وجوز كونه مما نزل فيه الفعل منزلة المصدر فلا تقدر أن بل الفعل مستعمل في جزء معناه وهو الحدث مقطوع فيه النظر عن الزمان فيكون اسما في صورة الفعل فيريكم بمعنى الرؤية، وحمل على ذلك في المشهور قولهم: تسمع بالمعيدي خير من أن تراه، وجوز فيه أن يكون مما حذف فيه أن وأيد بأنه روي فيه تسمع بالنصب أيضا ولم يرتضه بعض الأجلة لأن المعنى ليس على الاستقبال، وأما أن تراه فالاستقبال فيه بالنسبة إلى السماع فلا ينافيه، ومثله قوله:
Fiilin masdar makamına indirgendiği türden olması da caiz görülmüştür; buna göre "en" takdir edilmez, bilakis fiil anlamının bir cüzü olan ve zamandan soyutlanmış bulunan hades (oluş) anlamında kullanılır. Böylece fiil suretinde bir isim olur ve "yürîküm", görme (rü'yet) manasına gelir. Meşhur olan şu sözleri de buna hamledilmiştir: "Muaydiyyî'yi işitmen, onu görmenden daha hayırlıdır." Bu sözde "en" edatının hazfedildiği türden olması da caiz görülmüş ve bu da orada "tesmea" şeklinde nasb ile de rivayet edilmiş olmasıyla desteklenmiştir. Ancak yetkin âlimlerden bazıları bunu uygun bulmamıştır; zira mana istikbale (geleceğe) matuf değildir. "En terâhu" ifadesine gelince, oradaki istikbal işitmeye göredir, dolayısıyla buna mani teşkil etmez. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
فقالوا ما تشاء فقلت ألهو ... إلى الإصباح آثر ذي أثير
"Ne dilersin? dediler; ben de 'Sabaha kadar eğlenmek her şeyden önce gelir' dedim."
ورجح الحمل على التنزيل منزلة اللازم دلالة على أنه كالحال اهتماما بشأن المراد لقوله: آثر ذي أثير، والتعليل بأن ما تشاء سؤال عما يشاؤوه في الحال وأن للاستقبال ليس بالوجه لأن المشيئة تتعلق بالمستقبل أبدا، وقال الجامع
Murat edilen şeyin önemine binaen şimdiki zaman gibi olduğuna delalet etmek üzere lâzım fiil makamına indirgemeye hamledilmesi, şairin "her şeyden önce gelir" sözü sebebiyle tercih edilmiştir. "Ne dilersin?" ifadesinin o anda dilediği şeyden bir sual olduğu ve "en" edatının ise gelecek zaman için olduğu şeklindeki gerekçelendirme ise isabetli bir vecih değildir; çünkü dileme (meşîet) daima geleceğe taalluk eder. el-Câmi'
الأصفهاني: تقدير الآية ومن آياته آية يريكم البرق على أن يُرِيكُمُ صفة وحذف الموصوف وأقيمت الصفة مقامه كما في قوله:
el-İsfehânî şöyle demiştir: Ayetin takdiri, { يُرِيكُمُ } "size göstermesi" fiilinin sıfat olması, mevsufun hazfedilip sıfatın onun yerine kaim kılınması suretiyle: "O'nun ayetlerinden biri de size şimşeği gösteren bir ayettir" şeklindedir; nitekim şairin şu sözünde de böyledir:
وما الدهر إلا تارتان فمنهما ... أموت وأخرى أبتغي العيش أكدح
"Zaman ancak iki defadan ibarettir: Biri ölürüm, diğerinde ise rızık arar didinirim."
أي فمنهما تارة أموت قيل فلا بد من راجع فقدر فيها أو بها، ونص على الثاني الرماني كما في البحر وكلاهما لا يسد- كما في الكشف- عليه المعنى، وقيل: التقدير ومن آياته البرق ثم استؤنف يريكم البرق، وقيل: مِنْ آياتِهِ حال من البرق أي يريكم البرق حال كونه من آياته، وجوز أبو حيان تعلقه يريكم ومِنْ لابتداء الغاية وفيه مخالفة لنظرائه.
Yani "onlardan bir defasında ölürüm" demektir. Denildi ki: Mevsufa dönen bir zamir mutlaka gereklidir; bu sebeple "fîhâ" veya "bihâ" takdir edilmiştir. Rummânî, el-Bahr'da geçtiği üzere ikinciyi açıkça belirtmiştir. Keşşâf'ta geçtiği gibi bunların her ikisi de mananın önünü tıkamaz. Bir görüşe göre takdir: "O'nun ayetlerindendir şimşek" şeklindedir, sonra "size şimşeği gösterir" cümlesi istînâf (yeni bir başlangıç) yapılmıştır. Bir diğer görüşe göre: { مِنْ آياتِهِ } "O'nun ayetlerindendir" ifadesi, şimşekten haldir; yani "O'nun ayetlerinden olduğu halde size şimşeği gösterir" demektir. Ebû Hayyân, bu ifadenin "yürîküm" fiiline müteallik olmasını ve { مِنْ } harfinin başlangıç (ibtidâ-i gâye) bildirmesini caiz görmüştür; ancak bunda ayetin benzerlerine muhalefet vardır.
وفي الكشف لعل الأوجه أن يكون من آياته خبر مبتدأ محذوف أي من آياته ما يذكر أو ما يتلى عليكم ثم قيل:
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Muhtemelen en uygun vecih, { مِنْ آياتِهِ } ifadesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani "O'nun ayetlerindendir zikredilen şey veya size okunan şey" takdirindedir. Sonra buna bir açıklama olmak üzere:
يُرِيكُمُ الْبَرْقَ بيانا لذلك ثم قال: وهذا أقل تكلفا من الكل، وأنت تعلم أن الأوجه ما توافق الآية به نظائرها.
{ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ } "Size şimşeği gösterir" buyrulmuştur. Ardından şöyle demiştir: "Bu, bütün görüşlerden daha az tekellüflüdür." Sen de bilirsin ki en uygun vecih, ayetin benzerlerine muvafık olduğu vecihtir.
خَوْفاً أي من الصواعق وَطَمَعاً في المطر قاله الضحاك، وقال قتادة: خوفا للمسافر لأنه علامة المطر وهو يضره لعدم ما يكنه ولا نفع له فيه وطمعا للمقيم، وقيل: خوفا أن يكون خلبا وطمعا أن يكون ماطرا وقال ابن سلام: خوفا من البرد أن يهلك الزرع وطمعا في المطر، ونصبهما على العلة عند الزجاج، وهو على مذهب من لا يشترط في نصب المفعول له اتحاد المصدر والفعل المعلل في الفاعل ظاهر وأما على مذهب الأكثرين المشترطين لذلك فقيل في توجيهه: إن ذلك على تقدير مضاف أي إرادة خوف وطمع أو على تأويل الخوف والطمع بالإخافة والأطماع إما بأن يجعل أصلهما ذلك على حذف الزوائد أو بأن يجعلا مجازين عن سببيهما.
{ خَوْفاً } "Korku"; yani yıldırımlardan korku, { وَطَمَعاً } "ve umut"; yani yağmura umut olarak. Bunu Dahhâk söylemiştir. Katâde ise şöyle demiştir: Yolcu için bir korku olarak; çünkü o yağmurun alametidir ve yolcuyu barındıracak bir şey bulunmadığından ona zarar verir, onda bir menfaati de yoktur; yerleşik olan (mukim) için ise bir umuttur. Denildi ki: Yağmursuz boş bir bulut olmasından korku, yağmurlu olmasından umut olarak. İbn Sellâm ise şöyle demiştir: Dolunun ekini helak etmesinden korku ve yağmura umut olarak. Zeccâc'a göre bu iki kelimenin nasbı sebep (illet/mefulün leh) iledir. Bu, mefulün lehte masdar ile gerekçelendirilen fiilin failinin birliğini şart koşmayanların mezhebine göre açıktır. Bunu şart koşan çoğunluğun mezhebine göre ise bunun izahında şöyle denilmiştir: Bu, muzaf takdiri üzeredir; yani "korku ve umut iradesiyle" demektir. Yahut korku ve umudun korkutma ve umutlandırma şeklinde tevil edilmesiyledir; bu da ya fazlalıkların hazfedilmesi suretiyle asıllarının bu kılınmasıyla yahut kendi sebeplerinden mecaz yapılmasıyladır.
وقيل: إن ذلك لأن إراءتهم تستلزم رؤيتهم فالمفعولون فاعلون في المعنى فكأنه قيل: لجعلكم رائين خوفا وطمعا.
Denildi ki: Bu durum, onlara gösterilmesinin onların görmesini gerektirmesindendir; dolayısıyla mefuller manen faildirler. Sanki: "Korku ve umut içinde görenler kılmanız için" denilmiş gibidir.
واعترض بأن الخوف والطمع ليسا غرضين للرؤية ولا داعيين لها بل يتبعانها فكيف يكونان علة على فرض الاكتفاء بمثل ذلك عند المشترطين، ووجه بأنه ليس المراد بالرؤية مجرد وقوع البصر بل الرؤية القصدية بالتوجه والالتفات فهو مثل قعدت عن الحرب جبنا ولم يرتض ذلك أبو حيان أيضا ثم قال: لو قيل على مذهب المشترطين أن التقدير يريكم البرق فترونه خوفا وطمعا فحذف العامل للدلالة عليه لكان إعرابا سائغا، وقيل: لعل الأظهر نصبهما على العلة للإراءة لوجود المقارنة والاتحاد في الفاعل فإن الله تعالى هو خالق الخوف والطمع، وكون معنى قول النحاة لا بد أن يكون المفعول له فعل الفاعل أنه لا بد من كونه متصفا به كالإكرام في قولك: جئتك إكراما لك أن سلم فلا حجر من الانتصاب على التشبيه في المقارنة والاتحاد المذكور.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Korku ve umut görmenin gayesi ve onu sevk eden sebepleri değildir, bilakis onu takip eden şeylerdir; o halde bunu şart koşanlar nezdinde böylesi bir durumla yetinilse bile nasıl illet olabilirler? Buna şöyle cevap verilmiştir: Görmekten murat sadece gözün ilişmesi değil, yönelme ve iltifat ile gerçekleşen kasıtlı görmedir; bu bakımdan "Korkaklığımdan dolayı savaştan geri durdum" sözü gibidir. Ebû Hayyân bunu da uygun bulmamış ve ardından şöyle demiştir: Eğer şart koşanların mezhebine göre takdir "Size şimşeği gösterir, siz de korku ve umutla onu görürsünüz" şeklinde olup delaleti sebebiyle âmil hazfedilmiştir denilseydi, caiz bir irap olurdu. Denildi ki: Muhtemelen en zahir olanı, faillerdeki birlik ve beraberlik sebebiyle gösterme fiiline illet olarak mansub olmalarıdır; zira korku ve umudu yaratan da Allah Teâlâ'dır. Nahivcilerin "mefulün lehin failin fiili olması şarttır" sözünün manası, "Sana ikram etmek için geldim" sözündeki ikram gibi failin onunla muttasıf olması gerektiği şeklinde kabul edilirse, zikredilen birlik ve beraberlikteki teşbihe binaen mansub kılınmasında bir engel yoktur.
وتعقب بأن كون المعنى ما ذكر مما لا شبهة فيه وقد ذكره صاحب الانتصاف وغيره فإن الفاعل اللغوي غير الفاعل الحقيقي فالتوقف فيه وادعاء أنه لا حجر من الانتصاب على التشبيه مما لا وجه له، وأنا أميل إلى عدم اشتراط الاتحاد في الفاعل لكثرة النصب مع عدم الاتحاد كما يشهد بذلك التتبع والرجوع إلى شرح الكافية للرضى، والتأويل مع الكثرة مما لا موجب له، وجوز أن يكون النصب هنا على المصدر أي تخافون خوفا وتطمعون طمعا على أن تكون الجملة حالا، وأولى منه أن يكونا نصبا على الحال أي خائفين وطامعين.
Buna karşı şöyle denilmiştir: Mananın bu şekilde zikredilen manada olduğu şüphe götürmez bir husustur ve bunu el-İntisâf sahibi ile başkaları da zikretmiştir; çünkü lügat anlamındaki fail hakiki failden başkadır. Dolayısıyla bunda duraklamak ve teşbih üzere nasb edilmesinde engel olmadığını iddia etmek mesnetsizdir. Ben ise, faillerde birlik olmadan nasb edilmesinin çokluğu sebebiyle failde birlik şartının aranmamasına meyilliyim; nitekim tarama yapmak ve Radiy'nin Şerhu'l-Kâfiye'sine başvurmak buna şahittir. Çokluk varken tevil yapmanın ise bir gereği yoktur. Burada nasbın masdar (mefulü mutlak) üzere olması da caiz görülmüştür; yani cümlenin hal olması üzere "korkarak korkarsınız ve umarak umarsınız" takdirindedir. Bundan daha evla olanı ise her ikisinin hal olarak mansub olmasıdır; yani "korkanlar ve umanlar olarak" demektir.
وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً وقرأ غير واحد بالتخفيف فَيُحْيِي بِهِ أي بسبب الماء الْأَرْضَ بأن يخرج سبحانه به النبات بَعْدَ مَوْتِها يبسها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ يستعملون عقولهم في استنباط أسبابها وكيفية تكونها ليظهر لهم كمال قدرة الصانع جلّ شأنه وحكمته سبحانه، وقال الطيبي: لما كان ما ذكر تمثيلا لإحياء
{ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً } "Ve gökten bir su indirir"; birden fazla kıraat âlimi bunu şeddesiz (yünzilu) olarak okumuştur. { فَيُحْيِي بِهِ } "böylece onunla", yani su sebebiyle ihya eder, { الْأَرْضَ } "yeryüzünü", şanı yüce olan [Allah]'ın onunla bitkileri çıkarması suretiyle, { بَعْدَ مَوْتِها } "ölümünden sonra", kurumasının ardından. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } "Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için nice deliller vardır"; şanı yüce olan Yaratıcı'nın kemal-i kudreti ve noksanlıktan münezzeh olan [Allah]'ın hikmeti kendilerine aşikâr olsun diye sebeplerini ve nasıl meydana geldiğini kavramada akıllarını işleten kimseler için. Tîbî şöyle demiştir: Zikredilen bu husus,
الناس وإخراج الموتى وكان التمثيل لإدناء المتوهم المعقول وإراءة المتخيل في صورة المحقق ناسب أن تكون الفاصلة لقوم يعقلون. وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ. أي بقوله تعالى قوما أو بإرادته ﷿، والتعبير عنها بالأمر للدلالة على كمال القدرة والغنى عن المبادئ والأسباب، وليس المراد بإقامتهما إنشاءهما لأنه قد بين حاله بقوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ولا إقامتهما بغير مقيم محسوس كما قيل فإن ذلك من تتمات إنشائهما وإن لم يصرح به تعويلا على ما ذكر في موضع آخر من قوله تعالى: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها [لقمان: ١٠] الآية بل قيامهما وبقاؤهما على ما هما عليه إلى أجلهما الذي أشير إليه بقوله تعالى فيما قبل: ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى [الروم: ٨] .
insanların diriltilmesine ve ölülerin çıkarılmasına bir temsil olduğu ve bu temsil de akılla kavranan zannî bir şeyi yakınlaştırmak ve tahayyül edileni gerçekleşmiş suretinde göstermek için olduğundan fâsılanın { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } "akleden bir topluluk için" şeklinde gelmesi münasip düşmüştür. { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } "Göğün ve yerin O'nun emriyle ayakta durması da O'nun âyetlerindendir." Yani Allah Teâlâ'nın "Ayakta durun" sözüyle yahut Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın iradesiyle. İradenin emirle ifade edilmesi, kudretin mükemmelliğine ve başlangıç ilkeleri ile sebeplere ihtiyaç duyulmadığına delalet etmek içindir. Onların ayakta durmasından murat ilk baştan yaratılmaları değildir; çünkü bunun durumu Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [er-Rûm: 22] "Göklerin ve yerin yaratılması O'nun ayetlerindendir" kavliyle zaten beyan edilmiştir. Denildiği gibi onların hissedilir bir direk olmaksızın ayakta durması da kastedilmemiştir; zira bu durum, Allah Teâlâ'nın başka bir yerdeki: { خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } [Lokmân: 10] “O, gökleri görebildiğiniz bir direk olmaksızın yarattı” ayet-i kerimesinde zikredilene güvenilerek burada açıkça belirtilmemiş olsa da yaratılmalarının tamamlayıcı unsurlarındandır. Bilakis [murat], daha önce geçen Allah Teâlâ'nın şu kavlinde işaret edilen ecellerine kadar bulundukları hal üzere ayakta durmaları ve bekâlarıdır: { ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى } [er-Rûm: 8] “Allah, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile ve belirlenmiş bir süre için yaratmıştır.”
ولما كان البقاء مستقبلا باعتبار أواخره وما بعد نزول هذه الآية أظهرت هنا كلمة أَنْ التي هي علم في الاستقبال. والإمام ذهب إلى أن القيام بمعنى الوقوف وعدم النزول ثم قال على ما لخصه بعضهم: ذكرت أَنْ هاهنا دون قوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ لأن القيام لما كان غير متغير أخرج الفعل- بأن- العلم في الاستقبال وجعل مصدرا ليدل على الثبوت، وإراءة البرق لما كانت من الأمور المتجددة جيء بلفظ المستقبل ولم يذكر معه ما يدل على المصدر اهـ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ إِذا الأولى شرطية والثانية فجائية نائية مناسب الفاء في الجزاء لاشتراكهما في التعقيب. والجملة الشرطية قيل: معطوفة على أَنْ تَقُومَ على تأويل مفرد كأنه قيل: ومن آياته قيام السماء والأرض بأمره ثم خروجكم من قبوركم بسرعة إذا دعاكم، وصاحب الكشف يقول: إنها أقيمت مقام المفرد من حيث المعنى وأما من حيث الصورة فهي جملة معطوفة على قوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ وذلك على أسلوب مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً [آل عمران: ٩٧] وفائدته ما سمعته قريبا، وظاهر كلام بعض الأفاضل أن العطف عليه ظاهر في عدم قصد عد ما ذكر آية. واختار أبو السعود عليه الرحمة كون العطف من عطف الجمل وأن المذكور ليس من الآيات قال: حيث كانت آية قيام السماء والأرض بأمره تعالى متأخرة عن سائر الآيات المعدودة متصلة بالبعث في الوجود أخرت عنهن وجعلت متصلة به في الذكر أيضا فقيل: ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ الآية، والكلام مسوق للأخبار بوقوع البعث ووجوده بعد انقضاء أجل قيامهما مترتب على تعدد آياته تعدد آياته تعالى الدالة عليه غير منتظم في سلكها كما قيل كأنه قيل: ومن آياته قيام السماء والأرض على هيئتهما بأمره ﷿ إلى أجل مسمى قدره الله تعالى لقيامهما ثم إذا دعاكم أي بعد انقضاء الأجل في الأرض وأنتم في قبوركم دعوة واحدة بأن قال سبحانه: أيها الموتى أخرجوا فجأتم الخروج منها، ولعل ما أشار إليه صاحب الكشف أدق وأبعد مغزى فتأمل، وَمِنَ الْأَرْضِ متعلق بدعا ومِنْ لابتداء الغاية ويكفي في ذلك إذا كان الداعي هو الله تعالى نفسه لا الملك بأمره سبحانه كون المدعو فيها يقال دعوته من أسفل الوادي فطلع إلي لا بدعوة فإنه إذا جاء نهر الله جلّ وعلا بطل نهر معقل. نعم جوز كون ذلك صفة لها وأن يكون حالا من الضمير المنصوب ولا يتخرجون لأن ما بعد إذا لا يعمل فيما قبلها، وقال ابن عطية: إن مِنْ عندي لانتهاء الغاية وأثبت ذلك سيبويه، وقال أبو حيان: إنه قول مردود عند أصحابنا، وظواهر الأخبار أن الموتى يدعون حقيقة للخروج من القبور، وقيل: المراد تشبيه ترتب حصول الخروج على تعلق إرادته بلا توقف واحتياج إلى تجشم عمل بسرعة ترتب إجابة الداعي المطاع على دعائه، ففي الكلام استعارة تمثيلية أو تخييلية ومكنية بتشبيه الموتى بقوم يريدون الذهاب إلى محل ملك عظيم متهيئين لذلك وإثبات الدعوة لهم قرينتها أو هي تصريحية تبعية في قوله تعالى: دَعاكُمْ إلى آخرها، وثم إما للتراخي الزماني أو للتراخي الرتبي، والمراد عظم ما في المعطوف من إحياء الموتى في نفسه وبالنسبة إلى المعطوف عليه فلا ينافي قوله تعالى الآتي: وَهُوَ
Bekâ, sonları ve bu ayetin inişinden sonrası itibarıyla geleceğe ait olduğundan, burada gelecek zamanın alameti olan { أَنْ } kelimesi açıkça getirilmiştir. İmam ise ayakta durmanın (kıyâm) durmak ve düşmemek manasında olduğu görüşüne gitmiş, ardından bazılarının özetlediği üzere şöyle demiştir: { أَنْ } kelimesi, Allah Teâlâ'nın { وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ } kavminde yer almayıp burada zikredilmiştir; çünkü ayakta durma değişmeyen bir durum olduğundan, fiil gelecek zamanın alameti olan "en" ile çıkarılmış ve sebat bildirmesi için masdar kılınmıştır; şimşeğin gösterilmesi ise yenilenen işlerden olduğu için muzari lafzıyla getirilmiş ve onunla beraber masdara delalet eden bir şey zikredilmemiştir (alıntı bitti). { ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } "Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman, bir de bakarsınız ki siz hemen çıkıyorsunuz." Birinci { إِذا } şart edatıdır, ikincisi ise sürpriz (müfâcee) bildiren edattır; her ikisi de ta'kîb (hemen ardıllık) hususunda ortak olduklarından cezada "fâ" harfinin yerini tutmuştur. Şart cümlesinin, müfret tevilinde olarak { أَنْ تَقُومَ } ifadesine matuf olduğu söylenmiştir; sanki: "O'nun emriyle göğün ve yerin ayakta durması, sonra da sizi çağırdığında kabirlerinizden süratle çıkışınız O'nun ayetlerindendir" denilmiş gibidir. Keşşâf sahibi der ki: Mana bakımından müfredin makamına kaim kılınmıştır; suret bakımından ise Allah Teâlâ'nın { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ } kavline matuf bir cümledir. Bu da { مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } [Âl-i İmrân: 97] "İbrahim'in makamıdır; kim oraya girerse güvendedir" üslubu üzeredir ve faydası az önce işittiğin husustur. Bazı faziletli âlimlerin sözünün zahiri, oraya atfedilmesinin zikredilen şeyin ayet sayılmasının kastedilmediği hususunda açık olduğunu göstermektedir. Ebüssuûd -rahmetullahi aleyh- atfın cümle atfı olduğu ve zikredilen şeyin ayetlerden olmadığı vechini tercih etmiş ve şöyle demiştir: Gök ile yerin O Teâlâ'nın emriyle ayakta durması ayeti, sayılan diğer bütün ayetlerden sonra gelip varlıkta dirilişe (ba's) bitişik olduğundan, onlardan geriye bırakılmış ve zikirde de ona bitişik kılınmıştır; bu sebeple: { ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ } "Sonra sizi çağırdığı zaman" ayeti buyrulmuştur. Kelam, onların ayakta durma ecelinin sona ermesinden sonra dirilişin vukuunu ve varlığını haber vermek için sevk edilmiştir; bu da O Teâlâ'nın ona delalet eden ayetlerinin çokluğuna terettüp eder, denildiği gibi onların dizisine dâhil değildir. Sanki şöyle denilmiştir: Göğün ve yerin, Allah Teâlâ'nın onların ayakta kalması için takdir ettiği belirlenmiş bir ecele kadar Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın emriyle kendi heyetleri üzere ayakta durmaları O'nun ayetlerindendir; sonra ecel sona erdiğinde siz kabirlerinizdeyken sizi yerden bir tek çağırışla çağırdığı vakit -ki şanı yüce olan [Allah]'ın 'Ey ölüler, çıkın!' buyurmasıyladır- siz hemen oradan çıkıverirsiniz. Keşşâf sahibinin işaret ettiği husus muhtemelen daha dakik ve daha derin anlamlıdır, iyi düşün. { وَمِنَ الْأَرْضِ } ifadesi { دَعا } fiiline mütealliktir ve { مِنْ } başlangıç (ibtidâ-i gâye) içindir; çağıran zat, şanı yüce olan [Allah]'ın emriyle bir melek değil de bizzat Allah Teâlâ olduğunda çağrılanın orada olması bu mana için yeterlidir. Nitekim "Ona vadinin dibinden seslendim, o da bana doğru çıktı" denilir; bir davetle değil, zira şânı yüce ve ulu Allah'ın nehri geldiğinde Ma'kıl'in nehri hükümsüz kalır. Evet, bunun davete sıfat olması yahut mansub zamirden hal olması da caiz görülmüştür; "tahrucûn" fiiline taalluk etmez çünkü "izâ"dan sonra gelen kısım öncesinde amel etmez. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bana göre { مِنْ } son sınır (intihâ-i gâye) içindir ve bunu Sîbeveyh de teyit etmiştir. Ebû Hayyân ise: "Bu, bizim ashabımız (Basralılar) nezdinde merdut bir görüştür" demiştir. Rivayetlerin zahiri, ölülerin kabirlerden çıkmak üzere hakikaten çağrılacakları yönündedir. Denildi ki: Murat, çıkışın gerçekleşmesinin bir duraklama ve zahmetli bir işe kalkışma ihtiyacı olmaksızın O'nun iradesinin taallukuna terettüp etmesini, itaat edilen bir davetçinin davetine icabetin süratle terettüp etmesine benzetmektir. Dolayısıyla kelamda temsîlî yahut tahyîlî ve meknî bir istiare vardır; bu da ölülerin büyük bir hükümdarın makamına gitmek isteyen ve buna hazır bulunan bir topluluğa benzetilmesi ve davetin onlar için ispat edilmesinin de bunun karinesi olmasıyladır. Yahut Allah Teâlâ'nın { دَعاكُمْ } kavlinden sonuna kadar olan kısımda tebeî bir tasrîhî istiaredir. "Sümme" ise ya zamansal bir gecikme (terâhî-i zamânî) ya da mertebe bakımından bir gecikme (terâhî-i rütbî) içindir. Murat, matuf olan ölülerin diriltilmesindeki büyüklüğün bizzat kendisinde ve matuf aleyhe nispetle olmasıdır; binaenaleyh bu durum, Allah Teâlâ'nın ileride gelecek olan şu buyruğuna aykırı değildir: { وَهُوَ }
أَهْوَنُ عَلَيْهِ
{ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “bu O'na daha kolaydır”.
