Binûn

Ankebût Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل: يجوز أن يكون القائل بذلك ذاهبا إلى أن الآية مدنية ومكية السورة باعتبار أغلب آياتها أو ممن يقول:

Şöyle de denilmiştir: Bunu söyleyen kimsenin, ayetin Medenî olduğu ve surenin Mekkî oluşunun ayetlerinin çoğunluğu itibarıyla bulunduğu kanaatinde olması yahut şöyle diyenlerden olması caizdir:

بأن الحرب شرع بمكة في آخر الأمر، والسورة آخر ما نزل بها إلا أنه لم يقع وعدم الوقوع لا يدل على عدم المشروعية.

Savaş Mekke'de işin sonunda meşru kılınmıştır ve bu sure Mekke'de en son inenlerdendir; ancak [savaş Mekke'de] fiilen vuku bulmamıştır ve vuku bulmaması meşru kılınmadığına delalet etmez.

وعن ابن زيد أن المراد بأهل الكتاب مؤمنوا أهل الكتاب وبالتي هي أحسن موافقتهم فيما حدثوا به من أخبار أوائلهم وبالذين ظلموا من بقي منهم على كفره وهو كما ترى، واختلف في نسخ الآية. فأخرج أبو داود في ناسخه، وابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم، وابن الأنباري في المصاحف عن قتادة أنه قال: نهى في هذه الآية عن مجادلة أهل الكتاب، ثم نسخ ذلك فقال سبحانه: قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ [التوبة: ٢٩] الآية ولا مجادلة أشد من السيف، وقال في مجمع البيان: الصحيح أنها غير منسوخة لأن المراد بالجدال المناظرة وذلك على الوجه الأحسن هو الواجب الذي لا يجوز غيره.

İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre, Kitap ehlinden maksat Kitap ehlinin müminleridir; en güzel olan [yol]dan maksat, öncekilerine dair anlattıkları haberlerde onlara muvafakat etmektir; zulmedenlerden maksat ise onlardan küfrü üzere kalanlardır. Bu [görüş] ise gördüğün gibidir. Ayetin nesh edilip edilmediği konusunda ihtilaf edilmiştir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Katâde'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: Bu ayette Ehl-i Kitap ile mücadele etmek nehyedildi, sonra bu nesh edilerek Sübhânehu: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın” [et-Tevbe: 29] ayetini indirdi; kılıçtan daha şiddetli bir mücadele de yoktur. Mecme'u'l-Beyân'da şöyle denilmiştir: Sahih olan, ayetin mensuh olmadığıdır; çünkü cidalden maksat münazaradır ve bunun en güzel şekilde yapılması, başkası caiz olmayan vacip bir husustur.

وقال بعض الأجلة: إن المجادلة بالحسنى في أوائل الدعوة لأنها تتقدم القتال فلا يلزم النسخ ولا عدم القتال بالكلية، وأما كون النهي يدل على عموم الأزمان فيلزم النسخ فلا يتم ما ذكر فيدفعه أن من يقاتل كمانع الجزية داخل في المستثنى فلا نسخ وإنما هو تخصيص بمتصل، وكون ذلك يقتضي مشروعية القتال بمكة ليس بصحيح لأنه مسكوت عنه فتأمل.

Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: En güzel şekilde mücadele davetin başlangıcındadır; çünkü o, savaştan önce gelir; dolayısıyla nesih de savaşın tamamen terk edilmesi de gerekmez. Nehyin zamanların umumuna delalet etmesi sebebiyle neshin gerekeceği ve zikredilen şeyin tamam olmayacağı iddiasına gelince; cizyeyi engelleyen kimse gibi kendisiyle savaşılan kişinin müstesnaya dahil olması bu iddiayı defeder. Dolayısıyla nesih yoktur, bilakis bu bitişik bir tahsistir (tahsîs-i muttasıl). Bunun Mekke'de savaşın meşruiyetini gerektirdiği iddiası ise doğru değildir; çünkü bu husus sükût geçilmiştir, iyi düşün!

وقرأ ابن عباس «ألا بالتي» إلخ، على أن «الا» حرف تنبيه واستفتاح، والتقدير، ألا جادلوهم التي هي أحسن وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا من القرآن وَالذي أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ أي وبالذي أنزل إليكم من التوراة والإنجيل، وهذا القول نوع من المجادلة بالتي هي أحسن، وعن سفيان بن حسين أنه قال: هذه مجادلتهم بالتي هي أحسن،

İbn Abbâs, «الا» lafzının tenbih ve istiftâh (dikkat çekme ve söze başlama) harfi olması ve takdirin «ألا جادلوهم بالتي هي أحسن» (Haberiniz olsun, onlarla en güzel şekilde mücadele edin) şeklinde olması üzere «ألا بالتي» diye okumuştur. { وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا } “ve deyin ki: Bize indirilene” Kur'an'a { وَالذي أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } “ve size indirilene iman ettik” yani Tevrat ve İncil'den size indirilene de [iman ettik]. Bu söz, en güzel olan mücadele türündendir. Süfyân b. Hüseyn'den onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: Onlarla en güzel şekilde mücadele budur.

وأخرج البخاري، والنسائي، وغيرهما عن أبي هريرة قال: كان أهل الكتاب يقرؤون الكتاب بالعبرانية ويفسرونها بالعربية لأهل الإسلام فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا تصدقوا أهل الكتاب ولا تكذبوهم وقولوا آمنا بالذي أنزل إلينا وأنزل إليكم» الآية

Buhârî, Nesâî ve başkaları Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: Ehl-i Kitap, Tevrat'ı İbranice okur ve İslam ehline Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem): «Ehl-i Kitab'ı ne tasdik edin ne de yalanlayın; 'Bize indirilene ve size indirilene iman ettik' deyin» ayetini buyurdu.

، والتصديق والتكذيب ليسا نقيضين فيجوز ارتفاعهما.

Tasdik ve tekzip birbirinin nakîzı (çelişiği) değildir, dolayısıyla ikisinin birden kalkması caizdir.

وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ لا شريك له في الألوهية وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ أي مطيعون خاصة كما يؤذن بذلك تقديم لَهُ، وفيه تعريض باتخاذهم أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله تعالى.

{ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ } “Bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir” uluhiyette O'nun hiçbir ortağı yoktur, { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “ve biz ancak O'na teslim olanlarız.” Yani { لَهُ } ifadesinin öne geçirilmesinin bildirdiği üzere sadece O'na itaat edenleriz. Bunda, onların hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edinmelerine üstü kapalı bir eleştiri (ta'rîz) vardır.

وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ تجريد للخطاب لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وذلك إشارة إلى مصدر الفعل الذي بعده، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلة المشار إليه في الفضل أي مثل ذلك الإنزال البديع الشأن الموافق لإنزال سائر الكتب أنزلنا إليك القرآن الذي من جملته هذه الآية الناطقة بما ذكر من المجادلة بالتي هي أحسن، وقيل: الإشارة إلى ما تقدم لذكر الكتاب وأهله أي وكما أنزلنا الكتب إلى من قبلك أنزلنا إليك الكتاب.

{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } “İşte böylece sana Kitab'ı indirdik.” Hitabın Resûlullah'a (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) tahsis edilmesidir. { ذلِكَ } lafzı, kendisinden sonraki fiilin masdarına işarettir; onda bulunan uzaklık anlamı ise işaret edilenin faziletteki mertebesinin yüceliğini bildirmek içindir; yani diğer kitapların indirilişine muvafık olan o şanı eşsiz indiriliş gibi, en güzel şekilde mücadeleden söz eden bu ayetin de dahil olduğu Kur'an'ı sana indirdik. Şöyle de denilmiştir: İşaret, Kitap ve ehlinin zikrinden ötürü önceden geçene aittir; yani senden öncekilere kitapları indirdiğimiz gibi sana da Kitab'ı indirdik.

فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ من الطائفتين اليهود والنصارى على أن المراد بالكتاب جنسه الشامل للتوراة والإنجيل والكلام على ظاهره، وقيل: هو على حذف مضاف أي آتيناهم علم الكتاب يُؤْمِنُونَ بِهِ بالكتاب الذي أنزل إليك، وقيل: الضمير له صلى الله تعالى عليه وسلم وهو كما ترى، والمراد بهم في قول من تقدم عهد النبي صلى تعالى عليه وسلم من أولئك حيث كانوا مصدقين بنزول القرآن حسبما علموا مما عندهم من الكتاب، والمضارع لاستخصار تلك الصورة في الحكاية وتخصيصهم بإيتاء الكتاب للإيذان بأن ما بعدهم من معاصري رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قد نزع عنهم الكتاب بالنسخ، وفي قول آخر معاصروه ﵊ العاملون بكتابهم من عبد الله بن سلام وأضرابه، وتخصيصهم بإيتاء الكتاب لما أنهم هم المنتفعون به فكأن من عداهم لم يؤتوه، قيل: هذا يؤيد القول: بأن الآيات المذكورة مدنية إذ كونها مكية وعبد الله ممن أسلم بعد الهجرة بناء على أنه إعلام من الله تعالى بإسلامهم في المستقبل، والتفصيل باعتبار الإعلام بعيد جدا، وجوز الطبرسي أن يراد بالموصول المسلمون من هذه الأمة وضمير بِهِ للقرآن، ولا يخفى ما فيه، ولعل الأظهر كون المراد به علماء أهل الكتابين الحريون بأن ينسب إليهم إيتاء الكتاب كعبد الله بن سلام، وأضرابه، ولا بعد في كون الآيات مكية بناء على ما سمعت، والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن إيمانهم به مترتب على إنزاله على الوجه المذكور وَمِنْ هؤُلاءِ أي ومن العرب أو من أهل مكة على أن المراد بالموصول عبد الله، واضرابه، أو ممن في عصره صلى الله تعالى عليه وسلم من اليهود والنصارى على أن المراد به من تقدم مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ أي بالكتاب الذي أنزل إليك، وَمِنْ على ما استظهره بعضهم تبعيضية واقعة موقع المبتدأ وله نظائر في الكتاب الكريم وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا أي وَما يَجْحَدُ به، وأقيم هذا الظاهر مقام الضمير للتنبيه على ظهور دلالة الكتاب على ما فيه وكونه من عند الله ﷿، والإضافة إلى نون العظمة لمزيد التفخيم، وفيما ذكر غاية التشنيع على من يجحد به.

{ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine Kitap verdiklerimiz” iki taifeden, Yahudilerden ve Hristiyanlardan olanlar; Kitap'tan maksadın Tevrat ve İncil'i içine alan cinsi olması ve sözün zahiri üzere bulunması kastedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: İfade muzafın hazfi üzeredir, yani 'kendilerine Kitab'ın ilmini verdiklerimiz'. { يُؤْمِنُونَ بِهِ } “ona iman ederler” sana indirilen Kitap'a [iman ederler]. Zamirin Resûlullah'a (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) ait olduğu da söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir. Bir görüşe göre onlardan maksat, yanlarındaki Kitap'tan bildikleri doğrultusunda Kur'an'ın inişini tasdik ettikleri için Peygamber'in (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) asrından önce yaşayanlardır; muzâri fiil hikâyedeki o tabloyu canlandırmak içindir. Kitab'ın verilmesiyle tahsis edilmeleri, onlardan sonra gelen Resûlullah'ın (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) çağdaşlarından Kitab'ın nesih yoluyla sökülüp alındığını bildirmek içindir. Başka bir görüşe göre ise maksat, onun çağdaşı olup Abdullah b. Selâm ve benzerleri gibi kitaplarıyla amel edenlerdir; Kitab'ın verilmesiyle tahsis edilmeleri ondan faydalananların ancak onlar olmasındandır, sanki onların dışındakilere Kitap verilmemiştir. Denildi ki: Bu, zikredilen ayetlerin Medenî olduğu görüşünü teyit eder; zira bunların Mekkî olması ve Abdullah'ın hicretten sonra Müslüman olanlardan bulunması, Allah Teâlâ'nın onların gelecekte Müslüman olacaklarını haber vermesi esasına dayanır ki gaybı haber verme açısından bu ayrıntı oldukça uzaktır. Tabersî, mevzul ile bu ümmetin Müslümanlarının kastedilmesini ve { بِهِ } zamirinin Kur'an'a ait olmasını caiz görmüştür; bunda bulunan zayıflık gizli değildir. Belki de en açık olanı, bununla Abdullah b. Selâm ve benzerleri gibi kendilerine Kitap verilmesi nispet edilmeye layık olan iki Ehl-i Kitab'ın âlimlerinin kastedilmesidir. İşittiğin üzere ayetlerin Mekkî olmasında da bir uzaklık yoktur. Fâ harfi, sonrasını öncesine terettüp ettirmek içindir; zira onların ona iman etmesi, onun zikredilen şekilde indirilmesine bağlıdır. { وَمِنْ هؤُلاءِ } “Bunlardan da” yani Araplardan yahut Mekke ehlinden; mevzul ile Abdullah ve benzerlerinin kastedilmesi esasına göre; yahut mevzul ile öncekilerin kastedilmesi esasına göre Resûlullah'ın (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) asrında bulunan Yahudi ve Hristiyanlardan; { مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } “ona iman edenler vardır.” Yani sana indirilen Kitap'a [iman edenler vardır]. Bazılarının tercih ettiğine göre { مِنْ } teb'îziyyedir (bölünme bildiren) ve mübteda konumunda yer almıştır; Kur'ân-ı Kerîm'de bunun benzerleri vardır. { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr etmez” yani ona karşı çıkmaz; bu zahir isim, Kitab'ın içindekilere ve Allah (azze ve celle) katından olduğuna delaletinin açıklığına dikkat çekmek için zamir makamına kaim kılınmıştır. Azamet nûnu'na izafe edilmesi ise tazimi artırmak içindir; zikredilen hususta, onu inkâr edeni son derece kınama vardır.

والجحد كما قال الراغب: نفي ما في القلب ثباته وإثبات ما في القلب نفيه، وفسر هنا بالإنكار عن علم فكأن قيل: وما ينكر آياتنا مع العلم بها إِلَّا الْكافِرُونَ أي المتوغلون في الكفر المصممون عليه فإن ذلك يمنعهم عن الإقرار والتسليم، وقيل: يجوز أن يفسر بمطلق الإنكار، ويراد بالكافرين المتوغلون في الكفر أيضا لدلالة فحوى الكلام، والتعبير بآياتنا على ذلك أي وما ينكر آياتنا مع ظهورها وارتفاع شأنها إلا المتوغلون في الكفر لأن ذلك يصدهم عن الاعتناء بها والالتفات إليها والتأمل فيها يؤديهم إلى معرفة حقيقتها، والمراد بهم من اتصف بتلك الصفة من غير قصد إلى معين، وقيل: هم كعب بن الأشرف، وأصحابه.

Cühûd (inkâr), Râgıb'ın dediği gibi: Kalpte sabit olanı nefyetmek, kalpte nefiy olanı da ispat etmektir. Burada bilerek inkâr etmekle tefsir edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Bilmelerine rağmen ayetlerimizi inkâr etmez { إِلَّا الْكافِرُونَ } “kâfirlerden başkası.” Yani küfürde derinleşen ve onda ısrar edenlerden başkası; zira bu durum onları ikrar ve teslimiyetten alıkoyar. Şöyle de denilmiştir: Mutlak inkâr ile tefsir edilmesi ve kâfirlerden de sözün gelişinin ve «âyâtinâ» ifadesinin buna delalet etmesinden ötürü küfürde derinleşenlerin kastedilmesi caizdir; yani açıklığına ve şanının yüceliğine rağmen ayetlerimizi ancak küfürde ileri gidenler inkâr eder; çünkü bu durum onları ayetlere önem vermekten, onlara yönelmekten ve kendilerini hakikatini bilmeye ulaştıracak şekilde üzerinde tefekkür etmekten alıkoyar. Onlardan maksat, belirli bir kişi kastedilmeksizin bu vasıfla nitelenen kimselerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşlarıdır.

وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ أي وما كنت من قبل أنزلنا إليك الكتاب تقدر على أن تتلو مِنْ كِتابٍ أي كتابا على أن مِنْ صلة وَلا تَخُطُّهُ ولا تقدر على أن تخطه بِيَمِينِكَ أو ما كانت عادتك أن تتلوه ولا تخطه، وذكر اليمين زيادة تصوير لما نفى عنه صلى الله تعالى عليه وسلم من الخط فهو مثل العين في قولك: نظرت بعيني في تحقيق الحقيقة وتأكيدها حتى لا يبقى للمجاز مجاز إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ أي لو كنت ممن يقدر على التلاوة والخط أو ممن يعتادهما لارتاب مشركو مكة وقالوا: لعله التقطه من كتب الأوائل، وحيث لم تكن كذلك لم يكن لارتيابهم وجه، وكأن احتمال التعلم مما لم يلتفت إليه لظهور أن مثله من الكتاب المفصل الطويل لا يتلقى ويتعلم إلا في زمان طويل بمدارسة لا يخفى مثلها، ووصف مشركي مكة بالإبطال باعتبار ارتيابهم وكفرهم وهو ﵊ أمي فكأنه قيل: إذن لارتاب هؤلاء المبطلون الآن وكان إذ لارتيابهم وجه، وقيل: وصفهم بذلك باعتبار ارتيابهم، وهو صلى الله تعالى عليه وسلم أمي وباعتبار ارتيابهم وهو ﵊ ليس بأميّ أما كونهم مبطلين

{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ } “Sen bundan önce okumuyordun” yani sana Kitab'ı indirmemizden önce okumaya güç yetiremiyordun { مِنْ كِتابٍ } “herhangi bir kitabı” { مِنْ } harfinin sıla (zâit) olması üzere bir kitabı; { وَلا تَخُطُّهُ } “ve onu yazmıyordun da” onu yazmaya güç yetiremiyordun { بِيَمِينِكَ } “sağ elinle” yahut senin âdetin onu okumak ve yazmak değildi. Sağ elin zikredilmesi, Resûlullah'tan (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) nefyedilen yazı fiilini daha da somutlaştırmak içindir; bu, mecaza hiçbir mecal kalmayacak şekilde hakikati pekiştirmek ve tekit etmek sadedinde söylediğin «نظرت بعيني» (Kendi gözümle baktım) sözündeki 'göz' gibidir. { إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } “Öyle olsaydı, batıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi.” Yani okumaya ve yazmaya güç yetiren veya bunları âdet edinen kimselerden olsaydın, Mekke müşrikleri şüpheye düşer ve 'Belki de onu öncekilerin kitaplarından derlemiştir' derlerdi. Sen böyle olmadığına göre, onların şüpheye düşmelerinin bir dayanağı kalmamıştır. Öğrenme ihtimali ise, böylesine ayrıntılı ve uzun bir kitabın ancak benzeri gizli kalmayacak bir tedrisat ile uzun bir zamanda alınıp öğrenilebileceğinin açık olmasından ötürü iltifat edilmeyen hususlardan olmuştur. Mekke müşriklerinin bâtıla sapanlar olarak nitelenmesi, Peygamber (aleyhisselâm) ümmî olduğu halde onların şüpheye düşmeleri ve inkâr etmeleri sebebiyledir; sanki şöyle denilmiştir: 'O takdirde şu anda bâtıla sapan bu kimseler şüpheye düşerdi ve o vakit şüpheleri için bir dayanak olurdu.' Şöyle de denilmiştir: Onların böyle nitelenmesi, o (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) ümmî iken şüpheye düşmeleri ve o (aleyhisselâm) ümmî olmadığı takdirde de şüpheye düşmeleri itibarıyladır. Onların bâtıla sapanlar olmaları,

بالاعتبار الأول فظاهر، وأما كونهم كذلك بالاعتبار الثاني فلأن غاية ما يلزم من عدم أميته ﷺ انتفاء أحد وجوه الإعجاز، ويكفي الباقي في الغرض فيكون المرتاب مبطلا كالمرتاب في نبوة الأنبياء الذين لم يكونوا أميين وصحة ما جاؤوا به.

birinci itibara göre açıktır. İkinci itibara göre böyle olmalarına gelince; çünkü onun ﷺ ümmî olmamasından en fazla icaz vecihlerinden birinin ortadan kalkması gerekir; geriye kalanlar ise maksat için yeterlidir. Dolayısıyla şüpheye düşen kimse, ümmî olmayan peygamberlerin nübüvvetinde ve getirdiklerinin doğruluğunda şüpheye düşen kimse gibi bâtıla sapmış olur.

والأول أظهر، وكون المراد بالمبطلين مشركي مكة هو المروي عن مجاهد، وقال قتادة: هم أهل الكتاب أي لو كنت تتلو من قبل أو تخط لارتاب أهل الكتاب لأن نعتك في كتابهم أمي، ووصفهم بالإبطال قيل: باعتبار ارتيابهم وهو ﵊ أمي كما هو الواقع، وإلا فهم ليسوا بمبطلين في ارتيابهم على فرض عدم كونه صلى الله تعالى عليه وسلم أميا، وفي الكشف هذا فرض وتمثيل دلالة على أن مدار الأمر على المعجز، وأن كونه ﵊ أميا لا يخط ليس مما لا يتم دعواه به، وتلك الدلالة لا تختلف والمنكر مبطل اهـ فتأمل.

Birincisi daha açıktır; bâtıla sapanlardan maksadın Mekke müşrikleri olduğu, Mücâhid'den rivayet edilendir. Katâde ise şöyle demiştir: Onlar Ehl-i Kitap'tır; yani önceden okur veya yazsaydın Ehl-i Kitap şüpheye düşerdi, çünkü senin kitaplarındaki vasfın ümmîdir. Onların bâtıla sapanlar olarak nitelenmesi, vakıa olduğu üzere o (aleyhisselâm) ümmî iken şüpheye düşmeleri itibarıyladır denilmiştir; aksi takdirde o (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) ümmî olmadığı faraziyesinde şüpheye düşmelerinde bâtıla sapmış olmazlardı. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bu, meselenin mucizeye dayandığına ve onun (aleyhisselâm) yazı yazmayan bir ümmî oluşunun davasının kendisiyle tamamlanmayacağı bir şey olmadığına delalet eden bir faraziye ve temsildir; o delalet değişmez ve inkâr eden de bâtıla sapmış olur, [alıntı bitti], iyi düşün!

هذا واختلف في أنه صلى الله تعالى عليه وسلم هل كان بعد النبوة يقرأ ويكتب أم لا؟ فقيل: إنه ﵊ لم يكن يحسن الكتابة واختاره البغوي في التهذيب وقال: إنه الأصح، وادعى بعضهم أنه صلى الله تعالى عليه وسلم صار يعلم الكتابة بعد أن كان لا يعلمها وعدم معرفتها بسبب المعجزة لهذه الآية. فلما نزل القرآن واشتهر الإسلام وظهر أمر الارتياب تعرف الكتابة حينئذ،

Peygamber'in (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) nübüvvetten sonra okuyup yazdığı mı yoksa yazmadığı mı konusunda ihtilaf edilmiştir. Onun (aleyhisselâm) yazı yazmayı bilmediği söylenmiş ve Begavî et-Tehzîb'de bunu tercih ederek en sahih olanın bu olduğunu belirtmiştir. Bazıları ise onun (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) önceden bilmezken sonradan yazmayı öğrendiğini ve bu ayet sebebiyle bilmemesinin mucize kabilinden olduğunu iddia etmiştir. Kur'an inip İslam şöhret bulunca ve şüphe meselesi ortadan kalkınca, o vakit yazıyı öğrenmiştir.

وروى ابن أبي شيبة، وغيره: «ما مات صلى الله تعالى عليه وسلم حتى كتب وقرأ» .

İbn Ebî Şeybe ve başkaları: «Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) yazıp okumadan vefat etmedi» şeklinde rivayet etmiştir.

ونقل هذا للشعبي فصدقه وقال: سمعت أقواما يقولونه وليس في الآية ما ينافيه،

Bu rivayet Şa'bî'ye aktarılınca bunu doğrulamış ve şöyle demiştir: Bazı kimselerin bunu söylediğini işittim; ayette de buna aykırı bir husus yoktur.

وروى ابن ماجة عن أنس قال:

İbn Mâce, Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir:

«قال صلى الله تعالى عليه وسلم: رأيت ليلة أسري بي مكتوبا على باب الجنة الصدقة بعشر أمثالها والقرض بثمانية عشر»

«Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: İsrâ gecesinde Cennet'in kapısında şöyle yazıldığını gördüm: Sadaka on misliyle, borç vermek ise on sekiz misliyledir.»

والقدرة على القراءة فرع الكتابة ورد باحتمال إقدار الله تعالى إياه ﵊ عليها بدونها معجزة أو فيه مقدر وهو فسألت عن المكتوب فقيل: إلخ، ويشهد للكتابة أحاديث

Okuma kudreti ise yazmanın bir fer'idir. Bu görüşe, Allah Teâlâ'nın bir mucize olarak yazı olmaksızın ona (aleyhisselâm) okuma kudreti vermesi ihtimaliyle yahut ifadede 'Yazılanı sordum da şöyle denildi...' şeklinde takdir edilmiş bir cümlenin bulunmasıyla cevap verilmiştir. Yazı yazdığına ise hadisler şahitlik etmektedir;

في صحيح البخاري وغيره كما ورد في صلح الحديبية فأخذ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الكتاب وليس يحسن يكتب فكتب هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله الحديث

Sahîh-i Buhârî ve diğerlerinde, Hudeybiye sulhunde varid olduğu üzere: «Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) yazıyı aldı -ki güzel yazamazdı- ve 'Bu, Muhammed b. Abdillâh'ın üzerinde uzlaştığı şeydir...' diye yazdı» hadisi [buna şahittir].

، وممن ذهب إلى ذلك أبو ذر عبد بن أحمد الهروي، وأبو الفتح النيسابوري، وأبو الوليد الباجي من المغاربة، وحكاه عن السمناني، وصنف فيه كتابا، وسبقه إليه ابن منية، ولما قال أبو الوليد ذلك طعن فيه ورمي بالزندقة وسب على المنابر ثم عقد له مجلس فأقام الحجة على مدعاة وكتب به إلى علماء الأطراف فأجابوا بما يوافقه، ومعرفة الكتابة بعد أميته ﷺ لا تنافي المعجزة بل هي معجزة أخرى لكونها من غير تعليم، وردّ بعض الأجلة كتاب الباجي لما

Bu görüşe varanlar arasında Ebû Zerr Abd b. Ahmed el-Herevî, Ebü'l-Feth en-Nîsâbûrî ve Mağriblilerden Ebü'l-Velîd el-Bâcî yer alır. el-Bâcî bunu es-Semnânî'den nakletmiş ve bu hususta bir kitap telif etmiştir; İbn Münye de ondan önce bu görüşü savunmuştur. Ebü'l-Velîd bunu söylediğinde ta'n edilmiş, zındıklıkla itham olunmuş ve minberlerde kınanmıştır; ardından onun için bir meclis kurulmuş, o da iddiasına dair delilini ikame etmiş ve bunu çevre beldelerin âlimlerine yazmıştır, onlar da kendisine muvafakat eden cevaplar vermişlerdir. Ümmî oluşundan sonra yazıyı bilmesi mucizeye aykırı değildir, bilakis bir öğretici olmaksızın gerçekleştiği için başlı başına başka bir mucizedir. Bazı büyük âlimler,

في الحديث الصحيح- إنا أمية لا نكتب ولا نحسب.

sahih hadiste geçen «Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız» ifadesinden ötürü Bâcî'nin kitabını reddetmiş

، وقال: كل ما ورد في الحديث من قوله: كتب فمعناه أمر بالكتابة كما يقال: كتب السلطان بكذا لفلان، وتقديم قوله تعالى: مِنْ قَبْلِهِ على قوله سبحانه: وَلا تَخُطُّهُ كالصريح في أنه ﵊ لم يكتب مطلقا وكون القيد المتوسط راجعا لما بعده غير مطرد، وظن بعض الأجلة رجوعه إلى ما قبله وما بعده فقال: يفهم من ذلك أنه ﵊ كان قادرا على التلاوة والخط بعد إنزال الكتاب ولولا هذا الاعتبار لكان الكلام خلوا عن الفائدة، وأنت تعلم أنه لو سلم ما ذكره من الرجوع لا يتم أمر الإفادة إلا إذا قيل بحجية المفهوم والظان ممن لا يقول بحجيته، ولا يخفى أن

ve şöyle demiştir: Hadiste 'yazdı' şeklinde geçen her ifadenin manası, tıpkı 'Sultan falanca için şöyle yazdı' denilmesinde olduğu gibi 'yazılmasını emretti' demektir. Allah Teâlâ'nın { مِنْ قَبْلِهِ } buyruğunu { وَلا تَخُطُّهُ } buyruğunun önüne geçirmesi, onun (aleyhisselâm) kesinlikle yazmadığına dair sarih bir ifade gibidir; aradaki kaydın sonrasına raci olması ise muttarit (genel geçer) değildir. Bazı büyük âlimler kaydın hem öncesine hem sonrasına raci olduğunu zannederek şöyle demiştir: 'Bundan, onun (aleyhisselâm) Kitab'ın indirilmesinden sonra okumaya ve yazmaya muktedir olduğu anlaşılır; bu mülahaza olmasaydı söz faideden hali kalırdı.' Bilirsin ki, zikrettiği rücû kabul edilse bile, ifadenin fayda sağlaması ancak mefhumun hüccet kabul edilmesi halinde tamam olur; oysa bu zanda bulunan kimse mefhumun hüccet olduğunu söylemeyenlerdendir. Gizli değildir ki,

قوله ﵊: «إنّا أمّة أمّية لا نكتب ولا نحسب»

onun (aleyhisselâm): «Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız» buyruğu,

ليس نصا في استمرار نفي الكتابة عنه ﵊، ولعل ذلك باعتبار أنه بعث ﵊ وهو كذا وأكثر من بعث إليهم وهو بين ظهرانيهم من العرب أميون لا يكتبون ولا يحسبون فلا يضر عدم بقاء وصف الأمية في الأكثر بعد، وأما ما ذكر من تأويل كتب بأمر بالكتابة فخلاف الظاهر، وفي شرح صحيح مسلم للنواوي عليه الرحمة نقلا عن القاضي عياض أن قوله في الرواية التي ذكرناها: ولا يحسن يكتب فكتب

yazının kendisinden (aleyhisselâm) nefyinin devam ettiğine dair kesin bir nass değildir. Belki de bu, onun (aleyhisselâm) bu vasıfta iken gönderilmiş olması ve aralarında bulunduğu, kendilerine gönderildiği Arapların çoğunun yazmayan ve hesap yapmayan ümmîler olması itibarıyladır; binaenaleyh sonradan çoğunlukta ümmîlik vasfının kalmaması zarar vermez. 'Yazdı' ifadesinin 'yazılmasını emretti' şeklinde tevil edilmesine gelince, bu zahire aykırıdır. Nevevî'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- Şerhu Sahîhi Müslim'inde Kâdı İyâz'dan naklettiğine göre, zikrettiğimiz rivayetteki 've güzel yazamazdı, yazdı' ifadesi,

كالنص في أنه صلى الله تعالى عليه وسلم كتب بنفسه فالعدول عنه إلى غيره مجاز لا ضرورة إليه ثم قال: وقد طال كلام كل فرقة في هذه المسألة وشنعت كل فرقة على الأخرى في هذا فالله تعالى أعلم.

Resûlullah'ın (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) bizzat kendisinin yazdığına dair nass gibidir; dolayısıyla bundan başkasına dönmek zorunluluk olmayan bir mecazdır. Sonra şöyle demiştir: Bu meselede her fırkanın sözü uzamış ve her fırka bu konuda diğerini ayıplamıştır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

ورأيت في بعض الكتب ولا أدري الآن أي كتاب هو أنه صلى الله تعالى عليه وسلم لم يكن يقرأ ما يكتب لكن إذا نظر إلى المكتوب عرف ما فيه بإخبار الحروف إياه ﵊ عن أسمائها فكل حرف يخبره عن نفسه أنه حرف كذا وذلك نظير إخبار الذراع إياه صلى الله تعالى عليه وسلم بأنها مسمومة.

Bazı kitaplarda -şu an hangi kitap olduğunu hatırlamıyorum- Resûlullah'ın (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) yazılanı okumadığını, fakat yazılana baktığında harflerin ona (aleyhisselâm) isimlerini haber vermesiyle içinde ne olduğunu anladığını gördüm; öyle ki her harf ona kendisinin falanca harf olduğunu bildirirdi. Bu durum, koyun budunun Resûlullah'a (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) zehirli olduğunu bildirmesinin bir benzeridir.

