sonrasının, tek bir mefulü nasbeden ve bilmek (عرف) manasında olan { يعلم } fiilinin mefulü konumunda masdar tevilinde olması ve «مِنْ» edatının teb'îziyye olması da caiz görülmüştür; yani O'ndan başka birtakım şeylere olan duanızı ve ibadetinizi bilir, demektir. Şöyle de denilmiştir: «مِنْ» beyan içindir ve «شَيْءٍ» o masdar manasındadır, tenvini ise tahkir (küçümseme) içindir; yani O'ndan başkasına yönelttiğiniz duanızın değersiz bir dua olduğunu bilir, demektir. «ما» edatının, bilmek manasındaki { يعلم } fiilinin mefulü olan bir ism-i mevsûl olması, { تدعون } fiilinin mefulünün onun hazfedilmiş aid zamiri olması ve «مِنْ» edatının da ya mevsûlün beyanı veya teb'îziyye olması caizdir.
وجوز زيادتها على هذا الوجه وما بعده، ولا يخفى ما فيه. والكلام على الوجهين الأولين في ما تجهيل للكفرة المتخذين من دون الله تعالى أولياء لما فيهما من نفي الشيئية عما اتخذوه وليا والاستفهام عنه الذي هو في معنى النفي لأنه إنكار، وفيه توكيد للمثل لأن كون معبودهم ليس بشيء يعبأ به مناسب ولذا لم يعطف، وعلى الوجهين الأخيرين فيها وعيد لهم لأن العلم بدعوتهم وعبادتهم عبارة عن مجازاتهم عليها وكذا العلم بما يدعونه عبارة عن مجازاتهم على دعائهم إياه، وترك العطف فيه لأنه استئناف، ويجوز إرادة التجهيل والوعيد في الوجوه كلها، وقوله
Bu vecih ve sonrakine göre onun zâid olması da caiz görülmüştür; ancak bundaki durum ortadadır. İlk iki veche göre «ما» hakkındaki söz; edindikleri şeyden bir şey olma özelliğini nefyetmesi ve inkâr anlamına gelip nefiy manasında olan istifhamı içermesi sebebiyle, Allah Teâlâ'dan başka dostlar edinen kâfirleri cahil saymadır (techîldir). Bunda mesel için bir tekit vardır; çünkü taptıkları şeyin dikkate alınacak bir şey olmaması münasiptir, bu sebeple atfedilmemiştir. Son iki veche göre ise bunda onlar için bir tehdit vardır; zira onların dualarını ve ibadetlerini bilmek bunlara karşılık ceza vermekten ibarettir; aynı şekilde yalvarıp taptıkları şeyi bilmek de ona dua etmelerine karşılık ceza vermekten ibarettir. Burada atfın terk edilmesi ise onun müstakil bir başlangıç cümlesi (isti'nâf) olmasındandır. Bütün vecihlerde hem techîl hem de tehdidin kastedilmiş olması caizdir. Allah
تعالى: وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ في موضع الحال ويفهم منه التعليل على المعنيين، فإن من فرط الغباوة إشراك ما لا يعد شيئا بمن هذا شأنه، وإن الجماد بالإضافة إلى القادر القاهر على كل شيء البالغ في العلم وإتقان الفعل الغاية القاصية كالمعدوم البحت، وإن من هذا صفته قادر على مجازاتهم.
Teâlâ'nın: { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “O, Azîz'dir, Hakîm'dir” kavli hâl mevkiindedir ve her iki manaya göre de ondan bir ta'lîl (gerekçe) anlaşılır: Zira hiçbir şey sayılmayan bir varlığı, böylesine yüce şanı olan bir Zât'a ortak koşmak aşırı bir ahmaklıktır; ayrıca her şeye gücü yetip galebe çalan, ilimde ve fiilini sağlam yapmada en son mertebeye ulaşan Zât'a nispetle cansız varlıklar sırf bir yokluk gibidir; nitekim bu sıfata sahip olan Zât, onları cezalandırmaya da elbette kādirdir.
وَتِلْكَ الْأَمْثالُ أي هذا المثل ونظائره من الأمثال المذكورة في الكتاب العزيز. نَضْرِبُها لِلنَّاسِ تقريبا لما بعد من أفهامهم وَما يَعْقِلُها على ما هي عليه من الحسن واستتباع الفوائد إِلَّا الْعالِمُونَ الراسخون في العلم المتدبرون في الأشياء على ما ينبغي.
{ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ } “İşte bu misaller...” Yani bu mesel ve Kitâb-ı Azîz'de zikredilen benzeri misaller... { نَضْرِبُها لِلنَّاسِ } “Biz onları insanlara irat ediyoruz” anlayışlarına uzak olanı yakınlaştırmak için; { وَما يَعْقِلُها } “oysa onları akledip kavrayamaz” taşıdıkları güzellik ve beraberinde getirdiği faydalar üzere, { إِلَّا الْعالِمُونَ } “ancak hakkıyla bilenlerden başkası.” İlimde derinleşen ve eşyayı gerektiği gibi tefekkür eden kimseler.
وروى محيي السنة بسنده عن جابر «أن النبي ﷺ تلا هذه الآية وَتِلْكَ الْأَمْثالُ الآية فقال العالم من عقل عن الله تعالى فعمل بطاعته واجتنب سخطه»
Muhyissünne, senediyle Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti, { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ } ayetini okudu ve şöyle buyurdu: Âlim; Allah Teâlâ'dan [geleni] akleden, O'na itaatle amel eden ve O'nun gazabından sakınan kimsedir.»
خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ أي محقا مراعيا للحكم والمصالح على أنه حال من فاعل خلق أو ملتبسة بالحق الذي لا محيد عنه مستتبعة للمنافع الدينية والدنيوية على أنها حال من مفعوله، فإنها مع اشتمالها على جميع ما يتعلق به معاشهم شواهد دالة على شؤونه تعالى المتعلقة بذاته سبحانه وصفاته كما يفصح عنه قوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ دالة لهم على ما ذكر من شؤونه ﷿، وتخصيص المؤمنين بالذكر مع عموم الهداية والإرشاد في خلقهما للكل لأنهم المنتفعون بذلك اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ أي دم على تلاوة ذلك تقربا إلى الله تعالى بتلاوته وتذكرا لما في تضاعيفه من المعاني وتذكيرا للناس وحملا لهم على العمل بما فيه من الأحكام ومحاسن الآداب ومكارم الأخلاق وَأَقِمِ الصَّلاةَ أي داوم على إقامتها. وحيث كانت الصلاة منتظمة للصلوات المكتوبة المؤداة بالجماعة وكان أمره صلى الله تعالى عليه وسلم بإقامتها متضمنا لأمر الأمة بها علل بقوله تعالى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ كأنه قيل: وصل بهم إن الصلاة تنهاهم عن الفحشاء والمنكر، ومعنى نهيها إياهم عن ذلك أنها لتضمنها صنوف العبادة من التكبير والتسبيح والقراءة والوقوف بين يدي الله ﷿ والركوع والسجود له سبحانه الدال على غاية الخضوع والتعظيم كأنها تقول لمن يأتي بها لا تفعل الفحشاء والمنكر ولا تعص ربا هو أهل لما أتيت به، وكيف يليق بك أن تفعل ذلك وتعصيه ﷿ وقد أتيت مما يدل على عظمته تعالى وكبريائه سبحانه من الأقوال والأفعال بما تكون به إن عصيت وفعلت الفحشاء أو المنكر كالمتناقض في أفعاله، وبما ذكر ينحل الإشكال المشهور وهو أنا نرى كثيرا من المرتكبين للفحشاء والمنكر يصلون ولا ينتهون عن ذلك، فإن نهيها إياهم عن الفحشاء والمنكر بهذا المعنى لا يستلزم انتهاءهم. ألا ترى أن الله تعالى ينهى عن ذلك أيضا كما قال سبحانه: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ [النحل: ٩٠] والناس لا ينتهون وليس نهي الصلاة بأعظم من نهيه ﷾، فإذا لم يكن هناك استلزام فكيف يكون هنا. وما أرى هذا الإشكال إلا مبنيا على توهم استلزام النهي للانتهاء، وهو توهم باطل وتخيل عاطل لا يشهد له عقل ولا يؤيده نقل. ونقل أبو حيان عن ابن عباس والكلبي وابن جريج وحماد بن أبي سليمان أن الصلاة تنهى عن ذلك ما دام المصلي فيها، وكأنهم أرادوا أنها كالناهية للمصلي القائلة له لا تفعل ذلك ما دام فيها لأنه إذا فرغ منها فقد انقطعت الأقوال والأفعال التي كان النهي بما تدل عليه من العظمة والكبرياء. ونقل عن القطب أنه قال في جواب الإشكال: إن الصلاة تقام لذكر الله تعالى كما قال عز من قائل:
{ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı.” Yani «خلق» fiilinin failinden hâl olarak hikmetleri ve maslahatları gözeterek hak üzere yaratmıştır; yahut mefulünden hâl olarak kaçınılmaz olan hakka bitişik, dinî ve dünyevî faydaları celbedici şekilde yaratmıştır. Zira onlar insanların maişetlerine taalluk eden her şeyi içermekle birlikte, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda inananlar için bir delil vardır” kavlinin açıkça ifade ettiği gibi, Teâlâ'nın zatına ve sıfatlarına taalluk eden şanlarına delalet eden birer şahittirler; onlar için O'nun (azze ve celle) zikredilen şanlarına delalet ederler. İkisinin yaratılışındaki hidayet ve irşad herkes için umumi olmakla birlikte müminlerin zikrinin tahsis edilmesi, bundan gerçekten faydalananların onlar olması sebebiyledir. { اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan sana vahyolunanı oku!” Yani tilavetiyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak, satırları arasındaki manaları hatırlamak, insanlara öğüt vermek ve içindeki hükümleri, güzel edepleri ve üstün ahlakı yaşamaya onları teşvik etmek üzere bunu okumaya devam et! { وَأَقِمِ الصَّلاةَ } “Ve namazı dosdoğru kıl!” Yani onu ikame etmeye devam et! Namaz cemaatle eda edilen farz namazları içine aldığından ve Peygamber'in (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) onu ikame etmesiyle emrolunması ümmetin de onunla emrolunmasını tazammun ettiğinden, Allah Teâlâ'nın şu kavliyle gerekçelendirilmiştir: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar.” Sanki şöyle denilmiştir: Onlara namaz kıldır, şüphesiz namaz onları hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Namazın onları bundan alıkoymasının manası şudur: Namaz tekbir, tesbih, kıraat, Allah'ın (azze ve celle) huzurunda durma, nihai boyun eğiş ve saygıya delalet eden rükû ve sübhan olan Allah'a secde gibi ibadet çeşitlerini içerdiğinden, sanki onu kılan kimseye şöyle der: Hayasızlık ve kötülük yapma, kıldığın bu ibadete layık olan bir Rabbe isyan etme! Teâlâ'nın azametine ve kibriyasına delalet eden söz ve fiilleri yerine getirmişken bunu yapıp O'na (azze ve celle) isyan etmen ve hayasızlık ya da kötülük işleyerek fiillerinde çelişkiye düşen biri gibi olman sana nasıl yakışır? Bu zikredilenle, hayasızlık ve kötülük işleyen pek çok kimsenin namaz kıldığını ve yine de bundan vazgeçmediğini görüyoruz şeklindeki meşhur müşkül çözülmüş olur; zira namazın bu manada onları hayasızlık ve kötülükten nehyetmesi, onların bundan mutlaka vazgeçmesini gerektirmez. Görmez misin ki Allah Teâlâ da bundan nehyetmektedir; nitekim Sübhânehu: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ } [en-Nahl: 90] buyurmuştur; oysa insanlar vazgeçmemektedir. Namazın nehyi ise O'nun (celle celâluh) nehyinden daha büyük değildir; dolayısıyla orada bir gereklilik (ilzam) yokken burada nasıl olsun? Bu müşkülü, ancak nehyin vazgeçmeyi gerektirdiği vehmine dayalı görüyorum; bu ise aklın şahitlik etmediği ve naklin desteklemediği batıl bir vehim ve tutarsız bir tahayyüldür. Ebû Hayyân; İbn Abbâs, el-Kelbî, İbn Cüreyc ve Hammâd b. Ebî Süleymân'dan, namaz kılan kimse namazda olduğu müddetçe namazın onu bunlardan nehyettiğini nakletmiştir; sanki onlar, namazın içinde bulunduğu sürece namaz kılana "bunu yapma" diyen bir nehyedici gibi olduğunu kastetmişlerdir; çünkü namazdan çıktığında, azamet ve kibriyaya delaletiyle nehyin kaynağı olan o sözler ve fiiller kesilmiş olur. el-Kutub'dan bu müşkülün cevabında şöyle dediği nakledilmiştir: Namaz Allah Teâlâ'yı zikretmek için kılınır; nitekim Yüce Söz Sahibi şöyle buyurmuştur:
أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] ومن كان ذاكرا لله ﷿ منعه ذلك عن الإتيان بما يكرهه منه تعالى مما قل أو كثر وكل من تراه يصلي ويأتي الفحشاء والمنكر فهو بحيث لو لم يكن يصلي لكان أشد إتيانا فقد أثرت الصلاة في تقليل فحشائه ومنكره، وهو كما ترى، وقيل: إن المراد أن الصلاة سبب للانتهاء عن ذلك، وليس هذا كليا لما أن الصلاة في حكم النكرة وهي في الإثبات لا يجب أن تعم فينحل الإشكال، وعلى ما قلنا لا يضر دعوى الكلية. نعم
{ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14]. Allah'ı (azze ve celle) zikreden kimseyi bu zikir, az olsun çok olsun O'nun hoşlanmadığı şeyleri yapmaktan alıkoyar; namaz kılıp da hayasızlık ve kötülük işlediğini gördüğün her kimse, şayet namaz kılmıyor olsaydı bunları çok daha şiddetli bir şekilde yapacak durumdadır; dolayısıyla namaz onun hayasızlık ve kötülüğünü azaltmada etkili olmuştur; bu da gördüğün gibidir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, namazın bundan vazgeçmeye bir sebep olmasıdır; namaz nekire hükmünde olduğundan ve olumlu cümlede umumi olması gerekmediğinden bu durum külli (genel geçer) değildir, böylece müşkül çözülmüş olur. Bizim söylediğimize göre ise küllilik iddiası zarar vermez. Evet,
النهي الذي ذكرناه يتفاوت بحسب تفاوت أداء الصلاة فهو في صلاة أديت على أتم ما يكون من الخشوع والتدبر لما يتلى فيها مع الإتيان بفروضها وواجباتها وسننها وآدابها على أحسن أحوالها أتم، وقد يضعف النهي فيها حتى كأنه لا تنهى كما في الصلاة التي تؤدى مع الغفلة التامة والإخلال بما يليق فيها وهي الصلاة المردودة التي تلف كما يلف الثوب الخلق ويرمى بها وجه صاحبها فتقول له: ضيعك الله تعالى كما ضيعتني، وكأن مراد القائل: إن المراد بالصلاة التي تنهى عما ذكر هي الصلاة المقبولة هو هذا.
zikrettiğimiz nehyetme durumu namazın kılınışındaki farklılığa göre değişir: Farzları, vacipleri, sünnetleri ve edepleri en güzel halleriyle yerine getirilerek, içinde okunanlar tam bir huşû ve tefekkürle kılınan bir namazda bu nehyetme daha tamdır. Bazen de tam bir gafletle ve namaza yakışan şeyleri ihlal ederek kılınan namazda olduğu gibi nehyetme zayıflar, öyle ki sanki hiç nehyetmez; bu ise eski bir elbisenin dürüldüğü gibi dürülen ve sahibinin yüzüne çarpılan merdut (reddedilmiş) namazdır; o namaz sahibine şöyle der: "Beni zayi ettiğin gibi Allah Teâlâ da seni zayi etsin!" Bundan nehyeden namazdan maksadın "makbul namaz" olduğunu söyleyen kimsenin muradı da sanki budur.
وقد يجعل الانتهاء علامة القبول. روى بعض الإمامية عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أنه قال: من أحب أن يعلم قبلت صلاته أم لم تقبل فلينظر هل منعته عن الفحشاء والمنكر فبقدر ما منعته قبلت منه،
Bazen [kötülüklerden] vazgeçme kabulün bir alameti kılınır. Bazı İmâmiyye âlimleri Ebû Abdillâh'tan (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Namazının kabul edilip edilmediğini bilmek isteyen kimse, namazının kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyup koymadığına baksın; namazı onu ne ölçüde alıkoymuşsa, kendisinden o ölçüde kabul edilmiştir."
وأخرج عبد بن حميد وابن جرير والبيهقي في شعب الإيمان عن الحسن قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم من لم تنهه صلاته عن الفحشاء والمنكر فلا صلاة له»
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, el-Hasan'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Namazı kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymayan kimsenin namazı yoktur.»
وفي لفظ: «لم يزدد بها من الله تعالى إلا بعدا» وأخرجه بهذا اللفظ ابن أبي حاتم والطبراني وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما مرفوعا.
Bir lafızda ise: «Namazı o kimseye Allah Teâlâ'dan uzaklıktan başka bir şey artırmaz» şeklindedir. Bunu bu lafızla İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) merfû olarak tahriç etmişlerdir.