وكونه أعظم من قيام السماء والأرض لأنه المقصود من الإيجاد والإنشاء وبه استقرار السعداء والأشقياء في الدرجات والدركات وهو المقصود من خلق الأرض والسماوات، فاندفع ما قاله ابن المنير من أن مرتبة المعطوف عليه هنا هي العليا مع إن كون المعطوف في مثله ارفع درجة أكثري لا كلي كما صرح به الطيبي فلا مانع من اعتبار التراخي الرتبي لو لم يكن المعطوف أرفع درجة، ويجوز حمل التراخي على مطلق البعد الشامل للزماني والرتبي.
Ve bunun gök ile yerin ayakta durmasından daha büyük olmasıdır; zira var etme ve yaratmanın asıl maksadı odur, bahtiyarlar ile bedbahtların derecelere ve derekelere yerleşmesi bununladır; yerin ve göklerin yaratılmasındaki gaye de odur. Böylece İbnü'l-Müneyyir'in burada matuf aleyhin mertebesinin en üstün olduğu şeklindeki sözü bertaraf edilmiş olur; zira bunun gibilerde matufun daha yüksek derecede olması, Tîbî'nin de açıkça belirttiği gibi çoğunlukladır, küllî değildir; dolayısıyla matuf daha yüksek derecede olmasa bile rütbî terâhînin kabul edilmesine bir engel yoktur. Terâhînin, hem zamansal hem de rütbî olanı kapsayacak şekilde mutlak uzaklığa hamledilmesi de caizdir.
وقرأ السبعة ما عدا حمزة والكسائي «تخرجون» بضم التاء وفتح الراء، وهذه الآية ذكر أنها مما تقرأ على المصاب، أخرج ابن أبي حاتم عن الأزهر بن عبد الله الجرازي قال: يقرأ على المصاب إذا أخذ.
Yedi kıraat imamı -Hamza ve Kisâî müstesna- bu kelimeyi "tuhrecûn" şeklinde tâ'nın zammesi ve râ'nın fethasıyla okumuşlardır. Bu ayetin, musibete uğrayan kimseye okunan ayetlerden olduğu zikredilmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ezher b. Abdillah el-Harâzî'den şöyle rivayet etmiştir: "Musibete uğrayan kimseye tutulduğu zaman bu ayet okunur:
وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ وذكر الإمام.
{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } "Göğün ve yerin O'nun emriyle ayakta durması da O'nun âyetlerindendir. Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman, bir de bakarsınız ki siz hemen çıkıyorsunuz." İmam,
وأبو حيان في وجه ترتيب الآيات وتذييل كل منهما بما ذيل كلاما طويلا أن احتجته فارجع إليه.
ve Ebû Hayyân, ayetlerin tertip ediliş tarzı ve her birinin hitamında yer alan fezlekeler hakkında uzun uzadıya açıklamalar zikretmişlerdir; ihtiyaç duyarsan oraya müracaat edebilirsin.
وَلَهُ ﷿ خاصة كل مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من الملائكة والثقلين خلقا وملكا وتصرفا ليس لغيره سبحانه شركة في ذلك بوجه من الوجوه كُلٌّ لَهُ لا لغيره جلّ وعلا قانِتُونَ منقادون لفعله لا يمتنعون عليه
{ وَلَهُ } "Yalnızca O'na aittir", özellikle Azîz ve Celîl olan O'na aittir, { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } "göklerde ve yerde bulunan herkes"; meleklerden, insanlardan ve cinlerden yaratılış, mülkiyet ve tasarruf bakımından [hepsi O'nundur]; O noksanlıktan münezzeh [Allah]'tan başkasının hiçbir şekilde bunda bir ortaklığı yoktur. { كُلٌّ لَهُ } "Hepsi yalnızca O'na", şânı yüce ve ulu olan [Allah]'tan başkasına değil, { قانِتُونَ } "boyun eğicidirler"; O'nun fiiline boyun eğmişlerdir, O'nun
جلّ شأنه من الشؤون وإن لم ينقد بعضهم لأمره سبحانه فالمراد طلعة الإرادة لا طاعة الأمر بالعبادة، وهذا حاصل ما روي عن ابن عباس، وقال الحسن: قانِتُونَ قائمون بالشهادة على وحدانيته تعالى كما قال الشاعر:
şanı yüce olan tasarruflarından hiçbir şeye karşı duramazlar; her ne kadar bazısı O noksanlıktan münezzeh olanın [şer'î] emrine boyun eğmese de. Zira murat, ibadet emrine itaat değil, iradenin zuhuruna boyun eğmektir. İbn Abbas'tan rivayet edilenin özeti budur. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: { قانِتُونَ } "boyun eğicidirler", O Teâlâ'nın vahdaniyetine şahitlik ederek ayaktadırlar; nitekim şair şöyle demiştir:
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
"Her şeyde O'nun için bir ayet vardır, / O'nun bir olduğuna delalet eden."
وقال ابن جبير: قانِتُونَ مخلصون، وقيل: مقرون بالعبودية، وعليهما ليس العموم على ظاهره وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ بعد الموت والتكرير لزيادة التقرير لشدة إنكارهم البعث والتمهيد لما بعده من قوله تعالى:
İbn Cübeyr şöyle demiştir: { قانِتُونَ } ihlaslı olanlardır. Denildi ki: Kulluğu ikrar edenlerdir. Bu iki görüşe göre umum zahiri üzere değildir. { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } "Yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu iade edecek olan da O'dur", ölümden sonra. Tekrar, onların dirilişi şiddetle inkâr etmeleri sebebiyle pekiştirmeyi artırmak ve Allah Teâlâ'nın şu sonraki buyruğuna bir hazırlık olmak içindir:
وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ الضمير المرفوع للإعادة وتذكيره لرعاية الخبر أو لأنها مؤولة بأن والفعل وهو في حكم المصدر المذكر أو لتأويلها بالبعث ونحوه، وكونه راجعا إلى مصدر مفهوم من يُعِيدُهُ وهو لم يذكر بلفظ الإعادة لا يفيد على ما قيل لأنه اشتهر به فكأنه إذا فهم منه يلاحظ فيه خصوص لفظه والضمير المجرور لله تعالى شأنه، وأَهْوَنُ للتفضيل أي والإعادة أسهل على الله تعالى من المبدأ، والأسهلية على طريقة التمثيل بالنسبة لما يفعله البشر مما يقدرون عليه، فإن إعادة شيء من مادته الأولى أهون عليهم من إيجاده ابتداء، والمراد التقريب لعقول الجهلة المنكرين للبعث وإلا فكل الممكنات بالنسبة إلى قدرته تعالى ﷿ سواء فكأنه قيل: وهو أهون عليه بالإضافة إلى قدركم والقياس على أصولكم.
{ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } "ve bu O'na daha kolaydır." Merfû zamir yeniden yaratmaya (iâdeye) aittir; haberin gözetilmesi yahut fiille birlikte "en" tevilinde olup müzekker masdar hükmünde bulunması sebebiyle veya ba's ve benzeri bir kelime ile tevil edildiği için müzekker kılınmıştır. Zamirin { يُعِيدُهُ } fiilinden anlaşılan bir masdara raci olması -her ne kadar iade lafzıyla zikredilmemiş olsa da- denildiğine göre bir sakınca teşkil etmez; çünkü bu kelimeyle meşhur olmuştur, dolayısıyla ondan anlaşıldığında sanki bizzat o lafzın kendisi mülahaza edilir. Mecrûr zamir ise şanı yüce olan Allah Teâlâ'ya aittir. { أَهْوَنُ } kelimesi tafdîl içindir; yani yeniden yaratmak Allah Teâlâ'ya ilk yaratılıştan daha kolaydır. Bu daha kolay olma durumu, insanların güç yetirdikleri şeylerden yaptıkları işlere nispetle temsil yolu üzeredir; zira bir şeyi ilk maddesinden yeniden yapmak, onu ilk baştan var etmekten onlar için daha kolaydır. Murat, dirilişi inkâr eden cahillerin akıllarına yaklaştırmaktır; aksi takdirde Azîz ve Celîl olan O Teâlâ'nın kudretine nispetle bütün mümkinat eşittir. Sanki: "Sizin ölçünüze ve kıyas ilkelerinize göre O'na daha kolaydır" denilmiş gibidir.
وذكر الزمخشري وجها آخر للتفضيل وهو أن الإنشاء من قبيل التفضل الذي يتخير فيه الفاعل بين أن يفعله وأن لا يفعله والإعادة من قبيل الواجب الذي لا بد من فعله لأنها لجزاء الأعمال وجزاؤها واجب والأفعال أما محال والمحال ممتنع أصلا خارج عن المقدور، وأما ما يصرف الحكيم عن فعله صارف وهو القبيح وهو رديف المحال لأن الصارف يمنع وجود الفعل كما تمنعه الإحالة، وأما تفضل والتفضل حاله بين بين للفاعل أن يفعله وأن لا يفعله، وأما واجب لا بد من فعله ولا سبيل إلى الإخلال به فكان الواجب أبعد الأفعال من الامتناع وأقربها من الحصول فلما كانت الإعادة من قبيل الواجب كانت أبعد الأفعال من الامتناع وإذا كانت أبعدها منه كانت أدخلها في التأتي والتسهل فكانت أهون منها وإذا كانت كذلك كانت أهون من الإنشاء اهـ. قال في التقريب: وفيه نظر لأنه مبني على الوجوب العقلي ولأن الوجوب إذا كان بالذات نافي القدرة كالامتناع وإلا كان ممكنا فتساوى الفعلان لاشتراكهما في مصحح المقدورية وهو الإمكان.
Zemahşerî tafdîl için başka bir vecih zikretmiştir; o da şudur: İlk yaratma, failin onu yapıp yapmamakta muhayyer olduğu lütuf (tefaddul) kabilindendir; yeniden yaratma ise yapılması kaçınılmaz olan vacip kabilindendir, çünkü o amellerin karşılığı içindir ve amellerin karşılığını vermek vaciptir. Fiiller ise ya muhaldir -ki muhal asla kabil olmayıp مقdur (güç yetirilen) alanın dışındadır-; ya Hakîm olanı o fiili yapmaktan alıkoyan bir engelin bulunduğu şeydir ki o da çirkin olandır ve muhalin dengidir, çünkü engel olan şey tıpkı imkânsızlığın fiilin varlığına mani olduğu gibi mani olur; ya lütuftur -ki lütfun durumu ikisi ortasındadır, failin onu yapma yahut yapmama serbestisi vardır-; ya da yapılması şart olan ve ihmal edilmesine imkân bulunmayan vaciptir. Dolayısıyla vacip, fiillerin imkânsızlıktan en uzak ve hâsıl olmaya en yakın olanıdır. Yeniden yaratma da vacip kabilinden olunca imkânsızlıktan en uzak fiil olmuştur; ondan en uzak olunca da meydana gelmesi ve kolaylaşması en uygun olanı olmuştur ve bu sebeple diğerlerinden daha kolay (ehven) olmuştur; böyle olunca da ilk yaratmadan daha kolay olmuştur (alıntı bitti). et-Takrîb'de şöyle denilmiştir: "Bunda tutarsızlık vardır; çünkü akli vücûba dayanmaktadır ve vücûb bizzat olduğu takdirde tıpkı imtina gibi kudreti nefyeder, aksi takdirde mümkün olur ve مقduriyyetin (güç yetirilebilirliğin) tashih edicisi olan imkân vasfında ortak oldukları için iki fiil eşitlenir."
وتعقبه في الكشف بقوله أقول: أنه غير واجب بالذات ولا يلزم منه المساواة مع التفضل في سهولة التأتي وأما المساواة في مصحح المقدورية فلا مدخل لها فيما نحن فيه، والحاصل منه أنه لو سلم منه أن الداعي إلى فعله أقوى فلا شك أنه أقرب إلى الوجود مما لا يكون الداعي كذلك. نعم إذا خلص الداعي إلى القسمين صارا سواء، وليس البحث على ذلك التقدير اهـ.
el-Keşf'te ise buna şöyle karşılık verilmiştir: Derim ki: O bizzat vacip değildir ve bundan lütuf ile meydana gelme kolaylığında eşit olması gerekmez. Güç yetirilebilirliğin tashih edicisindeki eşitliğe gelince, bunun konumuzla bir ilgisi yoktur. Bundan elde edilen netice şudur: Onu yapmaya sevk eden sâikin daha güçlü olduğu kabul edilirse, şüphesiz sâiki böyle olmayan fiilden varlığa daha yakın olur. Evet, sâik her iki kısım için de halis olduğunda ikisi eşit olur; fakat tartışma bu takdire göre değildir (alıntı bitti).