وأنت تعلم أن مثل هذا لا يقبل بدون خبر صحيح ولم أظفر به بَلْ هُوَ أي القرآن، وهذا إضراب عن ارتيابهم، أي ليس القرآن مما يرتاب فيه لوضوح أمره بل هو آياتٌ بَيِّناتٌ واضحات ثابتة راسخة فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ من غير أن يلتقط من كتاب يحفظونه بحيث لا يقدر على تحريفه بخلاف غيره من الكتب، وجاء في وصف هذه الأمة صدورهم أناجيلهم، وكون ضمير هو للقرآن هو الظاهر، ويؤيده قراءة عبد الله «بل هي آيات بينات» ، وقال قتادة: الضمير للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم وقرأ «بل هو آية بينة» على التوحيد، وجعله بعضهم له ﵊ على قراءة الجمع على معنى بل النبي وأموره آيات، وقيل: الضمير لما يفهم من النفي السابق أي كونه لا يقرأ لا يخط آيات بينات في صدور العلماء من أهل الكتاب لأن ذلك نعت النبي ﵊ في كتابهم، والكل كما ترى، وفي الأخير حمل الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ على علماء أهل الكتاب وهو مروي عن الضحاك والأكثرون على أنهم علماء الصحابة أو النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وعلماء أصحابه، وروي هذا عن الحسن

Bilirsin ki böylesi bir durum sahih bir haber olmadan kabul edilmez ve ben de buna rastlamadım. { بَلْ هُوَ } “Hayır, o” yani Kur'an; bu, onların şüphelerini reddetmektir (idrâb); yani durumunun açıklığından ötürü Kur'an kendisinden şüphe edilecek bir şey değildir, bilakis o, { آياتٌ بَيِّناتٌ } “apaçık ayetlerdir” açık, sabit ve kökleşmiştir, { فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde” bir kitaptan derlenmeksizin; onu diğer kitapların aksine tahrif edilmesine güç yetiremeyecek şekilde ezberlerler. Bu ümmetin vasfında 'onların göğüsleri incilleridir' şeklinde varid olmuştur. { هُوَ } zamirinin Kur'an'a ait olması zahir olandır; Abdullah'ın «بل هي آيات بينات» kıraati de bunu teyit eder. Katâde: 'Zamir Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) aittir' demiş ve tekil olarak «بل هو آية بينة» şeklinde okumuştur. Bazıları da cem kıraatine göre, 'bilakis Peygamber ve onun durumları ayetlerdir' manasında zamiri ona (aleyhisselâm) raci kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Zamir, önceki nefiyden anlaşılan hususa aittir; yani onun okumaması ve yazmaması, Ehl-i Kitap âlimlerinin göğüslerinde apaçık ayetlerdir; zira Peygamber'in (aleyhisselâm) kitaplarındaki vasfı böyledir. Bunların hepsi gördüğün gibidir. Son görüşte { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } ifadesi Ehl-i Kitap âlimlerine hamledilmiştir ve bu Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Çoğunluk ise bunların sahâbe âlimleri yahut Peygamber (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) ile ashabının âlimleri olduğu görüşündedir; bu da Hasan'dan rivayet edilmiştir.

وروى بعض الإمامية عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما أنهم الأئمة من آل محمد ﷺ

İmâmiyye'den bazıları, Ebû Ca'fer ve Ebû Abdillâh'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) onların Âl-i Muhammed'in ﷺ imamları olduklarını rivayet etmiştir.

وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا مع كونها كما ذكر إِلَّا الظَّالِمُونَ المتجاوزون للحد في الشر والمكابرة والفساد وَقالُوا أي كفار قريش بتعليم بعض أهل الكتاب.

{ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr etmez” zikredildiği gibi açık olmasına rağmen { إِلَّا الظَّالِمُونَ } “zalimlerden başkası.” Şerde, inatta ve fesatta haddi aşanlardan başkası. { وَقالُوا } “Ve dediler ki” yani Kureyş kâfirleri, Ehl-i Kitap'tan bazılarının öğretmesiyle [şöyle dediler]:

وقيل: الضمير لأهل الكتاب لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ مثل ناقة صالح وعصا موسى، وقرأ أكثر أهل الكوفة «آية» على التوحيد قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ ينزلها حسبما يشاء من غير دخل لأحد في ذلك قطعا وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ ليس من شأني إلا الإنذار بما أوتيت من الآيات لا الإتيان بما اقترحتموه فالقصر قصر قلب أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ كلام مستأنف وارد من جهته تعالى ردا على اقتراحهم وبيانا لبطلانه والهمزة للإنكار والنفي والواو للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي أقصر ولم يكفهم آية مغنية عن سائر الآيات أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ الناطق بالحق المصدق لما بين يديه من الكتب السماوية وأنت بمعزل من مدارستها وممارستها يُتْلى عَلَيْهِمْ تدوم تلاوته عليهم متحدين به فلا يزال معهم آية ثابتة لا تزول ولا تضمحل كما تزول كل آية بعد كونها، وقيل: يُتْلى عَلَيْهِمْ أي أهل الكتاب بتحقيق ما في أيديهم من نعتك ونعت دينك، وله وجه إن كان ضمير قالوا فيما تقدم لأهل الكتاب وأما إذا كان لكفار قريش فلا يخفى ما فيه.

Zamirin Ehl-i Kitap'a ait olduğu da söylenmiştir: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden ayetler (mucizeler) indirilseydi ya!” Sâlih'in devesi ve Mûsâ'nın asâsı gibi. Kûfe ehlinin çoğu tekil olarak «آية» şeklinde okumuştur. { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: Ayetler ancak Allah'ın katındadır.” Hiç kimsenin bunda kesinlikle bir dahli olmaksızın onları dilediği şekilde indirir. { وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben ise ancak apaçık bir uyarıcıyım.” Benim vazifem sizin teklif ettiğiniz şeyleri getirmek değil, ancak bana verilen ayetlerle uyarmaktır; dolayısıyla buradaki hasır, kasr-ı kalbdir. { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ } “Onlara yetmedi mi?” Onların tekliflerini reddetmek ve bâtıl olduğunu beyan etmek üzere Allah Teâlâ tarafından vârid olan müstakil bir sözdür (istînâf). Hemze inkâr ve nefiy içindir; vâv harfi ise makamın gerektirdiği takdirî bir cümleye atıftır; yani yetersiz mi kaldı, diğer bütün mucizelerden müstağni kılan bir ayet olarak onlara yetmedi mi { أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } “sana Kitab'ı indirmiş olmamız” sen semavî kitapları okuyup incelemekten tamamen uzak olduğun halde, hakkı söyleyen ve kendisinden önceki semavî kitapları tasdik eden [Kitab'ı indirmiş olmamız]; { يُتْلى عَلَيْهِمْ } “onlara okunup duran?” Kendisiyle meydan okunarak tilaveti üzerlerine devam eder; böylece her mucizenin varlığından sonra zail olup gitmesi gibi zail olup yok olmayan, yanlarında daimi sabit bir mucize olarak kalır. Şöyle de denilmiştir: { يُتْلى عَلَيْهِمْ } yani ellerinde bulunan senin ve dininin vasfını gerçekleştirmek suretiyle Ehl-i Kitap'a [okunup duran]. Daha önce geçen «dediler» ifadesindeki zamir Ehl-i Kitap'a ait olursa bu açıklamanın bir vechi olur; fakat Kureyş kâfirlerine ait olursa bundaki tutarsızlık gizli değildir.

إِنَّ فِي ذلِكَ أي الكتاب العظيم الشأن الباقي على ممر الدهور، وقيل: الذي هو حجة بينة لَرَحْمَةً أي نعمة عظيمة وَذِكْرى أي تذكرة لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أي همهم الإيمان لا التعنت فالجار والمجرور متعلق بذكرى والفعل مراد به الاستقبال، ويجوز أن يكون رحمة وَذِكْرى مما تنازعا في الجار والمجرور فيجوز أن يكون الفعل للحال،

{ إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” yani asırlar boyu baki kalacak olan o şanı yüce Kitap'ta; apaçık bir hüccet olan [Kitap'ta] da denilmiştir; { لَرَحْمَةً } “elbette bir rahmet” yani büyük bir nimet { وَذِكْرى } “ve bir öğüt vardır” yani bir hatırlatma vardır { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir topluluk için.” Yani maksatları inatlaşmak değil iman etmek olan kimseler için; zira car-mecrur { ذِكْرى } lafzına müteallıktır ve fiil ile istikbal murat edilmiştir. { رحمة } ve { ذِكْرى } lafızlarının car-mecrurda tenâzu' etmesi de caizdir; bu takdirde fiilin şimdiki zaman için olması caizdir.

وأخرج الفريابي، والدارمي، وأبو داود في مراسيله، وابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم، عن يحيى بن جعدة قال: «جاء ناس من المسلمين بكتف قد كتبوا فيها بعض ما سمعوه من اليهود فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: كفى بقوم حمقا أو ضلالة أن يرغبوا عما جاء به نبيهم إليهم إلى ما جاء به غيره إلى غيرهم فنزلت أَوَلَمْ

Firyâbî, Dârimî, Merâsîl'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Yahyâ b. Ca'de'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Müslümanlardan bazı kimseler, Yahudilerden işittiklerinin bir kısmını yazdıkları bir kürek kemiği getirdiler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem): 'Bir topluluğa, peygamberlerinin kendilerine getirdiğinden yüz çevirip başkasının başkalarına getirdiğine rağbet etmeleri ahmaklık veya sapıklık olarak yeter!' buyurdu ve { أَوَلَمْ

يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ

يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmemiz onlara yetmedi mi?”

الآية»

ayeti indi.»

. وأخرج الإسماعيلي في معجمه وابن مردويه عن يحيى هذا ما هو قريب مما ذكر مرويا عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه. ويُؤْمِنُونَ على هذا على ظاهره لا غير، وتعقب بأن السياق والسباق مع الكفرة وإن الظاهر كون أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ الآية جوابا لقولهم: لَوْلا أُنْزِلَ إلخ، وفي جعل سبب النزول ما ذكر خروج عن ذلك فتأمل.

İsmâîlî Mu'cem'inde ve İbn Merdûye bu Yahyâ'dan, Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet edilerek zikredilene yakın bir rivayet tahriç etmişlerdir. Buna göre { يُؤْمِنُونَ } ifadesi başkası değil zahiri üzeredir. Ancak sözün akışının (siyak ve sibak) kâfirlerle ilgili olduğu ve { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ } ayetinin zahirinin onların «Ona indirilseydi ya...» sözüne bir cevap olduğu; nüzul sebebini zikredilen hadise kılmanın ise bundan bir çıkış teşkil edeceği gerekçesiyle bu görüşe itiraz edilmiştir, iyi düşün!

وعليه تكون الآية دليلا لمن منع تتبع التوراة ونحوها. وروي هذا المنع عن عائشة رضي الله تعالى عنها.

Buna göre ayet, Tevrat ve benzeri kitapları araştırmayı yasaklayan kimseler için bir delil olur. Bu yasak Hz. Âişe'den (radıyallâhu teâlâ anhâ) rivayet edilmiştir.

أخرج ابن عساكر عن أبي مليكة قال: أهدى عبد الله بن عامر بن ركن إلى عائشة رضي الله تعالى عنها هدية فظنت أنه عبد الله بن عمرو فردتها وقالت: يتتبع الكتب وقد قال الله تعالى: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ فقيل لها: «إنه عبد الله بن عامر فقبلتها» وجاء في عدة أخبار ما يقتضي المنع،

İbn Asâkir, İbn Ebî Müleyke'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: Abdullah b. Âmir b. Rükün, Âişe'ye (radıyallâhu teâlâ anhâ) bir hediye gönderdi; o da onun Abdullah b. Amr olduğunu zannederek hediyeyi geri çevirdi ve: 'O kitapları araştırıyor, halbuki Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmemiz onlara yetmedi mi?” buyurmuştur' dedi. Ona: «O, Abdullah b. Âmir'dir» denilince hediyeyi kabul etti. Birçok rivayette yasağı gerektiren hususlar varid olmuştur.

أخرج عبد الرزاق في المصنف والبيهقي في شعب الإيمان، عن الزهري أن حفصة جاءت إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بكتاب من قصص يوسف في كتف فجعلت تقرأه عليه والنبي ﵊ يتلون وجهه فقال: «والذي نفسي بيده لو أتاكم يوسف وأنا بينكم فاتبعتموه وتركتموني ضللتم أنا حظكم من النبيين وأنتم حظي من الأمم» .

Abdurrezzâk el-Musannef'te ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Zührî'den tahriç ettiğine göre: Hafsa, bir kürek kemiğinde yazılı Yûsuf kıssalarından bir yazı ile Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) geldi ve onu kendisine okumaya başladı; Peygamber'in (aleyhisselâm) ise yüzünün rengi değişiyordu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki, ben aranızdayken Yûsuf size gelse ve siz beni bırakıp ona tâbi olsaydınız sapıtırdınız! Peygamberlerden sizin nasibiniz benim, ümmetlerden de benim nasibim sizsiniz.»

وأخرج عبد الرزاق والبيهقي أيضا عن أبي قلابة «أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه مرّ برجل يقرأ كتابا فاستمعه ساعة فاستحسنه فقال للرجل: اكتب لي من هذا الكتاب قال: نعم فاشترى أديما فهيأه ثم جاء به إليه فنسخ له في ظهره وبطنه ثم أتى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فجعل يقرأه عليه وجعل وجه رسول الله ﷺ يتلون فضرب رجل من الأنصار الكتاب وقال: «ثكلتك أمك يا ابن الخطاب ألا ترى وجه رسول الله ﷺ منذ اليوم وأنت تقرأ عليه هذا الكتاب فقال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عند ذلك: إنما بعثت فاتحا وخاتما وأعطيت جوامع الكلم وخواتمه واختصر لي الحديث اختصارا فلا يهلكنكم المتهوكون»

Abdurrezzâk ve Beyhakî yine Ebû Kılâbe'den şunu tahriç etmişlerdir: «Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu teâlâ anh) bir kitap okuyan adama rastladı; bir süre onu dinledi ve beğendi. Adama: 'Bana bu kitaptan yazıver' dedi. Adam: 'Evet' dedi. Ömer bir deri satın alıp hazırladı, sonra adama getirdi; adam da derinin önüne ve arkasına istinsah etti. Sonra Ömer Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) gelip onu kendisine okumaya başladı. Resûlullah'ın ﷺ yüzünün rengi değişmeye başladı. Bunun üzerine Ensâr'dan bir adam kitaba vurdu ve: 'Anan seni kaybetsin ey İbnü'l-Hattâb! Sabahtan beri Resûlullah'ın ﷺ yüzünü görmüyor musun, sen de kalkmış ona bu kitabı okuyorsun!' dedi. Peygamber (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) o esnada şöyle buyurdu: 'Ben ancak açıcı ve hatmedici (sonlandırıcı) olarak gönderildim; bana cevâmiu'l-kelim (az sözle çok mana ifade etme) ve onun neticeleri verildi; söz bana veciz kılındı. Sakın o mütehevvikûn (şaşkınlar) sizi helak etmesin!'»

أي الواقعون في كل أمر بغير رويّة، وقيل: المتحيرون إلى ذلك من الأخبار، وحقق بعضهم أن المنع إنما هو عند خوف فساد في الدين وذلك مما لا شبهة فيه في صدر الإسلام، وعليه تحمل الأخبار، وقد تقدم الكلام في ذلك فتذكر.

Yani teenni göstermeksizin her işe dalanlar; şaşkınlığa düşenler de denilmiştir ve haberler bu minvaldedir. Bazı âlimler, bu yasağın ancak dinde bir fesat korkusu bulunduğu durumlara mahsus olduğunu ve bunun İslam'ın başlangıcında şüphe götürmez bir durum olduğunu tahkik etmişlerdir; haberler de buna hamledilir. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti, hatırla!

قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً أي عالما بما صدر عني من التبليغ والإنذار وبما صدر عنكم من مقابلتي بالتكذيب والإنكار فيجازي سبحانه كلا بما يليق به يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي من الأمور التي من جملتها شأني وشأنكم فهو تقرير لما قبله من كفايته تعالى شهيدا، وجوز أن يكون المعنى كفى به ﷿ شاهدا بصدقي أي مصدقا لي فيما ادعيته بالمعجزات تصديق الشاهد لدعوى المدعي، وجملة يَعْلَمُ إما صفة شَهِيداً أو حال أو استئناف لتعليل كفايته، وقيل عليه: إن هذا الوجه لا يلائمه قوله تعالى: بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ سواء تعلق بكفى أو بشهيدا ولا قوله سبحانه: يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ إلخ، وفيه تأمل.

{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter.” Yani tebliğ ve uyarmaktan ötürü benden sadır olanı ve beni yalanlayıp inkâr etmekle karşı koymanızdan ötürü sizden sadır olanı hakkıyla bilen olarak [yeter]; Sübhânehu her birine layık olduğu şekilde karşılığını verecektir. { يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “O, göklerde ve yerde olanı bilir.” Yani benim ve sizin durumunuzun da dahil olduğu işleri bilir; dolayısıyla bu ifade, Allah Teâlâ'nın şahit olarak yetmesinin öncesindeki takriridir. Mana, 'mucizelerle iddia ettiğim şeyde şahidin müddeînin iddiasını tasdik etmesi gibi beni tasdik edici olarak benim doğruluğuma O'nun (azze ve celle) şahitliği yeter' şeklinde de caiz görülmüştür. { يَعْلَمُ } cümlesi ya { شَهِيداً } kelimesinin sıfatı, ya hal, ya da O'nun yetmesinin illetini beyan eden bir istînâftır. Buna karşı şöyle denilmiştir: { بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } buyruğu ister «كفى» fiiline ister «شهيدا» lafzına müteallık olsun, bu veche uygun düşmediği gibi, Sübhânehu'nun { يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ } vs. buyruğu da uygun düşmez; bunda ise düşünülecek yön vardır.

وقد يؤيد ذلك بما

Bu husus şu rivayetle teyit edilebilir:

روي أن كعب بن الأشرف، وأصحابه قالوا: يا محمد من يشهد بأنك رسول الله فنزلت قُلْ كَفى الآية

Rivayet edildiğine göre Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşları: 'Ey Muhammed! Senin Allah'ın elçisi olduğuna kim şahitlik eder?' dediler; bunun üzerine { قُلْ كَفى } ayeti indi.

إلا أن في القلب من صحة هذه الرواية شيئا لما أن السياق والسباق مع كفرة قريش فلا تغفل.

Ancak sözün akışının (siyak ve sibak) Kureyş kâfirleriyle ilgili olmasından ötürü bu rivayetin sıhhati konusunda kalpte bir şüphe vardır, gafil olma!

وأيّا ما كان فلا منافاة بين هذه الآية، وقوله تعالى: وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ [البقرة: ٢٣] بناء على أن المعنى لا تستشهدوا بالله تعالى ولا تقولوا الله تعالى يشهد أن ما ندعيه حق كما يقوله العاجز عن إقامة البينة إما لأن الشهيد هاهنا بمعنى العالم والكلام وعد ووعيد، وإما بمعنى المصدق بالمعجزات وليست الشهادة بأحد المعنيين هناك، والباء في بِاللَّهِ زائدة والاسم الجليل فاعل كَفى، وقال الزجاج: «إن الباء دخلت لتضمن كفى معنى اكتف فالباء كما قال اللقاني معدية لا زائدة، قال ابن هشام في المغني: وهو من الحسن بمكان ويصححه قولهم: اتقى

Her nasıl olursa olsun, mananın 'Allah Teâlâ'yı şahit tutmayın ve delil getirmekten aciz olan kimsenin söylediği gibi Allah Teâlâ iddiamızın hak olduğuna şahittir demeyin' şeklinde olması esasına dayalı olarak bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın” [el-Bakara: 23] buyruğu arasında bir tezat yoktur; zira şahit burada ya hakkıyla bilen manasındadır ve söz bir vaad ile tehdittir, ya da mucizelerle tasdik eden manasındadır; oradaki şahitlik ise bu iki manadan biriyle değildir. { بِاللَّهِ } lafzındaki bâ harfi zâittir ve lafza-i celâl { كَفى } fiilinin failidir. Zeccâc şöyle demiştir: «Bâ harfi, 'kefâ' fiilinin 'iktefi' (yetin) manasını tazammun etmesinden ötürü dahil olmuştur; dolayısıyla Lekkânî'nin dediği gibi bâ zâit değil, müteaddî kılıcıdır. İbn Hişâm el-Mugnî'de şöyle demiştir: Bu son derece güzel bir görüştür ve Arapların 'Kişi Allah'tan korksun, hayır işlesin ki mükâfatlandırılsın' yani 'korksun' sözü -'mükâfatlandırılsın' fiilinin meczum olması deliliyle- bunu doğrulamaktadır. Tâ harfinin terkiyle 'Hind sana yeter' sözleri de bunu gerektirir; zira araya fasıla girmesi delil getirilirse, bu vacip kılıcı değil ancak caiz kılıcıdır; nitekim 'Hiçbir yaprak düşmez ki...' ayeti buna delildir. Şayet 'Hind ne güzeldir' ifadesiyle itiraz edilirse, manası haber de olsa emir sîgalarına tâ harfi bitişmez, [alıntı bitti]».

الله تعالى امرؤ فعل خيرا يثب عليه أي ليتق بدليل جزم يثب ويوجبه قولهم: «كفى بهند بترك التاء فإن احتج بالفاصل فهو مجوز لا موجب بدليل وما تسقط من ورقة فإن عورض بأحسن بهند فالتاء لا تلحق صيغ الأمر وإن كان معناها الخبر اهـ» .

Allah Teâlâ امرؤ فعل خيرا يثب عليه yani ليتق 'korksun' demektir; bu, يثب fiilinin meczum olması deliliyledir ve Arapların tâ harfini terk ederek «كفى بهند» demeleri de bunu gerektirir. Şayet aradaki fasıla delil gösterilirse, bu caiz kılıcıdır, gerektirici (mûcip) değildir; nitekim «وما تسقط من ورقة» ayeti buna delildir. Şayet «أحسن بهند» ifadesiyle itiraz edilirse, manası haber olsa bile tâ harfi emir sîgalarına bitişmez, [alıntı bitti].

وتعقب ذلك الشيخ يس الحمصي في حواشيه على التصريح فقال: «أقول تفسير كَفى على هذا القول باكتف غير صحيح إذ فاعل كَفى حينئذ ضمير المخاطب، وكَفى ماض وهو لا يرفع ضمير المخاطب المستتر اهـ وفيه بعد بحث لا يخفى على المتأمل» .

Şeyh Yâsîn el-Hımsî et-Tasrîh üzerine olan haşiyelerinde buna itiraz ederek şöyle demiştir: «Derim ki: Bu kavle göre 'kefâ' fiilinin 'iktefi' ile tefsiri doğru değildir; zira bu durumda 'kefâ'nın faili muhatap zamiri olur, oysa 'kefâ' mazi bir fiildir ve müstetir muhatap zamirini merfu kılmaz, [alıntı bitti]. Bunda ise dikkatli düşünen kimseye gizli kalmayacak bir araştırma payı vardır.»

وظن بعض الناس أن كَفى على هذا القول اسم فعل أمر يخاطب به المفرد المذكر وغيره نحو حي في حي على الصلاة فالمعنى هنا اكتفوا بالله، وأنت تعلم أن هذا بعيد الإرادة من كلام الزجاج ويأباه كلام ابن هشام، وقال ابن السراج: الفاعل ضمير الاكتفاء، قال ابن هشام: وصحة قوله موقوفة على جواز تعلق الجار بضمير المصدر وهو قول الفارسي، والرماني أجازوا مروري بزيد حسن وهو بعمرو قبيح، وأجاز الكوفيون أعماله في الظرف وغيره، ومنع جمهور البصريين أعماله مطلقا اهـ.

İnsanlardan bazıları, bu görüşe göre { كَفى } lafzının, "hayye ale's-salâh"taki "hayye" gibi kendisiyle müzekker tekile ve başkasına hitap edilen bir isim fiil (emir kipi anlamında) olduğunu zannetmiştir; dolayısıyla buradaki mana "Allah ile yetinin" demektir. Sen de bilirsin ki bu, Zeccâc'ın sözünden kastedilmesi uzak bir ihtimaldir ve İbn Hişâm'ın sözü de bunu reddeder. İbnü's-Serrâc: "Fail, iktifâ (yetinme) zamiridir" demiştir. İbn Hişâm ise şöyle demiştir: "Onun sözünün sıhhati, car-mecrurun masdar zamirine taallukunun caiz olmasına bağlıdır; bu da Fârisî'nin görüşüdür. Rummânî ise 'Zeyd'e uğramam güzeldir, o (uğrama) Amr'a ise çirkindir' ifadesini caiz görmüştür. Kûfeliler onun zarfta ve başkasında amel etmesini caiz görmüş, Basralıların cumhuru ise mutlak olarak amel etmesini menetmiştir, [alıntı bitti]."

وتعقب ذلك ابن الصائغ فقال: لا نسلم توقف الصحة على ذلك لجواز أن تكون الباء للحال، وعليه يكون المعنى كَفى هو أي الاكتفاء حال كونه ملتبسا بالله تعالى، ولا يخفى أنه ما لم يبطل هذا القول لا يتم ما ادعاه ابن هشام من أن ترك التاء في كفى بهند يوجب كون كفى مضمنا معنى اكتف فتدبر وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أي بغير الله ﷿ وهو شامل لنحو عيسى والملائكة ﵈.

İbnu's-Sâig buna itiraz ederek şöyle demiştir: "Sıhhatin buna bağlı olduğunu kabul etmeyiz; zira bâ harfinin hal için olması caizdir. Buna göre mana: 'O, yani yetinme, Allah Teâlâ ile irtibatlı bir halde iken yeterli oldu' şeklinde olur." Gizli değildir ki bu görüş iptal edilmedikçe, İbn Hişâm'ın "Hind sana yeter" ifadesinde tâ harfinin terkinin, { كفى } fiilinin "iktefi" (yetin) manasını tazammun etmesini gerektirdiği iddiası tamam olmaz; iyi düşün! { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ } “Bâtıla inananlar...” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Yani Allah azze ve celle'den başkasına [inananlar]; bu ise İsa ve melekler aleyhimesselâm gibilerini de kapsar" demiştir.

والباطل في الحقيقة عبادتهم وليس الباطل هنا مثله في قول حسان: ألا كل شيء ما خلا الله باطل، وقال مقاتل:

Bâtıl, gerçekte onların ibadetidir; buradaki bâtıl, Hassân'ın "Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey bâtıldır" sözündeki gibi değildir. Mukâtil şöyle demiştir:

أي بعبادة الشيطان، وقيل: أي بالصنم وَكَفَرُوا بِاللَّهِ مع تعاضد موجبات الإيمان به ﷿ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ المغبونون في صفقتهم حيث اشتروا الكفر بالإيمان فاستوجبوا العقاب يوم الحساب، وفي الكلام على ما قيل: استعارة مكنية شبه استبدال الكفر بالإيمان المستلزم للعقاب باشتراء مستلزم للخسران، وفي الخسران استعارة تخييلية هي قرينتها لأن الخسران متعارف في التجارات، وهذا الكلام ورد مورد الإنصاف حيث لم يصرح بأنهم المؤمنون بالباطل الكافرون بالله ﷿ بل أبرزه في معرض العموم ليهجم به التأمل على المطلوب فهو كقوله تعالى:

"Yani şeytana ibadetle." Bir rivayette de: "Yani puta [ibadetle]" denilmiştir. { وَكَفَرُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'ı inkâr edenler...” O'na azze ve celle imanın gerekleri birbirini desteklemesine rağmen [inkâr edenler]. { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” İmanı verip küfrü satın alarak hesap gününde azabı hak ettikleri için alışverişlerinde aldananlardır. Denildiğine göre bu sözde mekni istiâre vardır; zira azabı gerektiren küfrün imana tercih edilmesi, zararı gerektiren bir alışverişe benzetilmiştir. Hüsranda (zararda) ise tahyîlî istiâre vardır ki bu da onun karinesidir; çünkü hüsran (zarar etmek) ticarette bilinen bir durumdur. Bu söz, onların doğrudan bâtıla inanan ve Allah azze ve celle'yi inkâr eden kimseler olduklarını açıkça belirtmeyip, tefekkürün istenen neticeye hücum etmesi için genel bir çerçevede sunulduğundan insaf üslubuyla gelmiştir. Bu durum tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir:

إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] وكقول حسان:

{ إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Gerçekten ya biz ya da siz, ya doğru bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.” [Sebe: 24] ve Hassân'ın şu sözü gibidir:

فشركما لخيركما الفداء وهذا من قبيل المجادلة بالتي هي أحسن وَيَسْتَعْجِلُونَكَ أي ويستعجلك كفار قريش بِالْعَذابِ على طريقة الاستهزاء والتعجيز والتكذيب به بقولهم: مَتى هذَا الْوَعْدُ وقولهم: أمطر علينا حجارة أو ائتنا بعذاب ونحو ذلك وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى قد ضربه الله تعالى لعذابهم وسماه وأثبته في اللوح لَجاءَهُمُ الْعَذابُ المعين لهم حسبما استعجلوا به، وقال ابن جبير: المراد بالأجل يوم القيامة لما روي أنه تعالى وعد رسوله ﷺ أن لا يعذب قومه بعذاب الاستئصال وأن يؤخر عذابهم إلى يوم القيامة، وقال ابن سلام: المراد به أجل ما بين النفختين، وقيل: يوم بدر، وقيل: وقت فنائهم بآجالهم، وفيه بعد ظاهر لما أنهم ما كانوا يوعدون بفنائهم الطبيعي ولا كانوا يستعجلون به وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ جملة مستأنفة مبنية لما أشير إليه في الجملة السابقة من مجيء العذاب عند حلول الأجل، أي وبالله تعالى لَيَأْتِيَنَّهُمْ العذاب الذي عين لهم عند حلول الأجل بَغْتَةً أي فجأة وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ أي بإتيانه، ولعل المراد بإتيانه كذلك أنه لا يكون بطريق التعجيل عند استعجالهم والإجابة إلى مسؤولهم فإن ذلك إتيان برأيهم

"İkinizin kötüsü, ikinizin iyisine feda olsun!" Bu, en güzel şekilde mücadele etme kabilindendir. { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabı çarçabuk istiyorlar.” Yani Kureyş kâfirleri alay etmek, aciz bırakmak ve onu yalanlamak yoluyla; "Bu vaad ne zaman?" ve "Üzerimize taş yağdır veya bize bir azap getir" ve benzeri sözleriyle senden azabın çabuk gelmesini isterler. { وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى } “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı...” Allah Teâlâ'nın onların azabı için takdir ettiği, adını koyduğu ve Levh'te tespit ettiği bir vakit olmasaydı, { لَجاءَهُمُ الْعَذابُ } “elbette azap onlara gelirdi.” Çabuk gelmesini istedikleri şekilde kendilerine takdir edilen azap gelirdi. İbn Cübeyr şöyle demiştir: 'Ecelden maksat kıyamet günüdür; zira Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, kavmini köklerini kazıyan bir azapla cezalandırmayacağını ve onların azabını kıyamet gününe erteleyeceğini vaad ettiği rivayet edilmiştir.' İbn Sellâm: 'Bundan maksat iki sur üflemesi arasındaki süredir' demiştir. Bedir günü olduğu da söylenmiştir; ecelleriyle yok olma vakitleri olduğu da söylenmiştir. Bunda açık bir uzaklık vardır; zira onlar ne tabii olarak yok olmakla tehdit ediliyorlardı ne de bunu aceleyle istiyorlardı. { وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ } “Ve o onlara mutlaka gelecektir...” Önceki cümlede işaret edilen, ecel geldiğinde azabın gelmesini açıklayan müste'nefe bir cümledir; yani Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki kendilerine takdir edilen o azap eceli geldiğinde mutlaka onlara gelecektir; { بَغْتَةً } “ansızın [gelecektir]”, { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında bile değillerken.” Yani onun geldiğini hissetmezlerken. Belki de bu şekilde gelmesinden maksat; onların acele istemeleri ve taleplerine icabet edilmesi suretiyle acele bir yolla olmamasıdır; zira bu takdirde geliş kendi görüşleri

وشعورهم لا أنه يأتيهم وهم قارّون آمنون لا يحظرونه بالبال كدأب بعض العقوبات النازلة على بعض الأمم بياتا وهم نائمون أو ضحى وهم يلعبون لما أن إتيان عذاب الآخرة وعذاب يوم بدر ليس من هذا القبيل قاله بعضهم، وقال آخرون: إتيانه كذلك من حيث إنه غير متوقع لهم وإتيان عذاب الآخرة ونحو كذلك لإنكارهم البعث، وكذا عذاب القبر أو اعتقادهم شفاعة آلهتهم لهم في دفع العذاب عنهم، وكذا إتيان عذاب يوم بدر لأنهم لغرورهم كانوا لا يتوقعون غلبة المسلمين ولا تخطر لهم ببال على ما بين في السير.

ve hisleri doğrultusunda bir geliş olur. Yoksa bazı ümmetlerin başına geceleyin uyurlarken yahut kuşluk vakti oynarlarken inen bazı azapların âdeti olduğu gibi, yerlerinde sakin ve güvende olup azabı akıllarına hiç getirmedikleri bir sırada gelmesi demek değildir; çünkü ahiret azabının ve Bedir günü azabının gelişi bu kabilden değildir. Bunu bazıları söylemiştir. Başkaları ise şöyle demiştir: Azabın bu şekilde gelişi, kendileri açısından beklenmedik olması cihetiyledir. Ahiret azabı ve benzerinin gelişi de, öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmeleri veya ilahlarının kendilerinden azabı savmada şefaatçi olacağına inanmaları sebebiyle böyledir. Keza Bedir günü azabının gelişi de böyledir; zira onlar gururları sebebiyle Müslümanların galip gelmesini beklemiyorlardı ve siyer kitaplarında açıklandığı üzere bu onların aklına bile gelmiyordu.

يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ استئناف مسوق لغاية تجهيلهم وركاكة رأيهم وهو ظاهر في أن ما استعجلوه عذاب الآخرة، وجملة إِنَّ جَهَنَّمَ إلخ في موضع الحال أي يستعجلونك بالعذاب والحال أن محل العذاب الذي لا عذاب فوقه محيط بهم كأنه قيل: يستعجلونك بالعذاب وأن العذاب لمحيط بهم أي سيحيط بهم على إرادة المستقبل من اسم الفاعل، أو كالمحيط بهم الآن لإحاطة الكفر والمعاصي الموجبة إياه بهم على أن في الكلام تشبيها بليغا أو استعارة أو مجازا مرسلا أو تجوزا في الإسناد، وقيل: إن الكفر والمعاصي هي النار في الحقيقة لكنها ظهرت في هذه النشأة بهذه الصورة، والمراد بالكافرين المستعجلون، ووضع الظاهر موضع الضمير للإشعار بعلة الحكم أو جنس الكفرة وهم داخلون فيه دخولا أوليا يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ ظرف لمضمر قد طوي ذكره إيذانا بغاية كثرته وفظاعته كأنه قيل: يوم يأتيهم ويجللهم العذاب الذي أشير إليه بإحاطة جهنم بهم يكون من الأحوال والأهوال ما لا يفي به المقال، وقيل: ظرف لمحيطة على معنى وإن جهنم ستحيط بالكافرين يوم يغشاهم العذاب مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ أي من جميع جهاتهم فما ذكر للتعميم كما في الغدو والآصال، قيل: وذكر الأرجل للدلالة على أنهم لا يقرون ولا يجلسون وذلك أشد العذاب وَيَقُولُ أي الله ﷿، وقيل: الملك الموكل بهم.

{ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Senden azabı çarçabuk istiyorlar. Şüphesiz cehennem, inkâr edenleri mutlaka kuşatacaktır.” Onların son derece cahil olduklarını ve görüşlerinin çürüklüğünü ortaya koymak için sevk edilmiş müste'nefe bir kelamdır; bu da onların çabuk istedikleri şeyin ahiret azabı olduğunu açıkça göstermektedir. { وَإِنَّ جَهَنَّمَ } cümlesi hâl konumundadır; yani üstünde başka hiçbir azabın bulunmadığı o azap mahalli kendilerini kuşatmış vaziyetteyken senden azabı çarçabuk istiyorlar. Sanki şöyle denilmiştir: 'Senden azabı çarçabuk istiyorlar; oysa azap onları kuşatmıştır', yani ism-i failden gelecek zaman kastedilerek 'onları kuşatacaktır' yahut onu gerektiren küfür ve günahların onları kuşatması sebebiyle sanki şu anda kuşatmış gibidir; nitekim kelamda beliğ bir teşbih, istiâre, mecâz-ı mürsel veya isnâdî mecaz vardır. Denildi ki: Küfür ve günahlar hakikatte cehennem ateşidir; ancak bu dünya âleminde bu surette zuhur etmiştir. 'Kâfirler'den maksat, azabı çarçabuk isteyenlerdir; hükmün illetini hissettirmek için zamir yerine zâhir isim getirilmiştir ya da kâfirler cinsidir ki onlar da bu cinse öncelikle dâhildirler. { يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ } “O gün azap onları bürüyecektir...” Son derece çokluğunu ve dehşetini hissettirmek için zikri gizlenmiş (hazfedilmiş) bir fiilin zarfıdır; sanki şöyle denilmiştir: Cehennemin onları kuşatmasıyla işaret edilen o azap kendilerine gelip onları bürüdüğü gün, sözün ifade edemeyeceği haller ve dehşetler olacaktır. Bir rivayette: { لَمُحِيطَةٌ } kelimesinin zarfıdır; yani 'Azabın onları bürüyeceği gün cehennem kâfirleri kuşatacaktır' manasındadır; { مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “üstlerinden ve ayaklarının altından.” Yani her taraflarından; zikredilenler 'sabah ve akşam' ifadesinde olduğu gibi genelleme (şümul) içindir. Denildi ki: Ayakların zikredilmesi, onların durup oturamayacaklarını göstermek içindir ki bu da azabın en şiddetlisidir. { وَيَقُولُ } “ve [Allah] buyurur ki...” Yani Allah azze ve celle [buyurur]; denildi ki: Kendilerine görevli kılınan melek [buyurur].

وقرأ ابن كثير وابن عامر والبصريون «ونقول» بنون العظمة وهو ظاهر في أن القائل هو الله تعالى.

İbn Kesîr, İbn Âmir ve Basralılar azamet nûnu ile «ونقول» şeklinde okumuşlardır; bu da söyleyenin Allah Teâlâ olduğunu açıkça göstermektedir.

وقرأ أبو البرهسم «وتقول» بالتاء على أن القائل جهنم، ونسب القول إليها هنا كما نسب في قوله تعالى:

Ebû'l-Berhesîm, söyleyenin cehennem olması üzere tâ harfi ile «وتقول» şeklinde okumuştur. Söz, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi burada da cehenneme nispet edilmiştir:

وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ [ق: ٣٠] وقرأ ابن مسعود وابن أبي عبلة «ويقال» مبنيا للمفعول ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي جزاء ما كنتم تعملونه في الدنيا على الاستمرار من السيئات التي من جملتها الاستعجال بالعذاب.

{ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “O da: 'Daha var mı?' der.” [Kâf: 30]. İbn Mes'ûd ve İbn Ebî Abele meçhul sîgasıyla «ويقال» şeklinde okumuşlardır. { ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınızın [cezasını] tadın!” Yani dünyada sürekli olarak işlediğiniz ve bir kısmı da azabı acele istemek olan kötülüklerin cezasını [tadın].

يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ

{ يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin!”

نزلت على ما روي عن مقاتل والكلبي في المستضعفين من المؤمنين بمكة أمروا بالهجرة عنها وعلى هذا أكثر المفسرين، وعمم بعضهم الحكم في كل من لا يتمكن من إقامة أمور الدين كما ينبغي في أرض لممانعة من جهة الكفرة أو غيرهم فقال: تلزمه الهجرة إلى أرض يتمكن فيها من ذلك، وروي هذا عن ابن جبير وعطاء ومجاهد. ومالك بن أنس، وقال مطرف بن الشخير: إن الآية عدة منه تعالى بسعة الرزق في جميع الأرض، وعلى القولين فالمراد بالأرض الأرض المعروفة، وعن الجبائي أن الآية عدة منه ﷿ بإدخال الجنة لمن أخلص له سبحانه العبادة وفسر الأرض بأرض الجنة، والمعول عليه ما تقدم، والفاء في فَإِيَّايَ

Mukâtil ve Kelbî'den rivayet edildiğine göre bu ayet, Mekke'deki zayıf bırakılmış (müstaz'af) müminler hakkında inmiştir; oradan hicret etmekle emrolundular ve müfessirlerin çoğu bu görüştedir. Bazıları ise kâfirler veya başkaları cihetinden gelen bir engelleme sebebiyle bir beldede dinin gereklerini layıkıyla yerine getirmeye güç yetiremeyen herkes hakkında hükmü umumileştirerek şöyle demiştir: 'Buna güç yetirebileceği bir beldeye hicret etmesi gerekir.' Bu görüş İbn Cübeyr, Atâ, Mücâhid ve Mâlik b. Enes'ten rivayet edilmiştir. Mutarrif b. eş-Şıhhîr ise şöyle demiştir: 'Bu ayet, bütün yeryüzünde rızkın genişliği konusunda Allah Teâlâ'dan bir vaaddir.' Her iki görüşe göre de arzdan maksat, bilinen yeryüzüdür. Cübbâî'den ise ayetin, ibadeti yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılan kimse için O'ndan azze ve celle cennete girdirme vaadi olduğu ve arzın da cennet arzı ile tefsir edildiği nakledilmiştir. İtimat edilen görüş ise daha önce geçendir. { فَإِيَّايَ } lafzındaki fâ harfi,

فاء التسبب عن قوله تعالى: إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ } “Şüphesiz benim arzım geniştir” buyruğundan doğan tesebbüp (sebep-sonuç) fâ'sıdır;

كما تقول: إن زيدا أخوك فأكرمه وكذلك لو قلت:

nitekim "Zeyd senin kardeşindir, öyleyse ona ikram et" dersin. Keza şöyle desen de böyledir:

إنه أخوك فإن أمكنك فأكرمه، و (إياي) معمول لفعل محذوف يفسره المذكور، ولا يجوز أن يكون معمولا له لاشتغاله بضميره وذلك المحذوف جزاء لشرط حذف وعوض عنه هذا المعمول، والفاء في فَاعْبُدُونِ

"O senin kardeşindir; eğer imkân bulursan ona ikram et." { إِيَّايَ } lafzı, zikredilen lafzın tefsir ettiği hazfedilmiş bir fiilin mamulüdür. Zikredilen fiilin kendi zamiriyle meşgul olmasından ötürü onun mamulü olması caiz değildir; o hazfedilmiş fiil ise hazfedilen ve yerine bu mamulün ivaz (karşılık) kılındığı bir şartın cezasıdır (cevabıdır). { فَاعْبُدُونِ } lafzındaki fâ ise

هي الفاء الواقعة في الجزاء إلا أنه لما وجب حذفه جعل المفسر المؤكد له قائما مقامه لفظا وأدخل الفاء عليه إذ لا بد منها للدلالة على الجزاء، ولا تدخل على معمول المحذوف أعني إياي وإن فرض خلوه عن فاء لتمحضه عوضا عن فعل الشرط فتعين الدخول على المفسر وأيضا ليطابق المذكور المحذوف من كل وجه، ولزم أن يقدر الفعل المحذوف

cezada (cevapta) yer alan fâ'dır. Ancak cevabın hazfi vacip olunca, onu tekit eden müfessir lafız lafzan onun yerine ikame edildi ve cezaya delalet etmesi zorunlu olduğu için fâ onun üzerine dahil edildi. Fâ'dan hâli olduğu farz edilse bile hazfedilenin mamulü olan 'iyyâye' üzerine dahil olmaz; çünkü o sadece şart fiilinin yerine ivaz olmuştur; dolayısıyla müfessirin üzerine dahil olması taayyün etmiştir ve ayrıca zikredilenin hazfedilene her yönden mutabık olması içindir. Hazfedilen fiilin

العامل في (إياي) مؤخرا لئلا يفوت التعويض عن فعل الشرط مع إفادة ذلك معنى الاختصاص والإخلاص، فالمعنى إن أرضي واسعة فإن لم تخلصوا إلى العبادة في أرض فأخلصوها لي في غيرها، وجعل الشرط إن لم تخلصوا لدلالة الجواب المذكور عليه، ولا منع من أن تكون الفاء الأولى واقعة في جواب شرط آخر ترشيحا للسببية على معنى أن أرضي واسعة وإذا كان كذلك فإن لم تخلصوا لي إلخ، وقيل: الفاء الأولى جواب شرط مقدر وأما الثاني فتكرير ليوافق المفسر، المفسر فيقال حينئذ: المعنى إن أرضي واسعة إن لم تخلصوا لي العبادة في أرض فأخلصوها لي في غيرها، وتكون جملة الشرط المقدرة أعني إن لم تخلصوا إلخ مستأنفة عرية عن الفاء، وما تقدم أبعد مغزى. وجعل بعض المحققين الفاء الثانية لعطف ما بعدها على المقدر العامل في (إياي) قصدا لنحو الاستيعاب كما في خذ الأحسن فالأحسن. وتعقب بأنه حينئذ لا يصلح المذكور مفسر لعدم جواز تخلل العاطف بين مفسر ومفسرا البتة، وأما ما ذكره الإمام السكاكي في قوله تعالى: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ [النحل: ٥١] من أن الفاء عاطفة والتقدير فإياي ارهبوا فارهبون فإنه أراد به أنها في الأصل كذلك لا في الحال على ما حققه صاحب الكشف، هذا وقد أطالوا الكلام في هذا المقام وقد ذكرنا جملة منه في أوائل تفسير سورة البقرة فراجعه مع ما هنا وتأمل والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ جملة مستأنفة جيء بها حثا على إخلاص العبادة والهجرة لله تعالى حيث أفادت أن الدنيا ليست دار بقاء وأن وراءها دار الجزاء أي كل نفس من النفوس واجدة مرارة الموت ومفارقة البدن البتة فلا بد أن تذوقوه ثم ترجعون إلى حكمنا وجزائنا بحسب أعمالكم فمن كانت هذه عاقبته فلا بد له من التزود والاستعداد، وفي قوله تعالى: ذائِقَةُ الْمَوْتِ استعارة لتشبيه الموت بأمر كريه الطعم مره، والعدول عن تذوق الموت للدلالة على التحقق، وثُمَّ للتراخي الزماني أو الرتبي.

