وذكروا أن المحبة والمحنة توأمان «وبالامتحان يكرم الرجل أو يهان» وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ إشارة إلى حال الكاذبين في دعوى المحبة وهم الذين يصرفون عنها بأذى الناس لهم إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ قال ابن عطاء: أي اطلبوا الرزق بالطاعة والإقبال على العبادة، وقال سهل: اطلبوه في التوكل لا في المكسب فإن طلب الرزق فيه سبيل العوام وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي أي مهاجر من نفسي ومن الكون إليه ﷿، وقال ابن عطاء: أي راجع إلى ربي من جميع ما لي وعليّ، والرجوع إليه ﷿ بالانفصال عما دونه سبحانه، ولا يصح لأحد الرجوع إليه تعالى وهو متعلق بشيء من الكون بل لا بد أن ينفصل من الأكوان أجمع وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ سئل الجنيد قدس سره عن هذه الآية فقال: كل شيء يجتمع الناس عليه إلا الذكر فهو منكر مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ أشار ﷾ إلى من اعتمد على غير الله ﷿ في أسباب الدنيا والآخرة فهو منقطع عن مراده غير واصل إليه، قال ابن عطاء: من اعتمد شيئا سوى الله تعالى كان هلاكه في نفس ما اعتمد عليه، ومن اتخذ سواه ﷿ ظهيرا قطع عن نفسه سبيل العصمة ورد إلى حوله وقوته.
Zikretmişlerdir ki muhabbet ve mihnet ikiz kardeştirler ve «İmtihanla kişi ya aziz olur ya da rezil olur.» { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a inandık' der; fakat Allah uğrunda bir eziyete uğratıldığı zaman, insanların işkencesini Allah'ın azabı gibi tutar” ayeti, muhabbet davasında yalancı olanların haline işarettir ki onlar, insanların kendilerine verdiği eziyet sebebiyle muhabbetten vazgeçen kimselerdir. { إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız sizin için bir rızka malik olamazlar; o halde rızkı Allah katında arayın, O'na kulluk edin ve O'na şükredin! Ancak O'na döndürüleceksiniz” ayeti hakkında İbn Atâ şöyle demiştir: "Yani rızkı itaatle ve ibadete yönelmekle talep edin." Sehl ise şöyle demiştir: "Onu kazançta değil tevekkülde arayın; zira rızkı kazançta aramak avamın yoludur." { وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } “Ve dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime hicret ediyorum'” ayeti, [yani] nefsimden ve kâinattan O'na azze ve celle hicret ediyorum demektir. İbn Atâ şöyle demiştir: "Yani lehime ve aleyhime olan her şeyden Rabbime dönücüyüm. O'na azze ve celle dönüş ise Sübhânehu'nun dışındaki her şeyden kopmakla olur. Kâinattan bir şeye bağlı iken hiç kimse için Allah Teâlâ'ya dönüş sahih olmaz; bilakis bütün kâinattan kopması gerekir." { وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } “Ve toplantı yerinizde o münkeri işliyorsunuz” ayeti hakkında Cüneyd'e kaddesallâhu sırrah sorulunca şöyle demiştir: "Zikir müstesna insanların üzerinde toplandığı her şey münkerdir." { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin misali, kendine bir ev edinen örümceğin misali gibidir. Halbuki evlerin en çürüğü elbette örümcek evidir” ayetinde O celle celâluh, dünya ve ahiret sebeplerinde Allah'tan azze ve celle başkasına dayanan kimseye işaret etmiştir; o kimse muradından kopmuştur, ona ulaşamaz. İbn Atâ şöyle demiştir: "Kim Allah Teâlâ'dan başka bir şeye dayanırsa, onun helaki bizzat dayandığı şeyde olur. Kim de O'ndan azze ve celle başkasını bir yardımcı edinirse, kendi üzerinden korunma yolunu kesmiş ve kendi güç ve kuvvetine terk edilmiş olur."
وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ فيه إشارة إلى أن دقائق المعارف لا يعرفها إلا أصحاب الأحوال العالمون به تعالى وبصفاته وسائر شؤونه سبحانه لأنهم علماء المنهج، وذكر أن العالم على الحقيقة من يحجزه علمه عن كل ما يبيحه العلم الظاهر، وهذا هو المؤيد عقله بأنوار العلم اللدني إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ ذكر أن حقيقة الصلاة حضور القلب بنعت الذكر والمراقبة بنعت الفكر فالذكر في الصلاة يطرد الغفلة التي هي الفحشاء والفكر يطرد الخواطر المذمومة وهي المنكر، هذا في الصلاة وبعدها تنهى هي إذا كانت صلاة حقيقية وهي التي انكشف فيها لصاحبها جمال الجبروت وجلال الملكوت وقرت عيناه بمشاهدة أنوار الحق جلّ وعلا عن رؤية الأعمال والأعواض،
{ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “İşte bu misalleri biz insanlara veriyoruz; fakat onları ancak âlim olanlar akleder” ayetinde, marifetlerin inceliklerini ancak hâl sahipleri olan, Allah Teâlâ'yı, O'nun sıfatlarını ve Sübhânehu'nun diğer bütün şe'nlerini bilenlerin bilebileceğine bir işaret vardır; çünkü onlar doğru yöntemin âlimleridir. Hakiki anlamda âlimin, zâhir ilminin mubah kıldığı her şeyden ilminin kendisini alıkoyduğu kimse olduğu zikredilmiştir. Bu da aklı ledünnî ilmin nurlarıyla teyit edilmiş kimsedir. { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” ayeti [hakkında] namazın hakikatinin zikir vasfıyla kalbin huzuru ve tefekkür vasfıyla murakabe olduğu zikredilmiştir; namazdaki zikir fahşâ (hayâsızlık) olan gafleti kovar, tefekkür ise münker olan kötü düşünceleri kovar. Bu namaz esnasındadır; namazdan sonra ise şayet hakiki bir namaz ise [kötülüklerden] alıkoyar. Hakiki namaz da sahibine Ceberût'un cemalinin ve Melekût'un celalinin keşfolunduğu, Hakk'ın celle ve alâ nurlarını müşahede etmekle amelleri ve karşılıkları görmekten gözünün aydınlandığı namazdır.
وقال جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه: الصلاة إذا كانت مقبولة تنهى عن مطالعات الأعمال والأعواض
Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu Teâlâ anh şöyle demiştir: "Namaz makbul olduğu zaman, amelleri ve karşılıkları mülahaza etmekten alıkoyar."
وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ قال ابن عطاء: أي ذكر الله تعالى لكم أكبر من ذكركم له سبحانه لأن ذكره تعالى بلا علة وذكركم مشوب بالعلل والأماني والسؤال، وأيضا ذكره تعالى صفته وذكركم صفتكم ولا نسبة بين صفة الخالق جل شأنه وبين صفة المخلوق وأين التراب من رب الأرباب بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ فيه إشارة إلى أن عرائس حقائق القرآن لا تنكشف إلا لأرواح المقربين من العارفين والعلماء الربانيين لأنها أماكن أسرار الصفات وأوعية لطائف كشوف الذات،
{ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Elbette Allah'ı anmak en büyüktür” ayeti hakkında İbn Atâ şöyle demiştir: "Yani Allah Teâlâ'nın sizi anması, sizin O'nu Sübhânehu anmanızdan daha büyüktür; zira O'nun Teâlâ anması illetsizdir, sizin anmanız ise illetler, temenniler ve istemelerle karışıktır. Ayrıca O'nun Teâlâ anması O'nun sıfatı, sizin anmanız ise sizin sıfatınızdır; Hâlık'ın celle şânuh sıfatı ile mahlûkun sıfatı arasında hiçbir nisbet olamaz; toprak nerede, Rablerin Rabbi nerede!" { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Hayır, o kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” ayetinde, Kur'an hakikatlerinin gelinlerinin ancak âriflerden ve rabbânî âlimlerden olan mukarreblerin ruhlarına açılacağına bir işaret vardır; zira bu ruhlar sıfatların sırlarının mahalleri ve Zât keşiflerinin latifelerinin kaplarıdır.
قال الصادق على آبائه وعليه السلام: لقد تجلى الله تعالى في كتابه لعباده ولكن لا يبصرون
es-Sâdık -atalarına ve kendisine selam olsun- şöyle demiştir: "Andolsun ki Allah Teâlâ Kitabı'nda kullarına tecelli etmiştir; fakat onlar görmezler."
