وتعقب بأن ذلك خلاف المتبادر من اللفظ والمعنى وهو مع ذلك قليل الفائدة وارتضاه الطيبي فقال: هذا الوجه
Buna, lafızdan ve manadan ilk akla gelene aykırı olduğu ve bununla birlikte faydasının az olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. et-Tîbî ise bu görüşü benimseyerek şöyle demiştir: Bu vecih,
أبلغ لإطلاق الرد وتفخيم اليوم وإن إتيانه من جهة عظيم قادر ذي سلطان قاهر ومنه يعلم أن ذلك ليس قليل الفائدة.
geri çevirmenin mutlak bırakılması, günün tazimi ve o günün gelişinin yüce, kudretli ve kahredici bir saltanat sahibi olan Zat tarafından olması bakımından daha beliğdir. Buradan da anlaşılmaktadır ki bu vecih az faydalı değildir.
نعم إن فيه الفصل الملبس وحال سائر الأوجه لا يخفى على ذي تمييز يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ يأتي يَصَّدَّعُونَ أصله يتصدعون فقلبت تاؤه صادا وأدغمت والتصدع في الأصل تفرق أجزاء الأواني ثم استعمل في مطلق التفرق أي يتفرقون فريق في الجنة وفريق في السعير، وقيل: يتفرقون تفرق الأشخاص على ما ورد في قوله تعالى: يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ [القارعة: ٤] لا تفرق الفريقين فإن المبالغة في التفرق المستفادة من يَصَّدَّعُونَ إنما تناسب الأول، ورجح الثاني بأنه المناسب للسياق والسباق إذا الكلام في المؤمنين والكافرين فما ذكر بيان لتباينهم في الدارين ويكفي للمبالغة شدة بعد ما بين المنزلتين حسا ومعنى وهو تفسير رواه عبد بن حميد، وابن جرير، وابن المنذر عن قتادة، وروي أيضا عن ابن زيد مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ أي وبال كفره وهي النار المؤبدة ففي الكلام مضاف مقدر أو الكفر مجاز عن جزائه بل عن جميع المضار التي لا ضرر وراءها، وأفراد الضمير باعتبار لفظ مَنْ وفيه إشارة إلى قلة قدرهم عند الله تعالى وحقارتهم مع ما علم من كثرة عددهم، وجمعه في قوله تعالى: وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ باعتبار معناها، وفيه مع رعاية الفاصلة إشارة إلى كثرة قدرهم وعظمهم عند الله تعالى، ويَمْهَدُونَ من مهد فراشه وطأه أي يوطؤون لأنفسهم كما يوطىء الرجل لنفسه فراشه لئلا يصيبه في مضجعه ما ينبيه وينغص عليه مرقده من نتوء أو ق أو بعض ما يؤذي الراقد فكأنه شبه حالة المكلف مع عمله الصالح وما يتحصل به من الثواب ويتخلص من العقاب بحالة من يمهد فراشه ويوطؤه ليستريح عليه ولا يصيبه في مضجعه ما ينغص عليه، وجوز أن يكون المعنى فعلى أنفسهم يشفقون على أن ذلك من قولهم في المثل للمشفق أم فرشت فأنامت فيكون الكلام كناية إيمائية عن الشفقة والمرحمة والأولى أظهر، والظاهر أن هذه التوطئة لما بعد الموت من القبر وغيره، وأخرج جماعة عن مجاهد أنه قال: فلأنفسهم يمهدون أي يسوون المضاجع في القبر وليس بذاك. وتقديم الظرف في الموضعين للدلالة على الاختصاص وقيل: للاهتمام، ومقابلة من كَفَرَ- بمن عمل صالحا- لا بمن آمن إما للتنويه بشأن الإيمان بناء على أنه المراد بالعمل الصالح وإما لمزيد الاعتناء بشأن المؤمن العامل بناء على أن المراد بالعمل الصالح ما يشمل العمل القلبي والقالبي ويشعر بأن المراد بمن عمل صالحا المؤمن العالم قوله تعالى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ فإنه علّة ليمهدون وأقيم فيه الموصول مقام الضمير تعليلا للجزاء لما أن الموصول في معنى المشتق والتعليق به يفيد عليه مبدأ الاشتقاق، وذكر مِنْ فَضْلِهِ للدلالة على أن الإثابة تفضل محض وتأويله بالعطاء أو الزيادة على ما يستحق من الثواب عدول عن الظاهر، وجوز أن يكون ذلك علّة ليصدعون والاقتصار على جزاء المؤمنين للإشعار بأنه المقصود بالذات والاكتفاء بفحوى قوله تعالى: إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ فإن عدم المحبة كناية عن البغض في العرف. وهو يقتضي الجزاء بموجبه فكأنه قيل: وليعاقب الكافرين. وفي الكشاف أن تكرير الذين آمنوا وعملوا الصالحات وترك الضمير إلى الصريح لتقرير أنه لا يفلح عنده تعالى إلّا المؤمن الصالح، وقوله تعالى: إِنَّهُ إلخ تقرير بعد تقرير على الطرد والعكس ويعني بذلك كل كلامين يقرر الأول الثاني وبالعكس سواء كان صريحا وإشارة أو مفهوما ومنطوقا وذلك كقول ابن هانىء:
Evet, onda iltibas doğuran bir fasl (araya girme) vardır; diğer vecihlerin durumu ise temyiz sahibi kimselere gizli değildir. { يَوْمَئِذٍ } yani o gün geldiğinde { يَصَّدَّعُونَ } “fırka fırka ayrılırlar”. Aslı 'yetesadde'ûn' olup 'tâ' harfi 'sâd'a dönüştürülmüş ve idgam edilmiştir. Tesaddu' (تصدع) asılda kap kacağın parçalarının ayrılmasıdır; sonra mutlak ayrılık manasında kullanılmıştır. Yani bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemde olmak üzere ayrılırlar. Bir görüşe göre, iki grubun ayrılması değil, Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ } [Kâria: 4] “O gün insanlar saçılmış kelebekler gibi olurlar” kavlinde geçtiği üzere şahısların birbirinden ayrılmasıdır; zira { يَصَّدَّعُونَ } kelimesinden anlaşılan ayrılıktaki mübalağa ancak birinci anlama uygundur. İkinci görüş ise siyak ve sibaka (sözün öncesine ve sonrasına) uygun olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir; zira