{ إِيَّايَ } lafzında amel eden kısmının -bunun ihtisas ve ihlas manası ifade etmesiyle birlikte şart fiilinin ivazının zayi olmaması için- muahhar (sonraya bırakılmış) takdir edilmesi gerekmiştir. Mana şöyledir: 'Şüphesiz benim arzım geniştir; eğer bir beldede bana ibadeti ihlasla yapamıyorsanız, başka bir yerde bana ihlasla yapın.' Zikredilen cevabın buna delaleti sebebiyle şart 'eğer ihlasla yapamıyorsanız' şeklinde takdir edilmiştir. İlk fâ'nın sebebiyeti pekiştirmek amacıyla başka bir şartın cevabında yer almasına bir engel yoktur; yani 'Şüphesiz benim arzım geniştir, madem durum böyledir, o halde eğer bana ihlasla ibadet edemiyorsanız...' manasındadır. Denildi ki: İlk fâ takdir edilen bir şartın cevabıdır; ikincisi ise müfessirin müfessere uyması için bir tekrardır; o takdirde şöyle denir: Mana, 'Şüphesiz benim arzım geniştir, eğer bir beldede bana ibadeti ihlasla yapamıyorsanız, başka bir yerde bana ihlasla yapın' şeklindedir ve takdir edilen şart cümlesi yani 'eğer bana ihlasla yapamıyorsanız...' fâ'dan arınmış müste'nefe bir cümle olur; ancak daha önce geçen görüş mana bakımından daha derindir. Bazı muhakkikler, 'en güzelini, sonra daha güzelini al' ifadesinde olduğu gibi bir nevi kapsamlılık kastıyla ikinci fâ'yı sonrasındakini { إِيَّايَ } lafzında amel eden takdir edilmiş fiile atfetmek için kılmıştır. Bu ise müfessir ile müfesser arasına atıf harfinin girmesinin kesinlikle caiz olmaması sebebiyle zikredilenin müfessir olmaya elverişli olamayacağı gerekçesiyle tenkit edilmiştir. İmam Sekkâkî'nin Allah Teâlâ'nın: { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun!” [en-Nahl: 51] buyruğunda fâ'nın atıf harfi olduğu ve takdirin 'Yalnızca benden korkun ve benden korkun' şeklinde olduğu yönündeki zikrine gelince; Kâşif sahibinin tahkik ettiği üzere o, bunun halihazırda değil aslen böyle olduğunu kastetmiştir. Bu makamda sözü uzatmışlardır; Bakara Suresi tefsirinin başlarında bunun bir kısmını zikretmiştik, buradakiyle birlikte oraya müracaat et ve iyi düşün; doğru yola hidayet eden Allah Teâlâ'dır. { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Her nefis ölümü tadacaktır; sonra ancak bize döndürüleceksiniz.” İbadette ihlasa ve Allah Teâlâ için hicrete teşvik etmek üzere getirilmiş müste'nefe bir cümledir; zira dünyanın bir beka yurdu olmadığını, onun arkasında bir ceza (ve mükâfat) yurdunun bulunduğunu ifade etmektedir. Yani nefislerden her bir nefis ölümün acısını ve bedenden ayrılmayı mutlaka bulacaktır, dolayısıyla onu tatmanız kaçınılmazdır; sonra da amellerinize göre hükmümüze ve cezamıza (karşılığımıza) döndürüleceksiniz. Akıbeti bu olan kimsenin azık edinmesi ve hazırlanması şarttır. Allah Teâlâ'nın: { ذائِقَةُ الْمَوْتِ } buyruğunda ölümün tadı çirkin ve acı bir şeye benzetilmesiyle bir istiâre vardır; 'ölümü tadar' fiilinden dönülüp ism-i fail getirilmesi gerçekleşmenin kesinliğini ifade etmek içindir; { ثُمَّ } ise zamansal veya rütbî terâhî (gecikme/üstünlük) içindir.

وقرأ أبو حيوة «ذائقة» بالتنوين «الموت» بالنصب،

Ebû Hayve tenvin ile «ذائقةٌ» ve nasb ile «الموتَ» şeklinde okumuştur.

وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه «ترجعون» مبنيا للفاعل

Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh, malum sîga ile «تَرجِعُونَ» şeklinde okumuştur;

، وروى عاصم «يرجعون» بياء الغيبة وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ أي لننزلنهم على وجه الإقامة، وجملة القسم وجوابه خبر المبتدأ أعني الَّذِينَ ورد به وبأمثاله على ثعلب المانع من وقوع جملة القسم والمقسم عليه خبرا للمبتدأ، وقوله تعالى: مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً أي علالي وقصورا جليلة لا قصور فيها، وهي على ما روي عن ابن عباس من الدر والزبرجد والياقوت، مفعول ثان للتبوئة.

Âsım ise gaib yâ'sı ile «يُرجَعُونَ» şeklinde rivayet etmiştir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ } “İman edip salih ameller işleyenleri mutlaka yerleştireceğiz...” Yani ikamet edecekleri şekilde onları mutlaka konaklatacağız. Kasem ve cevabı cümlesi, mübteda olan { الَّذِينَ } lafzının haberidir; kasem ve üzerine kasem edilen cümlenin mübtedaya haber olmasını meneden Sa'leb'e bununla ve benzerleriyle reddiye yapılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً } “cennetten yüksek köşkler...” buyruğu, yani yüksek odalar ve içinde hiçbir kusur bulunmayan yüce saraylar [demektir]. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bunlar inci, zebercet ve yakuttandır; tebvie fiilinin ikinci mef'ûlüdür.

وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه، وعبد الله، والربيع بن خيثم، وابن وثاب، وطلحة، وزيد بن علي، وحمزة، والكسائي «لنثوينهم» بالثاء المثلثة الساكنة بعد النون وإبدال الهمزة ياء من الثواء بمعنى الإقامة فانتصاب غُرَفاً حينئذ إما بإجرائه مجرى لننزلنهم فهو مفعول به له أو بنزع الخافض على أن أصله بغرف فلما حذف الجار انتصب أو على أنه ظرف والظرف المكاني إذا كان محدودا كالدار والغرفة لا يجوز نصبه على الظرفية إلا أنه أجري هنا مجرى المبهم توسعا كما في قوله تعالى لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الأعراف: ١٦] على ما فصل في النحو.

Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh, Abdullah, Rebî' b. Huseym, İbn Vessâb, Talha, Zeyd b. Ali, Hamza ve Kisâî, ikamet manasındaki 'sevâ' kökünden nûn'dan sonraki sâkin se (ث) harfiyle ve hemzenin yâ'ya dönüştürülmesiyle «لنُثوِيَنَّهُم» şeklinde okumuşlardır. Bu durumda { غُرَفاً } lafzının mansub oluşu; ya 'onları mutlaka yerleştireceğiz' fiili gibi kabul edilip onun mef'ûlün bihi olmasıyla, ya da aslının 'köşklerde' (bi-gurefin) olup cer harfi hazfedilince cer harfinin hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansub olmasıyla, yahut zarf olmasıyladır; mekân zarfı ev ve oda gibi sınırlı olduğunda zarfiyet üzere mansub olması caiz değildir, ancak nahiv ilminde ayrıntısıyla açıklandığı üzere tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Elbette onlar için senin dosdoğru yolun üzerine oturacağım.” [el-A'râf: 16] buyruğunda olduğu gibi burada da genişlik (tevessu') yoluyla müphem makamında tutulmuştur.

وروي عن ابن عامر انه قرأ «غرفا» بضم الراء تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ صفة لغرفا خالِدِينَ فِيها أي في الغرف، وقيل: في الجنة نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ أي الأعمال الصالحة والمخصوص بالمدح محذوف ثقة بدلالة ما قبله عليه أي نعم أجرى العاملين الغرف أو أجرهم، ويجوز كون التمييز محذوفا أي نعم أجرا أجر العاملين، وقرأ ابن وثاب «فنعم» بفاء الترتيب الَّذِينَ صَبَرُوا صفة للعاملين أو خبر مبتدأ محذوف أو نصب على المدح أي صبروا على أذية المشركين وشدائد المهاجرة وغير ذلك من المحن والمشاق وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ أي ولم يتوكلوا فيما يأتون ويذرون إلا على الله تعالى.

İbn Âmir'den râ harfinin zammesiyle «غُرُفاً» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akan...” [ifadesi] köşklerin sıfatıdır. { خالِدِينَ فِيها } “orada ebedî kalıcılar olarak.” Yani köşklerde; cennette olduğu da söylenmiştir. { نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” Yani salih ameller işleyenlerin [mükâfatı]. Medhedilen şey (mahsûs bi'l-medh), öncesinin delaletine güvenilerek hazfedilmiştir; yani 'Çalışanların mükâfatı olan köşkler ne güzeldir' yahut 'onların mükâfatı [ne güzeldir]'. Temyizin hazfedilmiş olması da caizdir; yani 'Çalışanların mükâfatı, bir mükâfat olarak ne güzeldir!' İbn Vessâb tertip fâ'sı ile «فنِعْمَ» şeklinde okumuştur. { الَّذِينَ صَبَرُوا } “Onlar ki sabrettiler...” Çalışanların sıfatıdır veya hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir yahut medh üzere mansubdur; yani müşriklerin eziyetlerine, hicretin zorluklarına ve diğer sıkıntı ve meşakkatlere sabrettiler. { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.” Yani yapıp ettikleri şeylerde sadece Allah Teâlâ'ya tevekkül ederler.

وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا لما

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا } “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz...” Rivayet edildiğine göre,

روي أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أمر المؤمنين الذين كانوا بمكة المهاجرة إلى المدينة قالوا: كيف نقدم بلدة ليس لنا فيها معيشة؟ فنزلت،

Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem Mekke'deki müminlere Medine'ye hicret etmelerini emrettiğinde onlar: "İçinde hiçbir geçimliğimizin olmadığı bir beldeye nasıl gideriz?" dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

أي وكم من دابة لا تطيق حمل رزقها لضعفها أو لا تدخره وإنما تصبح ولا معيشة عندها. عن ابن عيينة ليس شيء يخبأ إلا الإنسان والنملة والفأرة، وعن ابن عباس لا يدخر إلا الآدمي والنمل والفأرة والعقعق ويقال للعقعق مخابي إلا أنه ينساها، وعن بعضهم رأيت البلبل يحتكر في حضنيه والظاهر عدم صحته، وذكر لي بعضهم أن أغلب الكوامن من الطير يدخر والله تعالى أعلم بصحته.

Yani zayıflığından ötürü rızkını taşımaya güç yetiremeyen veya onu biriktirmeyip yanında hiçbir azık olmaksızın sabahlayan nice canlılar vardır! İbn Uyeyne'den: "İnsan, karınca ve fareden başka hiçbir şey yiyecek saklamaz" rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise: "İnsanoğlu, karınca, fare ve saksağandan başkası erzak biriktirmez. Saksağanın saklama yerleri olduğu, ancak onları unuttuğu söylenir" rivayet edilmiştir. Bazılarından ise "Bülbülün iki kanadı altında erzak sakladığını gördüm" nakledilmiştir; zahir olan bunun sahih olmamasıdır. Birisi bana gizlenen kuşların çoğunun erzak biriktirdiğini söyledi; bunun doğruluğunu Allah Teâlâ en iyi bilendir.

اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ ثم إنها مع ضعفها وتوكلها وإياكم مع قوتكم واجتهادكم سواء في أنه لا يرزقها وإياكم إلا الله تعالى لأن رزق الكل بأسباب هو ﷿ المسبب لها وحدة فلا تخافوا على معاشكم بالمهاجرة ولما كان المراد إزالة ما في أوهامهم من الهجرة على أبلغ وجه قيل: يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ دون يرزقكم وإياها وَهُوَ السَّمِيعُ البالغ في السمع فيسمع قولكم هذا الْعَلِيمُ البالغ في العلم فيعلم ما انطوت عليه ضمائركم وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ أي أهل مكة مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ إذ لا سبيل لهم إلى إنكاره ولا التردد فيه، والاسم الجليل مرفوع على الابتداء والخبر محذوف لدلالة السؤال عليه أو على الفاعلية لفعل محذوف لذلك أيضا فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ إنكار واستبعاد من جهته تعالى لتركهم العمل بموجبه، والفاء للترتيب أو واقعة في جواب شرط مقدر أي إذا كان الأمر كذلك فكيف يصرفون عن الإقرار بتفرده ﷿ في الألوهية مع إقرارهم بتفرده سبحانه فيما ذكر من الخلق والتسخير.

{ اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } “Onları da sizi de Allah rızıklandırır.” Sonra, o canlılar zayıflıkları ve tevekkülleriyle, sizler de gücünüz ve gayretinizle birlikte, onları da sizi de yalnızca Allah Teâlâ'nın rızıklandırması hususunda eşitsiniz; çünkü herkesin rızkı sebeplerledir ve o sebepleri yaratan tek başına O'dur azze ve celle. Dolayısıyla hicret sebebiyle geçiminizden korkmayın. Hicret konusunda zihinlerindeki kuruntuları en beliğ şekilde gidermek murat edildiğinde, 'sizi ve onları rızıklandırır' denilmeyip { يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } denilmiştir. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “O hakkıyla işitendir...” İşitmesi kemale ermiştir, dolayısıyla bu sözünüzü işitir; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir.” İlmi kemale ermiştir, dolayısıyla kalplerinizin gizlediği şeyleri bilir. { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } “Andolsun onlara sorsan...” Yani Mekke ehline, { مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “'Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim boyun eğdirdi?' diye; mutlaka: 'Allah' diyeceklerdir.” Zira bunu inkâr etmelerine veya bunda tereddüt etmelerine imkân yoktur. Lafza-i celâl, sorunun delaleti sebebiyle haberi hazfedilmiş mübtedadır veya aynı sebeple hazfedilmiş bir fiilin faili olması sebebiyle merfudur. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?” Bunun gereğiyle amel etmeyi terk etmelerini Allah Teâlâ cihetinden bir inkâr ve kınamadır. Fâ harfi tertip içindir veya takdir edilen bir şartın cevabında yer almaktadır; yani madem durum böyledir, yaratma ve boyun eğdirme hususunda O'nun subhânehu biricikliğini ikrar etmelerine rağmen, ilahlıkta O'nun azze ve celle tekliğini ikrar etmekten nasıl döndürülüyorlar?

وقدر بعضهم الشرط فإن صرفهم الهوى والشيطان لمكان بناء يُؤْفَكُونَ للمفعول، ولعل ما ذكرناه أولى.

Bazıları, { يُؤْفَكُونَ } fiilinin meçhul yapıda olması sebebiyle şartı 'eğer onları heva ve şeytan çevirdiyse' şeklinde takdir etmiştir; ancak bizim zikrettiğimiz belki de daha uygundur.

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ أن يبسطه له لا غيره مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ أي يضيق عليه، والضمير عائد على من يَشاءُ الذي يبسط له الرزق أي عائد عليه مع ملاحظة متعلقة فيكون المعنى أنه تعالى شأنه يوسع على شخص واحد رزقه تارة ويضيقه عليه أخرى، والواو لمطلق الجمع فقد يتقدم التضييق على التوسيع أو عائد على من

{ اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah rızkı dilediğine bolca verir...” Başkasına değil, kullarından kendisine bolca vermek istediği kimseye bolca verir; { مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } “ve onu kısar da.” Yani ona daraltır. Zamir, rızkı kendisine bolca verilen { مَنْ يَشاءُ } lafzına aittir; yani müteallakı mülahaza edilerek ona döner; bu durumda mana, şanı yüce olan Allah'ın bir şahsa bazen rızkını genişletmesi, bazen de daraltması şeklinde olur. Vâv harfi mutlak cem içindir, dolayısıyla daraltma genişletmeden önce de gelebilir; yahut zamir { مَنْ يَشاءُ } lafzına

يَشاءُ بقطع النظر عن متعلقه فالمراد من يشاء آخر غير المذكور فهو نظير عندي درهم ونصفه أي نصف درهم آخر، وهذا قريب من الاستخدام، فالمعنى أنه تعالى شأنه يوسع على بعض الناس ويضيق على بعض آخر، وقرأ علقمة «ويقدر» بضم الياء وفتح القاف وشد الدال إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فيعلم أن كلّا من البسط والقدر في أي وقت يوافق الحكمة والمصلحة فيفعل كلا منهما في وقته أو فيعلم من يليق ببسط الرزق فيبسطه له ومن يليق بقدره له فيقدر له، وهذه الآية أعني قوله تعالى: اللَّهُ يَبْسُطُ إلخ تكميل لمعنى قوله سبحانه: اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ لأن الأول كلام في المرزوق وعمومه وهذا كلام في الرزق وبسطه وقترته، وقوله سبحانه: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ إلخ معترض لتوكيد معنى الآيتين وتعريض بأن الذين اعتمدتم عليهم في الرزق مقرون بقدرتنا وبقوتنا كقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ [الذاريات: ٥٨] قاله العلامة الطيبي.

müteallakından sarfınazar edilerek döner; bu takdirde kastedilen, zikredilenden başka bir 'dilediği kimsedir'; nitekim bu 'Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var' yani başka bir dirhemin yarısı var ifadesinin benzeridir. Bu ise istihdam sanatına yakındır; mana şanı yüce olan Allah'ın insanların bir kısmına genişlik vermesi, diğer bir kısmına ise daraltmasıdır. Alkame yâ'nın zammesi, kâf'ın fethası ve dâl'ın şeddesiyle «ويُقَدِّرُ» şeklinde okumuştur. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” Genişletme ve daraltmanın her birinin hangi vakitte hikmete ve maslahata uygun olduğunu bilir ve her birini vaktinde yapar; yahut rızkın genişletilmesine kimin layık olduğunu bilir de ona bolca verir, daraltılmasına kimin layık olduğunu bilir de ona daraltır. Bu ayet, yani Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَبْسُطُ } buyruğu, Sübhânehu'nun: { اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } buyruğunun manasının bir tamamlayıcısıdır; çünkü birincisi rızıklandırılan ve onun umumiliği hakkındaki kelamdır, bu ise bizzat rızık, onun genişletilmesi ve daraltılması hakkındaki kelamdır. Sübhânehu'nun: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } buyruğu ise her iki ayetin manasını tekit etmek ve rızık hususunda dayandığınız kimselerin kudretimizi ve kuvvetimizi ikrar ettiklerini tariz yoluyla belirtmek için gelen bir ara cümledir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ } “Şüphesiz rızkı veren, mutlak kuvvet ve sarsılmaz kudret sahibi olan ancak Allah'tır.” [ez-Zâriyât: 58] buyruğu gibidir; bunu Allâme Tîbî söylemiştir.