والحق ما قاله أبو السعود من أنه ليس المراد بأهونية الفعل أقربيته إلى الوجود باعتبار كثرة الأمور الداعية للفاعل إلى إيجاده وقوة اقتضائها لتعلق قدرته به بل أسهلية تأتيه وصدوره عنه عند تعلق قدرته بوجوده وكونه واجبا بالغير، ولا تفاوت في ذلك بين أن يكون ذلك التعلق بطريق الإيجاب أو بطريق الاختيار. وروى الزجاج عن أبي عبيدة وكثير من أهل اللغة أن أَهْوَنُ هاهنا بمعنى هين، وروي ذلك عن ابن عباس، والربيع، وكذا هو في مصحف عبد الله، وهذا كما يقال: الله تعالى أكبر أي كبير وأنت أوحد الناس أي واحدهم وإني لأوجل أي وجل. وفي الكشف التحقيق أنه من باب الزيادة المطلقة، وإنما قيل بمعنى الهين لأنه يؤدي مؤداه، وقيل: أفعل على ظاهره وضمير عليه عائد على الخلق على معنى أن الإعادة أيسر على المخلوق لأن البداءة فيها تدريج من طور إلى طور إلى أن يصير إنسانا والإعادة لا
Doğru olan Ebüssuûd'un dediğidir: Fiilin daha kolay olmasından murat, faili onu var etmeye sevk eden hususların çokluğu ve bunların failin kudretinin ona taallukunu güçlü bir şekilde gerektirmesi cihetiyle varlığa daha yakın olması değildir; bilakis kudreti onun varlığına taalluk ettiğinde ve başkası sebebiyle vacip olduğunda fiilin O'ndan meydana gelmesinin ve sudûrunun daha kolay olmasıdır. Bu taallukun gereklilik (îcap) yoluyla yahut ihtiyar yoluyla olması arasında bu bakımdan bir fark yoktur. Zeccâc, Ebû Ubeyde ve lügat ehlinin çoğundan { أَهْوَنُ } kelimesinin burada "kolay" (heyîn) manasında olduğunu rivayet etmiştir; bu durum İbn Abbas ve Rebî'den de rivayet edilmiştir, Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında da böyledir. Bu durum tıpkı: "Allahu ekber" yani büyüktür, "Sen insanların en eşsizisin" yani teksin ve "Şüphesiz ben çok korkuyorum" yani korkmaktayım denilmesi gibidir. el-Keşf'te ise tahkik şudur ki: Bu mutlak ziyadelik kabilindendir, "heyîn" manasında denilmesinin sebebi ise onun manasını ifa etmesindendir. Denildi ki: İsmi tafdîl zahiri üzeredir ve "aleyhi" zamiri mahlûkata racidir; bu da iadenin mahlûk için daha kolay olduğu manasınadır, çünkü ilk yaratmada insan haline gelinceye kadar tavırdan tavıra geçiş vardır, iade ise
تحتاج إلى التدريجات في الأطوار إنما يدعوه الله تعالى فيخرج وأما على معنى أن الإعادة أسهل على المخلوق أي أن يعيدوا شيئا ويفعلوه ثانيا بعد ما زاولوا فعله وعرفوه أولا أسهل من أن يفعلوه أولا قبل المزاولة وإذا كان هذا حال المخلوق فما بالك بالخالق، ولا يخفى أن الظاهر رجوع الضمير إليه تعالى، ثم إن الجار والمجرور صلة أَهْوَنُ وقدمت الصلة في قوله تعالى: هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ [مريم: ٩، ٢١] وأخرت هنا لأنه قصد هنالك الاختصاص وهو محزه فقيل هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وإن كان صعبا عندكم أن يولد بين هم وعاقر وأما هاهنا فلا معنى للاختصاص كيف والأمر مبني على ما يعقلون من أن الإعادة أسهل من الابتداء فلو قدمت الصلة لتغير المعنى، ولما أخبر سبحانه بأن الإعادة أهون عليه على طريق التمثيل عقب ذلك بقوله تعالى: وَلَهُ تعالى شأنه خاصة الْمَثَلُ أي الوصف العجيب الشأن كالقدرة العامة والحكمة التامة وسائر صفات الكمال الْأَعْلى الذي ليس لغيره ما يدانيه فضلا عما يساويه فكأنه قيل هذا لتفهيم العقول القاصرة إذ صفاته تعالى عجيبة وقدرته جلّ شأنه عامة وحكمته سبحانه تامة فكل شيء بدأ وإعادة وإيجادا وإعداما على حد سواء ولا مثل له تعالى ولا ند، وعن قتادة، ومجاهد أن الْمَثَلُ الْأَعْلى لا إله إلّا الله، ولعلهما أرادا بذلك الوحدانية في ذاته تعالى وصفاته سبحانه، والكلام عليه مرتبط بما قبله أيضا كأنه قيل:
tavırlarda kademelere muhtaç değildir; Allah Teâlâ onu sadece çağırır ve o da çıkar. Yahut iadenin mahlûka daha kolay olduğu manasınadır; yani bir şeyi tecrübe edip önce tanıdıktan sonra onu ikinci kez tekrarlayıp yapmaları, tecrübe etmeden önce ilk defa yapmalarından daha kolaydır; mahlûkun hali bu olunca ya Yaratıcı'nın hali nasıldır! Zamirin Allah Teâlâ'ya raci olmasının zahir olduğu ise gizli değildir. Ayrıca câr ve mecrûr { أَهْوَنُ } kelimesinin sılasıdır; Allah Teâlâ'nın: { هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } [Meryem: 9, 21] “O bana pek kolaydır” kavlinde sıla öne alınmışken burada geriye bırakılmıştır; çünkü orada tahsis kastedilmiştir ve yeri orasıdır, zira yaşlı bir adam ile kısır bir kadın arasında çocuk doğması size göre zor olsa bile: "O bana pek kolaydır" denilmiştir. Burada ise tahsisin bir manası yoktur; nasıl olsun ki mesele, iadenin ilk yaratılıştan daha kolay olduğu yönündeki akıllarının kavradığı hususa bina edilmiştir, dolayısıyla şayet sıla öne alınsaydı mana değişirdi. Şanı yüce olan [Allah], temsil yoluyla iadenin O'na daha kolay olduğunu haber verince, bunu hemen Allah Teâlâ'nın şu kavliyle takip ettirmiştir: { وَلَهُ } "Yalnızca O'na aittir", şânı yüce O'na hastır, { الْمَثَلُ } "örnek/sıfat", yani genel kudret, tam hikmet ve diğer kemal sıfatları gibi şânı hayret verici nitelik, { الْأَعْلى } "en yüce", O'na eşit olmak şöyle dursun, dengi dahi bulunmayan [sıfat]. Sanki şöyle denilmiştir: Bu durum kıt akıllara anlatmak içindir; zira O Teâlâ'nın sıfatları akıllara durgunluk vericidir, şânı yüce olanın kudreti umumidir ve O noksanlıktan münezzeh olanın hikmeti tamdır; binaenaleyh ilk yaratma, iade etme, var etme ve yok etme gibi her şey O'nun katında eşittir, O Teâlâ'nın hiçbir benzeri ve dengi yoktur. Katâde ve Mücâhid'den { الْمَثَلُ الْأَعْلى } terkibinin "Lâ ilâhe illallâh" olduğu rivayet edilmiştir; muhtemelen bununla O Teâlâ'nın zatındaki ve sıfatlarındaki tevhidi kastetmişlerdir. Bu konudaki söz de öncesine bağlıdır, sanki şöyle denilmiştir:
ما ذكر لتفهيم العقول القاصرة لأنه تعالى لا يشاركه أحد في ذاته تعالى وصفاته ﷿، وقيل: مرتبط بما بعده من قوله تعالى: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ وقال الزجاج: المثل قوله تعالى: هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ قد ضربه الله تعالى مثلا فيما يسهل ويصعب عندكم وينقاس على أصولكم فاللام في المثل للعهد وهو محمول على ظاهره غير مستعار للوصف العجيب الشأن فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ متعلق بمضمون الجملة المتقدمة على معنى أنه سبحانه قد وصف بذلك وعرف به فيهما على ألسنة الخلائق وألسنة الدلائل، وقيل: بالأعلى، وقيل: بمحذوف هو حال منه أو من الْمَثَلُ أو من ضميره في الْأَعْلى وقيل: متعلق بما تعلق به لَهُ أي له في السماوات والأرض المثل الأعلى، والمراد أن دلالة خلقهما على عظيم القدرة أتم من دلالة الإنشاء فهو أدل على جواز الإعادة ولهذا جعل أعلى من الإنشاء فتأمل وَهُوَ الْعَزِيزُ القادر الذي لا يعجز عن بدء ممكن وإعادته الْحَكِيمُ الذي يجري الأفعال على سنن الحكمة والمصلحة ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا يتبين به بطلان الشرك مِنْ أَنْفُسِكُمْ أي منتزعا من أحوالها التي هي أقرب الأمور إليكم وأعرفها عندكم وأظهرها دلالة على ما ذكر من بطلان الشرك لكونها بطريق الأولوية، ومِنْ لابتداء الغاية وقوله تعالى: هَلْ لَكُمْ إلى آخره تصوير للمثل، والاستفهام إنكاري بمعنى النفي ولَكُمْ خبر مقدم وقوله تعالى: مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ في موضع الحال من شُرَكاءَ بعد لأنه نعت نكرة تقدم عليها والعامل فيها كان في البحر هو العالم في الجار والمجرور الواقع خبرا ومِنْ للتبعيض وما واقعة على النوع، وقوله تعالى: مِنْ شُرَكاءَ مبتدأ ومِنْ مزيدة لتأكيد النفي المستفاد من الاستفهام، وقوله تعالى: فِي ما رَزَقْناكُمْ متعلق بشركاء أي هل شركاء فيما رزقناكم من الأموال وما يجري مجراها مما تنصرفون فيه كائنون من النوع الذي ملكته أيمانكم من نوع العبيد والإماء كائنون لكم.
Zikredilen bu husus kıt akıllara anlatmak içindir; zira O Teâlâ'nın zatında ve sıfatlarında hiçbir kimse O'na ortak olamaz. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın sonraki: { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ } kavliyle irtibatlıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Mesel, Allah Teâlâ'nın: "O, O'na daha kolaydır" kavlidir; Allah Teâlâ bunu sizin nezdinizde kolay ve zor olan, kıyas ilkelerinize uyan şeyler hususunda bir darb-ı mesel kılmıştır; dolayısıyla "el-mesel"deki harf-i tarif ahd içindir ve şânı hayret verici nitelik için müstear kılınmaksızın zahiri manasına hamledilmiştir. { فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesi, mahlûkatın dilleri ve delillerin dilleriyle göklerde ve yerde O noksanlıktan münezzeh olanın bununla nitelendiği ve bununla bilindiği manası üzere önceki cümlenin mazmununa mütealliktir. "el-A'lâ" lafzına müteallik olduğu da söylenmiştir. Ondan veya "el-mesel"den yahut "el-a'lâ"daki zamirden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallik olduğu da söylenmiştir. Yine { لَهُ } lafzının müteallik olduğu şeye müteallik olduğu söylenmiştir; yani "Göklerde ve yerde en yüce sıfat O'nundur." Murat şudur: İkisinin yaratılmasının yüce kudrete delaleti, ilk yaratılışın delaletinden daha tamdır; dolayısıyla iadenin caiz oluşuna daha kuvvetli delildir ve bu sebeple ilk yaratılıştan daha yüce kılınmıştır; iyi düşün. { وَهُوَ الْعَزِيزُ } "O, Azîz'dir", bir mümkini ilk baştan var etmekten ve onu iade etmekten aciz kalmayan güç sahibidir, { الْحَكِيمُ } "Hakîm'dir", fiilleri hikmet ve maslahat yolları üzere icra edendir. { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا } "Size bir misal verdi", şirk koşmanın batıl olduğu kendisiyle beyan edilen bir misal, { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } "kendi nefislerinizden", yani size en yakın, sizin en iyi bildiğiniz ve öncelik (evleviyet) yoluyla şirk koşmanın batıl olduğuna zikredilen hususta delaleti en açık olan kendi hallerinizden çıkarılmış [bir misal]. { مِنْ } ibtidâ-i gâye içindir. Allah Teâlâ'nın: "Hel leküm..." kavlinden sonuna kadar olan kısım ise misalin tasviridir. İstifham nefy manasında inkâridir. { لَكُمْ } öne geçmiş haberdir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kavli, sonradan gelen { شُرَكاءَ } lafzından hal konumundadır; çünkü nekire bir kelimenin sıfatıyken onun önüne geçmiştir. el-Bahr'da belirtildiğine göre onda amel eden âmil, haber konumunda olan câr ve mecrûrda amel eden âmildir. { مِنْ } teb'îz içindir, "mâ" ise türe (neve) racidir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ شُرَكاءَ } kavli mübtedadır ve { مِنْ } istifhamdan anlaşılan nefyi pekiştirmek için zâiddir. Allah Teâlâ'nın: { فِي ما رَزَقْناكُمْ } kavli ise "şürekâ" kelimesine mütealliktir; yani "Mallardan ve tasarruf ettiğiniz benzeri şeylerden size rızık olarak verdiklerimizde, sağ ellerinizin malik olduğu türden, köle ve cariyeler türünden olan ortaklarınız var mıdır ki size ortak olsunlar?" demektir.
وجوز أن يكون لَكُمْ متعلقا بشركاء ويكون فِي ما رَزَقْناكُمْ في موضع الخبر كما تقول: لزيد في المدينة مبغض فلزيد متعلق بمبغض الذي هو مبتدأ وفي المدينة الخبر أي هل شركاء لكم كائنون مما ملكته إيمانكم كائنون فيما رزقناكم، وقوله تعالى: فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ جملة في موضع الجواب للاستفهام الإنكاري وَفِيهِ متعلق بسواء، وفي الكلام محذوف معطوف على (أنتم) أي فأنتم وهم أي المماليك مستوون فيه لا فرق بينكم وبينهم في التصرف فيه، وقيل: لا حذف و (أنتم) شامل للمماليك بطريق التغليب، وقوله تعالى: تَخافُونَهُمْ
{ لَكُمْ } ifadesinin "şürekâ"ya müteallik olması ve { فِي ما رَزَقْناكُمْ } ifadesinin haber konumunda olması da caiz görülmüştür; nitekim "Zeyd için şehirde bir buğzeden vardır" dediğinde, "Zeyd için" ifadesi mübteda olan "buğzeden"e mütealliktir ve "şehirde" ifadesi de haberdir; yani "Sağ ellerinizin malik olduklarından sizin için ortaklar var mıdır ki size rızık olarak verdiklerimizde [ortak] olsunlar?" demektir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ } kavli, inkârî istifhamın cevabı makamında olan bir cümledir. { فِيهِ } ise "sevâun" lafzına mütealliktir. Sözde "entüm" üzerine matuf mahzuf bir kelime vardır; yani "Siz ve onlar -yani köleler- onda eşitsiniz, onda tasarruf etmede sizinle onlar arasında hiçbir fark yoktur" demektir. Denildi ki: Hazif yoktur ve "entüm" tağlîb yoluyla köleleri de kapsamaktadır. Allah Teâlâ'nın: { تَخافُونَهُمْ } kavli,
خبر آخر لأنتم، وقال أبو البقاء: حال من ضمير (أنتم) الفاعل في سَواءٌ وقوله تعالى: كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ في موضع الصفة لمصدر محذوف أي تخافونهم أن تستبدوا بالتصرف فيه بدون رأيهم خيفة كائنة مثل خيفتكم من هو من نوعكم يعني الأحرار المساهمين لكم، والمقصود نفي مضمون ما فصل من الجملة الاستفهامية أي لا ترضون بأن يشارككم فيما رزقناكم من الأموال ونحوها مماليككم وهم أمثالكم في البشرية غير مخلوقين لكم بل لله تعالى فكيف تشركون به سبحانه في المعبودية التي هي من خصائصه تعالى الذاتية مخلوقه سبحانه بل مصنوع مخلوقه جلّ وعلا حيث تصنعونه بأيديكم ثم تعبدونه.
"entüm" için diğer bir haberdir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: { سَواءٌ } kelimesindeki fail olan "entüm" zamirinden haldir. Allah Teâlâ'nın: { كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ } kavli mahzuf bir masdarın sıfatı konumundadır; yani "Onların görüşü olmaksızın onda tasarrufta tek başınıza davranmaktan, kendi türünüzden olan kimselerden -yani sizinle ortak olan hürlerden- korktuğunuz gibi bir korkuyla onlardan korkarsınız" demektir. Maksat, istifham cümlesinde tafsil edilen hususun mazmununu nefyetmektir; yani size rızık olarak verdiğimiz mallarda ve benzeri şeylerde, insanlıkta sizin gibi olan, sizin tarafınızdan değil bilakis Allah Teâlâ tarafından yaratılmış bulunan kölelerinizin size ortak olmasına razı olmuyorsunuz; o halde O noksanlıktan münezzeh [Allah]'ın bizzat Zâtına mahsus olan mabutluk vasfında, O'nun mahlûkunu, hatta kendi ellerinizle yapıp sonra da taptığınız mahlûkunun mamulünü O'na nasıl ortak koşarsınız?
وقرأ ابن أبي عبلة «أنفسكم» بالرفع على أن المصدر مضاف للمفعول وأَنْفُسِكُمْ فاعلة، قال أبو حيان: وهو وجه حسن ولا قبح في إضافة المصدر إلى المفعول مع وجود الفاعل كَذلِكَ أي مثل ذلك التفصيل الواضح نُفَصِّلُ الْآياتِ أي نبينها ونوضحها لا تفصيلا أدنى منه فإن التمثيل تصوير للمعاني المعقولة بصورة المحسوس وإبراز لأوابد المدركات على هيئة المأنوس فيكون في غاية الإيضاح والبيان.
İbn Ebî Able, masdarın mefule muzaf olması ve { أَنْفُسِكُمْ } lafzının fail olması üzere "enfüsüküm" kelimesini ref ile okumuştur. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu güzel bir vecihtir ve fail mevcut iken masdarın mefule izafe edilmesinde bir çirkinlik yoktur. { كَذلِكَ } "İşte böylece", yani bu açık açıklama gibi, { نُفَصِّلُ الْآياتِ } "âyetleri açıklıyoruz", yani onları beyan edip açıklarız, bundan daha aşağı bir tafsilatla değil; zira darb-ı mesel, akılla kavranan manaları hissedilen suretinde tasvir etmek ve zihnin alışık olmadığı mefhumları alışılmış bir heyet üzere ortaya koymaktır; dolayısıyla son derece açık ve beyan dolu olur.
لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أي يستعملون عقولهم في تدبير الأمثال، وقيل: في تدبير الأمور مطلقا ويدخل في ذلك الأمثال دخولا أوليا، وخصهم بالذكر مع عموم تفصيل الآيات للكل لأنهم المنتفعون بها، وذكر العرمة الطيبي أنه لما كان ضرب الأمثال لإدناء المتوهم إلى المعقول وإراءة المتخيل في صورة المحقق ناسب أن تكون الفاصلة لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وهذه النكتة هنا أظهر منها فيما تقدم فتذكر.
{ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } "akleden bir topluluk için", yani misalleri tedebbür etmede akıllarını işleten kimseler için. Denildi ki: Mutlak manada işleri idare etmede [akıllarını işletenler]; darb-ı meseller de öncelikle buna dâhildir. Ayetlerin açıklanması herkese şamil olduğu halde özellikle onları zikretmiştir; çünkü onlardan faydalananlar yalnızca onlardır. Allâme Tîbî, darb-ı mesellerin zihinde canlandırılanı akledilene yaklaştırmak ve tahayyül edileni gerçekleşmiş suretinde göstermek için olduğundan fâsılanın { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } şeklinde gelmesinin münasip düştüğünü zikretmiştir; bu nükte burada daha önce geçenden daha açıktır, hatırla.
وقرأ عباس عن أبي عمرو «يفصّل» بياء الغيبة رعيا لضرب إذ هو مسند لما يعود للغائب وقراءة الجمهور بالنون للحمل على رَزَقْناكُمْ وذكر بعض العلماء أن في هذه الآية دليلا على صحة أصل الشركة بين المخلوقين لافتقار بعضهم إلى بعض كأنه قيل: الممتنع المستقبح شركة العبيد لساداتهم أما شركة السادات بعضهم لبعض فلا تمتنع ولا تستقبح بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أعراض عن مخاطبتهم ومحاولة إرشادهم إلى الحق بضرب المثل وتفصيل الآيات واستعمال المقدمات الحقة المعقولة وبيان لإستحالة تبعيتهم للحق كأنه قيل: لم يعقلوا شيئا من الآيات المفصلة بل اتبعوا أَهْواءَهُمْ الزائغة، ووضع الموصول موضع ضميرهم للتسجيل عليهم بأنهم في ذلك الاتباع ظالمون واضعون للشيء في غير موضعه أو ظالمون لأنفسهم بتعريضها للعذاب الخالد بِغَيْرِ عِلْمٍ أي جاهلين ببطلان ما أتوا منكبين عليه لا يصرفهم عنه صارف حسبما يصرف العالم إذا اتبع الباطل علمه ببطلانه فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ أي خلق فيه الضلال وجعله كاسبا له باختياره وَما لَهُمْ أي لمن أضله الله تعالى، والجمع باعتبار المعنى مِنْ ناصِرِينَ يخلصونهم من الضلال ويحفظونهم من تبعاته وآفاته على معنى ليس لواحد منهم ناصر واحد على ما هو المشهور في مقابلة الجمع بالجمع، ومَنْ مزيدة لتأكيد النفي، والكلام مسوق لتسلية رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم وتوطئة لأمره ﵊ بقوله سبحانه: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً قال العلامة الطيبي: إنه تعالى عقيب ما عدد الآيات البينات والشواهد الدالة على الوحدانية ونفي الشرك وإثبات القول بالمعاد وضرب سبحانه المثل وقال سبحانه: كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أراد جلّ شأنه أن يسلي حبيبه صلوات الله تعالى وسلامه عليه ويوطنه على اليأس من إيمانهم فأضرب تعالى عن ذلك وقال سبحانه: بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ وجعل السبب في ذلك أنه ﷿ ما أراد هدايتهم وأنه مختوم على قلوبهم ولذلك رتب عليه قوله تعالى: فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ على التقريع والإنكار ثم ذيل سبحانه الكل بقوله تعالى: وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ يعني إذا أراد الله تعالى منهم ذلك فلا مخلص لهم منه ولا أحد ينقذهم لا أنت ولا غيرك فلا تذهب نفسك عليهم حسرات فاهتم بخاصة نفسك ومن
Abbâs, Ebû Amr'dan gayb "yâ"sı ile "yüfassilu" şeklinde okumuştur; bu da gaibe raci olan faili gözettiği için "darabe" fiiline riayetendir. Cumhûrun kıraati ise { رَزَقْناكُمْ } lafzına hamledilerek "nûn" iledir. Bazı âlimler, bu ayette yaratılmışların birbirlerine muhtaç olmaları sebebiyle aralarında ortaklık aslının sıhhatine bir delil olduğunu zikretmişlerdir; sanki: "İmkânsız ve çirkin olan, kölelerin efendilerine ortak olmasıdır; efendilerin birbirlerine ortak olmasına gelince bu imkânsız olmadığı gibi çirkin de değildir" denilmiş gibidir. { بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } "Hayır, zulmedenler uymuşlardır"; misal getirmek, ayetleri açıklamak ve hak olan akli mukaddimeleri kullanmak suretiyle onlara hitap etmekten ve onları hakka irşat etmeye çalışmaktan bir yüz çevirme (ıdrâb) ve onların hakka tabi olmalarının imkânsızlığını beyandır. Sanki şöyle denilmiştir: Açıklanan ayetlerden hiçbirini akletmediler, bilakis sapan { أَهْواءَهُمْ } "kendi hevalarına" uydular. Zamirleri yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, onların bu uymada zalim kimseler olduklarını, bir şeyi kendi yerinden başka yere koyduklarını yahut nefislerini ebedî azaba maruz bırakmak suretiyle nefislerine zulmettiklerini tescil etmek içindir. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } "bilgisizce", yani yaptıkları şeyin batıl olduğunu bilmeyen, ondan kendilerini alıkoyan hiçbir engel bulunmaksızın ona körü körüne dalan kimseler olarak; nitekim âlim kimse batıla uyduğunda batıl olduğuna dair ilmi onu bundan alıkoyar. { فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } "Artık Allah'ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir?" Yani içinde dalaleti yarattığı ve kendi ihtiyarıyla onu kazanıcı kıldığı kimseyi. { وَما لَهُمْ } "Ve onlar için yoktur", yani Allah Teâlâ'nın saptırdığı kimseler için; cemi sığası mana itibarıyladır, { مِنْ ناصِرِينَ } "hiçbir yardımcı", onları dalaletten kurtaracak, onun vebal ve afetlerinden koruyacak bir yardımcı yoktur; bu da ceminin cemiye mukabelesi kuralında meşhur olduğu üzere "onlardan tek bir kişi için bile tek bir yardımcı yoktur" manasınadır. { مِنْ } nefyi pekiştirmek için zâiddir. Kelam, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve şanı yüce olan [Allah]'ın: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } buyruğuyla O'na aleyhisselâm hitap buyuracağı emrine bir zemin hazırlamak için sevk edilmiştir. Allâme Tîbî şöyle demiştir: Allah Teâlâ, birliği gösteren, şirki nefyeden ve ahirete dönüş sözünü ispat eden apaçık ayetleri ve delilleri saydıktan, misal getirip: { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } "İşte biz, âyetleri aklını kullanan bir topluluk için böylece açıklarız" buyurduktan sonra, şanı yüce olan [Allah] Habîbi'ni -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı O'nun üzerine olsun- teselli etmek ve onların iman etmesinden ümidini kesmeye alıştırmak istemiş; böylece bundan yüz çevirip (ıdrâb yapıp): { بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ } “Hayır, zulmedenler hevalarına uydular” buyurmuştur. Bunun sebebini de Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın onların hidayetini murat etmemesi ve kalplerinin mühürlenmiş olması kılmıştır. Bu sebeple bunun üzerine azarlama ve inkâr makamında Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } “Allah'ın saptırdığını kim hidayete erdirebilir?” kavlini terettüp ettirmiştir. Sonra da O noksanlıktan münezzeh [Allah], bütün bu sözleri Allah Teâlâ'nın: { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” kavliyle fezlekeye bağlamıştır. Yani: Allah Teâlâ onlardan bunu murat ettiğinde artık onlar için bundan bir kurtuluş yoktur ve onları kurtaracak hiç kimse -ne sen ne de bir başkası- bulunmaz; öyleyse onlar için canını üzüntülerle tüketme, bizzat kendi nefsine ve sana
تبعك وأقم وجهك إلخ اهـ، ومنه يعلم حال الفاء في قوله تعالى: فَمَنْ وكذا في قوله سبحانه: فَأَقِمْ وقدر النيسابوري للثانية إذا تبين الحق وظهرت الوحدانية فأقم إلخ، ولعل ما أشار إليه الطيبي أولى، ثم إنه يلوح من كلامه احتمال أن يكون الموصول قائما مقام ضمير الَّذِينَ ظَلَمُوا فتدبر.
tabi olanlara ehemmiyet ver ve yüzünü dosdoğru tut... ilah (alıntı bitti). Buradan, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ } kavlindeki "fâ"nın durumu ve aynı şekilde şanı yüce olan [Allah]'ın: { فَأَقِمْ } kavlindeki durumu anlaşılır. Nîsâbûrî ikincisi için "Hak tebeyyün edip tevhid zahir olunca sen de dosdoğru tut..." şeklinde takdir yapmıştır; Tîbî'nin işaret ettiği husus muhtemelen daha evladır. Ayrıca onun sözünden, ism-i mevsûlün { الَّذِينَ ظَلَمُوا } zamirinin yerine kaim olma ihtimali sezilmektedir; iyi düşün.