söz müminler ve kâfirler hakkındadır, dolayısıyla zikredilen husus her iki diyarda onların birbirinden ayrılığını beyandır ve iki makam arasındaki gerek hissi gerek manevi mesafenin son derece uzak olması mübalağa için yeterlidir. Bu, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiği bir tefsirdir; İbn Zeyd'den de rivayet edilmiştir. { مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir”; yani inkârının vebali kendi aleyhinedir ki o da ebedî ateştir. Bu durumda sözde takdir edilmiş bir muzaf vardır ya da küfür kelimesi onun cezasından, hatta ötesinde başka bir zarar bulunmayan tüm zararlardan kinayedir. Zamirin müfret getirilmesi { مَنْ } lafzı itibarıyladır; bunda sayılarının çokluğu bilinmekle beraber Allah Teâlâ katında değerlerinin azlığına ve değersizliklerine bir işaret vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “Kim de salih amel işlerse kendileri için yer hazırlamış olurlar” kavlinde zamirin cemi getirilmesi ise { مَنْ } kelimesinin manası itibarıyladır. Bunda fasılanın (ayet sonu uyumunun) gözetilmesiyle birlikte Allah Teâlâ katında onların değerlerinin çokluğuna ve büyüklüğüne işaret vardır. { يَمْهَدُونَ } kelimesi, kişinin yatağını düzeltip döşemesinden gelir; yani kişinin, yatağında kendisini rahatsız edecek, uykusunu kaçıracak bir çıkıntı, sertlik yahut uyuyan kimseye eziyet veren herhangi bir şey isabet etmesin diye kendi yatağını düzeltip yayması gibi kendileri için [hazırlık yapıp] döşerler. Sanki mükellefin salih ameliyle, onun vesilesiyle elde edeceği sevapla ve kurtulacağı azapla olan durumu; üzerinde dinlenmek ve yatış yerinde kendisini rahatsız edecek bir şey isabet etmesin diye yatağını yayıp düzelten kimsenin durumuna benzetilmiştir. Mananın 'kendi nefislerine şefkat ederler' şeklinde olması da caiz görülmüştür; bu da şefkatli kimse hakkında darbımeselde geçen 'şefkatli anne döşedi ve uyuttu' sözündendir; bu takdirde söz, şefkat ve merhametten kinaye olur; ancak birinci mana daha açıktır. Zahir olan, bu hazırlığın ölümden sonrası, kabir ve diğer merhaleler için olduğudur. Bir topluluk Mücâhid'den onun: '{ فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } yani kabirdeki yataklarını düzeltirler' dediğini rivayet etmiştir; fakat bu [görüş] pek isabetli değildir. Her iki yerde de zarfın öne alınması ihtisas (özel kılma) bildirmek içindir; ehemmiyet için olduğu da söylenmiştir. { مَنْ كَفَرَ } ifadesinin { مَنْ آمَنَ } ile değil de { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً } ile karşılanması, ya salih amelden kastın iman olduğu kabul edilerek imanın şanını yüceltmek içindir ya da salih amelden kastın hem kalbî hem de kalıbî (bedenî) amelleri kapsadığı kabul edilerek amelde bulunan müminin şanına daha fazla ihtimam göstermek içindir. Salih amel işleyenden kastın âlim mümin olduğunu, Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ } kavli de hissettirmektedir; zira bu, { يَمْهَدُونَ } fiilinin illetidir (gerekçesidir). Burada cezanın gerekçesini bildirmek için zamir yerine ism-i mevsul getirilmiştir; çünkü mevsul müştak (türemiş) manasındadır ve hükmün ona bağlanması, iştikak kökünün illet olduğunu ifade eder. { مِنْ فَضْلِهِ } ifadesinin zikredilmesi, sevap vermenin sırf bir lütuf olduğuna delalet etmek içindir; bunun 'atâ' (bağış) veya hak edilen sevabın üzerindeki fazlalık ile tevil edilmesi zahirden sapmaktır. Bunun { يَصَّدَّعُونَ } fiilinin illeti olması da caiz görülmüştür; sadece müminlerin mükâfatı ile yetinilmesi, asıl maksadın o olduğunu hissettirmek ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } kavlinin delaletiyle yetinmek içindir; zira örfte sevgisizlik buğzdan kinayedir. Bu da onun gerektirdiği cezanın verilmesini iktiza eder; dolayısıyla sanki 'kâfirleri de cezalandırsın diye' denilmiş gibidir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: '{ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } ifadesinin tekrarlanması ve zamir yerine açık ismin tercih edilmesi, Allah Teâlâ katında ancak salih müminin kurtuluşa ereceğini pekiştirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ } vb. kavli ise tard ve aks yoluyla pekiştirme üstüne pekiştirmedir; bununla, ister açık ve işaret, ister mefhum ve mantuk yoluyla olsun, biri diğerini ve tersini pekiştiren her iki söz kastedilir. Nitekim İbn Hâni'nin şu sözü de böyledir:
فما جازه جود ولا حل دونه ... ولكن يصير الجود حيث يصير
Cömertlik onu aşamadı ve ondan geri de kalmadı... Fakat cömertlik o nereye yönelirse oraya yönelir.