وقال صاحب الكشف قدس سره: اعترض ليفيد أن الخالق هو الرزاق وأن من أفاض ابتداء وأوجد أولى أن يقدر على الإبقاء وأكد به ما ضمن في قوله ﷿: وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ.

Kâşif sahibi kaddesallâhu sırrah şöyle demiştir: 'Yaratıcının rızık verici olduğunu, ilk başta ihsan eden ve var edenin varlığı devam ettirmeye kadir olmaya daha layık olduğunu ifade etmek için ara cümle olarak getirilmiş ve O'nun azze ve celle: { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler” buyruğunda tazammun edilen mana bununla tekit edilmiştir.'

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ معترفين بأنه ﷿ الموجد للممكنات بأسرها أصولها وفرعها ثم إنهم يشركون به سبحانه بعض مخلوقاته الذي لا يكاد يتوهم منه القدرة على شيء ما أصلا قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ على إظهار الحجة واعترافهم بما يلزمهم، وقيل: حمده ﵊ على العصمة مما هم عليه من الضلال حيث أشركوا مع اعترافهم بأن أصول النعم وفروعهما منه ﷻ فيكون كالحمد عند رؤية المبتلى، وقيل: يجوز أن يكون حمدا على هذا وذاك بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ ما يقولون وما فيه من الدلالة على بطلان الشرك وصحة التوحيد أو لا يعقلون شيئا من الأشياء فلذلك لا يعملون بمقتضى قولهم هذا فيشركون به سبحانه أخس مخلوقاته، قيل: إضراب عن جهلهم الخاص في الإتيان بما هو حجة عليهم إلى أن ذلك لأنهم مسلوبو العقول فلا يبعد عنهم مثله، وقوله تعالى: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ معترض وجعله الزمخشري في سورة لقمان إلزاما وتقريرا لاستحاقه تعالى العبادة، وقيل: لا يَعْقِلُونَ ما تريد بتحميدك عند مقالهم ذلك، ولم يرتضه بعض المحققين لخفائه وقلة جدواه وتكلف توجيه الإضراب فيه.

{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökten su indirip de onunla ölümünün ardından yeryüzüne hayat veren kimdir?' diye sorsan; mutlaka: 'Allah' diyeceklerdir.” Mümkün varlıkların asılları ve teferruatıyla tamamını var edenin O azze ve celle olduğunu itiraf ederek [böyle diyeceklerdir]; sonra da hiçbir şeye güç yetirebileceği asla vehmedilemeyecek olan mahlukatından bazılarını O'na subhânehu ortak koşarlar. { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur!'” Hüccetin ortaya çıkması ve aleyhlerine gereken delili itiraf etmeleri üzerine [böyle de]. Denildi ki: Nimetlerin asıllarının ve teferruatının O'ndan celle celâlüh olduğunu itiraf etmelerine rağmen şirk koştukları için, onların üzerinde bulunduğu sapıklıktan korunmuş olmaya karşı O'na celle ve alâ hamd etmektir; bu da bir musibete uğrayanı görünce hamd etmek gibidir. Hem bunun hem de onun üzerine hamd olması caizdir de denilmiştir. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Fakat onların çoğu akıl erdirmezler.” Ne söylediklerini ve söylediklerinde şirkin bâtıllığı ile tevhidin sıhhatine dair delilleri akletmezler yahut hiçbir şeyi akletmezler, bu yüzden de bu sözlerinin gereğiyle amel etmeyip mahlukatının en aşağılık olanlarını O'na subhânehu ortak koşarlar. Denildi ki: Kendileri aleyhine delil olan şeyi getirmelerindeki hususi cehaletlerinden, bunun onların akıllardan mahrum olmalarından kaynaklandığına ve böylesi bir durumun onlardan uzak olmadığına yönelik bir vazgeçiştir (idrâbdır). Allah Teâlâ'nın: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } buyruğu ara cümledir; Zemahşerî bunu Lokmân Suresi'nde O'nun Teâlâ ibadete müstahak olduğunu ilzam ve takrir olarak kabul etmiştir. Denildi ki: Onların bu sözü üzerine senin hamdinle ne kastettiğini akletmezler; ancak bazı muhakkikler kapalı olması, faydasının azlığı ve bundaki idrâbı tevcih etmenin tekellüflü olması sebebiyle bunu beğenmemiştir.

وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إشارة تحقير وكيف لا والدنيا لا تزن عند الله تعالى جناح بعوضة،

{ وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Bu dünya hayatı başka bir şey değildir...” [İfadesindeki işaret] küçümseme (tahkir) işaretidir; nasıl olmasın ki, dünya Allah Teâlâ katında bir sivrisineğin kanadı kadar bile ağırlığa sahip değildir.

فقد أخرج الترمذي عن سهل بن سعد قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لو كانت الدنيا تعدل عند الله تعالى جناح بعوضة ما سقى كافرا منها شربة ماء» .

Nitekim Tirmizî, Sehl b. Sa'd'dan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer dünya Allah Teâlâ katında bir sivrisinek kanadı kadar değere sahip olsaydı, ondan hiçbir kâfire bir yudum su içirmezdi."»

وقال بعض العارفين: الدنيا أحقر من ذراع خنزير ميت بال عليها كلب بيد مجذوم، ويعلم مما ذكر حقارة ما فيها من الحياة بالطريق الأولى إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ أي إلّا كما يلهو ويلعب به الصبيان يجتمعون عليه ويبتهجون به ساعة ثم يتفرقون عنه، وهذا من التشبيه البليغ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ أي لهي دار الحياة الحقيقية إذ لا يعرض الموت والفناء لمن فيها أو هي ذاتها حياة للمبالغة، والْحَيَوانُ مصدر حي سمي به ذو الحياة في غير هذا المحل، وأصله حييان فقلبت الياء الثانية واوا على خلاف القياس فلامه ياء وإلى ذلك ذهب سيبويه.

Âriflerden biri şöyle demiştir: "Dünya, cüzzamlı birinin elindeki, üzerine köpeğin işediği ölü bir domuz budundan daha değersizdir." Zikredilenlerden, dünyadaki hayatın değersizliği evleviyetle anlaşılır. { إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ } “ancak bir eğlence ve bir oyundan ibarettir.” Yani ancak çocukların oynayıp eğlendiği, etrafında toplanıp bir an sevinç duyduğu, sonra da dağıldığı şeyler gibidir; bu beliğ teşbihlerdendir. { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } “Şüphesiz ahiret yurdu ise asıl hayatın ta kendisidir.” Yani gerçek hayat yurdu orasıdır; zira oradakilere ölüm ve yokluk arız olmaz yahut mübalağa için bizzat kendisi hayattır. { الْحَيَوانُ } lafzı 'hayye' fiilinin masdarıdır; bu makamın dışında hayat sahibi varlık da bununla isimlendirilmiştir. Aslı 'hayeyân' olup kıyasa aykırı olarak ikinci yâ harfi vâv'a dönüştürülmüştür, dolayısıyla lâmı yâ'dır; Sîbeveyh de bu görüşe gitmiştir.

وقيل: إن لامه واو نظرا إلى ظاهر الكلمة وإلى حياة علم رجل، ولا حجة على كونه ياء في حي لأن الواو في مثله تبدل ياء لكسر ما قبلها نحو شقي من الشقوة، وهو أبلغ من الحياة لما في بناء فعلان من معنى الحركة والاضطراب اللازم للحياة ولذلك اختير عليها في هذا المقام المقتضى للمبالغة وقد علمتها في وصف الحياة الدنيا المقابلة للدار الآخرة لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ شرط جوابه محذوف أي لو كانوا يعلمون لما داروا عليها الدنيا التي

Kelimenin zahirine ve bir adamın özel adı olan Hayve'ye (حياة) bakılarak lâmının vâv olduğu da söylenmiştir. 'Hayye'deki lâmın yâ olduğuna dair bir delil yoktur; çünkü böylesi durumlarda vâv harfi 'eş-şakve'den türeyen 'şakiye'deki gibi kendisinden öncekisinin kesreli olmasından ötürü yâ'ya dönüşür. Bu lafız, fa'lân vezninde hayatın ayrılmaz özelliği olan hareket ve kaynaşma manası bulunması sebebiyle 'hayât' lafzından daha beliğdir; bu yüzden mübalağayı gerektiren bu makamda 'hayât' lafzına tercih edilmiştir ki ahiret yurdunun karşılığı olan dünya hayatının vasfında bunu bilmiş oldun. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” Cevabı hazfedilmiş bir şarttır; yani eğer bilselerdi, dünya etrafında dönüp durmazlardı; o dünya ki

أصلها عدم الحياة، ثم ما يحدث فيها من الحياة عارضة سريعة الزوال وشيكة الاضمحلال وكون لَوْ للتمني بعيد فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ متصل بما دلّ عليه شرح حالهم، والركوب الاستعلاء على الشيء المتحرك وهو متعد بنفسه كما في لِتَرْكَبُوها [النحل: ٨] واستعماله هاهنا وفي أمثاله نفي للإيذان بأن المركوب في نفسه من قبيل الأمكنة وحركته قسرية غير إرادية، والفاء للتعقب وفي الكلام معنى الغاية فكأنه قيل: هم مصروفون عن توحيد الله تعالى مع إقرارهم بما يقتضيه لاهون بما هو سريع الزوال ذاهلون عن الحياة الأبدية حتى إذا ركبوا في الفلك ولقوا الشدائد دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ أي كائنين في صورة من أخلص دينه وملته أو طاعته من المؤمنين حيث لا يذكرون إلّا الله تعالى ولا يدعون سواه سبحانه لعلمهم بأنه لا يكشف الشدائد إلّا هو ﷿ وفيه تهكم به سواء أريد بالدين الملة أو الطاعة أما على الأول فظاهر، وأما على الثاني فلأنهم لا يستمرون على هذه الحال فهي قبيحة باعتبار المآل فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ أي فاجؤوا المعاودة إلى الشرك ولم يتأخروا عنها ولا وقتا.

aslı hayatsızlıktır, sonra onda meydana gelen hayat ise arızîdir, hızla zail olur ve çabucak yok olmaya mahkûmdur. { لَوْ } edatının temenni için olması uzaktır. { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } “Gemiye bindikleri zaman...” Hallerinin açıklanmasının delalet ettiği şeye bağlıdır. 'Rukûb' (binmek), hareket eden bir şeyin üzerine çıkmaktır ve { لِتَرْكَبُوها } “onlara binesiniz diye” [en-Nahl: 8] ayetinde olduğu gibi bizzat geçişlidir (müteaddîdir); burada ve benzerlerinde fî harf-i cerri ile kullanılması ise binilen şeyin bizzat mekânlar kabilinden olduğunu ve hareketinin iradî olmayıp zorunlu olduğunu hissettirmek içindir. Fâ harfi ta'kîb (ardışıklık) içindir ve kelamda gaye (sonuç) manası vardır; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar gerektirdiği şeyi ikrar etmelerine rağmen Allah Teâlâ'nın tevhidinden yüz çevirmişlerdir; çabucak yok olacak şeylerle oyalanmakta, ebedî hayattan gafil bulunmaktadırlar; nihayet gemiye binip de zorluklarla karşılaştıklarında, { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar.”' Yani müminlerden dinini ve milletini yahut itaatini ihlaslı kılan kimsenin suretine bürünerek; zira sıkıntıları ancak O'nun azze ve celle gidereceğini bildikleri için yalnızca Allah Teâlâ'yı zikreder ve O'ndan subhânehu başkasına dua etmezler. Dinden maksat ister millet (inanç) ister itaat olsun, bunda onlarla alay etme (tehekküm) vardır; birinciye göre durum açıktır, ikinciye göre ise bu hal üzere devam etmedikleri içindir, dolayısıyla akıbeti itibarıyla çirkindir. { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca, bir de bakarsın ki hemen ortak koşuyorlar.” Yani bir an bile gecikmeksizin derhal şirke dönüverirler.

لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا الظاهر أن اللام في الموضعين لام كي أي يشركون ليكونوا كافرين بما آتيناهم من نعمة النجاة بسبب شركهم وليتمتعوا باجتماعهم على عبادة الأصنام وتوادهم عليها فالشرك سبب لهذا الكفران، وأدخلت لام كي على مسببه لجعله كالغرض لهم منه فهي لام العاقبة في الحقيقة، وقيل: اللام فيهما لام الأمر والأمر بالكفران والتمتع مجاز في التخلية والخذلان والتهديد كما تقول عند الغضب على من يخالفك: افعل ما شئت، ويؤيده قراءة ابن كثير، والأعمش، وحمزة، والكسائي «وليتمتعوا» بسكون اللام فإن لام كي لا تسكن، وإذا كانت الثانية لذلك لام الأمر فالأولى مثلها ليتضح العطف، وتخالفهما محوج الى التكلف بأن يكون المراد كما قال أبو حيان عطف كلام على كلام لا عطف فعل على فعل، وقوله تعالى: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ أي عاقبة ذلك حين يعاقبون عليه يوم القيامة مؤيد للتهديد أَوَلَمْ يَرَوْا ألم ينظروا ولم يشاهدوا أَنَّا جَعَلْنا أي بلدهم حَرَماً مكانا حرم فيه كثير مما ليس بمحرم في غيره من المواضع آمِناً أهله عما يسوءهم من السبي والقتل على أن أمنه كناية عن أمن أهله أو على أن الإسناد مجازي أو على أن في الكلام مضافا مقدرا، وتخصيص أهل مكة وأن أمن كل من فيه حتى الطيور والوحوش لأن المقصود الامتنان عليهم ولأن ذلك مستمر في حقهم.

{ لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve zevk sürsünler diye!” Zahir olan, her iki yerdeki lâm harfinin lâm-ı key (sebep bildiren lâm) olmasıdır; yani şirkleri sebebiyle kendilerine verdiğimiz kurtuluş nimetine nankörlük etmeleri ve putlara ibadet etmede toplanıp bu hususta sevişerek zevk sürmeleri için şirk koşarlar. Dolayısıyla şirk bu nankörlüğe sebeptir; lâm-ı key ise onların bundan maksadı kılınması için sebebinin üzerine dahil edilmiştir, dolayısıyla hakikatte bu âkıbet lâmıdır. Denildi ki: Her ikisindeki lâm da emir lâmıdır; nankörlük ve zevk sürme ile emretmek ise serbest bırakma, yardımsız bırakma ve tehdit konusunda mecazdır; nitekim sana muhalefet edene öfkelendiğinde "Ne istersen yap!" dersin. İbn Kesîr, A'meş, Hamza ve Kisâî'nin lâmın sükûnu ile «ولْيَتَمَتَّعُوا» şeklindeki kıraati de bunu teyit eder; zira lâm-ı key sâkin kılınmaz. İkincisi bu sebeple emir lâmı olunca, atfın açık olması için birincisi de onun gibidir. İkisinin farklı olması ise tekellüfe muhtaç kılar; zira Ebû Hayyân'ın dediği gibi kastedilen şeyin fiilin fiile atfı değil, kelamın kelama atfı olması gerekir. Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler!” buyruğu, yani kıyamet gününde bunun cezasına çarptırıldıklarında bunun akıbetini [bilecekler demektir ve bu da] tehdidi teyit etmektedir. { أَوَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi?” Bakıp müşahede etmediler mi ki { أَنَّا جَعَلْنا } “şüphesiz biz kıldık...” Yani beldelerini; { حَرَماً } “harem...” Başka yerlerde haram olmayan birçok şeyin haram kılındığı bir mekân; { آمِناً } “güvenli [kıldık].” Ahalisi esir edilmekten ve öldürülmekten kendilerini üzecek şeylere karşı emin kılınmıştır; bu da oranın güvenli olmasının ahalisinin güvenli olmasından kinaye olmasıyla veya isnadın mecazi olmasıyla yahut kelamda takdir edilmiş bir muzaf bulunmasıyladır. Mekke ehline tahsis edilmesi -oysa kuşlar ve vahşi hayvanlar dahil oradaki herkesin emniyetidir- onlara minnet etmek maksadıyla ve onlar hakkında sürekli olmasındandır.