و «أقم» من أقام العود ويقال قوم العود أيضا إذا عدله، والمراد الأمر بالإقبال على دين الإسلام والاستقامة والثبات عليه والاهتمام بترتيب أسبابه على أن الكلام تمثيل لذلك فإن من اهتم بشيء محسوس بالبصر عقد إليه طرفة وسدد إليه نظره وأقبل عليه بوجه غير ملتفت عنه فكأنه قيل: فعدل وجهك للدين وأقبل عليه إقبالا كاملا غير ملتفت يمينا وشمالا، وقال بعض الأجلة: إن إقامة الوجه للشيء كناية عن كمال الاهتمام به، ولعله أراد بالكناية المجاز المتفرع على الكناية فإنه لا يشترط فيه إمكان إرادة المعنى الحقيقي، ونصب حَنِيفاً على الحال من الضمير في (أقم) أو من الدين، وجوز أبو حيان كونه حالا من الوجه، وأصل الحنف الميل من الضلال إلى الاستقامة وضده الجنف بالجيم فِطْرَتَ اللَّهِ نصب على الإغراء أي الزموا فطرة الله تعالى، ومن أجاز إضمار أسماء الأفعال جوز أن يقدر هنا عليكم اسم فعل، وقال مكي: هو نصب بإضمار فعل أي اتبع فطرة الله ودل عليه قوله تعالى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ لأن معناه اتبع الدين، واختاره الطيبي وقال: أنه أقرب في تأليف النظم لأنه موافق لقوله تعالى: بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ ولترتب قوله تعالى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ عليه بالفاء.
{ أَقِمْ } kelimesi, sopayı düzelttiğinde kullanılan "ekâme'l-ûd" ifadesindendir; aynı şekilde sopayı doğrulttuğunda "kavveme'l-ûd" da denilir. Murat ise İslâm dinine yönelmek, onda dosdoğru ve sabit durmak, onun sebeplerini tertip etmeye ehemmiyet vermekle emirdir; şu kadar var ki kelam bunun için bir temsildir, zira gözle hissedilen bir şeye ehemmiyet veren kimse bakışını ona diker, nazarını ona yöneltir ve ondan yüz çevirmeksizin bütün yüzüyle ona yönelir; sanki: "Yüzünü dine doğrult ve sağa sola iltifat etmeksizin tam bir yönelişle ona yönel" denilmiş gibidir. Bazı yetkin âlimler şöyle demiştir: Yüzün bir şeye doğrultulması, ona tam anlamıyla ehemmiyet vermekten kinayedir. Muhtemelen kinayeden kastı, kinayeden türeyen mecazdır; zira bunda hakiki mananın iradesinin mümkün olması şart koşulmaz. { حَنِيفاً } kelimesinin nasbı, { أَقِمْ } fiilindeki zamirden yahut dinden hal olmasıyladır. Ebû Hayyân ise yüz (vech) kelimesinden hal olmasını da caiz görmüştür. Hanef kelimesinin aslı sapıklıktan istikamete meyletmektir; zıddı ise cim harfiyle "cenef"tir. { فِطْرَتَ اللَّهِ } "Allah'ın fıtratına", teşvik (iğrâ) üzere mansubdur; yani "Allah Teâlâ'nın fıtratına sımsıkı sarılın" demektir. İsim fiillerin gizlenmesini (izmârını) caiz görenler, burada isim fiil olan "aleyküm" kelimesinin takdir edilmesini caiz görmüşlerdir. Mekkî şöyle demiştir: Mahzuf bir fiilin izmârıyla mansubdur, yani "Allah'ın fıtratına uyun" demektir; buna da Allah Teâlâ'nın: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ } kavli delalet etmektedir, çünkü manası "dine tabi ol" demektir. Tîbî bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Nazmın telifinde bu daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ'nın: { بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ } kavline muvafıktır ve Allah Teâlâ'nın: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ } kavlinin fâ harfiyle ona terettüp etmesi sebebiyledir."
وجوز أن يكون نصبا بإضمار أعني وأن يكون مفعولا مطلقا لفعل محذوف دل عليه ما بعد أي فطركم فطرة الله، ولا يصح عمل فطر المذكور بعد فيه لأنه من صفته، وأن يكون منصوبا بما دل عليه الجملة السابقة على أنه مصدر مؤكد لنفسه. وأن يكون بدلا من حَنِيفاً والمتبادر إلى الذهن النصب على الإغراء، وإضمار الفعل على خطاب الجماعة مع أن المتقدم فَأَقِمْ هو ما اختاره الزمخشري ليطابق قوله تعالى: مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وجعله حالا من ضمير الجماعة المسند إليه الفعل، وجعل قوله تعالى: وَاتقوا وَأَقِيمُوا وَلا تَكُونُوا معطوفا على ذلك الفعل.
"A'nî" (kastediyorum) takdiriyle mansub olması ve sonrasının delalet ettiği mahzuf bir fiilin mefulü mutlakı olması da caiz görülmüştür; yani "Allah sizi bir fıtrat üzere yarattı" takdirindedir. Sonrasında zikredilen "fatara" fiilinin onda amel etmesi sahih olmaz çünkü o onun sıfatıdır. Yine önceki cümlenin delalet ettiği şey ile kendi nefsini tekit eden bir masdar olarak mansub olması da caizdir. { حَنِيفاً } kelimesinden bedel olarak mansub olması da caizdir. Zihne ilk gelen ise teşvik üzere nasb edilmesidir. Önce geçen { فَأَقِمْ } tekil olduğu halde fiilin çoğul hitabı üzere gizlenmesi (izmârı), Zemahşerî'nin Allah Teâlâ'nın: { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } kavline mutabık olması için tercih ettiği görüştür; o, bu kelimeyi fiilin kendisine isnat edildiği cemaat zamirinden hal kılmış ve Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا } kavlini de bu fiile matuf yapmıştır.
وقال الطيبي: بعد ما اختار تقرير اتبع ورجحه بما سمعت: وأما قوله تعالى: مُنِيبِينَ فهو حال من الضمير في (أقم) وإنما جمع لأنه مردد على المعنى لأن الخطاب للنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم وهو خطاب لأمته فكأنه قيل: أقيموا وجوهكم منيبين.
Tîbî, "ittebi'" takdirini tercih edip bunu işittiğin delillerle üstün tuttuktan sonra şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { مُنِيبِينَ } buyruğuna gelince, bu { أَقِمْ } fiilindeki zamirden haldir; çoğul getirilmesi ise mana bakımından karşılık bulması sebebiyledir, zira hitap Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e yöneliktir ve O'na hitap O'nun ümmetine de hitaptır; sanki: "Gönülden O'na yönelenler olarak yüzlerinizi dosdoğru tutun" denilmiş gibidir.
وقال الفراء: أي أقم وجهك ومن تبعك كقوله تعالى: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ [هود: ١١٢] فلذلك قال سبحانه: مُنِيبِينَ وفي المرشد أن مُنِيبِينَ متعلق بمضمر أي كونوا منيبين لقوله تعالى بعد: وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ اهـ. ولا يخفى على المنصف حسن كلام الزمخشري، وما أن ذكر من خطابه صلّى الله تعالى عليه وسلم خطاب الأمة يؤكد الدلالة وعلى ذلك المضمر لا أنه يجوز أن يكون مُنِيبِينَ حالا من الضمير في (أقم) وظاهر كلام الفراء يقتضي كون الحال من مذكور ومحذوف وهو قليل في الكلام، وإضمار كونوا مع إضمار فعل ناصب لفطرة الله موجب لكثرة الإضمار، وإضماره دون إضمار فيما قيل موجب لارتكاب خلاف المتبادر هناك، والفطرة على ما قال ابن الأثير للحالة كالجلسة والركبة من الفطر بمعنى الابتداء والاختراع، وفسرها الكثير هنا بقابلية الحق والتهيؤ لإدراكه، وقالوا: معنى لزومها الجريان على موجبها وعدم الإخلال به باتباع الهوى وتسويل شياطين الأنس والجن، ووصفها بقوله تعالى: الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لتأكيد وجوب امتثال الأمر، وعن عكرمة تفسيرها بدين الإسلام.
Ferrâ şöyle demiştir: Yani "Sen ve sana tabi olanlar yüzünüzü dosdoğru tutun"; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ } [Hûd: 112] “Seninle beraber tövbe edenlerle birlikte emrolunduğun gibi dosdoğru ol” kavlinde de böyledir; işte bu sebeple noksanlıktan münezzeh olan [Allah] { مُنِيبِينَ } buyurmuştur. el-Mürşid'de ise { مُنِيبِينَ } kelimesinin mahzuf bir kelimeye müteallik olduğu, yani sonrasında gelen Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavli sebebiyle "O'na yönelenler olun" takdirinde olduğu belirtilmiştir (alıntı bitti). İnsaf ehline Zemahşerî'nin sözünün güzelliği gizli kalmaz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e yapılan hitabın ümmete hitap olduğuna dair zikredilen husus, o mahzuf kelimeye delaleti pekiştirir; yoksa { مُنِيبِينَ } kelimesinin { أَقِمْ } fiilindeki zamirden hal olmasının caiz olduğu anlamına gelmez. Ferrâ'nın sözünün zahiri ise halin hem zikredilen hem de mahzuf olan kelimeden olmasını gerektirir ki bu kelamda az rastlanan bir durumdur. "Kûnû" fiilinin izmârı ile birlikte "fıtrata'llâh" kelimesini nasb eden fiilin izmârı, izmârın çoğalmasını gerektirir. Söylendiğine göre bir fiil izmâr edilmeksizin sadece onun izmâr edilmesi ise orada zihne ilk gelene aykırı davranmayı gerektirir. Fıtrat, İbnü'l-Esîr'in dediğine göre, ilk baştan başlatmak ve icat etmek manasındaki "el-fatr" kökünden gelip celse ve rikbe gibi heyet/durum bildirir. Âlimlerin çoğu burada onu hakkı kabule yatkınlık ve onu idrak etmeye hazır bulunuşluk ile tefsir etmiş ve şöyle demişlerdir: Ona sımsıkı sarılmanın manası, onun gereği üzere hareket etmek, heva ve hevese uymakla ve insan ile cin şeytanlarının aldatmasıyla onu bozmamaktır. O noksanlıktan münezzeh olan [Allah]'ın onu: { الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } kavliyle nitelemesi, emre imtisal etmenin vücubunu pekiştirmek içindir. İkrime'den fıtratın İslâm dini ile tefsir edildiği rivayet edilmiştir.
وفي الخبر ما يدل عليه،
Hadiste de buna delalet eden husus vardır;
أخرج ابن مردويه عن حماد بن عمر الصفار قال: سألت عن قتادة عن قوله تعالى:
İbn Merdûye, Hammâd b. Ömer es-Saffâr'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Katâde'ye Allah Teâlâ'nın şu kavlini sordum:
فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها فقال: حدثني أنس بن مالك رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله صلى الله
{ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı...”; o da şöyle dedi: Enes b. Mâlik radıyallâhu teâlâ anh bana anlattı ve dedi ki: "Resûlullah sallallâhu
تعالى عليه وسلم فطرة الله التي فطر الناس عليها دين الله تعالى»
aleyhi ve sellem: 'Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrat, Allah Teâlâ'nın dinidir' buyurdu."
والمراد بفطرهم على دين الإسلام خلقهم قابلين له غير نابين عنه ولا منكرين له مجاوبا للعقل مساوقا للنظر الصحيح حتى لو تركوا لما اختاروا عليه دينا آخر،
Onların İslâm fıtratı üzere yaratılmalarından murat; ondan kaçınmayan, onu inkâr etmeyen, akla cevap veren ve doğru nazarla uyum içinde olan bir kabiliyet üzere yaratılmış olmalarıdır; öyle ki kendi hallerine bırakılsalar onun yerine başka bir dini seçmezlerdi.
ففي الصحيحين عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم ما من مولود يولد إلّا على الفطرة فأبواه يهودانه أو ينصرانه أو يمجسانه كما تنتج البهيمة بهيمة جمعاء هل تحسون فيها من جدعاء»
Nitekim Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Doğan hiçbir yavru yoktur ki fıtrat üzere doğmuş olmasın; sonra anne babası onu Yahudi, Hristiyan veya Mecusi yapar. Tıpkı hayvanın azaları tam bir hayvan doğurması gibi; onda hiç kulağı veya burnu kesik bir hayvan görür müsünüz?'"
والمراد بالناس على التفسيرين جميعهم.
Her iki tefsire göre de insanlardan murat onların bütünüdür.
وزعم بعضهم أن المراد بهم على التفسير الثاني المؤمنون وليس بشيء. واستشكل الاستغراق بأنه ورد في الغلام الذي قتله الخضر ﵇ أنه طبع على الكفر. وأجيب بأن معنى ذلك أنه قدر أنه لو عاش يصير كافرا بإضلال غيره له أو بآفة من الآفات البشرية، وهذا على ما قيل هو المراد من
Bazıları ikinci tefsire göre insanlardan muradın müminler olduğunu iddia etmişse de bu bir şey değildir. Kapsamın umumi oluşuna (istiğraka), Hızır aleyhisselâm'ın öldürdüğü çocuk hakkında onun kâfirlik üzere mühürlenmiş olarak yaratıldığı şeklinde gelen rivayetle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun manası, şayet yaşasaydı başkasının onu saptırmasıyla yahut beşerî afetlerden bir afet sebebiyle kâfir olacağının takdir edilmiş olmasıdır; denildiğine göre şu buyruktan murat da budur:
قوله ﵊: «الشقي شقي في بطن أمه»
O'nun aleyhisselâm şu buyruğudur: "Şaki, ta annesinin karnındayken şakidir."
وذلك لا ينافي الفطر على دين الإسلام بمعنى خلقه متهيأ له مستعدا لقبوله فتأمل فالمقام محتاج بعد إلى تحقيق، وقيل:
Bu durum, onun İslâm dinine yatkın ve onu kabule elverişli yaratılmış olması anlamında İslâm dini üzere yaratılmış (fıtrat) olmasına engel teşkil etmez. İyi düşün; zira bu makam daha derin bir tahkike muhtaçtır. Şöyle de denilmiştir:
فطرة الله العهد المأخوذ على بني آدم، ومعنى فطرهم على ذلك على ما قيل خلقهم مركوزا فيهم معرفته تعالى كما أشير إليه بقوله سبحانه: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] وقوله سبحانه: لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ تعليل للأمر بلزوم فطرته تعالى أو لوجوب الامتثال به فالمراد بخلق الله فطرته المذكورة أولا ففيه إقامة المظهر مقام المضمر من غير لفظه السابق، والمعنى لا صحة ولا استقامة لتبديل فطرة الله تعالى بالإخلال بموجبها وعدم ترتيب مقتضاها عليها باتباع الهوى وقبول وسوسة الشياطين، وقيل: المعنى لا يقدر أحد على أن يغير خلق الله سبحانه وفطرته ﷿ فلا بد من حمل التبديل على تبديل نفس الفطرة بإزالتها رأسا ووضع فطرة أخرى مكانها غير مصححة لقبول الحق والتمكن من إدراكه ضرورة، فإن التبديل بالمعنى الأول مقدور بل واقع قطعا فالتعليل حينئذ من جهة أن سلامة الفطرة متحققة في كل أحد فلا بد من لزومها بترتيب مقتضاها عليها وعدم الإخلال به بما ذكر من اتباع الهوى ووسوسة الشياطين، وقال الإمام: يحتمل أن يقال: إن الله تعالى خلق خلقه للعبادة وهم كلهم عبيده لا تبديل لخلق الله أي ليس كونهم عبيدا مثل كون المملوك عبدا للإنسان فإنه ينتقل عنه إلى غيره ويخرج عن ملكه بالعتق بل لا خروج للخلق عن العبادة والعبودية، وهذا لبيان فساد قول من يقول: العبادة لتحصيل الكمال وإذا كمل للعبد بها لا يبقى عليه تكليف.
Allah'ın fıtratı, Âdemoğlundan alınan misaktır. Onların bunun üzere yaratılmasının manası -denildiğine göre- O noksanlıktan münezzeh olan [Allah]'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” kavlinde işaret edildiği üzere Allah Teâlâ'nın marifetinin onların içine yerleştirilmiş (dercedilmiş) olarak yaratılmasıdır. O noksanlıktan münezzeh olan [Allah]'ın: { لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratmasında hiçbir değiştirme yoktur” kavli ise, Allah Teâlâ'nın fıtratına sımsıkı sarılma emrinin veya bu emre imtisalin vücubunun illetidir (gerekçesidir). Dolayısıyla 'Allah'ın yaratması'ndan murat, ilk önce zikredilen O'nun fıtratıdır; burada önceki lafzı dışındaki bir lafızla zamir makamına zahir isim getirilmiştir. Manası şudur: Hevaya uyarak ve şeytanların vesvesesini kabul ederek Allah Teâlâ'nın fıtratının gereğini bozmak ve onun muktezasını yerine getirmemek suretiyle bu fıtratı değiştirmek için ne bir sıhhat ne de bir istikamet vardır. Şöyle de denilmiştir: Mana; Allah Sübhânehu'nun yaratışını ve O Azze ve Celle'nin fıtratını değiştirmeye hiç kimsenin gücünün yetmeyeceğidir. Bu durumda tebdili (değiştirmeyi); fıtratın aslını kökten yok edip yerine hakkı kabule ve onu idrak etmeye kesinlikle imkân vermeyen başka bir fıtrat koyma anlamındaki tebdile hamletmek zorunludur. Zira birinci manadaki tebdil [kulların] gücü dahilindedir, hatta kesinlikle vuku bulmaktadır. O halde illet gösterme, fıtratın selametinin her ferdin zatında tahakkuk etmiş olması cihetiyledir; öyleyse heva ve şeytanların vesvesesine uymak gibi zikredilen şeylerle onu bozmaksızın, muktezasını yerine getirerek ona sımsıkı sarılmak gerekir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Şöyle denilmesi muhtemeldir: Allah Teâlâ mahlukatını ibadet için yaratmıştır ve onların hepsi O'nun kullarıdır. { لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } yani onların kul oluşu, kölenin bir insana kul/köle oluşu gibi değildir; zira o köle başkasına intikal edebilir ve azat edilmekle onun mülkünden çıkabilir. Oysa yaratılmışların [Allah'a] ibadetten ve kulluktan çıkması mümkün değildir. Bu da 'İbadet kemale ermek içindir; kul ibadetle kemale erdiğinde artık onun üzerinden teklif (mükellefiyet) kalkar' diyen kimsenin sözünün bozukluğunu açıklamak içindir.'
وقول المشركين: إن الناقض لا يصلح لعبادة الله تعالى وإنما يعبد نحو الكواكب وهي عبيد الله تعالى، وقول النصارى: إن عيسى ﵇ كمل بحلول الله تعالى فيه وصار إلها اهـ وفيه ما فيه، ومما يستغرب ما روي عن ابن عباس من أن معنى لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ النهي عن خصاء الفحول من الحيوان، وقيل: إن الكلام متعلق بالكفرة كأنه قيل: فأقم وجهك للدين حنيفا والزم فطرة الله التي فطر الناس عليها فإن هؤلاء الكفرة خلق الله تعالى لهم الكفر ولا تبديل لخلق الله أي أنهم لا يفلحون. وأنت تعلم أنه لا ينبغي حمل كلام الله تعالى على نحو هذا ذلِكَ إشارة إلى الدين المأمور بإقامة الوجه له أو إلى لزوم فطرة الله تعالى المستفاد من الإغراء أو إلى الفطرة والتذكير باعتبار الخبر أو بتأويل المشار إليه بمذكر الدِّينُ الْقَيِّمُ المستوي الذي لا عوج فيه ولا انحراف عن الحق بوجه من الوجوه كما ينبىء عنه صيغة المبالغة، وأصله قيوم على وزن فيعل اجتمعت الواو والياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء وأدغمت الياء فيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ ذلك فيصدون عنه صدودا.