وبيانه فيما نحن فيه أن قوله تعالى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يدل بمنطوقه على ما قرر على اختصاصهم بالجزاء التكريمي وبمفهومه على أنهم أهل الولاية والزلفى، وقوله سبحانه: إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ لتعليل الاختصاص يدل بمنطوقه على أن عدم المحبة يقتضي حرمانهم وبمفهومه على أن الجزاء لأضدادهم. موفر فهو جلّ وعلا محب
Konumuz bağlamında bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } kavli mantukuyla (açık lafzıyla) takrir edildiği üzere ikram edici mükâfatın onlara has olduğuna, mefhumuyla ise onların velayet ve yakınlık ehli olduğuna delalet eder. Sübhânehu'nun bu tahsisi gerekçelendiren: { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } kavli ise mantukuyla sevginin bulunmamasının onların mahrumiyetini gerektirdiğine, mefhumuyla ise mükâfatın onların zıtlarına eksiksiz verileceğine delalet eder; zira O celle ve alâ müminleri
للمؤمنين، وذكر العلامة الطيبي الظاهر أن قوله تعالى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ الآية بتمامها كالمورد للسؤال والخطاب لكل أحد من المكلفين وقوله تعالى: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ الآية وارد على الاستئناف منطو على الجواب فكأنه لما قيل: أقيموا على الدين القيم قبل مجيء يوم يتفرقون فيه فقيل: ما للمقيمين على الدين وما على المنحرفين عنه وكيف يتفرقون، فأجيب من كفر فعليه كفره الآية، وأما قوله سبحانه: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا الآية فينبغي أن يكون تعليلا للكل ليفصل ما يترتب على ما لهم وعليهم لكن يتعلق بيمهدون وحده لشدة العناية بشأن الإيمان والعمل الصالح وعدم الأعباء بعمل الكافر ولذلك وضع موضعه إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ انتهى فلا تغفل، وفي الآية لطيفة نبّه عليها الإمام قدس سره وهي أن الله ﷿ عند ما أسند الكفر والإيمان إلى العبيد قدم الكافر وعند ما أسند الجزاء إلى نفسه قدم المؤمن لأن قوله تعالى: مَنْ كَفَرَ وعيد للمكلف ليمتنع عما يضره لينقذه سبحانه من الشر وقوله تعالى: وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً تحريض له وترغيب في الخير ليوصله إلى الثواب والإنقاذ مقدم عند الحكيم الرحيم وأما عند الجزاء فابتدأ جلّ شأنه بالإحسان إظهارا للكرم والرحمة.
sevendir. Allâme et-Tîbî şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ } ayeti tamamıyla sanki bir soru kaynağı gibidir ve hitap mükelleflerden her birinedir. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } ayeti ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak vârit olmuş olup cevabı içermektedir. Sanki 'İnsanların fırka fırka ayrılacağı bir gün gelmeden önce dosdoğru dine sarılın' denildiğinde; 'Dine sarılanlara ne var, ondan sapanların aleyhine ne var ve nasıl ayrılacaklar?' diye sorulmuş, buna da { مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } ayetiyle cevap verilmiştir. Sübhânehu'nun: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } ayetine gelince; onların lehine ve aleyhine olan hususların neticesini tafsil etmek üzere her birinin illeti olması gerekirdi; fakat imanın ve salih amelin şanına gösterilen aşırı ihtimamdan ve kâfirin ameline hiçbir değer verilmemesinden ötürü sadece { يَمْهَدُونَ } fiiline taalluk ettirilmiş ve bu sebeple onun yerine { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } ifadesi konulmuştur. [Tîbî'nin sözü] bitti, gafil olma. Bu ayette İmâm'ın -kuddise sirruh- dikkat çektiği bir nükte vardır: Allah azze ve celle küfrü ve imanı kullara nispet ettiğinde kâfiri öne geçirmiş; cezayı/mükâfatı kendi Zatına nispet ettiğinde ise mümini öne geçirmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَفَرَ } kavli, Sübhânehu onu şerden kurtarsın diye mükellefi kendisine zarar verecek şeyden meneden bir tehdittir; Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً } kavli ise onu sevaba ulaştırmak için teşvik eden ve hayra rağbet ettiren bir hitaptır; kurtarmak ise Hakîm ve Rahîm olan [Allah] katında önceliklidir. Mükâfat ve ceza anında ise O celle şânuhû cömertlik ve rahmetini izhar etmek üzere ihsan ile başlamıştır.