وأخرج جويبر عن الضحاك عن ابن عباس أن أهل مكة قالوا: يا محمد ما يمنعنا أن ندخل في دينك إلا مخافة أن يتخطفنا الناس لقلتنا والعرب أكثر منّا فمتى بلغهم أنّا قد دخلنا في دينك اختطفنا فكلنا أكلة رأس فأنزل الله تعالى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ

Cüveybir ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Mekke ehli şöyle demiştir: "Ey Muhammed! Sayımızın azlığı ve Arapların bizden çok olması sebebiyle insanların bizi kapıp götürmesi korkusundan başka senin dinine girmemize engel olan bir şey yoktur. Senin dinine girdiğimiz onlara ulaştığında bizi kapıp götürürler, zira bizler bir baş yemeğiyiz (azıcık bir topluluğuz)." Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir harem kıldık?” [ayetini] indirdi.

يختلسون من حولهم قتلا وسبيا إذا كانت العرب حوله في تغاور وتناهب. والظاهر أن الجملة حالية بتقدير مبتدأ أي وهم يتخطف إلخ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ أن أبعد ظهور الحق الذي لا ريب فيه أو أبعد هذه النعمة المكشوفة وغيرها بالصنم، وقيل: بالشيطان يؤمنون وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ وهي المستوجبة للشكر حيث يشركون به تعالى غيره سبحانه، وتقديم الصلة في الموضعين للاهتمام بها لأنها مصب الإنكار أو للاختصاص على طريق المبالغة لأن الإيمان إذا لم يكن خاصا لا يعتد به ولأن كفران غير نعمته ﷿ بجنب كفرانها لا يعد كفرانا.

Araplar çevrede akınlar düzenleyip yağmalarken çevrelerindekiler öldürülerek ve esir edilerek kapılıp götürülmektedir. Zahir olan, cümlenin takdir edilen bir mübteda ile hâl cümlesi olmasıdır; yani 'onlar kapılıp götürülürken...' { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } “Hâlâ bâtıla mı inanıyorlar...” Yani şüphe götürmez hakkın zuhurundan sonra yahut bu apaçık nimet ve başkalarından sonra puta -şeytana da denilmiştir- mı inanıyorlar; { وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ } “ve Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” O'na subhânehu başkasını ortak koşarak şükrü hak eden nimeti inkâr mı ediyorlar? Her iki yerde de sılanın (müteallakın) öne alınması, inkârın odak noktası olması sebebiyle ona ehemmiyet vermek içindir yahut mübalağa yoluyla ihtisas içindir; çünkü iman has kılınmadıkça muteber olmaz ve O'nun azze ve celle nimetinden başkasına nankörlük, O'nun nimetine nankörlüğün yanında nankörlük bile sayılmaz.

وقرأ السلمي، والحسن «تؤمنون» و «تكفرون» بتاء الخطاب فيهما وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً بأن زعم أن له سبحانه شريكا وكونه كذبا على الله تعالى لأنه في حقه فهو كقولك: كذب على زيد إذا وصفه بما ليس فيه أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ يعني الرسول أو الكتاب لَمَّا جاءَهُ أي حين مجيئه إياه، وفيه تسفيه لهم حيث لم يتأملوا ولم يتوقفوا حين جاءهم بل سارعوا إلى التكذيب أول ما سمعوه.

Sülemî ve Hasan her iki kelimede hitap tâ'sı ile «تُؤمنون» ve «تَكفرون» şeklinde okumuşlardır. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” O'nun subhânehu ortağı olduğunu iddia ederek [yalan uyduran]; bunun Allah Teâlâ'ya karşı yalan olması O'nun hakkında olmasındandır; nitekim bir kimseyi kendisinde olmayan bir vasıfla nitelediğinde "Zeyd hakkında yalan söyledi" demen gibidir. { أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ } “Yahut hak [olan peygamberi veya kitabı] yalanlayandan...” { لَمَّا جاءَهُ } “kendisine geldiği zaman.” Yani o kendisine ulaştığı anda [yalanlayandan]. Bunda, kendilerine geldiğinde tefekkür etmeyip duraklamadıkları, bilakis ilk duydukları anda hemen yalanlamaya koştukları için onları akılsızlıkla niteleme vardır.

أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ أي ثواء وإقامة لهم أو مكان يثوون فيه ويقيمون، والكلام على كلا الوجهين تقرير لثوائهم في جهنم لأن الاستفهام فيه معنى النفي وقد دخل على نفي ونفي النفي إثبات كما في قول جرير:

{ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” Yani onlar için bir kalış ve ikamet yahut içinde kalıp ikamet edecekleri bir mekân [yok mudur]? Söz her iki veçhe göre de onların cehennemde kalacaklarını takrirdir; çünkü soru nefy manası taşımakta ve bir nefyin üzerine dahil olmaktadır, nefyin nefyi ise ispattır; nitekim Cerîr'in şu sözünde olduğu gibidir:

ألستم خير من ركب المطايا ... وأندى العالمين بطون راح

"Sizler binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı ve avuçlarının içi âlemlerin en cömerti değil misiniz?"

أي ألا يستوجبون الثواء أو المكان الذي يثوى فيه فيها وقد افتر وأمثل هذا الكذب على الله تعالى وكذبوا بالحق مثل هذا التكذيب أو إنكار واستبعاد لاجترائهم على ما ذكر من الافتراء والتكذيب مع علمهم بحال الكفرة أي ألم يعلموا أن في جهنم مثوى للكافرين حتى اجترءوا هذه الجرأة، وجعلهم عالمين بذلك لوضوحه وظهوره فنزلوا منزلة العالم به، والتعريف في (الكافرين) على الأول للعهد فالمراد بهم أولئك المحدث عنهم وهم أهل مكة، وأقيم الظاهر مقام الضمير لتعليل استيجابهم المثوى، ولا ينافي كون ظاهره أن العلة افتراؤهم وتكذيبهم لأنه لا يغايره والتعليل يقبل التعدد، وعلى الثاني للجنس فالمراد مطلق جنس الكفرة ويدخل أولئك فيه دخولا أوليا برهانيا وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا في شأننا ومن أجلنا ولوجهنا خالصا ففيه مضاف مقدر، وقيل: لا حاجة إلى التقدير بحمل الكلام على المبالغة بجعل ذات الله سبحانه مستقرا للمجاهدة وأطلقت المجاهدة لتعم مجاهدة الأعادي الظاهرة والباطنة بأنواعهما لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا سبل السير إلينا والوصول إلى جنابنا، والمراد نزيدنهم هداية إلى سبل الخير وتوفيقا لسلوكها فإن الجهاد هداية أو مرتب عليها، وقد قال تعالى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [محمد: ١٧] وفي الحديث «من عمل بما علم ورثه الله تعالى علم ما لم يعلم» .

Yani Allah Teâlâ'ya karşı böylesi bir yalanı uydurdukları ve hakka karşı böylesi bir yalanlamada bulundukları halde orada kalmayı veya içinde kalınacak mekânı hak etmezler mi? Yahut kâfirlerin halini bilmelerine rağmen zikredilen iftira ve yalanlamaya cüret etmelerini inkâr ve kınamadır; yani kâfirler için cehennemde bir kalacak yer olduğunu bilmediler mi ki bu cüreti gösterdiler? Bunun açıklığı ve zuhuru sebebiyle onlar bunu bilir sayılmış ve bilenin makamına konulmuşlardır. İlk veçhe göre { الْكافِرِينَ } lafzındaki harf-i tarif ahd içindir; dolayısıyla onlardan maksat kendilerinden bahsedilen Mekke ehlidir. Kalacak yeri hak etmelerini illetlendirmek için zamir yerine zâhir isim getirilmiştir; zahirinin illeti onların iftirası ve yalanlaması olmasına bu münafi değildir, zira buna aykırı değildir ve illetlendirme taaddüdü (birden fazla olmayı) kabul eder. İkinciye göre ise cins içindir; dolayısıyla maksat kâfirler cinsinin mutlakıdır ve berrak bir şekilde onlar da buna öncelikle dâhildir. { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا } “Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince...” Bizim şanımızda, bizim için ve sırf bizim rızamız için [cihad edenler]; dolayısıyla bunda takdir edilmiş bir muzaf vardır. Denildi ki: Allah subhânehu Zatının mücadelenin müstakarrı kılınmasıyla kelamı mübalağaya hamletmek suretiyle takdire ihtiyaç yoktur. Mücahede ise çeşitleriyle birlikte zahirî ve bâtınî düşmanlarla mücadeleyi kapsayacak şekilde mutlak bırakılmıştır. { لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “onları mutlaka yollarımıza eriştiririz.” Bize yönelme ve dergâhımıza ulaşma yollarına [eriştiririz]. Kastedilen; onlara hayır yollarına hidayeti ve o yollara sülûk etme muvaffakiyetini artıracağımızdır; zira cihad hidayettir veya ona terettüp eder. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } “Hidayete erenlere gelince, Allah onların hidayetini artırmıştır.” [Muhammed: 17] buyurmuştur. Hadiste de: «Kim bildiğiyle amel ederse, Allah Teâlâ ona bilmediğinin ilmini miras bırakır» buyrulmuştur.

ومن الناس من أول جاهَدُوا: بأرادوا الجهاد وأبقى لَنَهْدِيَنَّهُمْ على ظاهره، وقال السدي: المعنى والذين جاهدوا بالثبات على الإيمان لنهدينهم سبلنا إلى الجنة، وقيل: المعنى والذين جاهدوا في الغزو لنهدينهم سبل الشهادة والمغفرة، وما ذكر أولا أولى، والموصول مبتدأ وجملة القسم وجوابه خبره نظير ما مر من قوله: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً [العنكبوت: ٥٨] .

İnsanlardan bazıları { جاهَدُوا } fiilini 'cihadı irade ettiler' şeklinde tevil etmiş ve { لَنَهْدِيَنَّهُمْ } lafzını zahiri üzere bırakmıştır. Süddî: "Mana, 'İmanda sebat göstererek cihad edenleri mutlaka cennete giden yollarımıza eriştiririz' şeklindedir" demiştir. "Mana, 'Gazada cihad edenleri mutlaka şehadet ve mağfiret yollarına eriştiririz' şeklindedir" de denilmiştir; ancak ilk zikredilen daha uygundur. İsmi mevsul mübtedadır, kasem ve cevabı cümlesi ise daha önce geçen { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً } “İman edip salih ameller işleyenleri, cennetten yüksek köşklere yerleştireceğiz.” [el-Ankebût: 58] buyruğunun benzeri olarak onun haberidir.

وَإِنَّ اللَّهَ المتصف بجميع صفات الكمال الذي بلغت عظمته في القلوب ما بلغت لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ معية النصرة والمعونة وتقدم الجهاد المحتاج لهما قرينة قوية على إرادة ذلك، وقال العلامة الطيبي: إن قوله تعالى:

{ وَإِنَّ اللَّهَ } Bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olan ve kalplerdeki azameti nihai dereceye ulaşan Allah; { لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } “şüphesiz iyilik edenlerle beraberdir.” Yardım ve nusret beraberliği iledir; bunlara muhtaç olan cihadın öne geçmiş olması da bunun kastedildiğine güçlü bir karinedir. Allâme Tîbî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın:

لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ قد طابق قوله سبحانه: جاهَدُوا لفظا ومعنى، أما اللفظ فمن حيث الإطلاق في المجاهدة والمعية، وأما المعنى فالمجاهد للأعداء يفتقر إلى ناصر ومعين، ثم إن جملة قوله ﷿: إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ تذييل للآية مؤكد بكلمتي التوكيد محلى باسم الذات ليؤذن بأن من جاهد بكليته وشراشره في ذاته جلّ وعلا تجلى له الرب عزّ اسمه الجامع في صفة النصرة والإعانة تجليا تاما، ثم إن هذه خاتمة شريفة للسورة لأنها مجاوبة لمفتتحها ناظرة الى فريدة قلادتها أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ [العنكبوت: ٢] لامحة الى واسطة عقدها يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ

{ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } buyruğu, Sübhânehu'nun: { جاهَدُوا } buyruğuna lafzan ve manen mutabık düşmüştür. Lafız bakımından mutabakatı, mücahede ve beraberlikteki ıtlak (genellik) cihetiyledir. Mana bakımından ise düşmanlarla cihad eden kimse bir yardımcıya ve destekçiye muhtaçtır. Sonra O'nun azze ve celle: { إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah iyilik edenlerle beraberdir” cümlesi, ayetin tezyîli (tamamlayıcısı) olup iki tekit edatıyla pekiştirilmiş ve O'nun celle ve alâ Zâtı uğrunda bütün varlığı ve benliğiyle cihad eden kimseye, ismi yüce olan toplayıcı Rabbin yardım ve nusret sıfatında tam bir tecelli ile tecelli edeceğini hissettirmek için Zât ismiyle süslenmiştir. Sonra bu sure için şerefli bir sondur; zira surenin başlangıcına cevap vermekte, gerdanlığının eşsiz incisi olan { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ } “İnsanlar, 'İman ettik' demekle imtihana çekilmeden bırakılacaklarını mı sandılar?” [el-Ankebût: 2] ayetine bakmakta ve gerdanlığın orta taşı olan { يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin!” ayetine işaret etmektedir;

[العنكبوت: ٥٦] وهي في نفسها جامعة فاذة اهـ.

[el-Ankebût: 56] ki o bizzat kendi içinde toplayıcı ve eşsizdir, [alıntı bitti].'

و (أل) في المحسنين يحتمل أن تكون للعهد فالمراد بالمحسنين الذين جاهدوا، ووجه إقامة الظاهر مقام الضمير ظاهر وإلى ذلك ذهب الجمهور، ويحتمل أن يكون للجنس فالمراد بهم مطلق جنس من أتى بالأفعال الحسنة ويدخل أولئك دخولا أوليا برهانيا. وقد روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه فسر الْمُحْسِنِينَ بالموحدين وفيه تأييد ما للاحتمال الثاني والله تعالى أعلم.

{ الْمُحْسِنِينَ } kelimesindeki harf-i tarifin (el-) ahd için olması muhtemeldir; bu durumda muhsinlerden maksat cihad edenlerdir ve zâhir ismin zamir yerine ikame edilme vechi açıktır; cumhur da bu görüşe gitmiştir. Cins için olması da muhtemeldir; bu durumda onlardan maksat güzel fiilleri işleyenlerin mutlak cinsidir ve öncekiler de buna öncelikle dâhildirler. İbn Abbâs radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan muhsinleri muvahhidler (tevhid ehli) olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir ki bunda ikinci ihtimale bir nevi teyit vardır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

ومن باب الإشارة في الآيات أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا الآية قال ابن عطاء: ظن الخلق أنهم يتركون مع دعاوى المحبة ولا يطالبون بحقائقها وهي صب البلاء على المحب وتلذذه بالبلاء الظاهر والباطن، وهذا كما قال العارف ابن الفارض قدس سره:

Ayetlerdeki işarî mana cihetinden: { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا } “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?...” ayeti hakkında İbn Atâ şöyle demiştir: "Yaratılmışlar, muhabbet iddialarıyla baş başa bırakılacaklarını ve onun hakikatlerinden hesaba çekilmeyeceklerini sandılar; o hakikatler ise seven kimsenin üzerine belanın dökülmesi, onun da zahirî ve bâtınî beladan lezzet almasıdır." Bu, ârif İbnü'l-Fârız'ın kaddesallâhu sırrah dediği gibidir:

وتعذيبكم عذب لديّ وجوركم ... علي بما يقضي الهوى لكم عدل

Sizin azap etmeniz bana pek tatlı gelir; bana ettiğiniz haksızlık ise, aşkın sizin lehinize hükmettiği şey gereğince adalettir.