وأخرج ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قيل له: إن فلانا يطيل الصلاة فقال: إن الصلاة لا تنفع إلا من أطاعها ثم قرأ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وقد يتفق لمن يكثر الصلاة أن تقع بعض صلاته على الوجه اللائق فتقبل لطفا من الله تعالى وكرما، ويظهر أثر ذلك بالانتهاء عن المعاصي، ويشير إلى هذا ما
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet etmişlerdir ki; kendisine: "Falanca namazı uzatıyor" denildiğinde o şöyle demiştir: "Namaz ancak kendisine itaat edene fayda verir", sonra da { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } ayetini okumuştur. Çok namaz kılan kimseye bazen namazının bir kısmının layık olduğu veçhile denk gelmesi ve Allah Teâlâ'nın bir lütuf ve keremi olarak kabul edilmesi nasip olabilir; bunun eseri de günahlardan vazgeçmekle ortaya çıkar. Şu rivayet de buna işaret etmektedir:
أخرج أحمد وابن حيان والبيهقي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «جاء رجل إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: إن فلانا يصلي بالليل فإذا أصبح سرق قال سينهاه ما تقول»
Ahmed, İbn Hibbân ve el-Beyhakî, Ebû Hureyre'den (radıyallâhu teâlâ anh) tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) gelip: 'Falanca gece namaz kılıyor, sabah olunca da hırsızlık yapıyor' dedi. [Bunun üzerine Peygamber]: 'Söylediğin o şey (namazı) yakında onu bundan alıkoyacaktır' buyurdu.»
وأصرح منه فيما ذكرنا ما
Zikrettiğimiz hususta bundan daha sarih olanı ise şudur:
روي أن فتى من الأنصار كان يصلي مع النبي صلى الله تعالى عليه وسلم الصلاة ولا يدع شيئا من الفواحش إلا ركبه فوصف له، فقال ﵊: إن صلاته ستنهاه» فلم يلبث إلا أن تاب
Rivayet edildiğine göre Ensar'dan bir genç Peygamber (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) ile birlikte namaz kılıyor, bununla beraber hiçbir kötülüğü de bırakmayıp işliyordu; bu durum ona anlatılınca (aleyhisselâm): «Şüphesiz onun namazı yakında kendisini bundan alıkoyacaktır» buyurdu; çok geçmeden o genç tövbe etti,
، إلا أن ابن حجر ذكر فيه أنه لم يجده في كتب الحديث. ثم إن حمل الصلاة في الآية على الصلاة المعروفة هو الظاهر المؤيد بالآثار والأخبار الصحيحة، وأخرج ابن جرير عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن المراد بها هنا القرآن، وقال ابن بحر: إن المراد بها الدعاء أي أقم الدعاء إلى أمر الله تعالى إن الدعاء إلى أمره سبحانه ينهى عن الفحشاء والمنكر، وكل منهما عدول عن الظاهر من غير داع. وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن الربيع بن أنس أنه كان يقرأ «إن الصلاة تأمر بالمعروف وتنهى عن الفحشاء والمنكر» وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ.
ne var ki İbn Hacer bu rivayet hakkında onu hadis kitaplarında bulamadığını belirtmiştir. Sonra ayetteki namazı bilinen namaza hamletmek, sahih eserler ve haberlerle desteklenen zahir manadır. İbn Cerîr, İbn Ömer'den (radıyallâhu teâlâ anhümâ) burada kastedilenin Kur'an olduğunu tahriç etmiştir. İbn Bahr ise kastedilenin dua olduğunu söylemiştir; yani Allah Teâlâ'nın emrine duayı ikame et, şüphesiz O'nun emrine dua etmek hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar, [demiştir]. Bunların her ikisi de bir gerekçe olmaksızın zahirden sapmaktır. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, er-Rebî' b. Enes'ten onun bu ayeti: «إن الصلاة تأمر بالمعروف وتنهى عن الفحشاء والمنكر» (Şüphesiz namaz iyiliği emreder, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar) şeklinde okuduğunu tahriç etmişlerdir. { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı anmak ise elbette en büyüktür.”
قال ابن عباس وابن مسعود وابن عمر وأبو قرة ومجاهد وعطية: المعنى لذكر الله تعالى إياكم أكبر من ذكركم إياه سبحانه، وفي لفظ لذكر الله تعالى العبد أكبر من ذكر العبد لله تعالى، وعن ابن عباس أنه قال ذلك ثم قرأ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [البقرة: ١٥٢] .
İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Ebû Kurre, Mücâhid ve Atiyye şöyle demişlerdir: Mana; "Allah Teâlâ'nın sizi anması, sizin O'nu Sübhânehu anmanızdan daha büyüktür" şeklindedir. Bir lafızda: "Allah Teâlâ'nın kulu anması, kulun Allah Teâlâ'yı anmasından daha büyüktür" biçimindedir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o bunu söylemiş, sonra da: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } [el-Bakara: 152] ayetini okumuştur.
وأخرج عبد بن حميد وابن جرير عن أبي مالك أنه قال ذكر الله تعالى العبد في الصلاة أكبر من الصلاة، فذكر مصدر مضاف إلى الفاعل والمفعول محذوف وكذا المفضل عليه وهو خاص على ما سمعت، وجوز أن يكون عاما أي أكبر من كل شيء، وقيل: المعنى ولذكر العبد لله تعالى في الصلاة أكبر من سائر أركان الصلاة، وقيل: أي ولذكر العبد لله تعالى في الصلاة أكبر من ذكره إياه سبحانه خارج الصلاة، وقيل: أي ولذكر العبد لله تعالى أكبر من سائر أعماله، وروي عن جماعة من السلف ما يقتضيه.
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ebû Mâlik'ten onun: "Allah Teâlâ'nın kulu namazda anması namazdan daha büyüktür" dediğini tahriç etmişlerdir. Buna göre "zikir" faile muzaf olan bir masdardır, mefulü ise hazfedilmiştir; aynı şekilde üstün tutulan şey (mufaddalun aleyh) de işittiğin üzere hastır. Genel olması da caiz görülmüştür, yani her şeyden daha büyüktür. Şöyle de denilmiştir: Mana; "Kulun namazda Allah Teâlâ'yı anması, namazın diğer rükünlerinden daha büyüktür" şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Yani kulun namazda Allah Teâlâ'yı anması, namazın dışında O'nu Sübhânehu anmasından daha büyüktür. Şöyle de denilmiştir: Yani kulun Allah Teâlâ'yı anması diğer bütün amellerinden daha büyüktür; seleften bir cemaatten bunu gerektiren rivayetler nakledilmiştir.
أخرج أحمد في الزهد وابن المنذر عن معاذ بن جبل قال: «ما عمل آدمي عملا أنجى له من عذاب الله تعالى من ذكر الله تعالى، قالوا: ولا الجهاد في سبيل الله تعالى قال: ولا أن يضرب بسيفه حتى ينقطع لأن الله تعالى يقول في كتابه وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ.
Ahmed ez-Zühd'de ve İbnü'l-Münzir, Muâz b. Cebel'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Âdemoğlu, kendisini Allah Teâlâ'nın azabından kurtarmada Allah Teâlâ'yı zikretmekten daha etkili hiçbir amel işlememiştir. 'Allah Teâlâ'nın yolunda cihad da mı değil?' dediler. 'Kılıcı parçalanıncaya kadar vursa dahi [değildir]; çünkü Allah Teâlâ Kitabı'nda: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } buyurmaktadır' dedi.».
وأخرج ابن أبي شيبة وابن جرير عن أبي الدرداء قال: «ألا أخبركم بخير أعمالكم وأحبها إلى مليككم وأسماها في درجاتكم وخير من أن تغزوا عدوكم فيضربوا رقابكم وتضربوا رقابهم وخير من إعطاء الدنانير والدراهم قالوا: وما هو يا أبا الدرداء؟ قال ذكر الله تعالى وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ»
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Ebû'd-Derdâ'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Size amellerinizin en hayırlısını, Melîkiniz katında en sevimli olanını, derecelerinizde en yükseğini, düşmanınızla savaşıp onların sizin boyunlarınızı vurmasından ve sizin de onların boyunlarını vurmanızdan daha hayırlı olanını, altın ve gümüş infak etmekten daha faziletlisini haber vereyim mi? 'O nedir ey Ebâ'd-Derdâ?' dediler. 'Allah Teâlâ'yı zikretmektir; nitekim { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } [buyrulmuştur]' dedi.»