هذا ولما ذكر سبحانه ظهور الفساد والهلاك بسبب المعاصي ذكر ظهور الصلاح ولم يذكر ﷿ أنه بسبب العمل الصالح لأن الكريم يذكر لعقابه سببا لئلا يتوهم منه الظلم ولا يذكر لإحسانه فقال عزّ من قائل: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ الجنوب ومهبها من مطلع سهيل إلى مطلع الثريا والصبا ومهبها من مطلع الثريا إلى بنات نعش، والشمال ومهبها من بنات نعش إلى مسقط النسر الطائر فإنها رياح الرحمة وأما الدبور ومهبها من مسقط النسر الطائر إلى مطلع سهيل فريح العذاب، وذكر أن الثلاثة الأول تلقح السحاب الماطر وتجمعه فلذا كانت رحمة، وعن أبي عبيدة الشمال عند العرب للروح والجنوب للأمطار والأنداء والصبا لإلقاح الأشجار والدبور للبلاء وأهونه أن تثير غبارا عاصفا يقذي العين وهي أقلهن هبوبا، وروى الطبراني، والبيهقي في سننه عن ابن عباس من حديث ذكر فيه ما كان يفعله
İşte, Sübhânehu günahlar sebebiyle fesadın ve helakin ortaya çıkışını zikredince, salahın ortaya çıkışını da zikretti; fakat O azze ve celle bunun salih amel sebebiyle olduğunu zikretmedi; zira Kerîm olan Zat, kendisinden bir zulüm tevehhüm edilmesin diye cezası için bir sebep zikreder, fakat ihsanı için sebep zikretmez. Nitekim sözü yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ } “Rüzgârları göndermesi O'nun ayetlerindendir”. Cenûb (güney rüzgârı) olup esiş yeri Süheyl yıldızının doğuş yerinden Süreyyâ yıldızının doğuş yerine kadardır; Sabâ (doğu rüzgârı) olup esiş yeri Süreyyâ'nın doğuş yerinden Benâtü Na'ş'a kadardır; Şimâl (kuzey rüzgârı) olup esiş yeri Benâtü Na'ş'tan Nesr-i Tâir'in batış yerine kadardır; zira bunlar rahmet rüzgârlarıdır. Debûr (batı rüzgârı) ise esiş yeri Nesr-i Tâir'in batış yerinden Süheyl'in doğuş yerine kadar olup azap rüzgârıdır. Zikredildiğine göre ilk üç rüzgâr yağmur bulutlarını aşılar ve onları bir araya toplar, bu yüzden rahmettirler. Ebû Ubeyde'den [nakledildiğine göre]: Araplara göre şimâl rahatlık ve ferahlık, cenûb yağmurlar ve çisintiler, sabâ ağaçların aşılanması, debûr ise bela içindir; onun en hafifi gözü rahatsız eden şiddetli bir toz savurmasıdır ve esişi en az olan rüzgârdır. Taberânî ve Beyhakî es-Sünen'inde İbn Abbâs'tan, rüzgâr şiddetle estiğinde
ويقوله ﷺ إذا هاجت ريح: «اللهم اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا»
Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptığını ve ne söylediğini zikrettiği şu hadisi rivayet etmiştir: «Allah'ım! Onu [rahmet getiren] rüzgârlar kıl, [azap getiren tek bir] rüzgâr kılma!»
وهو مبني على أن الرياح للرحمة والريح للعذاب، وفي نهاية العرب تقول: لا تلقح السحاب إلّا من رياح مختلفة فكأنه قال صلى الله تعالى عليه وسلم اللهم اجعلها لقاحا للسحاب ولا تجعلها عذابا ثم قال: وتحقيق ذلك مجيء الجمع في آيات الرحمة والواحد في قصص العذاب كالريح العقيم وريحا صرصرا، وقال بعضهم: إن ذاك لأن الريح إذا كانت واحدة جاءت من جهة واحدة فصدمت جسم الحيوان والنبات من جهة واحدة فتؤثر فيه أثرا أكثر من حاجته فتضره ويتضرر الجانب المقابل لعكس ممرها ويفوته حظه من الهواء فيكون داعيا إلى فساده بخلاف ما إذا كانت رياحا فإنها تعم جوانب الجسم فيأخذ كل جانب حظه فيحدث الاعتدال، وأنت تعلم أنه قد تفرد الريح حيث لا عذاب كما في قوله تعالى: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يوسف: ٢٢] وقوله سبحانه: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ [الأنبياء: ٨١] والحديث مختلف فيه فرمز السيوطي لحسنه، وقال الحافظ الهيثمي: في سنده حسين بن قيس وهو متروك وبقية رجاله رجال الصحيح، ورواه ابن عدي في الكامل من هذا الوجه وأعله بحسين المذكور، ونقل تضعيفه عن أحمد والنسائي. نعم إن الحافظ عزاه في الفتح لأبي يعلى وحده عن أنس رفعه، وقال إسناده صحيح فليحفظ ذلك.
Bu da rüzgârlar (çoğul) kelimesinin rahmet, rüzgâr (tekil) kelimesinin ise azap için olduğu esasına dayanmaktadır. Nihâyetü'l-Ereb'de şöyle denir: 'Bulutlar ancak farklı rüzgârlarla aşılanır; sanki Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem: Allah'ım, onu bulutlar için bir aşılayıcı kıl, azap kılma demiştir.' Ardından şöyle dedi: 'Bunun tahkiki, çoğulun rahmet ayetlerinde, tekilin ise { الرِّيحَ الْعَقِيمَ } [Zâriyât: 41] ve { رِيحاً صَرْصَراً } [Fussilet: 16] gibi azap kıssalarında gelmesidir.' Bazıları şöyle demiştir: Bu durum şundandır; rüzgâr tekil olduğunda tek bir yönden gelir, hayvanın ve bitkinin gövdesine tek bir taraftan çarpar ve onda ihtiyacından fazla tesir bırakıp ona zarar verir; onun geçiş yönünün tersine düşen taraf ise zarar görür ve havadan nasibini kaçırır, böylece bu durum onun bozulmasına yol açar. Rüzgârlar çoğul olduğunda ise durum böyle değildir; zira bedenin her yanını kuşatır, her taraf nasibini alır ve itidal meydana gelir. Sen de bilirsin ki tekil rüzgâr lafzı, Allah Teâlâ'nın: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } [Yûnus: 22] “...ve onları hoş bir rüzgârla alıp götürdükleri zaman...” kavlinde ve Sübhânehu'nun: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } [Enbiyâ: 81] “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]” kavlinde olduğu gibi azap bulunmayan yerlerde de tekil gelebilmektedir. Hadis ise ihtilaflıdır; Süyûtî onun hasen olduğuna işaret etmiş, Hâfız Heysemî ise şöyle demiştir: 'Senedinde Hüseyn b. Kays vardır ki o metrûktur; diğer ravileri ise Sahîh'in ravileridir.' İbn Adî el-Kâmil'de bu vecihten rivayet etmiş ve mezkûr Hüseyn sebebiyle hadisi illetli saymış, onun zayıflığını Ahmed ve Nesâî'den nakletmiştir. Evet, Hâfız [İbn Hacer] el-Feth'te bunu sadece Ebû Ya'lâ'ya atfederek Enes'ten merfû olarak rivayet etmiş ve senedinin sahih olduğunu söylemiştir; bu husus hatırda tutulmalıdır.