Aynı şekilde müşriklerin: 'Noksan olan varlık Allah Teâlâ'ya ibadete elverişli değildir, ancak O'nun kulu olan yıldızlar ve benzerlerine ibadet edilir' sözleri ile Hristiyanların: 'İsa aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kendisine hulûl etmesiyle kemale ermiş ve ilah olmuştur' sözlerinin [bozukluğunu beyan içindir]. (Burada sona erdi). Bu görüşte eleştirilecek noktalar vardır. Garip karşılanan hususlardan biri de İbn Abbas'tan rivayet edilen; { لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratmasında hiçbir değiştirme yoktur” ayetinin manasının, erkek hayvanların enenmesini yasaklamak olduğu görüşüdür. Şöyle de denilmiştir: Bu kelam kâfirlerle ilgilidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Sen yüzünü hanîf olarak dine çevir ve Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata sarıl. Zira Allah Teâlâ bu kâfirler için küfrü yaratmıştır ve Allah'ın yaratmasında hiçbir değiştirme yoktur; yani onlar asla felaha eremezler.' Sen de bilirsin ki Allah Teâlâ'nın kelamını bu tür şeylere hamletmek uygun değildir. { ذلِكَ } “İşte bu...”; kendisine yüzün çevrilmesi emredilen dine yahut teşvik ifadesinden anlaşılan Allah Teâlâ'nın fıtratına sarılmaya veya haberin [müzekker] olmasından ötürü yahut işaret edilenin müzekker teviliyle fıtrata işarettir. { الدِّينُ الْقَيِّمُ } “dosdoğru dindir”; mübalağa sıygasının da bildirdiği üzere içinde hiçbir eğrilik bulunmayan ve hiçbir şekilde haktan sapmayan dosdoğru [dindir]. Aslı, *fey'il* (فَيْعِل) vezninde *kayyûm* (قَيْوُوم) kelimesidir; vav ile ya yan yana gelmiş, biri diğerinden önce sakin olarak bulunmuş, bu sebeple vav ya'ya dönüştürülmüş ve ya harfi ona idgam edilmiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; bunu bilmezler de ondan bütünüyle yüz çevirirler.
وقيل: أي لا علم لهم أصلا ولو علموا لعلموا ذلك على أن الفعل منزل منزلة اللازم مُنِيبِينَ إِلَيْهِ أي راجعين إليه تعالى بالتوبة وإخلاص العمل من ناب نوبة ونوبا إذا رجع مرة بعد أخرى، ومن النواب أي النحل سميت
Şöyle de denilmiştir: Fiilin lazım fiil yerine konulması kabilinden olarak; onların hiçbir bilgisi yoktur, şayet bilselerdi bunu bilirlerdi. { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “O'na yönelerek...”; yani tövbe ve amelde ihlas ile O Teâlâ'ya dönenler olarak. Bu kelime, bir kimse tekrar tekrar döndüğünde kullanılan *nâbe nevbeten ve nevben* (ناب نوبة ونوبا) kökünden gelir. Nitekim arılara da kovanlarına dönmelerinden ötürü *nevvâb* (النواب) denilmiştir.
بذلك لرجوعها إلى مقرها، وقيل: أي منقطعين إليه تعالى من الناب السن خلف الرباعية لما يكون بها من الانقطاع ما لا يكون بغيرها. وتعقب بأنه بعيد لأن الناب يأتي وهذا واوي، وقد تقدم غير بعيد عدة أقوال في وجه نصبه، وزاد عليها في البحر القول بكونه نصبا على الحال من النَّاسَ في قوله تعالى: فَطَرَ النَّاسَ وقدمه على سائر الأقوال وهو كما ترى، وتقدم أيضا ما قيل في عطف قوله تعالى: وَاتَّقُوهُ أي من مخالفة أمره تعالى وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ المبدلين لفطرة الله سبحانه تبديلا، والظاهر أن المراد بهم كل من أشرك بالله ﷿، والنهي متصل بالأوامر قبله، وقيل: بأقيموا الصلاة، والمعنى ولا تكونوا من المشركين بتركها وإليه ذهب محمد بن أسلم الطوسي وهو كما ترى، وقوله تعالى: مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ بدل من المشركين بإعادة الجار، وتفريقهم لدينهم اختلافهم فيما يعبدونه على اختلاف أهوائهم، وقيل: اختلافهم في اعتقاداتهم مع اتحاد معبودهم، وفائدة الإبدال التحذير عن الانتماء إلى حزب من أحزاب المشركين ببيان أن الكل على الضلال المبين.
Şöyle de denilmiştir: Yani O Teâlâ'ya tam anlamıyla bağlananlar/kapananlar olarak... Bu da ön dişlerin ardındaki azı dişi anlamına gelen *en-nâb* (الناب) kelimesindendir; zira onunla yapılan koparma diğerleriyle olmaz. Ancak buna; *en-nâb* kelimesinin yâ'î, [münîbîn] kelimesinin ise vâvî kökten gelmesi sebebiyle uzak bir ihtimal olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Bu kelimenin mansub oluşunun vechi hakkında az önce birkaç görüş geçmişti; el-Bahr'da ise buna ilaveten, Allah Teâlâ'nın: { فَطَرَ النَّاسَ } kavlindeki { النَّاسَ } kelimesinden hâl olarak mansub olduğu görüşü eklenmiş ve bu görüş diğer bütün görüşlerin önüne geçirilmiştir; fakat durum gördüğün gibidir. Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوهُ } “ve O'ndan sakının” yani O Teâlâ'nın emrine muhalefet etmekten sakının, { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılın” { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve müşriklerden olmayın” yani Allah Sübhânehu'nun fıtratını bütünüyle değiştirenlerden olmayın kavillerinin atfı hakkında söylenenler de daha önce geçmişti. Zahir olan, bunlardan muradın Allah Azze ve Celle'ye şirk koşan herkes olduğudur; nehiy ise kendisinden önceki emirlere bağlıdır. Şöyle de denilmiştir: [Nehiy] 'namazı dosdoğru kılın' emrine bağlıdır; manası da 'namazı terk ederek müşriklerden olmayın' demektir. Muhammed b. Eslem et-Tûsî de bu görüşe meyletmiştir ki durum gördüğün gibidir. Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini parça parça edenlerden...” kavli, cer harfinin tekrarıyla 'müşrikler' kelimesinden bedeldir. Onların dinlerini parça parça etmeleri ise hevalarının farklılığına göre taptıkları varlıklarda ihtilaf etmeleridir. Şöyle de denilmiştir: Mabutları bir olduğu halde inançlarında ihtilaf etmeleridir. Bu bedelin faydası, hepsinin apaçık bir sapıklık üzere olduğunu beyan ederek müşrik fırkalarından herhangi birine intisap etmekten sakındırmaktır.
وقرأ حمزة، والكسائي «فارقوا» أي تركوا دينهم الذي أمروا به أو الذي اقتضته فطرتهم وَكانُوا شِيَعاً أي فرقا تشايع كل فرقة أمامها الذي مهد لها دينها وقرره ووضع أصوله كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ من الدين المعوج المؤسس على الرأي الزائغ والزعم الباطل فَرِحُونَ مسرورون ظنا منهم أنه حق، والجملة قيل اعتراض مقرر لمضمون ما قبله من تفريق دينهم وكونهم شيعا، وقيل: في موضع نصب على أنها صفة شِيَعاً بتقدير العائد أي كل حزب منهم، وزعم بعضهم كونها حالا. وجوز أن يكون فَرِحُونَ صفة لكل كقول الشماخ:
Hamza ve Kisâî «فارقوا» şeklinde okumuşlardır; yani emrolundukları yahut fıtratlarının iktiza ettiği dinlerini terk ettiler demektir. { وَكانُوا شِيَعاً } “ve fırka fırka olanlardan...”; yani her bir fırkanın, kendisi için dinini yayıp tesis eden ve onun esaslarını koyan önderine tâbi olduğu fırkalar [oldular]. { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ } “Her fırka kendi yanındaki ile...”; sapkın görüş ve bâtıl zan üzerine kurulmuş eğri büğrü dinleri ile, { فَرِحُونَ } “sevinmektedir”; onun hak olduğunu zannederek mesrurdurlar. Bu cümlenin, dinlerini ayırmaları ve fırka fırka olmaları şeklindeki önceki manayı pekiştiren bir itiraziyye (ara cümle) olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de râbıt zamir takdiriyle (yani: onlardan her bir hizip takdiriyle) { شِيَعاً } kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. Bazıları ise bunun hâl olduğunu ileri sürmüştür. { فَرِحُونَ } kelimesinin, Şemmâh'ın şu beytinde olduğu gibi { كُلُّ } kelimesinin sıfatı olması da caiz görülmüştür:
وكل خليل غير هاضم نفسه ... لوصل خليل صارم أو معارز
'İlişkiyi kesen veya yüz çeviren bir dostun vuslatı için / Kendini frenlemeyen her dost [kınanır]...'
والخبر هو الظرف المتقدم أعني قوله تعالى: مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ فيكون منقطعا عما قبله، وضعف بأنه يوصف المضاف إليه في نحوه صرح به الشيخ ابن الحاجب في قوله:
Haber ise önceki zarftır; yani Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } kavlidir; bu durumda kendisinden öncesinden munkatı (bağımsız) olur. Ancak böylesi durumlarda muzafun ileyhin sıfatlandığı belirtilerek bu zayıf görülmüştür. Şeyh İbnü'l-Hâcib şu beytinde bunu açıkça ifade etmiştir:
وكل أخ مفارقه أخوه ... لعمر أبيك إلا الفرقدان
'Babana andolsun ki, iki Kutup Yıldızı (Ferkadân) müstesna / Kardeşinden ayrılmayacak hiçbir kardeş yoktur.'
وفي البحر أن وصف المضاف إليه في نحوه هو الأكثر وأنشد قوله:
el-Bahr'da ise benzeri yerlerde muzafun ileyhin sıfatlanmasının daha yaygın olduğu belirtilmiş ve şu beyit şahit getirilmiştir:
جادت عليه كل عين ترة ... فتركن كل حديقة كالدرهم
'Akan her su pınarı ona bolca su verdi de / Her bahçeyi dirhem gibi [yuvarlak ve berrak havuzlu] bıraktılar.'
وما قيل: إنه إذا وصف به كُلُّ دل على أن الفرح شامل للكل وهو أبلغ ليس بشيء بل العكس أبلغ لو تؤمل أدنى تأمل وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ أي شدة دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ راجعين إليه تعالى من دعاء غيره ﷿ من الأصنام وغيرها ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً خلاصا من تلك الشدة إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ الذي كانوا دعوه منيبين إليه يُشْرِكُونَ أي فاجأ فريق منهم الإشراك وذلك بنسبة خلاصهم إلى غيره تعالى من صنم أو كوكب أو نحو ذلك من المخلوقات وتخصيص هذا الفعل ببعضهم لما أن بعضهم ليسوا كذلك، وتنكير ضُرٌّ ورَحْمَةً للتعليل إشارة إلى أنهم لعدم صبرهم يجزعون لأدنى مصيبة ويطغون لأدنى نعمة، و «ثم» للتراخي الرتبي أو الزماني لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ اللام فيه للعاقبة وكونها تقتضي المهلة ولذا سميت لام المآل والشرك والكفر متقاربان لا مهلة بينهما كما قيل لا وجه له، وقيل: للأمر وهو للتهديد كما يقال عند الغضب اعصني ما استطعت وهو مناسب لقوله سبحانه: فَتَمَتَّعُوا فإنه أمر تهديدي، واحتمال كونه ماضيا معطوفا على يُشْرِكُونَ لا يخفى حاله، والفاء للسببية، والتمتع التلذذ، وفيه التفات من الغيبة إلى الخطاب فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ وبال تمتعكم. وقرأ أبو العالية «فيمتعوا» بالياء التحتية مبنيا للمفعول وهو معطوف على (يكفروا) فسوف يعلمون بالياء التحتية أيضا، وعن أبي العالية أيضا «فيتمتعوا» بياء تحتية قبل التاء وهو معطوف على (يكفروا) أيضا، وعن ابن مسعود «وليتمتعوا» باللام والياء
'Şayet { كُلُّ } kelimesi bununla sıfatlansaydı ferahın (sevincin) hepsini kapsadığına delalet ederdi ve bu daha beliğ olurdu' şeklindeki söz bir şey değildir; bilakis en küçük bir düşünmeyle anlaşılacağı üzere tersi daha beliğdir. { وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman...”; yani bir sıkıntı dokunduğunda, { دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “O'na yönelerek Rablerine dua ederler”; putlar ve benzeri O Azze ve Celle dışındaki varlıklara dua etmekten vazgeçip Allah Teâlâ'ya dönen kimseler olarak... { ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً } “Sonra onlara Kendi katından bir rahmet tattırdığı zaman...”; o sıkıntıdan bir kurtuluş tattırdığında, { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ } “bir de bakarsın ki onlardan bir kısmı Rablerine...”; yönelerek dua ettikleri Rablerine, { يُشْرِكُونَ } “ortak koşarlar”; yani ansızın onlardan bir kısmı şirk koşmaya başlar. Bu da kurtuluşlarını put, yıldız yahut yaratılmışlardan benzeri Allah Teâlâ dışındaki varlıklara nispet etmeleriyle olur. Bu fiilin onların bir kısmına tahsis edilmesi, bazılarının böyle olmamasından ötürüdür. { ضُرٌّ } ve { رَحْمَةً } kelimelerinin nekire (belirsiz) gelmesi illet bildirmek içindir; yani onların sabırsızlıkları sebebiyle en küçük musibette feryat ettiklerine, en küçük nimette ise azgınlaştıklarına işarettir. 'Sümme' (ثم) rütbe veya zaman bakımından terâhi (gecikme/mesafe) bildirir. { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye...”; buradaki lâm akıbet içindir; nitekim [akıbet lâmı] bir mühlet gerektirir ve bu yüzden âkıbet/meâl lâmı olarak isimlendirilmiştir. Şirk ile küfrün birbirine yakın olması sebebiyle aralarında mühlet bulunmadığı yönündeki itirazın ise hiçbir tutar yanı yoktur. Bir görüşe göre lâm emir içindir ve tehdit ifade eder; tıpkı öfke anında 'gücün yetiyorsa bana isyan et!' denilmesi gibi... Bu da O Sübhânehu'nun: { فَتَمَتَّعُوا } kavline uygundur; zira bu da tehdit edici bir emirdir. Bunun { يُشْرِكُونَ } fiiline matuf mazi fiil olma ihtimalinin durumu ise gizli değildir. Fâ harfi sebebiyet içindir; temettu ise zevk alıp lezzetlenmektir. Burada gaybtan hitaba iltifat vardır. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz!”; zevklenip lezzetlenmenizin vebalini... Ebû'l-Âliye meçhul sıygayla, iki noktalı yâ ile «فيمتعوا» ve yine yâ ile «فسوف يعلمون» şeklinde okumuştur ki bu da (yekfurû) fiiline matuftur. Yine Ebû'l-Âliye'den tâ'dan önce yâ ile «فيتمتعوا» şeklinde rivayet edilmiştir ki bu da yine (yekfurû) fiiline matuftur. İbn Mes'ûd'dan ise lâm ve yâ
التحتية وهو عطف على «ليكفروا» أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً التفات من الخطاب إلى الغيبة إيذانا بالإعراض عنهم وتعديدا لجناياتهم لغيرهم بطريق المباثة، وأَمْ منقطعة، والسلطان لحجة فالإنزال مجاز عن التعليم أو الإعلام، وقوله تعالى: فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بمعنى فهو يدل على أن التكلم مجاز عن الدلالة، ولك أن تعتبر هنا جميع ما اعتبروه في قولهم: نطقت الحال من الاحتمالات، ويجوز أن يراد بسلطانا ذا سلطان أي ملكا معه برهان فلا مجاز أولا وآخرا.
ile «وليتمتعوا» şeklinde rivayet edilmiştir ki bu da «ليكفروا» üzerine atıftır. { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً } “Yoksa onlara kesin bir delil mi indirdik...”; onlardan yüz çevrildiğini bildirmek ve cinayetlerini kınama yoluyla başkalarına sayıp dökmek üzere hitaptan gayba iltifattır. Buradaki *em* (أَمْ) edatı munkatıdır; sultan ise hüccet/delil demektir. Dolayısıyla indirme (inzal) kelimesi öğretmekten veya bildirmekten mecazdır. Allah Teâlâ'nın: { فَهُوَ يَتَكَلَّمُ } kavli ise “o delalet ediyor” manasındadır; bu da konuşmanın (tekellüm) delalet etmekten mecaz olduğuna dayanır. Arapların: 'Durum dile geldi' sözünde kabul ettikleri bütün ihtimalleri burada da geçerli kılabilirsin. Sultan kelimesiyle 'delil sahibi' yani beraberinde burhan olan bir melek kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda ne başta ne sonda mecaz söz konusu olmaz.
وجملة هو يَتَكَلَّمُ جواب للاستفهام الذي تضمنته أَمْ إذ المعنى بل أأنزلنا عليهم سلطانا فهو يتكلم بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ أي بإشراكهم بالله ﷿، وصحته على أن (ما) مصدرية وضمير بِهِ له تعالى أو بالأمر الذي يشركون بسببه وألوهيته على أن (ما) موصولة وضمير بِهِ لها والباء سببية، والمراد نفي أن يكون لهم مستمسك يعول عليه في شركهم وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً أي نعمة من صحة وسعة ونحوهما فَرِحُوا بِها بطرا وأشرا فإنه الفرح المذموم دون الفرح حمدا وشكرا، وهو المراد في قوله تعالى: «قل بفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا» وقال الامام: المذموم الفرح بنفس الرحمة والممدوح الفرح برحمة الله تعالى من حيث إنها مضافة إلى الله تعالى وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ شدة بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ بشؤم معاصيهم إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ أي فاجؤوا القنوط من رحمته ﷿، والتعبير بإذا أولا لتحقق الرحمة وكثرتها دون المقابل، وفي نسبة الرحمة إليه تعالى دون السيئة تعليم للعباد أن لا يضاف إليه سبحانه الشر وهو كثير كقوله تعالى: أَنْعَمْتَ والْمَغْضُوبِ في [الفاتحة: ٧] ، وعدم بيان سبب إذاقة الرحمة وبيان سبب إصابة السيئة إشارة إلى أن الأول تفضل والثاني عدل، والتعبير بالمضارع في إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ لرعاية الفاصلة والدلالة على الاستمرار في القنوط، والمراد بالناس إما فريق آخر غير الأول على أن التعريف للعهد أو للجنس وإما الفريق الأول لكن الحكم الأول ثابت لهم في حال تدهشهم كمشاهدة العرق وهذا الحكم في حال آخر لهم فلا مخالفة بين قوله تعالى: «وإذا مس الناس ضر دعوا ربهم منيبين إليه» وقوله سبحانه: «وإن تصبهم سيئة بما قدمت أيديهم إذا هم ينقطون» فلا يحتاج إلى تكلف التوفيق بأن الدعاء اللساني جار على العادة فلا ينافي القنوط القلبي ولذا سمع بعض الخائضين في دم عثمان رضي الله تعالى عنه يدعو في طوافه ويقول: اللهم اغفر لي ولا أظنك تفعل، أو المراد يفعلون فعل القانطين كالاهتمام بجمع الذخائر أيام الغلاء، ولا يخفى أن في المفاجأة نبوة ما عن هذا فتأمل.
{ هو يَتَكَلَّمُ } cümlesi, *em* (أَمْ) edatının içerdiği istifhamın cevabıdır; zira mana: 'Yoksa onlara bir delil indirdik de o mu konuşuyor?' demektir. { بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ } “onların O'na ortak koştukları şeyi...”; yani Allah Azze ve Celle'ye şirk koşmalarını ve bunun sıhhatini [mi söylüyor?] Bu takdirde { ما } masdariyyedir ve { بِهِ } zamiri Allah Teâlâ'ya döner. Yahut { ما } mevsûle, { بِهِ } zamiri ona raci ve bâ harfi de sebebiyye olmak üzere: 'şirk koşmalarına sebep kıldıkları ve uluhiyet isnat ettikleri şeyi mi [söylüyor?]' demektir. Murad ise şirklerinde kendilerine dayanak yapacakları güvenilir bir tutanaklarının bulunmadığını nefyetmektir. { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman...”; yani sıhhat ve genişlik gibi bir nimet tattırdığımızda, { فَرِحُوا بِها } “onunla şımarıp böbürlenirler”; zira bu yerilen bir sevinçtir; hamd ve şükür sevinci ise böyle değildir. Allah Teâlâ'nın: { قل بفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; yalnız bunlarla sevinsinler” kavlinde kastedilen de budur. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Kınanan sevinç rahmetin bizzat kendisine sevinmektir; övülen sevinç ise Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi cihetiyle Allah Teâlâ'nın rahmetine sevinmektir.' { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Şayet onlara bir kötülük isabet ederse...”; bir sıkıntı dokunursa, { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “kendi ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle...”; günahlarının uğursuzluğu yüzünden, { إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } “hemen ümitsizliğe düşüverirler”; yani ansızın O Azze ve Celle'nin rahmetinden ümit kesiverirler. İlkinde rahmet için 'izâ' (إذا) ile ifade edilmesi, rahmetin tahakkuku ve zıddına kıyasla çokluğu sebebiyledir. Kötülüğün değil de rahmetin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinde, şerrin O Sübhânehu'ya nispet edilmemesi hususunda kullara bir edep talimi vardır; nitekim bu durum Fâtiha Suresi'ndeki { أَنْعَمْتَ } “nimet verdiğin” ve { الْمَغْضُوبِ } “gazaba uğramış” lafızları gibi çoktur. Rahmetin tattırılış sebebinin belirtilmeyip kötülüğün isabet ediş sebebinin açıklanması ise, birincisinin bir lütuf, ikincisinin ise bir adalet olduğuna işarettir. { إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } ifadesinde muzari fiilin kullanılması fasılaya riayet etmek ve ümitsizlikteki sürekliliğe delalet etmek içindir. 'İnsanlar'dan murat, belirlilik takısının ahid veya cins için olmasına göre ya birincilerden başka bir gruptur ya da birinci grubun bizzat kendisidir; ancak birinci hüküm onlar için dehşete düştükleri hâllerde (boğulmayı görmek gibi) sabittir, bu hüküm ise onların başka bir hâlindedir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وإذا مس الناس ضر دعوا ربهم منيبين إليه } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman O'na yönelerek Rablerine dua ederler” kavli ile O Sübhânehu'nun: { وإن تصبهم سيئة بما قدمت أيديهم إذا هم يقنطون } “Ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle kendilerine bir kötülük isabet ettiğinde hemen ümitsizliğe düşüverirler” kavli arasında hiçbir çelişki yoktur. Bu sebeple 'Dille yapılan dua âdet gereğidir, kalpteki ümitsizlikle çelişmez' şeklinde zorlama bir tevil yapmaya gerek yoktur. Nitekim Osman radıyallâhu teâlâ anh'ın kanına girenlerden bazılarının tavafta şöyle dua ettiği işitilmiştir: 'Allah'ım beni bağışla, gerçi bunu yapacağını da sanmıyorum!' Yahut [başka bir tevile göre] murat; pahalılık günlerinde erzak biriktirmeye aşırı düşkünlük göstermek gibi ümitsizlerin fiilini işlemeleridir. Ansızın olma ifadesinin (müfâcea) buna pek uygun düşmediği açıktır; iyi düşün!