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
{ يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin!”
قال سهل: إذا عمل بالمعاصي والبدع في أرض فاخرجوا منها إلى أرض المطيعين، وكأن هذا لئلا تنعكس ظلمة معاصي العاصين على قلوب الطائعين فيكسلوا عن الطاعة، وذكروا أن سفر المريد سبب للتخلية والتحلية، وإليه الإشارة بما
Sehl şöyle demiştir: "Bir yerde günahlar ve bidatler işlendiği zaman, oradan itaat edenlerin yurduna çıkın." Sanki bu, günahkârların günahlarının karanlığının itaat edenlerin kalplerine yansıyıp da itaatte gevşeklik göstermemeleri içindir. Zikretmişlerdir ki müridin seyahati [kötülüklerden] arınmaya ve [güzelliklerle] bezenmeye (tahliye ve tahliyeye) sebeptir. Şu rivayette buna işaret vardır:
أخرجه الطبراني والقضاعي، والخطيب، والشيرازي في الألقاب، والخطيب وابن النجار، والبيهقي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما
Taberânî, Kudâî, Hatîb, el-Elkâb'da Şîrâzî, Hatîb, İbnü'n-Neccâr ve Beyhakî'nin İbn Ömer radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre
قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: سافروا تصحوا وتغنموا كل نفس ذائقة الموت فلا يمنعنكم خوف الموت من السفر وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ فلا يمنعنكم عنه فقد الزاد أو العجز عن حمله
Şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Seyahat edin ki sıhhat bulasınız ve ganimet elde edesiniz."» { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her can ölümü tadıcıdır”; öyleyse ölüm korkusu sizi seyahatten sakın alıkoymasın. { وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } “Nice canlı var ki rızkını taşıyamaz; onları da sizi de Allah rızıklandırır”; öyleyse azık bulunmayışı veya onu taşımaktan âciz olmak sizi ondan sakın alıkoymasın.
وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا قال ابن عطاء: أي الذين جاهدوا في رضانا لنهدينهم إلى محل الرضا، والمجاهدة كما قال: الافتقار الى الله تعالى بالانقطاع عن كل ما سواه، وقال بعضهم: أي الذين شغلوا ظواهرهم بالوظائف لنوصلن أسرارهم إلى اللطائف، وقيل: أي الذين جاهدوا نفوسهم لأجلنا وطلبا لنا لنهدينهم سبل المعرفة بنا والوصول إلينا، ومن عرف الله تعالى عرف كل شيء ومن وصل إليه هان عنده كل شيء، كان عبد الله بن المبارك يقول: من اعتاصت عليه مسألة فليسأل أهل الثغور عنها لقوله تعالى: وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وجهاد النفس هو الجهاد الأكبر نسأل الله تعالى التوفيق لما يحب ويرضى والحفظ التام من كل شر بحرمة حبيبه سيد البشر صلى الله تعالى عليه وسلم.
{ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz” ayeti hakkında İbn Atâ şöyle demiştir: "Yani bizim rızamız uğrunda mücahede edenleri mutlaka rıza makamına ulaştırırız." Mücahede ise onun dediği gibi: "O'nun dışındaki her şeyden kesilerek Allah Teâlâ'ya muhtaç olduğunu bilmektir." Bazıları da şöyle demiştir: "Yani zâhirlerini kulluk vazifeleriyle meşgul edenlerin sırlarını mutlaka lütuflara ulaştırırız." Şöyle de denilmiştir: "Yani bizim rızamız için ve bizi talep ederek nefisleriyle cihad edenleri, bize olan marifet ve bize vuslat yollarına elbette ulaştırırız." Kim Allah Teâlâ'yı tanırsa her şeyi tanır; kim de O'na vuslat bulursa her şey onun gözünde önemsizleşir. Abdullah b. el-Mübârek şöyle derdi: "Kime bir mesele güç gelirse, onu sınır boylarında cihad edenlere (ehl-i sugûr) sorsun; zira Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz” buyurmuştur." Nefis cihadı ise en büyük cihaddır. Allah Teâlâ'dan sevip razı olduğu şeylere muvaffak kılmasını ve insanların efendisi olan Sevgilisi'nin sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem hürmetine her türlü şerden tastamam korumasını dileriz.