وقرأ ابن كثير، والكسائي، والأعمش «الريح» مفردا على إرادة معنى الجمع ولذا قال سبحانه: مُبَشِّراتٍ أي بالمطر وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ يعني المنافع التابعة لها كتذرية الحبوب وتخفيف العفونة وسقي الأشجار إلى غير ذلك من اللطف والنعم، وقيل: الخصب التابع لنزول المطر المسبب عنها أو الروح الذي هو مع هبوبها، ولأوجه التخصيص، والواو للعطف، والعطف على علة محذوفة دلّ عليها مُبَشِّراتٍ أي ليبشركم وليذيقكم أو على
İbn Kesîr, Kisâî ve el-A'meş çoğul manasını kastederek { الرِّيحَ } şeklinde müfret okumuşlardır; bu sebepledir ki Sübhânehu: { مُبَشِّراتٍ } “müjdeleyiciler olarak” yani yağmuru müjdeleyici olarak buyurmuştur. { وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ } “ve size rahmetinden tattırsın diye...”; yani tahılların savrulması, kokuşmanın hafifletilmesi, ağaçların sulanması ve bunlardan başka lütuf ve nimetler gibi rüzgâra bağlı menfaatleri [tattırsın diye]. Bir görüşe göre, rüzgârın sebep olduğu yağmurun yağmasına bağlı bolluk ve bereket yahut onun esmesiyle gelen ferahlıktır. 'Lâm' harfleri illet (gerekçe) bildirmek içindir; 'vav' ise atıf içindir. Atıf, { مُبَشِّراتٍ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir illetedir; yani 'size müjde versin ve size tattırsın diye' demektir; yahut
مُبَشِّراتٍ باعتبار المعنى فإن الحال قد يقصد بها التعليل نحو أهن زيدا مسيئا أي لإساءته فكأنه قيل: لتبشركم وليذيقكم، وكونه من عطف التوهم أو توهم على يُرْسِلَ بإضمار فعل معلل والتقدير ويرسلها ليذيقكم، وكون التقدير ويجري الرياح ليذيقكم بعيد قيل: أو على جملة ومن آياته إلخ بتقدير وليذيقكم أرسلها أو فعل ما فعل، ولم يعتبره بعضهم لأن المقصود اندراج الإذاقة في الآيات، وقيل: الواو زائدة وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ في البحر عند هبوبها بِأَمْرِهِ ﷿ وإنما جيء بهذا القيد لأن الريح قد تهب ولا تكون مؤاتية فلا بد من انضمام إرادته تعالى وأمره سبحانه للريح حتى يتأتى المطلوب، وقيل: للإشارة إلى أن هبوبها مواتية أمر من أموره تعالى التي لا يقدر عليها غيره ﷿ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ بتجارة البحر وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أي ولتشكروا نعمة الله تعالى فيما ذكر لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ
mana itibarıyla { مُبَشِّراتٍ } üzerine [matuftur]; zira hâl ile bazen ta'lîl (gerekçelendirme) kastedilir; tıpkı 'kötülük yaptığı için Zeyd'i cezalandır' manasında 'أهن زيدا مسيئا' denilmesi gibi. Sanki 'size müjde versin diye ve size tattırsın diye' denilmiştir. Bunun atf-ı tevehhüm olması veya ta'lîl bildiren mahzuf bir fiilin takdiriyle { يُرْسِلَ } üzerine tevehhüm yoluyla matuf olması da söylenmiştir ki takdiri 've size tattırsın diye onları gönderir' şeklindedir. Takdirin 'size tattırsın diye rüzgârları estirir' şeklinde olması ise uzaktır. Bir görüşe göre: 'Size tattırsın diye onları gönderdi' yahut 'yaptığını yaptı' takdiriyle { وَمِنْ آياتِهِ } vb. cümlesine matuftur. Bazıları ise bu görüşe itibar etmemiştir; çünkü asıl maksat tattırmanın ayetlerin kapsamına girmesidir. Bir görüşe göre 'vav' zâidedir. { وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ } rüzgârlar estiğinde gemilerin denizde akıp gitmesi için { بِأَمْرِهِ } O'nun azze ve celle emriyle... Bu kaydın getirilmesi şundandır: Rüzgâr bazen eser fakat elverişli olmaz; dolayısıyla matlup olanın gerçekleşmesi için Allah Teâlâ'nın iradesinin ve Sübhânehu'nun rüzgâra olan emrinin eklenmesi şarttır. Bir görüşe göre ise, rüzgârın elverişli olarak esmesinin O'ndan azze ve celle başkasının güç yetiremeyeceği ilahî işlerden bir iş olduğuna işaret etmek içindir. { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } deniz ticaretiyle O'nun lütfundan arayasınız diye { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } yani zikredilen hususlarda Allah Teâlâ'nın nimetine şükredesiniz diye. { لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ } “Andolsun ki senden önce de resulleri kendi kavimlerine gönderdik...”
اعتراض لتسليته ﷺ بمن قبله على وجه يتضمن الوعد له ﵊ والوعيد لمن عصاه، وفي ذلك أيضا تحذير عن الإخلال بمواجب الشكر.