. وأخرج ابن جرير عن سلمان أنه سئل أي العمل أفضل؟
İbn Cerîr Selmân'dan tahriç etmiştir ki kendisine: "Hangi amel daha faziletlidir?" diye sorulmuş,
قال: أما تقرأ القرآن؟ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ لا شيء أفضل من ذكر الله، ونسب في البحر إلى أبي الدرداء. وسلمان رضي الله تعالى عنهما القول الذي ذكرناه أولا عمن سمعت، ولعل ذلك إحدى روايتين عنهما، وجاء عن ابن عباس أيضا رواية تشعر بأن المراد بذكر الله تعالى ذكر العبد له سبحانه.
o da: "Sen Kur'an okumuyor musun? { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ }, Allah'ın zikrinden daha faziletli hiçbir şey yoktur" demiştir. el-Bahr'da Ebû'd-Derdâ ve Selmân'a (radıyallâhu teâlâ anhümâ), kimlerden nakledildiğini işittiğin o ilk görüş nispet edilmiştir; muhtemelen bu onlardan gelen iki rivayetten biridir. İbn Abbâs'tan da Allah Teâlâ'yı zikretmekten maksadın kulun O'nu Sübhânehu zikretmesi olduğunu hissettiren bir rivayet gelmiştir.
أخرج سعيد بن منصور وابن أبي شيبة وابن المنذر والحاكم في الكنى والبيهقي في شعب الإيمان عن عنترة قال: قلت لابن عباس رضي الله تعالى عنهما أي العمل أفضل؟ قال: ذكر الله أكبر وما قعد قوم في بيت من بيوت الله تعالى يدرسون كتاب الله ويتعاطونه بينهم إلا أظلتهم الملائكة بأجنحتها وكانوا أضياف الله تعالى ما داموا فيه حتى يفيضوا في حديث غيره وما سلك رجل طريقا يلتمس فيه العلم إلا سهل الله تعالى له طريقا إلى الجنة.
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, el-Künâ'da el-Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Antere'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: İbn Abbâs'a (radıyallâhu teâlâ anhümâ): "Hangi amel daha faziletlidir?" dedim. O şöyle dedi: "Allah'ın zikri en büyüktür. Bir topluluk Allah Teâlâ'nın evlerinden bir evde oturup Allah'ın Kitabı'nı müzakere edip onu aralarında ders yaparsa, melekler onları kanatlarıyla gölgelendirir ve onlar başka bir söze dalıncaya kadar orada kaldıkları müddetçe Allah Teâlâ'nın misafirleri olurlar; kim de ilim tahsil etmek için bir yola girerse, Allah Teâlâ ona cennete giden yolu kolaylaştırır."
وقيل: المراد بذكر الله الصلاة كما في قوله تعالى: فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الجمعة: ٩] أي وللصلاة أكبر من سائر الطاعات وإنما عبر عنها به للإيذان بأن ما فيها من ذكر الله تعالى هو العمدة في كونها مفضلة على الحسنات ناهية عن السيئات، وقيل: المعنى ولذكر الله تعالى عند الفحشاء والمنكر، وذكر نهيه عنهما ووعيده عليهما أكبر في الزجر من الصلاة، (فذكر) على هذه الأقوال مصدر مضاف للمفعول والمفضل عليه محذوف، وجوز أن لا يكون أفعل للتفضيل سواء كانت إضافة المصدر للفاعل أم للمفعول كما في الله أكبر وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ من الخير والطاعة فيجازيكم بذلك أحسن المجازاة، وقال أبو حيان: يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ من الخير والشر فيجازيكم بحسبه ففيه وعد ووعيد وحث على المراقبة.
Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } [el-Cuma: 9] kavlinde olduğu gibi Allah'ın zikrinden kasıt namazdır; yani elbette namaz diğer bütün taatlerden daha büyüktür; namazın bu lafızla ifade edilmesi ise onda bulunan Allah Teâlâ'nın zikrinin, onun hasenata üstün kılınmasında ve seyyiattan alıkoymasında asıl dayanak olduğunu bildirmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Mana; hayasızlık ve kötülük anında Allah Teâlâ'yı anmak, O'nun bunlardan nehyini ve bunlar hakkındaki tehdidini hatırlamak, insanı alıkoyma hususunda namazdan daha büyüktür, şeklindedir. Bu görüşlere göre "zikir" mefule muzaf olan bir masdardır ve mufaddalun aleyh mahzuftur. «الله أكبر» sözünde olduğu gibi masdarın faile veya mefule muzaf olması fark etmeksizin «أفعل» lafzının tafdîl için olmaması da caiz görülmüştür. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ } “Allah, ne yaparsanız bilir” hayır ve itaatten ne işlerseniz bilir ve sizi bununla en güzel şekilde mükâfatlandırır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: { يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ } hayır ve şerden ne yaparsanız bilir, dolayısıyla ona göre sizi cezalandırır veya mükâfatlandırır; bunda bir vaad, bir tehdit ve murakabeye teşvik vardır.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ من اليهود والنصارى، وقيل: من نصارى نجران إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بالخصلة التي هي أحسن كمقابلة الخشونة باللين، والغضب بالكظم، والمشاغبة بالنصح، والسورة بالأناة كما قال سبحانه: ادفع بالتي هي أحسن [المؤمنون: ٩٦، فصلت: ٣٤] إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ بالإفراد في الاعتداء والعناد، ولم يقبلوا النصح، ولم ينفع فيهم الرفق فاستعملوا معهم الغلظة.
{ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ } “Kitap ehliyle mücadele etmeyin” Yahudiler ve Hristiyanlarla; Necrân Hristiyanlarıyla da denilmiştir; { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “en güzel olan [yol] müstesna” kabalığa yumuşaklıkla, öfkeye öfkeyi yutmakla, kavgacılığa nasihatle ve hiddete teenni ile karşılık vermek gibi en güzel haslet ile; nitekim Sübhânehu: { ادفع بالتي هي أحسن } “Sen [kötülüğü] en güzel olan [haslet] ile sav” [el-Mü'minûn: 96, Fussilet: 34] buyurmuştur. { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “ancak onlardan zulmedenler müstesnadır.” Haddi aşmada ve inatta ileri giden, nasihati kabul etmeyen ve kendilerine yumuşaklığın fayda vermediği kimseler müstesnadır; bunlara karşı sertlik gösterin.
وأخرج ابن جرير عن مجاهد أن الذين ظلموا هم الذين أثبتوا الولد والشريك أو قالوا يد الله تعالى مغلولة، أو الله سبحانه فقير أو آذوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهذه الغلظة التي تفهم الآية الإذن بها لا تصل إلى القتال لأولئك الظالمين من أهل الكتاب على أي وجه من الوجوه المذكورة كان ظلمهم لأن ظاهر كون السورة مكية أن هذه الآية مكية، والقتال في المشهور لم يشرع بمكة وليست الغلظة محصورة فيه كما لا يخفى، وقيل: المعنى ولا تجادلوا في الداخلين في الذمة المؤدين للجزية إلا بالتي هي أحسن إلا الذين ظلموا فنبذوا الذمة ومنعوا الجزية فإن أولئك مجادلتهم بالسيف.
İbn Cerîr, Mücâhid'den; zulmedenlerin, [Allah'a] çocuk ve ortak isnat edenler yahut "Allah Teâlâ'nın eli bağlıdır" veya "Sübhan olan Allah fakirdir" diyenler yahut Resûlullah'a (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) eziyet edenler olduğunu tahriç etmiştir. Ayetin izin verdiği anlaşılan bu sertlik, zulümleri zikredilen vecihlerden hangisi üzere olursa olsun Ehl-i Kitap'tan olan o zâlimlerle savaşma noktasına varmaz; çünkü surenin Mekkî oluşunun zahiri, bu ayetin de Mekkî olduğunu gösterir. Meşhur olduğu üzere Mekke'de savaş meşru kılınmamıştır ve gizli kalmayacağı üzere sertlik sadece savaşa hasredilmiş değildir. Şöyle de denilmiştir: Mana; zimmî olup cizye ödeyenler hakkında ancak en güzel şekilde mücadele edin; ancak ahdi bozup cizyeyi engelleyerek zulmedenler müstesna, zira onlarla mücadele kılıçladır, şeklindedir.
وأخرج ابن جرير، وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد ما يقرب منه، وتعقب بأن السورة مكية والحرب والجزية مما شرع بالمدينة، وكون الآية بيانا لحكم آت بعد بعيد وأيضا لا قرينة على التخصيص.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den buna yakın bir görüş rivayet etmişlerdir. Ancak surenin Mekkî olduğu, savaş ve cizyenin ise Medine'de meşru kılınan şeylerden olduğu; ayetin sonradan gelecek bir hükmün beyanı olmasının uzak bir ihtimal olduğu ve ayrıca tahsise dair bir karine bulunmadığı gerekçesiyle bu görüşe itiraz edilmiştir.