وقرىء «يقنطون» بكسر النون أَوَلَمْ يَرَوْا أي ألم ينظروا ولم يشاهدوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ أن يبسطه تعالى له وَيَقْدِرُ أي ويضيقه على من يشاء أن يضيقه عليه، وهذا إما باعتبار شخصين أو باعتبار شخص واحد في زمانين، والمراد إنكار فرحهم وقنوطهم في حالتي الرخاء والشدة أي أو لم يروا ذلك فما لهم لم يشكروا ولم يحتسبوا في السراء والضراء كالمؤمنين إِنَّ فِي ذلِكَ المذكور أي البسط وضده أو جميع ما ذكر لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ فيستدلون بها على كمال القدرة والحكمة ولله تعالى در من قال:
Nûn harfinin kesresiyle «يقنِطون» şeklinde de okunmuştur. { أَوَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi ki...”; yani bakıp müşahede etmediler mi ki, { أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah rızkı dilediğine bol bol verir...”; O Teâlâ rızkı kime dilerse ona genişletir, { وَيَقْدِرُ } “ve daraltır”; yani dilediğine de onu daraltır. Bu durum ya iki ayrı şahıs itibariyledir ya da iki farklı zamanda tek bir şahıs itibariyledir. Murad ise bolluk ve darlık hallerinde onların sevinip şımarmalarını ve ümitsizliğe kapılmalarını inkâr etmektir (kınamaktır); yani bunu görmediler mi ki müminler gibi darlıkta da bollukta da şükredip ecrini Allah'tan beklemediler? { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda...”; zikredilen bu hususta yani rızkın bollaşmasında ve daralmasında veya zikredilenlerin tamamında, { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için elbette ibretler vardır”; böylece bu delillerle O'nun kemal derecesindeki kudret ve hikmetine istidlal ederler. Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:
نكد الأريب وطيب عيش الجاهل ... قد أرشداك إلى حكيم كامل
'Akıllının darlığı ile cahilin bolluk içindeki hayatı / Seni her şeyi mükemmel yapan Hakîm'e iletir.'
قال الطيبي: كانت الفاصلة قوله تعالى: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ إيذانا بأنه تعالى يفعل ذلك بمحض مشيئته سبحانه وليس الغنى بفعل العبد وجهده ولا العدم بعجزه وتقاعده ولا يعرف ذلك إلا من آمن بأن ذلك تقدير العزيز العليم كما قال:
Tîbî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } şeklindeki fasılası, O Teâlâ'nın bunu sırf Kendi meşietiyle (dilemesiyle) yaptığını, zenginliğin kulun fiili ve çabasıyla, fakirliğin de onun acziyeti ve gevşekliğiyle olmadığını; bunu da ancak bunun Azîz ve Alîm olan Allah'ın takdiri olduğuna inanan kimsenin bileceğini bildirmek içindir; nitekim şair şöyle demiştir:
كم من أريب فهم قلبه ... مستكمل العقل مقلّ عديم
'Nice anlayışlı, kalbi basiretli / Aklı kâmil insan vardır ki yoksul ve muhtaçtır.'
ومن جهول مكثر ماله ... ذلك تقدير العزيز العليم
'Ve nice cahil vardır ki malı pek çoktur / İşte bu, Azîz ve Alîm olan Allah'ın takdiridir.'
فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ من الصلة والصدقة وسائر المبرات وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ما يستحقانه، والخطاب للنبي ﷺ على أنه ﵊ المقصود أصالة وغيره من المؤمنين تبعا، وقال الحسن: هو خطاب لكل سامع، وجوز غير واحد أن يكون لمن بسط له الرزق، ووجه تعلق هذا الأمر بما قبله واقترانه بالفاء على ما ذكره الزمخشري أنه تعالى لما ذكر أن السيئة أصابتهم بما قدمت أيديهم أتبعه ذكر ما يجب أن يفعل وما يجب أن يترك، وحاصله على ما في الكشف أن امتثال أوامره تعالى مجلبة رضاه والحياة الطيبة تتبعه كما أن عصيانه سبحانه مجلبة سخطه والجدب والضيقة من روادفه فإذا استبان ذلك فآت يا محمد ومن تبعه أو فآت يا من بسط له الرزق ذا القربى حقه إلخ، وذكر الإمام وجها آخر مبنيا على أن الأمر متفرع على حديث البسط والقدر وهو أنه تعالى لما بين أنه سبحانه يبسط ويقدر أمر جلّ وعلا بالإنفاق إيذانا بأنه لا ينبغي أن يتوقف الإنسان في الإحسان فإن الله تعالى إذا بسط الرزق لا ينقص بالإنفاق وإذا قدر لا يزداد بالإمساك كما قيل:
{ فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “O halde akrabaya hakkını ver...”; sıla-i rahim, sadaka ve diğer iyiliklerden olan hakkını, { وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } “yoksula ve yolda kalmışa da” hak ettikleri şeyleri [ver]. Hitap, asıl muhatabın o aleyhisselâm, diğer müminlerin ise ona tâbi olması hasebiyle Peygamber ﷺ'edir. Hasan el-Basrî: 'Bu, her dinleyene yöneltilmiş bir hitaptır' demiştir. Birden fazla âlim de rızkı bollaştırılan kimseye hitap olduğunu caiz görmüştür. Bu emrin kendisinden öncesiyle irtibatının ve fâ harfiyle bağlanmasının vechi, Zemahşerî'nin belirttiğine göre şudur: Allah Teâlâ kötülüğün onlara kendi ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle isabet ettiğini zikredince, hemen peşinden yapılması gereken ve terk edilmesi gereken şeyleri zikretmiştir. Keşşâf Hâşiyesi el-Keşf'te belirtildiğine göre bunun hülasası şudur: Allah Teâlâ'nın emirlerine imtisal etmek O'nun rızasını celbeder ve güzel hayat da bunu takip eder; nitekim O Sübhânehu'ya isyan etmek de O'nun gazabını çeker, kuraklık ve darlık da bunun peşinden gelir. Bu durum açıklığa kavuştuğuna göre: Ey Muhammed ve ona tâbi olanlar, yahut ey rızkı bollaştırılan kişi! Sen akrabaya hakkını ver... İmam [Râzî], bu emrin rızkı bollaştırma ve daraltma bahsinin bir sonucu olmasına dayanan başka bir vecih zikretmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ rızkı bollaştıran ve daraltanın Kendi zatı olduğunu beyan edince, insanın ihsanda bulunmaktan geri durmaması gerektiğini bildirmek üzere infakı emretmiştir. Zira Allah Teâlâ rızkı genişlettiğinde infak etmekle o rızık eksilmez; daralttığında ise kısmakla artmaz. Nitekim şöyle denilmiştir:
إذ جادت الدنيا عليك فجد بها ... على الناس طرّا إنها تتقلب
'Dünya sana cömert davrandığında sen de / İnsanların hepsine cömert ol; zira o dönektir.'
فلا الجود يفنيها إذا هي أقبلت ... ولا البخل يبقيها إذا هي تذهب
'Ne cömertlik onu tüketir sana yöneldiği zaman / Ne de cimrilik onu tutabilir çekip gittiği zaman.'
قال صاحب الكشف روح الله تعالى روحه: إن ما ذكره الزمخشري أوفق لتأليف النظم الجليل فإن قوله تعالى:
el-Keşf sahibi -Allah Teâlâ ruhunu şad etsin- şöyle demiştir: Zemahşerî'nin zikrettiği husus bu yüce nazmın telifine daha uygundur; zira Allah Teâlâ'nın:
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لتتميم الإنكار على من فرح بالنعمة عن شكر المنعم ويئس عند زوالها عنه، والظاهر على ما ذكره الإمام أن المراد بالحق الحق المالي وكذا المراد به في جانب المسكين وابن السبيل، وحمل ذلك بعضهم على الزكاة المفروضة. وتعقب بأن السورة مكية والزكاة إنما فرضت بالمدينة واستثناء هذه الآية ودعوى أنها مدنية يحتاج إلى نقل صحيح، وسبق النزول على الحكم بعيد ولذا لم يذكر هنا بقية الأصناف، وحكي أن أبا حنيفة استدل بالآية على وجوب النفقة لكل ذي رحم محرم ذكرا كان أو أنثى إذا كان فقيرا أو عاجزا عن الكسب، ووجه بأن (آت) أمر للوجوب، والظاهر من الحق بقرينة ما قبله أنه مالي ولو كان المراد الزكاة لم يقدم حق ذوي القربى إذ الظاهر من تقديمه المغايرة، والشافعية أنكروا وجوب النفقة على من ذكر وقالوا: لا نفقة بالقرابة إلّا على الولد والوالدين على ما بين في الفقه، والمراد بالحق المصرح به في ذي القربى صلة الرحم بأنواعها وبالحق المعتبر في جانب المسكين وابن السبيل صدقة كانت مفروضة قبل فرض الزكاة أو الزكاة المفروضة والآية مدنية أو مكية والنزول سابق على الحكم. واعترض على هذا بأنه إذا فسر حق الأخيرين بالزكاة وجب تفسير الأول بالنفقة الواجبة لئلا يكون لفظ الأمر للوجوب والندب، ولذا استدل أبو حنيفة عليه الرحمة بالآية على ما تقدم، وفيه بحث.
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ } “Görmediler mi ki Allah rızkı bol bol verir...” kavli, nimete nankörlük edip nimet verene şükretmeksizin sevinen ve nimet zail olduğunda ümitsizliğe düşen kimseyi kınamayı tamamlamak içindir. İmam [Râzî]'nin belirttiğine göre zahir olan, hak ile mali hakkın kastedildiğidir; yoksul ve yolda kalmış hakkındaki murat da böyledir. Bazıları bunu farz kılınan zekâta hamletmiştir. Ancak surenin Mekkî olduğu, zekâtın ise Medine'de farz kılındığı, bu ayetin istisna edilip Medenî olduğunu iddia etmenin sahih bir nakle muhtaç olduğu ve nüzulün hükümden önce gelmesinin uzak bir ihtimal olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir; nitekim burada zekât verilen diğer sınıflar da zikredilmemiştir. Ebû Hanîfe'nin, fakir yahut kazançtan aciz olması durumunda erkek veya kadın olsun her mahrem akrabanın nafakasının vacip olduğuna bu ayetle delil getirdiği nakledilmiştir. Bunun vechi şöyle açıklanmıştır: { آتِ } lafzı vücup bildiren bir emirdir. Öncesinin karinesiyle 'hak' lafzından anlaşılan zahir mana onun mali bir hak olduğudur. Şayet murat zekât olsaydı akrabanın hakkı öne geçirilmezdi; zira onun öne geçirilmesinden zahir olan mana [zekâttan] farklı olduğudur. Şâfiîler ise zikredilen kimselere nafaka vermenin vacip oluşunu inkâr etmiş ve: 'Fıkıhta açıklandığı üzere akrabalık sebebiyle nafaka, evlat ve anne-baba dışındakilere vacip değildir' demişlerdir. Onlara göre akraba hakkında açıkça belirtilen haktan murat her türlü sıla-i rahimdir; yoksul ve yolda kalmış hakkında muteber olan hak ise zekât farz kılınmadan önce farz olan bir sadaka yahut farz kılınan zekâttır; ayet ya Medenîdir ya da Mekkî olup nüzul hükümden öncedir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Son iki sınıfın hakkı zekât ile tefsir edilirse, emir lafzının aynı anda hem vücup hem nedb ifade etmemesi için birinci hakkın da vacip nafaka ile tefsir edilmesi gerekir. İşte bu sebeple Ebû Hanîfe aleyhirrahme yukarıda geçtiği üzere bu ayetle istidlal etmiştir. Ancak bu konuda tartışma vardır.
وقال بعض أجلّة الشافعية رادا على الاستدلال: إنه كيف يتم مع احتمال أن يكون الأمر بإيتاء الصدقة أيضا بدليل ما تلاه، ثم إن ذَا الْقُرْبى مجمل عند المستدل ومن أين له أنه بين بذي الرحم المحرم، وكذلك قوله تعالى:
Şâfiîlerin ileri gelenlerinden bazıları bu istidlale şöyle reddiye yapmıştır: 'Hemen ardından gelen ifadenin delaletiyle emrin sadaka vermeye yönelik olması da muhtemelken bu istidlal nasıl tam olabilir? Kaldı ki { ذَا الْقُرْبى } lafzı istidlalde bulunan zata göre mücmeldir; bunun mahrem akraba ile açıklandığını nereden çıkarmıştır? Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın:
حَقَّهُ ثم قال: والحق أنه أمر بتوفير حقه من الصلة لا خصوص النفقة وصلة الرحم من الواجبات المؤكدة انتهى، والحق أحق بالاتباع، ودليل الإمام عليه الرحمة ليس هذا وحده كما لا يخفى على علماء مذهبه.
{ حَقَّهُ } kavli de [mücmeldir].' Ardından şöyle demiştir: 'Doğru olan şudur: Bu, sırf nafaka değil, onun sıla-i rahim hakkının eksiksiz verilmesi emridir; sıla-i rahim ise müekked vaciplerdendir.' (Sözü bitti). Hak tâbi olunmaya daha layıktır. Mezhebinin ulemasına gizli kalmayacağı üzere İmam [Ebû Hanîfe] aleyhirrahme'nin delili sadece bu ayetten ibaret değildir.
وخص بعض الخطاب به صلّى الله تعالى عليه وسلّم وقال: المراد بذي القربى بنو هاشم وبنو المطلب أمر صلى الله تعالى عليه وسلم أن يؤتيهم حقهم من الغنيمة والفيء، وفي مجمع البيان للطبرسي من الشيعة المعنى وآت يا محمد ذوي قرابتك حقوقهم التي جعلها الله تعالى لهم من الأخماس.
Bazıları hitabı bizzat Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e tahsis etmiş ve şöyle demiştir: 'Akrabadan murat Hâşimoğulları ve Muttaliboğullarıdır; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ganimet ve feyden onlara haklarını vermekle emrolunmuştur.' Şia'dan Tabersî'nin Mecmeu'l-Beyân tefsirinde ise mana şöyle verilmiştir: 'Ey Muhammed! Akrabalarına, humustan Allah Teâlâ'nın onlar için belirlediği haklarını ver.'
وروى أبو سعيد الخدري وغيره أنه لما نزلت هذه الآية أعطى ﵊ فاطمة رضي الله تعالى عنها فدكا وسلمه إليها، وهو المروي عن أبي جعفر، وأبي عبد الله
Ebû Saîd el-Hudrî ve başkaları rivayet etmiştir ki: Bu ayet indiği zaman Peygamber aleyhisselâm Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'ya Fedek'i vermiş ve onu kendisine teslim etmiştir. Bu aynı zamanda Ebû Ca'fer ve Ebû Abdullah'tan rivayet edilen görüştür.
انتهى وفيه أن هذا ينافي ما اشتهر عند الطائفتين من أنها رضي الله تعالى عنها ادعت فدكا بطريق
(Rivayet bitti). Bu görüşte şu sakınca vardır: Bu rivayet, her iki fırka (Ehl-i Sünnet ve Şia) nezdinde meşhur olan Hz. Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'nın Fedek'i miras yoluyla
الإرث، وزعم بعضهم أنها ادعت الهبة وأتت على ذلك بعلي والحسن والحسين رضي الله تعالى عنهم وبأم أيمن رضي الله تعالى عنها فلم يقبل منها لمكان الزوجية والبنوة وعدم كفاية المرأة الواحدة في الشهادة في هذا الباب فادعت الإرث فكان ما كان وهذا البحث مذكور على أتم وجه في التحفة إن أردته فارجع إليه، وخص بعضهم ابْنَ السَّبِيلِ بالضيف وحقه بالإحسان إليه إلى أن يرتحل والمشهور أنه المنقطع عن ماله وبين المعنيين عموم من وجه، وقدم ذو القربى اعتناء بشأنه وهو السر في تقديم المفعول الثاني على العطف والعدول عن وآت ذا القربى والمسكين وابن السبيل حقهم، وعبر عن القريب بذي القربى في جميع المواضع ولم يعبر عن المسكين بذي المسكنة لأن القرابة ثابتة لا تتجدد وذو كذا لا يقال في الأغلب إلا في الثابت ألا ترى أنهم يقولون لمن تكرر منه الرأي الصائب فلان ذو رأي ويكاد لا تسمعهم يقولون لمن أصاب مرة في رأيه كذلك وكذا نظائر ذلك من قولهم: فلان ذو جاه وفلان ذو إقدام، والمسكنة لكونها مما تطرأ وتزول لم يقل في المسكين ذو مسكنة كذا قال الإمام: ذلِكَ أي الإيتاء المفهوم من الأمر خَيْرٌ في نفسه أو خير من غيره لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ أي ذاته سبحانه أي يقصدونه ﷿ بمعروفهم خالصا أو جهته تعالى أي يقصدون جهة التقرب إليه سبحانه لا جهة أخرى والمعنيان كما في الكشف متقاربان ولكن الطريقة مختلفة.
talep ettiği gerçeğiyle çelişmektedir. Bazıları onun hibe iddiasında bulunduğunu, buna şahit olarak Ali, Hasan, Hüseyin radıyallâhu teâlâ anhüm ve Ümmü Eymen radıyallâhu teâlâ anhâ'yı getirdiğini; ancak evlilik, evlatlık bağı ve bu konuda tek kadının şahitliğinin yetersizliği sebebiyle bu şahitliğin kabul edilmediğini, bunun üzerine miras iddiasında bulunduğunu ve malum hadiselerin yaşandığını iddia etmiştir. Bu bahis et-Tuhfe adlı eserde en mükemmel şekilde zikredilmiştir, istersen oraya müracaat edebilirsin. Bazıları { ابْنَ السَّبِيلِ } kelimesini misafirle, onun hakkını da göçüp gidene kadar ona ikramda bulunmakla sınırlandırmıştır. Meşhur olan ise onun malından uzakta kalmış yolcu olduğudur; iki mana arasında ise umum-husus min vech ilişkisi vardır. Akrabanın şanına ehemmiyet vermek için o öne geçirilmiştir; ikinci mefulün atfın önüne geçirilmesinin ve 'Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa haklarını ver' denilmeyip bu ifadeye dönülmesinin hikmeti de budur. Bütün yerlerde akraba için 'zü'l-kurbâ' (akraba sahibi) tabiri kullanılmış, yoksul için ise 'zü'l-meskene' denilmemiştir; çünkü akrabalık sabittir, yenilenmez. 'Zû' (sahip) kelimesi ise çoğunlukla sadece sabit olan şeyler için kullanılır. Görmez misin ki, isabetli görüşü sürekli olan kimse için 'falan zû re'y (görüş sahibi)' derler de, görüşünde bir kez isabet eden kimse için bunu söylediklerini neredeyse hiç işitmezsin. Yine bunun benzeri olarak 'falan zû câh (itibar sahibi)', 'falan zû ikdâm (cesaret sahibi)' derler. Meskenet (yoksulluk/düşkünlük) ise gelip geçici hallerden olduğu için yoksula 'zû meskene' denilmemiştir. İmam [Râzî] böyle demiştir. { ذلِكَ } “İşte bu...”; yani emirden anlaşılan bu verme fiili, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; bizzat kendisinde hayırlıdır yahut başkasından daha hayırlıdır, { لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını dileyenler için”; yani O Sübhânehu'nun bizzat zatını murat eden, iyilikleriyle sırf O Azze ve Celle'yi kastedenler yahut O Teâlâ'nın cihetini dileyen yani başka bir yönü değil de sırf O Sübhânehu'ya yakınlaşma cihetini kastedenler için... el-Keşf'te belirtildiği üzere iki mana birbirine yakındır fakat ifade tarzları farklıdır.
وَأُولئِكَ المتصفون بالإيتاء هُمُ الْمُفْلِحُونَ حيث حصلوا بإنفاق ما يفنى النعيم المقيم، والحصر إضافي على ما قيل: أي أولئك هم المفلحون لا الذين بخلوا بما لهم ولم ينفقوا منه شيئا.
{ وَأُولئِكَ } “ve işte onlar...”; bu verme vasfıyla nitelenenler, { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; zira onlar yok olup gidecek şeyleri infak etmek suretiyle ebedî nimetleri elde etmişlerdir. Denildiğine göre buradaki hasr (kurtuluşun onlara tahsisi) izafîdir; yani felaha erenler mallarında cimrilik edip ondan hiçbir şey infak etmeyenler değil, bizzat onlardır.