Bu, kendisinden öncekilerle Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek amacıyla, kendisine aleyhisselâm vaadi ve ona isyan edenlere de tehdidi içeren bir tarzda gelen bir itiraziyedir (ara cümledir). Bunda aynı zamanda şükrün gereklerini yerine getirmemekten sakındırma da vardır.
والمراد بقومهم أقوامهم والإفراد للاختصار حيث لا لبس والمعنى ولقد أرسلنا من قبلك رسلا إلى أقوامهم كما أرسلناك إلى قومك جاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ
{ قَوْمِهِمْ } [kavimlerine] ifadesinden kasıt 'kavimlerine' (çoğul) demektir; iltibas bulunmadığı için kısaltma amacıyla tekil getirilmiştir. Manası: Biz seni kavmine gönderdiğimiz gibi, senden önce de peygamberleri kendi kavimlerine gönderdik. { جاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ }
أي جاء كل قوم رسولهم بما يخصه من البينات كما جئت قومك ببيناتك انْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا
Yani sen kavmine kendi beyyinelerinle (açık delillerinle) geldiğin gibi, her kavme de peygamberleri kendilerine has beyyinelerle geldi. { فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } “...bunun üzerine suç işleyenlerden intikam aldık”.
الفاء فصيحة أي فآمن بعض وكذب بعض فانتقمنا، وقيل: أي فكذبوهم فانتقمنا منهم ووضع الموصول موضع ضميرهم للإشعار بالعلة والتنبيه على مكان المحذوف، وجوز أن تكون تفصيلا للعموم بأن فيهم مجرما مقهورا ومؤمنا منصورا كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
'Fâ' harfi fasîhadır; yani 'bunun üzerine bir kısmı iman etti, bir kısmı da yalanladı; Biz de intikam aldık' demektir. Bir görüşe göre: 'Onları yalanladılar, Biz de onlardan intikam aldık' manasındadır. Onların zamiri yerine ism-i mevsulün getirilmesi, illetin ne olduğunu hissettirmek ve mahzuf olanın yerine dikkat çekmek içindir. Aralarında kahredilmiş mücrimlerin ve yardım görmüş müminlerin bulunması yönüyle umumun tafsili olması da caiz görülmüştür. { وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı.”
فيه مزيد تشريف وتكرمة للمؤمنين حيث جعلوا مستحقين على الله تعالى أن ينصرهم وإشعار بأن الانتقام لأجلهم، والمراد بهم ما يشمل الرسل عليهم الصلاة والسلام، وجوز تخصيص ذلك بالرسل بجعل التعريف عهديا، وظاهر الآية أن هذا النصر في الدنيا، وفي بعض الآثار ما يشعر بعدم اختصاصه بها وأنه عام لجميع المؤمنين فيشمل من بعد الرسل من الأمة.
Bunda, Allah Teâlâ'nın kendilerine yardım etmesini hak etmiş kılındıkları belirtilerek müminlere yönelik ilave bir şereflendirme ve ikram ile intikamın onlar uğruna alındığını hissettirme vardır. Müminlerden kasıt peygamberleri -aleyhimüssalâtü vesselâm- de içine alan kimsedir. Belirlilik takısının ahd için kılınmasıyla bunun peygamberlere hasredilmesi de caiz görülmüştür. Ayetin zahiri, bu yardımın dünyada olduğuna delalet etmektedir; bazı rivayetlerde ise bunun dünyaya has olmadığına ve bütün müminler için umumi olup ümmetten peygamberlerden sonrakileri de kapsadığına dair işaret bulunmaktadır.
أخرج ابن أبي حاتم، والطبراني، وابن مردويه عن أبي الدرداء قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «ما من امرئ مسلم يرد عن عرض أخيه إلا كان حقا على الله تعالى أن يرد عنه نار جهنم يوم القيامة ثم تلا ﵊ وكان حقا علينا نصر المؤمنين»
İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, Ebû'd-Derdâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Din kardeşinin ırzını savunan hiçbir Müslüman kişi yoktur ki, kıyamet gününde cehennem ateşini ondan savmak Allah Teâlâ üzerine bir hak olmasın.» Sonra Peygamber aleyhisselâm: { وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı” ayetini okudu.
وفي هذا إشعار بأن قًّا
Bunda { حَقًّا } kelimesinin
خبر كان وصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
'kâne'nin haberi, { نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesinin ise
الاسم كما هو الظاهر، وإنما آخر الاسم لكون ما تعلق به فاصلة وللاهتمام بالخبر إذ هو محط الفائدة على ما في البحر.
zahir olduğu üzere ismi olduğuna dair bir işaret vardır. İsmin sonraya bırakılması, ona taalluk eden kelimenin fasıla olması ve el-Bahr'da belirtildiği üzere faydanın odak noktası olan habere gösterilen ehemmiyet sebebiyledir.
قال ابن عطية: ووقف بعض القراء على قًّا
İbn Atıyye şöyle demiştir: Bazı kurrâlar,
على أن اسم كان ضمير الانتقام أي وكان الانتقام حقا وعدلا لا ظلما، ورجوعه إليه على حد اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [المائدة: ٨] ولَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
'kâne'nin isminin intikam zamiri olduğu, yani 'intikam bir zulüm değil, hak ve adalet idi' manasına geldiği esasına dayanarak { حَقًّا } kelimesi üzerinde vakıf yapmıştır (durmuştur). Zamirin ona ircası ise: { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide: 8] “Adil olun; o takvaya daha yakındır” ayeti kabilindendir. { عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesi ise
جملة مستأنفة وهو خلاف الظاهر المؤيد بالخبر وإن لم يكن فيه محذور من حيث المعنى اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ استئناف مسوق لبيان ما أجمل فيما سيق من أحوال الرياح فَتُثِيرُ سَحاباً تحركه وتنشره فَيَبْسُطُهُ بسطا تاما متصلا تارة فِي السَّماءِ في سمتها لا في نفس السماء بالمعنى المتبادر كَيْفَ يَشاءُ سائرا وواقفا مطبقا وغير مطبق من جانب دون جانب إلى غير ذلك فالجملة الإنشائية حال بالتأويل وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً أي قطعا تارة أخرى.
müstakil bir cümledir; bu ise mana bakımından bir sakıncası olmasa da hadisle desteklenen zahir görüşe aykırıdır. { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir...”; rüzgârların daha önce zikredilen hallerindeki mücmel (özet) hususları açıklamak üzere sevk edilmiş bir istînâftır. { فَتُثِيرُ سَحاباً } onu harekete geçirip yayar; { فَيَبْسُطُهُ } bazen onu tam ve bitişik bir yayılışla yayar { فِي السَّماءِ } gökyüzünün yönünde [yayar], ilk akla gelen manasıyla bizzat semanın içinde değil; { كَيْفَ يَشاءُ } “dilediği gibi” hareketli veya durgun, kaplayıcı veya kaplamayıcı, bir tarafta olup diğer tarafta olmayacak şekilde vb. surette yayar; bu inşâî cümle tevil yoluyla hâldir. { وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً } diğer bir vakitte ise onu parça parça kılar.
وقرأ ابن عامر بسكون السين على أنه مخفف من المفتوح أو جمع كسفة أي قطعة أو مصدر كعلم وصف به مبالغة أو بتأويله بالمفعول أو بتقدير ذا كسف فَتَرَى يا من يصح منه الرؤية الْوَدْقَ أي المطر يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ أي فرجه جمع خلل في التارتين الاتصال والتقطع فالضمير للسحاب وهو اسم جنس يجوز تذكيره وتأنيثه، وجوز على قراءة «كسفا» بالسكون أن يكون له، وليس بشيء.
İbn Âmir, fethalı okuyuşun hafifletilmişi veya parça manasındaki 'kisfe'nin çoğulu yahut 'ilm' gibi mübalağa yoluyla sıfat yapılmış veya meful anlamında tevil edilmiş yahut 'zâ kisef' takdirinde bir masdar olarak 'sîn' harfinin sükûnu ile [kisfen] okumuştur. { فَتَرَى } ey görmesi sahih olan kimse, görürsün ki { الْوَدْقَ } yani yağmur { يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } 'bitişiklik' ve 'parçalanmışlık' hallerinin her ikisinde de onun aralarından, yarıklarından çıkar. 'Hılâl' kelimesi 'halel'in çoğuludur; zamir ise cins ismi olup müzekker ve müennes kılınması caiz olan buluta aittir. Sükûn ile 'kisfen' kıraatine göre zamirin ona ait olması da caiz görülmüştür; ancak bu bir şey değildir.
فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ بلادهم وأراضيهم، والباء في بِهِ للتعدية إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ
{ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Sonunda onu kullarından dilediğine ulaştırınca” yani onların beldelerine ve arazilerine ulaştırınca; { بِهِ } ifadesindeki 'bâ' harfi tadiye (geçişlilik) içindir; { إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ }
فاجاؤوا الاستبشار بمجيء الخصب وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ الودق مِنْ قَبْلِهِ أي التنزيل لَمُبْلِسِينَ أي آيسين، والتكرير للتأكيد، وأفاد كما قال ابن عطية الإعلام بسرعة تقلب قلوب البشر من الإبلاس إلى الاستبشار، وذلك أن مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ يحمل الفسحة في الزمان فجاء مِنْ قَبْلِهِ للدلالة على الاتصال ودفع ذلك الاحتمال، وقال الزمخشري: أكد ليدل على بعد عهدهم بالمطر فيفهم منه استحكام يأسهم، وما ذكره ابن عطية أقرب لأن المتبادر من القبلية الاتصال وتأكيد دال على شدته. وأبو حيان أنكر على كلا الشيخين وقال: ما ذكراه من فائدة التأكيد غير ظاهر وإنما هو عندي لمجرد التأكيد ويفيد رفع المجاز فقط، وقال قطرب: ضمير قَبْلِهِ للمطر فلا تأكيد. وأنت تعلم أنه يصير التقدير من قبل تنزيل المطر من قبل المطر وهو تركيب لا يسوغ في كلام فصيح فضلا عن القرآن، وقيل: الضمير للزرع الدال عليه المطر أي من قبل تنزيل المطر من قبل أن يزرعوا، وفيه أن مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ متعلق بمبلسين ولا يمكن تعلق مِنْ قَبْلِهِ به أيضا لأن حرفي جر بمعنى لا يتعلقان بعامل واحد إلّا أن يكون بوساطة حرف العطف أو على جهة البدل ولا عاطف هنا ولا يصح البدل ظاهرا، وجوز بعضهم فيه بدل الاشتمال مكتفيا فيه يكون الزرع ناشئا عن التنزيل فكان التنزيل مشتملا عليه وهو كما ترى.