وقيل: هو حقيقي على أن المتصفين بالإيتاء المذكور هم الذين آمنوا وأقاموا الصلاة وأنابوا إليه تعالى واتقوه ﷿ فلا منافاة بين هذا الحصر والحصر المذكور في أول سورة البقرة فتأمل وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً الظاهر أنه أريد به الزيادة المعروفة في المعاملة التي حرمها الشارع إليه ذهب الجبائي وروي ذلك عن الحسن ويشهد له ما روي عن السدي من أن الآية نزلت في ربا ثقيف كانوا يرون وكذا كانت قريش، وعن ابن عباس ومجاهد، وسعيد بن جبير، والضحاك، ومحمد بن كعب القرظي، وطاوس وغيرهم أنه أريد به العطية التي يتوقع بها مزيد مكافأة وعليه فتسميتها ربا مجاز لأنها سبب للزيادة، وقيل: لأنها فضل لا يجب على المعطي.
Şöyle de denilmiştir: Buradaki hasr hakikidir; çünkü zikredilen verme vasfıyla nitelenenler bizzat iman eden, namazı kılan, Allah Teâlâ'ya yönelen ve O Azze ve Celle'den sakınan kimselerdir. Dolayısıyla bu hasr ile Bakara Suresi'nin başındaki hasr arasında hiçbir çelişki yoktur; iyi düşün! { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً } “Faizden verdiğiniz şeylere gelince...”; zahir olan, muamelede Şâri'in haram kıldığı meşhur fazlalığın kastedilmiş olmasıdır. Cübbâî bu görüşe meyletmiştir; bu Hasan [el-Basrî]'den de rivayet edilmiştir. Süddî'den rivayet edilen; ayetin Sakîf kabilesinin faizi hakkında indiği, onların faiz yedikleri ve Kureyş'in de böyle olduğu rivayeti de buna şahittir. İbn Abbas, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî, Tâvûs ve başkalarından ise bununla, karşılığında daha fazlasını elde etmek beklentisiyle verilen hediyenin (hibenin) kastedildiği rivayet edilmiştir. Buna göre hediyeye faiz (riba) denilmesi fazlalığa sebep olduğu için mecazdır. Bir görüşe göre de verene vacip olmayan fazladan bir ihsan olduğu içindir.
وعن النخعي أن الآية نزلت في قوم يعطون قراباتهم وإخوانهم على معنى نفعهم وتمويلهم والتفضيل عليهم وليزيدوا في أموالهم على جهة النفع لهم وهي رواية عن ابن عباس فالمراد بالربا العطية التي تعطى للأقارب للزيادة في أموالهم، ووجه تسميتها بما ذكر معلوم مما ذكرنا، وأيا ما كان- فمن- بيان- لما- لا للتعليل.
Nahâî'den ise ayetin; akrabalarına ve din kardeşlerine onlara fayda sağlamak, onları mal sahibi kılmak, onlara ihsanda bulunmak ve sırf onların yararına olacak şekilde mallarını çoğaltmak maksadıyla bir şeyler veren bir topluluk hakkında indiği rivayet edilmiştir; bu İbn Abbas'tan gelen bir rivayettir. Dolayısıyla ribadan murat, malları artsın diye akrabalara verilen hediyedir. Zikredilen şeyle isimlendirilmesinin vechi açıkladığımız hususlardan anlaşılmaktadır. Her ne olursa olsun; { مِنْ } edatı, illet bildirmek için değil { ما } edatını açıklamak (beyan) içindir.
وقرأ ابن كثير «أتيتم» بالقصر ومعناه على قراءة الجمهور أعطيتم وعلى هذه القراءة جئتم أي ما جئتم به من عطاء ربا لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ أي ليزيد ذلك الربا ويزكو في أموال الناس الذين آتيتموهم إياه، وقال ابن الشيخ:
İbn Kesîr med yapmaksızın kasr ile «أتيتم» şeklinde okumuştur; cumhurun kıraatine göre bunun manası 'verdiniz', bu kıraate göre ise 'getirdiniz' yani faiz türünden bir bağış getirdiniz demektir. { لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } “insanların malları içinde artsın diye...”; yani kendilerine verdiğiniz insanların mallarında o fazlalık artsın ve çoğalsın diye. İbnü'ş-Şeyh şöyle demiştir:
المعنى على تفسير الربا بالعطية ليزيد ذلك الربا في جذب أموال الناس وجلبها، وفي معناه ما قيل ليزيد ذلك بسبب أموال الناس وحصول شيء منها لكم بواسطة العطية، وعن ابن عباس، والحسن، وقتادة، وأبي رجاء، والشعبي، ونافع، ويعقوب، وأبي حيوة «لتربوا» بالتاء الفوقية مضمومة وإسناد الفعل إليهم وهو باب الأفعال المتعدية لواحد بهمزة التعدية والمفعول محذوف أي لتربوه وتزيدوه في أموال الناس أو هو من قبيل يجرح في عراقيبها نصلى أي لتربوا وتزيدوا أموال الناس، ويجوز أن يكون ذلك للصيرورة أي لتصيروا ذوي ربا في أموال الناس. وقرأ أبو مالك «لتربوها» بضمير المؤنث وكان الضمير للربا على تأويله بالعطية أو نحوها فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ أي فلا يبارك فيه في تقديره تعالى وحكمه ﷿ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ أي من صدقة تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ تبتغون به وجهه تعالى خالصا فَأُولئِكَ هُمُ
Ribayı hibe/hediye ile tefsir etmeye göre mana: 'O faiz (hediye), insanların mallarını çekip getirmeyi artırsın diye' demektir. Bu manada olmak üzere; 'insanların malları sebebiyle ve hediye vasıtasıyla ondan size bir şeylerin حاصل olmasıyla o fazlalık artsın diye' şeklinde de açıklanmıştır. İbn Abbas, Hasan, Katâde, Ebû Recâ, Şa'bî, Nâfi', Ya'kûb ve Ebû Hayve'den fiilin onlara isnadıyla ve ötreli üstten iki noktalı tâ ile «لتربوا» şeklinde rivayet edilmiştir; bu da ta'diye hemzesiyle tek mefule müteaddi kılınan if'âl babındandır, meful ise hazfedilmiştir; yani 'insanların mallarında onu artırasınız ve çoğaltasınız diye' demektir. Yahut 'kılıcımız develerin topuklarını yaralar' kabilindendir; yani 'insanların mallarını artırasınız diye' demektir. Bunun sayrûret (dönüşüm) için olması da caizdir; yani 'insanların malları içinde fazlalık sahipleri olasınız diye' demektir. Ebû Mâlik müennes zamiriyle «لتربوها» şeklinde okumuştur; zamir hediye veya benzeri teviline göre ribaya dönmektedir. { فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ } “fakat Allah katında artmaz”; yani Allah Teâlâ'nın takdirinde ve O Azze ve Celle'nin hükmünde onda hiçbir bereket olmaz. { وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ } “Zekâttan verdiğiniz şeylere gelince...”; yani sadakadan verdiğiniz şeylere, { تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını dileyerek...”; bununla sırf O Teâlâ'nın zatını/rızasını kastederek verdiğiniz şeylere... { فَأُولئِكَ هُمُ } “İşte onlar...”
الْمُضْعِفُونَ
{ الْمُضْعِفُونَ } “[sevaplarını] kat kat artıranların ta kendileridir.”
أي ذوو الأضعاف على أن مضعفا اسم فاعل من أضعف أي صار ذا ضعف بكسر فسكون بأن يضاعف له ثواب ما أعطاه كما قوى وأيسر إذا صار ذا قوة ويسار فهو لصيرورة الفاعل ذا أصله، ويجوز أن يكون من أضعف والهمزة للتعدية والمفعول محذوف أي الذين ضعفوا ثوابهم وأموالهم ببركة الزكاة. ويؤيد هذا الوجه قراءة أبي «المضعفون» اسم مفعول، وكان الظاهر أن يقال: فهو يربو عند الله لأنه الذي تقتضيه المقابلة إلا أنه غير في العبارة إذا أثبت غير ما قبله وفي النظم إذا أتى فيما قبل بجملة فعلية وهنا بجملة اسمية مصدرة باسم الإشارة مع ضمير الفصل لقصد المبالغة فأثبت لهم المضاعفة التي هي أبلغ من مطلق الزيادة على طريق التأكيد بالاسمية والضمير وحصر ذلك فيهم بالاستحقاق مع ما في الإشارة من التعظيم لدلالته على علو المرتبة وترك ما أتوا وذكر المؤتى إلى غير ذلك، والالتفات عن الخطاب حيث قيل: فأولئك دون فأنتم للتعظيم كأنه سبحانه خاطب بذلك الملائكة ﵈ وخواص الخلق تعريفا لحالهم، ويجوز أن يكون التعبير بما ذكر للتعميم بأن يقصد بأولئك هؤلاء وغيرهم، والراجع في الكلام إلى ما محذوف إن جعلت موصولة وكذلك إن جعلت شرطية على الأصح لأنه خبر على كل حال أي فأولئك هم المضعفون به أو فمؤتوا على صيغة اسم الفاعل أولئك المضعفون، والحذف لما في الكلام من الدليل عليه، وعلى تقدير مؤتوه العام لا يكون هناك التفات بالمعنى المتعارف، واعتبار الالتفات أولى، وفي الكشاف أن الكلام عليه أملأ بالفائدة وبين ذلك بأن الكلام مسوق لمدح المؤتين حثا في الفعل وهو على تقدير الالتفات من وجوه.
Yani 'kat kat sevap sahipleridir'; *muz'ıf* (مُضْعِف) kelimesi 'kat sahibi oldu' manasında *ad'afe* (أَضْعَفَ) fiilinin ism-i failidir; tıpkı 'güç sahibi oldu' ve 'kolaylık sahibi oldu' manasında *kaviye* ve *eysefe* denildiği gibi, verdiği şeyin sevabının kendisine katlanması suretiyle failin kendi aslına dönüşmesi içindir. Hemzenin ta'diye (geçişlilik) için olması ve mefulün hazfedilmiş bulunması da caizdir; yani 'zekât bereketiyle sevaplarını ve mallarını kat kat artıran kimselerdir' demektir. Übeyy'in ism-i mef'ul olarak «المضعَفون» kıraati de bu vechi desteklemektedir. Mukabele kuralının gerektirdiği zahir durum: 'İşte o Allah katında artar' denilmesiydi. Ne var ki hem ifadede bir değişiklik yapılmış -çünkü öncekinin aksine bir hüküm sabit kılınmıştır-, hem de nazımda mübalağa kastıyla önce fiil cümlesi getirilmişken burada fasıl zamiriyle birlikte işaret ismiyle başlayan isim cümlesi getirilmiştir. Böylece isim cümlesi ve zamir yoluyla tekitli olarak, onlar için mutlak fazlalıktan daha beliğ olan kat kat artırma sabit kılınmış; mertebenin yüceliğine delaleti sebebiyle işaret ismindeki tazimle birlikte bu durum istihkak yoluyla onlara hasredilmiş ve verdikleri şey bırakılıp bizzat verenler zikredilmiştir. Hitaptan yüz çevrilip 'sizler' denilmeyerek { فَأُولئِكَ } “işte onlar” denilmesi tazim içindir; sanki O Sübhânehu bu sözle meleklerine aleyhimüsselâm ve mahlukatın seçkinlerine onların hâlini tanıtmak üzere hitap etmiştir. Buradaki ifadenin, 'onlar' lafzıyla hem bunları hem de başkalarını kastetmek suretiyle ta'mim (genelleştirme) için olması da caizdir. Kelamda { ما } lafzına dönen râbıt zamir, mevsûle kabul edilse de sahih olan görüşe göre şartiyye kabul edilse de mahzuftur; zira her iki durumda da haberdir; yani: 'İşte onlar onunla kat kat sevap kazananlardır' yahut ism-i fail sıygasıyla: 'Onu verenler işte o kat kat artıranlardır' demektir. Hazif ise kelamda buna delalet eden karine bulunmasından ötürüdür. Umum bildiren 'onu verenler' takdirine göre ise bilinen anlamda bir iltifat olmaz; fakat iltifatı kabul etmek daha evladır. Keşşâf'ta, kelamın buna göre fayda bakımından daha zengin olduğu belirtilmiş ve bu şöyle açıklanmıştır: Söz, fiile teşvik etmek amacıyla verenleri övmek üzere sevk edilmiştir; bu da iltifat takdirine göre birkaç vecihle gerçekleşir:
أحدها الإشارة بأولئك تعظيما لهم والثاني تقريه الملائكة ﵈ بمدحهم. والثالث ما في نفس الالتفات من الحسن. والرابع ما في أولئك على هذا من الفائدة المقررة في نحو فذلك أن يهلك فحسبي ثناؤه بخلافه إذا جعل وصفا للمؤتين وعلى ذلك التقدير يفيد تعظيم الفعل لا الفاعل وإن لزم بالعرض فلا يعارض ما يفيده بالأصالة فتأمل، والآية على المعنى الأول للربا في معنى قوله ﷿: يمحق الله الربا ويربي الصدقات [البقرة: ٢٧٦] سواء بسواء، والذي يقتضيه كلام كثير أنها تشعر بالنهي عن الربا بذلك المعنى لكن أنت تعلم أنها لو أشعرت بذلك لأشعرت بحرمة الربا بمعنى العطية التي يتوقع بها مزيد مكافأة على تقدير تفسير الربا بها مع أنهم صرحوا بعدم حرمة ذلك على غيره صلّى الله تعالى عليه وسلم وحرمتها عليه ﵊ لقوله تعالى: ولا تمنن تستكثر [المدثر: ٦] وكذا صرحوا بأن ما يأخذه المعطي لتلك العطية من الزيادة على ما أعطاه ليس بحرام ودافعه ليس بآثم لكنه لا يثاب على دفع الزيادة لأنها ليست صلة مبتدأة بل بمقابلة ما أعطي أولا ولا ثواب فيما يدفع عوضا وكذا لا ثواب في إعطاء تلك العطية أولا لأنها شبكة صيد، ومعنى قول بعض التابعين الجانب المستغزر يثاب من هبته أن الرجل الغريب إذا أهدى إليك شيئا لتكافئه وتزيده شيئا فأثبه من هديته وزده.
Birincisi; onlara tazim için 'onlar' (أولئك) diye işaret edilmesidir. İkincisi; melekleri aleyhimüsselâm onları övmeye yaklaştırmaktır. Üçüncüsü; bizzat iltifatın kendisindeki güzelliktir. Dördüncüsü; bu takdire göre 'onlar' ifadesinde; 'O helak olsa bile bana onun övgüsü yeter' gibi sözlerde yerleşik olan faydanın bulunmasıdır. Verenlerin sıfatı kılınması durumunda ise bunun aksinedir; zira o takdirde faili değil bizzat fiili yüceltmeyi ifade eder, dolaylı olarak faile sirayet etse bile bizzat ifade ettiği manayla yarışamaz; iyi düşün! Ayet, ribanın birinci manasına göre O Azze ve Celle'nin: { يمحق الله الربا ويربي الصدقات } “Allah faizi mahveder, sadakaları ise bereketlendirir” kavlinin tıpatıp aynı manasındadır. Birçok âlimin sözünün gerektirdiği husus; ayetin bu manadaki ribayı yasaklamayı ihsas ettirdiğidir. Ancak sen de bilirsin ki şayet buna delalet etseydi, ribanın karşılığında fazlalık beklenen hediye/hibe olarak tefsir edilmesi takdirinde bu manadaki ribanın da haram olduğunu ihsas ettirmesi gerekirdi. Oysa onlar, Allah Teâlâ'nın: { ولا تمنن تستكثر } “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma” kavli sebebiyle bunun o aleyhisselâm'a haram olduğunu, onun dışındakilere ise haram olmadığını açıkça belirtmişlerdir. Aynı şekilde o hediyeyi verenin verdiğinden fazla olarak aldığı şeyin haram olmadığını, o fazlalığı verenin de günahkâr olmadığını açıklamışlardır; ancak fazlalığı veren kimse bu fazlalığı verdiği için sevap almaz, çünkü bu müstakil bir ihsan değil ilk verilenin karşılığıdır; karşılık olarak verilen şeyde ise sevap yoktur. Aynı şekilde o hediyeyi ilk başta verene de sevap yoktur, çünkü o bir av tuzağıdır. Tabiînden bazılarının: 'Çokluk isteyen taraf hibesinden dolayı mükafatlandırılır' sözünün manası; yabancı bir kimse sana karşılığını veresin ve biraz da artırasın diye bir şey hediye ederse, hediyesine karşılık ona mükâfat ver ve fazlasını ver demektir.
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ الظاهر أن الاسم الجليل مبتدأ والَّذِي خبره والاستفهام إنكاري ومِنْ شُرَكائِكُمْ خبر مقدم ومِنْ مبتدأ مؤخر ومِنْ فيه للتبعيض ومِنْ ذلِكُمْ صفة شَيْءٍ قدمت عليه فأعربت حالا ومِنْ فيه للتبعيض أيضا وشَيْءٍ مفعول يفعل ومِنْ الداخلة عليه مزيدة لتأكيد الاستغراق، وجوز الزمخشري أن يكون الاسم الجليل مبتدأ والَّذِي صفته والخبر هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ إلخ والرابط اسم الإشارة المشار به إلى أفعاله تعالى السابقة- فمن ذلكم- بمعنى من أفعاله، ووقعت الجملة المذكورة خبرا لأنها خبر منفي معنى وإن كانت استفهامية ظاهرا فكأنه قيل: الله الخالق الرازق المميت المحيي لا يشاركه شيء ممن لا يفعل أفعاله هذه، وبعضهم جعلها خبرا بتقدير القول فكأنه قيل: الله الموصوف بكونه خالقا ورازقا ومميتا ومحييا مقول في حقه هل من شركائكم من هو موصوف بما هو موصوف به.
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Allah O'dur ki sizi yarattı, sonra sizi rızıklandırdı, sonra sizi öldürür, sonra sizi diriltir. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak var mı?”; zahir olan, Lafza-i Celâl'in mübteda, { الَّذِي } kelimesinin onun haberi, istifhamın inkârî (reddedici), { مِنْ شُرَكائِكُمْ } ifadesinin öne geçmiş haber, { مَنْ } kelimesinin tehir edilmiş mübteda ve buradaki { مِنْ } edatının teb'îz (kısmîlik) için olduğudur. { مِنْ ذلِكُمْ } ifadesi { شَيْءٍ } kelimesinin sıfatıdır; onun önüne geçtiği için hâl olarak irap almıştır ve buradaki { مِنْ } edatı da teb'îz içindir. { شَيْءٍ } kelimesi 'yef'alu' fiilinin mefulüdür ve başına gelen { مِنْ } edatı istiğrakı (kapsamı) tekit eden zâid edattır. Zemahşerî; Lafza-i Celâl'in mübteda, { الَّذِي } kelimesinin onun sıfatı, haberin ise { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ } cümlesi olmasını; râbıtın da Allah Teâlâ'nın önceki fiillerine işaret eden işaret ismi olmasını caiz görmüştür. Bu takdirde { من ذلكم }, 'O'nun fiillerinden' manasındadır. Zikredilen cümlenin haber olarak gelmesi ise zahirde istifham olsa da mana bakımından menfi bir haber olmasından ötürüdür; sanki şöyle denilmiştir: 'Yaratan, rızık veren, öldüren ve dirilten Allah'a; O'nun bu fiillerini yapamayan hiçbir varlık ortak olamaz.' Bazıları ise söz takdiriyle bu cümleyi haber kılmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'Yaratan, rızık veren, öldüren ve dirilten olarak nitelenen Allah hakkında: Sizin ortaklarınızdan O'nun nitelendiği bu vasıflarla nitelenen biri var mıdır? denilmektedir.'
وتعقب ذلك أبو حيان بأن اسم الإشارة لا يكون رابطا إلا إذا أشير به إلى المبتدأ وهو هنا ليس إشارة إليه لكنه شبيه بما أجازه الفراء من الربط بالمعنى وخالفه الناس وذلك في قوله تعالى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ [البقرة: ٢٣٤] فإن التقدير يتربصن أزواجهم فقدر الضمير بمضاف إلى ضمير الَّذِينَ فحصل به الربط.
Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: İşaret ismi ancak mübtedaya işaret edildiğinde râbıt olabilir; burada ise ona işaret edilmemektedir. Fakat bu, Ferrâ'nın mana ile irtibat kurmayı caiz görüp diğer ulemanın muhalefet ettiği şu kavle benzemektedir: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar... [o eşler] beklerler”; zira buradaki takdir 'onların eşleri bekler' şeklindedir ve zamir { الَّذِينَ } lafzının zamirine muzaf olan bir kelimeyle takdir edilmiş, râbıt da bununla sağlanmıştır.
وكذلك قدر الزمخشري من ذلكم بمن أفعاله المضاف إلى ضمير المبتدأ لكن لا يخفى أن الإضافة غير معتبرة وعلى تقدير اعتبارها يلزم تقدير مضاف آخر، وجوز أن تكون مِنْ الأولى لبيان من يفعل ومتعلقها محذوف ومَنْ يَفْعَلُ فاعل لفعل محذوف أي هل حصل واستقر من يفعل كائنا من شركائكم، وكذا جوز في مِنْ الثانية أن تكون لبيان المستغرق، وقيل: إن من الأولى ومن الثانية زائدتان كالثالثة وهو كما ترى، والآية على ما قلناه أولا متضمنة جملتين دلت الأولى على إثبات ما هو من اللوازم المساوية للألوهية من الخلق والرزق والإماتة والإحياء له ﷿ وأفادت الثانية بواسطة عكس السالبة الكلية نفيها رأسا عن شركائهم الذين اتخذوهم شركاء له سبحانه من الأصنام وغيرها مؤكدا بالإنكار، والعقل حاكم بأن ما يتخذ شريكا كالذي اتخذ في الحكم المذكور أعني نفي تلك الأفعال منه، وإن شئت جعلت شُرَكائِكُمْ شاملا للصنفين ويفهم من ذلك عدم صحة الشركة إذ لا يعقل شركة ما ليس باله لعدم وجود لازم الألوهية فيه لمن هو إله في الألوهية ولتأكيد ذلك قال ﷾: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ أي عن شركهم، والتعبير بالمضارع لما في الشرك من الغرابة أو للإشعار باستمراره وتجدده منهم، وأشار بعضهم إلى أن تينك الجملتين يؤخذ منهما مقدمتان موجبة وسالبة كلية مرتبتان على هيئة قياس من الشكل الثاني وأن قوله تعالى: سُبْحانَهُ إلخ يؤخذ منه سالبة كلية هي نتيجة ذلك القياس فتكون الجملتان المذكورتان في حكم قياس من الشكل الثاني، وقوله تعالى: سُبْحانَهُ إلخ في حكم النتيجة له، ولا يخفى احتياج ذلك إلى تكلف فتأمل جدا، وقرأ الأعمش، وابن وثاب «تشركون» بتاء الخطاب
Aynı şekilde Zemahşerî de { من ذلكم } ifadesini mübtedanın zamirine muzaf olan 'O'nun fiillerinden' şeklinde takdir etmiştir. Ancak bu izafetin lafızda bulunmadığı ve muteber kabul edilmesi halinde başka bir muzafın daha takdir edilmesini gerektireceği gizli değildir. Birinci { مِنْ } edatının fiili işleyeni beyan için olması, mütallakının hazfedilmesi ve { مَنْ يَفْعَلُ } ifadesinin mahzuf bir fiilin faili olması da caiz görülmüştür; yani: 'Ortaklarınızdan olan ve bunları yapan kimse var mıdır/bulunmuş mudur?' demektir. Aynı şekilde ikinci { مِنْ } edatının da istiğrakı beyan için olması caiz görülmüştür. Bir görüşe göre birinci ve ikinci { مِنْ } edatları da üçüncü gibi zâiddir ki bu durum gördüğün gibidir. Ayet, ilk başta söylediğimize göre iki cümle içermektedir: Birincisi; yaratma, rızıklandırma, öldürme ve diriltme gibi uluhiyetin ayrılmaz vasıflarını O Azze ve Celle için ispat etmiştir. İkincisi ise tümel olumsuzun (sâlibe-i külliye) aksi vasıtasıyla, inkâr ile tekit edilmiş olarak putlar ve benzeri O Sübhânehu'ya koştukları ortaklardan bu sıfatları kökten nefyetmiştir. Akıl da hükmeder ki şirk koşulan varlık, zikredilen hükümde (yani bu fiillerin kendisinden nefyedilmesinde) şirk koşan gibidir. Dilersen { شُرَكائِكُمْ } ifadesini her iki sınıfı da kapsayıcı kılabilirsin; bundan da şirk koşmanın geçersizliği anlaşılır, zira uluhiyetin gereği kendisinde bulunmadığı için ilah olmayan bir varlığın, ilah olan zata uluhiyette ortak olması aklen mümkün değildir. Bunu pekiştirmek için O Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir”; yani onların şirkinden [münezzehtir]. Muzari sıygasıyla ifade edilmesi şirkteki gariplikten ötürü yahut onun kendilerinden sürekli ve yenilenerek sadır olduğunu hissettirmek içindir. Bazıları bu iki cümleden ikinci şekil kıyas nizamında tertip edilmiş tümel olumlu ve tümel olumsuz iki öncül çıkarıldığına; O Teâlâ'nın: { سُبْحانَهُ } vb. kavlinden ise bu kıyasın neticesi olan tümel olumsuz bir hükmün elde edildiğine, dolayısıyla zikredilen iki cümlenin ikinci şekil bir kıyas hükmünde, O Teâlâ'nın { سُبْحانَهُ } kavlinin ise onun neticesi hükmünde olduğuna işaret etmiştir. Bunun zorlamaya muhtaç olduğu gizli değildir, çok iyi düşün! A'meş ve İbn Vessâb hitap tâ'sı ile «تشركون» şeklinde okumuşlardır.
ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ كالجدب والموتان وكثرة الحرق والغرق وإخفاق الصيادين والغاصة ومحق البركات من كل شيء وقلة المنافع في الجملة وكثرة المضارع، وعن ابن عباس أجدبت الأرض وانقطعت مادة البحر وقالوا: إذا انقطع القطر عميت دواب البحر، وقال مجاهد: ظهر الفساد في البر بقتل ابن آدم أخاه وفي البحر بأخذ السفن غصبا، وفي رواية عن ابن عباس بأخذ جلندي كل سفينة غصبا، ولعل المراد التمثيل، وكذا يقال في قتل ابن آدم أخاه وكان أول معصية ظهرت في البر قال الضحاك: كانت الأرض خضرة مونقة لا يأتي ابن آدم شجرة إلا وجد عليها ثمرة وكان ماء البحر عذبا وكان لا يفترس الأسد البقر ولا الذئب الغنم فلما قتل قابيل هابيل اقشعر ما في الأرض وشاكت الأشجار وصار ماء البحر ملحا زعافا وقصد الحيوان بعضه بعضا.
{ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı”; kuraklık, toplu ölümler, yangın ve boğulmaların çoğalması, balıkçıların ve dalgıçların eli boş dönmesi, her şeyden bereketin kalkması, genel olarak faydaların azalıp zararların çoğalması gibi... İbn Abbas'tan: 'Toprak kuraklaştı, denizin maddesi kesildi' dediği ve şöyle söyledikleri rivayet edilmiştir: 'Yağmur kesilince deniz canlılarının gözü kör olur.' Mücâhid şöyle demiştir: 'Karada fesat Âdemoğlunun kardeşini öldürmesiyle, denizde ise gemilerin zorla gasp edilmesiyle ortaya çıkmıştır.' İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise Cülendâ'nın her gemiyi zorla gasp etmesiyle ortaya çıktığı söylenmiştir. Muhtemelen murat örneklendirmedir. Âdemoğlunun kardeşini öldürmesi hakkında da böyle söylenir; zira o karada ortaya çıkan ilk günahtı. Dahhâk şöyle demiştir: 'Yeryüzü yemyeşil ve göz alıcıydı; Âdemoğlu hangi ağaca varsa mutlaka üzerinde meyve bulurdu; deniz suyu tatlıydı; aslan sığıra, kurt da koyuna saldırmazdı. Ne zaman ki Kâbil Hâbil'i öldürdü, yerdekiler ürperip soldu, ağaçlar dikenlendi, deniz suyu acı ve tuzlu hale geldi, hayvanlar da birbirine saldırmaya başladı.'
وذكر أن أول معصية في البحر غصب جلندي كل سفينة تمر عليه فكأن تخصيص الآمرين بالذكر لذلك، وأيا ما كان فالبر والبحر على ظاهرهما، وعن مجاهد البر البلاد البعيدة من البحر والبحر السواحل والمدن التي عند البحر والأنهار، وقال قتادة: البر الفيافي ومواضع القبائل وأهل الصحارى والعمود والبحر المدن، والعرب تسمي الأمصار بحارا لسعتها، ومنه قول سعد بن عبادة في عبد الله بن أبي ابن سلول، ولقد أجمع أهل هذه البحيرة يعني المدينة ليتوجوه.
Denizde işlenen ilk günahın ise Cülendâ'nın yanından geçen her gemiyi gasp etmesi olduğu zikredilmiştir; sanki bu iki hususun zikre tahsis edilmesi bundandır. Her ne olursa olsun kara ve deniz zahir anlamları üzeredir. Mücâhid'den; karanın denizden uzak beldeler, denizin ise sahil boyları ile deniz ve nehir kenarındaki şehirler olduğu rivayet edilmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: 'Kara; çöller, kabile yerleşimleri, çöl halkı ve çadır ehlidir; deniz ise şehirlerdir.' Araplar genişliğinden ötürü büyük şehirlere 'bahr' (deniz) derler. Nitekim Sa'd b. Ubâde'nin Abdullah b. Übey b. Selûl hakkındaki: 'Bu gölün/şehrin -yani Medine'nin- halkı ona taç giydirmek üzere toplanmıştı' sözü de bundandır.
قال أبو حيان: ويؤيد هذا قراءة عكرمة «والبحور» بالجمع ورويت عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وجوز النحاس أن يكون البحر على ظاهره إلا أن الكلام على حذف مضاف أي مدن البحر فهو مثل وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] وجوز أيضا أن يراد بالفساد المعاصي من قطع الطريق والظلم وغيرهما، و (أل) في الْبَرِّ وَالْبَحْرِ للجنس وكذا في الْفَسادُ أي ظهر جنس الفساد من الجدب والموتان ونحوهما في جنس البر وجنس البحر بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ أي بسبب ما فعله الناس من المعاصي والذنوب وشؤمه وهذا كقوله تعالى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠] وهو على التفسير الأول للفساد ظاهر وأما على تفسيره بالمعاصي فالمعنى ظهرت المعاصي في البر والبحر بكسب الناس إياها وفعلهم لها، ومعنى قوله تعالى: لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ على الأول ظاهر وهو أن الله تعالى قد أفسد أسباب دنياهم ومحقها وبال بعض أعمالهم في الدنيا قبل أن يعاقبهم بجميعها في الآخرة لعلهم يرجعون عما هم عليه وأما على الثاني فاللام مجاز على معنى أن ظهور المعاصي بسببهم مما استوجبوا به أن يذيقهم الله تعالى وبال أعمالهم إرادة الرجوع فكأنهم إنما فسدوا وتسببوا لفشو المعاصي في الأرض لأجل ذلك.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: İkrime'nin çoğul olarak «والبحور» şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir; bu kıraat İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da rivayet edilmiştir. Nehhas ise denizin zahir anlamında olduğunu, ancak kelamda muzaf hazfi bulunduğunu, yani 'deniz şehirleri' takdirinde olduğunu caiz görmüştür; bu tıpkı: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “köye sor” ayeti gibidir. Fesat ile yol kesme, zulüm ve benzeri günahların kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. { الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } kelimelerindeki 'el' (ال) takısı cins içindir; { الْفَسادُ } kelimesindeki de böyledir; yani kuraklık, salgın gibi fesat cinsi hem kara cinsinde hem de deniz cinsinde ortaya çıkmıştır. { بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } “insanların ellerinin kazandığı şeyler sebebiyle”; yani insanların işlediği günahlar, isyanlar ve bunların uğursuzluğu yüzünden... Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen her musibet kendi ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir” kavli gibidir. Bu durum fesadın birinci tefsirine göre gayet açıktır; günahlar ile tefsir edilmesine göre ise mana: 'İnsanların o günahları bizzat kazanıp işlemeleri sebebiyle karada ve denizde günahlar açığa çıktı' demektir. Allah Teâlâ'nın: { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye; umulur ki dönerler” kavlinin manası birinci tefsire göre gayet açıktır; o da Allah Teâlâ'nın, ahirette onları amellerinin bütünüyle cezalandırmadan önce, üzerinde bulundukları bâtıldan dönsünler diye dünyada amellerinin bir kısmının vebalini onlara tattırmak üzere dünyalık sebeplerini bozup yok etmesidir. İkinci tefsire göre ise lâm edatı mecazdır; yani günahların onların sebebiyle açığa çıkması, dönmeleri iradesiyle Allah Teâlâ'nın onlara amellerinin vebalini tattırmasını hak ettikleri bir husus olmuştur; sanki onlar yeryüzünde günahların yayılmasına sırf bunun için fesat çıkarıp sebep olmuşlardır.
وقرأ السلمي، والأعرج، وأبو حيوة، وسلام، وسهل، وروح، وابن حسان، وقنبل من طريق ابن مجاهد، وابن الصباح، وأبي الفضل الواسطي عنه ومحبوب عن أبي عمرو «لنذيقهم» بالنون، وظهور الفساد المذكور على ما أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم عن قتادة كان قبل أن يبعث النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فلما بعث ﵊ رجع من رجع من الناس عن الضلال والظلم، وقيل: كان أوائل البعثة وذلك أن كفار قريش فعلوا ما فعلوا من المعاصي والإصرار على الشرك وإيذاء الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم فدعا صلى الله تعالى عليه وسلم عليهم فأقحطوا وحل بهم من البلاء ما حل فأخبر الله سبحانه أن ذلك بسبب معاصيهم ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون.
Sülemî, A'rec, Ebû Hayve, Sellâm, Sehl, Ravh, İbn Hassân, İbn Mücâhid tarikiyle Kunbül, İbnu's-Sabbâh ve ondan Ebû'l-Fadl el-Vâsıtî ile Ebû Amr'dan Mahbûb nûn harfiyle «لنذيقهم» şeklinde okumuşlardır. Zikredilen fesadın ortaya çıkması -İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiklerine göre- Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gönderilmeden önceydi; o aleyhisselâm gönderilince insanlardan dönenler sapıklıktan ve zulümden döndü. Şöyle de denilmiştir: Bu durum bi'setin (peygamberliğin) ilk dönemlerindeydi; zira Kureyş kâfirleri işledikleri günahları işlemiş, şirkte ısrar etmiş ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e eziyet etmişlerdi; bunun üzerine o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara beddua etti, onlar da kuraklığa uğradılar ve başlarına gelen belalar geldi. Bunun üzerine Allah Sübhânehu, yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın da dönsünler diye bunun günahları sebebiyle olduğunu haber verdi.
وفسر هذا القائل: النَّاسِ بكفار قريش، وقيل: كان في زمان سابق على زمان النزول أعم من أن يكون الزمان الذي قبيل البعثة أو بعيدها أو غير ذلك، وحكم الآية عام في كل فساد يظهر إلى يوم القيامة، ومن هنا قيل: من أذنب ذنبا يكون جميع الخلائق من الإنس والدواب والوحوش والطيور والذر خصماءه يوم القيامة لأنه تعالى يمنع المطر بشؤم المعصية فيتضرر بذلك أهل البر والبحر جميعا، وروي عن شقيق الزاهد أنه قال: من أكل الحرام فقد خان جميع الناس، ووجه تعلق الآية بما قبلها أن فيها نعي ما يعم الشرك وغيره من المعاصي وفيما قبل نعي الشرك وفيها من تخويف المشركين ما فيها.
Bu görüşü ileri süren zat, { النَّاسِ } kelimesini Kureyş kâfirleri ile tefsir etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu durum, bi'setten hemen önceki veya hemen sonraki yahut başka bir zaman olsun, nüzul zamanından önceki bir zamandaydı. Ayetin hükmü ise kıyamet gününe kadar ortaya çıkacak her türlü fesat hakkında umumidir. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: 'Kim bir günah işlerse, kıyamet gününde insan, hayvan, vahşi hayvan, kuş ve karıncalara varıncaya kadar bütün mahlukat onun hasmı olur; zira Allah Teâlâ günahın uğursuzluğu sebebiyle yağmuru keser, bundan da hem kara hem deniz ehli hep birlikte zarar görür.' Zâhid Şakîk'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kim haram yerse bütün insanlara hıyanet etmiş olur.' Ayetin öncesiyle irtibatının vechi şudur: Bu ayette şirki ve diğer günahları kapsayan hususların kınanması vardır, öncesinde ise şirkin kınanması vardı; ayrıca bu ayette müşrikleri korkutma adına büyük bir tehdit bulunmaktadır.
وقال الإمام: في وجه التعلق هو أن الشرك سبب الفساد كما قال تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] وإذا كان الشرك سببه جعل الله تعالى إظهارهم الشرك مورثا لظهور الفساد ولو فعل بهم ما يقتضيه قولهم لفسدت السماوات والأرض كما قال سبحانه: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا [مريم: ٩٠] وإلى هذا أشار ﷿ بقوله سبحانه: لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا انتهى، فتأمل وأنصف. وقوله تعالى: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ مسوق لتأكيد تسبب المعاصي لغضب الله تعالى ونكاله حيث أمروا بأن يسيروا فينظروا كيف أهلك الله تعالى الأمم وأذاقهم سوء العاقبة بمعاصيهم ويتحققوا صدق ما تقدم، وقوله تعالى: كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ استئناف للدلالة على أن الشرك وحده لم يكن سبب لتدمير جميعهم بل هو سبب للتدمير في أكثرهم وما دونه من المعاصي سبب له في قليل منهم.
İmam [Râzî] irtibat vechi hakkında şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de harap olup giderdi” kavlinde buyurduğu gibi şirk fesadın sebebidir. Şirk fesadın sebebi olunca Allah Teâlâ onların şirki açığa vurmalarını fesadın ortaya çıkmasına sebep kılmıştır. Şayet sözlerinin gerektirdiği muameleyi onlara yapsaydı, O Sübhânehu'nun: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا } “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti” kavlinde buyurduğu gibi gökler ve yer fesada uğrardı. O Azze ve Celle: { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “Yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye” kavliyle buna işaret etmiştir.' (Sözü bitti). İyi düşün ve insaflı ol! Allah Teâlâ'nın: { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da öncekilerin akıbeti nasıl olmuş bir bakın!” kavli, günahların Allah Teâlâ'nın gazabına ve cezalandırmasına sebep olduğunu pekiştirmek üzere sevk edilmiştir; zira yeryüzünde gezip dolaşarak Allah Teâlâ'nın geçmiş kavimleri nasıl helak ettiğini, günahları sebebiyle kötü akıbeti onlara nasıl tattırdığını görmeleri ve daha önce geçenlerin doğruluğunu bizzat tahkik etmeleri emredilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ } “Onların çoğu müşrikti” kavli ise, sırf şirkin onların hepsinin helak sebebi olmadığını, bilakis onların çoğunda helak sebebi olduğunu, şirkten daha hafif günahların ise onların az bir kısmında helak sebebi olduğunu bildiren bir istînâftır (yeni bir cümledir).
وجوز أن يكون للدلالة على أن سوء عاقبتهم لفشو الشرك وغلبته فيهم ففيه تهويل لأمر الشرك بأنه فتنة لا تصيب الذين ظلموا خاصة فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ أي إذا كان الأمر كذلك فأقم وتمام الكلام فيما هنا يعلم مما تقدم في هذه السورة الكريمة مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ جوز أن يتعلق بمرد وهو مصدر بمعنى الرد، والمعنى لا يرده سبحانه بعد أن يجيء به ولا رد له من جهته ﷿ فيفيد انتفاء رد غيره تعالى له بطريق برهاني، واعترض بأنه لو كان كذلك للزم تنوين يَوْمٌ لمشابهته للمضاف.
Onların akıbetlerinin kötülüğünün aralarında şirkin yaygın ve hâkim olmasından kaynaklandığına delalet etmesi de caiz görülmüştür; bunda şirkin sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayan umumi bir fitne olduğu belirtilerek onun korkunçluğu vurgulanmıştır. { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ } “Öyleyse sen yüzünü dosdoğru dine çevir...”; yani durum böyle olunca yüzünü çevir... Buradaki sözün tamamı bu yüce surede daha önce geçenlerden anlaşılmaktadır. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ } “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce...”; [minellâh ifadesinin] 'geri çevirme' anlamında bir masdar olan 'meredd' kelimesine taalluk etmesi caiz görülmüştür. Manası şudur: O Sübhânehu o günü getirdikten sonra onu geri çevirmez ve O Azze ve Celle tarafından onun için bir geri dönüş yoktur; böylece Allah Teâlâ'dan başkasının onu geri çeviremeyeceği de burhanî bir yolla ifade edilmiş olur. Buna ise şayet böyle olsaydı muzafa benzediği (şebih bi'l-muzaf olduğu) için { يَوْمٌ } kelimesinin tenvin alması gerekirdi denilerek itiraz edilmiştir.
وأجيب بأنه مبني على ما قاله ابن مالك في التسهيل من أنه قد يعامل الشبيه بالمضاف معاملته فيترك تنوينه وحمل عليه
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüş, İbn Mâlik'in et-Teshîl'de belirttiği; muzafa benzeyenin bazen muzaf gibi muamele görüp tenvininin terk edilebileceği kuralına dayanmaktadır; nitekim
قوله ﵊ «لا مانع لما أعطيت»
O'nun aleyhisselâm: 'Verdiğine hiçbir engel yoktur' buyruğu da buna hamledilmiştir.
وتفصيله في شرحه، وبعضهم جعله متعلقا بمحذوف يدل عليه مَرَدَّ أي لا يرد من جهته تعالى أي لا يرده هو ﷿ وقيل: هو خبر مبتدأ محذوف والتقدير هو أي الرد المنفي كائن من الله تعالى، والجملة استئناف جواب سؤال تقديره ممن ذلك الرد المنفي؟ وقيل: هو متعلق بمحذوف وقع حالا من الضمير في الظرف الواقع خبرا للا، وقيل: متعلق بالنفي أو بما دلّ عليه، وقيل: متعلق بمحذوف وقع صفة اليوم، وجوز كثير تعلقه بيأتي أي من قبل أن يأتي من الله تعالى يوم لا يقدر أحد أن يرده.
Bunun ayrıntısı onun şerhindedir. Bazıları ise bu ifadeyi, { مَرَدَّ } kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk ettirmiştir; yani 'Allah Teâlâ tarafından geri çevrilmez, O azze ve celle onu geri çevirmez' demektir. Bir görüşe göre mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri de 'O, yani nefyedilen geri çevirme, Allah Teâlâ'dandır' şeklindedir ve cümle, 'Bu nefyedilen geri çevirme kimdendir?' takdirindeki bir sorunun cevabı olan bir istînâftır. Bir görüşe göre, 'lâ'nın haberi olan zarftaki zamirden hâl konumunda bulunan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. Bir görüşe göre nefyin kendisine veya nefyin delalet ettiği anlama taalluk etmektedir. Bir görüşe göre de 'yevm' kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. Birçok âlim ise bunun { يَأْتِيَ } fiiline taalluk etmesini caiz görmüştür; yani 'Allah Teâlâ tarafından hiç kimsenin geri çevirmeye güç yetiremeyeceği bir gün gelmeden önce' demektir.