bolluğun gelişiyle ansızın seviniverirler. { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } yağmur kendilerine indirilmeden önce, { مِنْ قَبْلِهِ } yani indirilmesinden önce { لَمُبْلِسِينَ } “kesin bir ümitsizlik içindeydiler”. Tekrar pekiştirme içindir; İbn Atıyye'nin dediği gibi, insan kalplerinin ümitsizlikten sevince hızla dönüşmesini bildirmeyi ifade etmiştir. Şöyle ki; { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } ifadesi zamanda bir genişlik ihtimali taşır; { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesi ise bitişikliğe delalet etmek ve bu ihtimali ortadan kaldırmak için gelmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Yağmurla aralarındaki vaktin uzaklığına delalet etsin ve bundan da ümitsizliklerinin ne kadar kökleştiği anlaşılsın diye pekiştirilmiştir.' İbn Atıyye'nin zikrettiği görüş daha uygundur; çünkü 'kabliyet'ten (öncelikten) ilk akla gelen bitişikliktir ve pekiştirme de bunun şiddetine delalet eder. Ebû Hayyân ise her iki şeyhe de itiraz etmiş ve şöyle demiştir: 'Onların zikrettiği pekiştirme faydası açık değildir; bu bana göre sırf tekit içindir ve sadece mecazı kaldırmaya yarar.' Kutrub ise: '{ قَبْلِهِ } kelimesindeki zamir yağmura aittir, dolayısıyla tekit yoktur' demiştir. Sen de bilirsin ki bu takdirde ifade 'yağmurun indirilmesinden önce, yağmurdan önce' şeklinde olur ki bu, Kur'an şöyle dursun, fasih bir sözde dahi caiz olmayan bir terkiptir. Bir görüşe göre zamir, yağmurun delalet ettiği ekine aittir; yani 'yağmurun indirilmesinden önce, ekin ekmelerinden önce' demektir. Buna karşı şu itiraz vardır: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ } ifadesi { لَمُبْلِسِينَ } kelimesine taalluk etmektedir; { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesinin de ona taalluk etmesi mümkün değildir; zira aynı manadaki iki harf-i cer, araya atıf harfi girmedikçe veya bedel yoluyla olmadıkça tek bir âmile taalluk edemez; burada ise atıf yoktur ve bedel olması da zahiren sahih değildir. Bazıları ise ekimin indirmeden doğması sebebiyle indirmenin onu kapsamış olduğunu yeterli görerek bunda bedel-i iştimali caiz görmüştür; fakat bu gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür.
وقال المبرد: الضمير للسحاب لأنهم لما رأوا السحاب كانوا راجين المطر، والمراد من قبل رؤية السحاب، ويحتاج أيضا إلى حرف عطف حتى يصح تعلق الحرفين بمبلسين، وقال علي بن عيسى: الضمير للإرسال، وقال الكرماني: للاستبشار لأنه قرن بالإبلاس ومن عليهم به، وأورد عليهما أمر التعلق من غير عطف كما أورد على من قبلهما فإن قالوا بحذف حرف العطف ففي جوازه في مثل هذا الموضع قياسا خلاف. واختار بعضهم كونه للاستبشار على أن مِنْ متعلقة بينزل ومِنْ الأولى متعلقة بمبلسين لأنه يفيد سرعة تقلب قلوبهم من اليأس إلى الاستبشار بالإشارة إلى غاية تقارب زمانيهما ببيان اتصال اليأس بالتنزيل المتصل بالاستبشار بشهادة إذا الفجائية فتأمل، وإِنْ مخففة من الثقيلة واللام في لمبلسين هي الفارقة، ولا ضمير شأن مقدرا لإن، لأنه إنما يقدر للمفتوحة وأما المكسورة فيجب إهمالها كما فصله في المغني، وبعض الأجلة قال بالتقدير فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ المترتبة على تنزيل المطر من النبات والأشجار وأنواع الثمار، والفاء للدلالة على سرعة ترتبها عليه.
el-Müberred şöyle demiştir: 'Zamir buluta aittir; zira bulutu gördüklerinde yağmuru umuyorlardı; kastedilen ise bulutun görülmesinden öncedir.' Her iki harfin { لَمُبْلِسِينَ } kelimesine taallukunun sahih olabilmesi için bu görüşte de bir atıf harfine ihtiyaç vardır. Ali b. Îsâ: 'Zamir göndermeye aittir' demiştir. el-Kirmânî ise: 'İblâs (ümitsizlik) ile birlikte zikredildiği ve kendilerine bir lütuf olarak bahşedildiği için sevinmeye aittir' demiştir. Kendilerinden öncekilere yöneltilen 'atıfsız taalluk' itirazı bunlara da yöneltilmiştir; şayet atıf harfinin hazfedildiğini söylerlerse, böylesi bir yerde bunun kıyâsen caiz olup olmadığı ihtilaflıdır. Bazıları ise, ümitsizliğin indirmeye, indirmenin de -sürpriz bildiren 'izâ'nın şehadetiyle- sevinmeye bitişik olduğunu açıklayıp her iki vaktin son derece yakın olduğuna işaret ederek kalplerinin ümitsizlikten sevince hızlı dönüşünü ifade etmesi sebebiyle, [ikinci] 'min' harfi { يُنَزَّلَ } fiiline, birinci 'min' harfi ise { لَمُبْلِسِينَ } kelimesine taalluk etmek üzere zamirin sevinmeye ait olmasını tercih etmiştir; iyi düşün! { وَإِنْ } edatı muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiş 'in'dir); { لَمُبْلِسِينَ } ifadesindeki 'lâm' ise fârikadır (olumsuzluktan ayıran lâm). 'İn' için takdir edilmiş bir şân zamiri yoktur; çünkü bu ancak fethalı olan ['enne'] için takdir edilir, kesreli olana ['inne'] gelince el-Muğnî'de ayrıntısıyla açıklandığı üzere onu amelden düşürmek vaciptir; bazı büyük âlimler ise takdir edileceğini söylemiştir. { فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ } “Şimdi bak Allah'ın rahmetinin eserlerine...”; yani yağmurun indirilmesine bağlı olarak bitkilerden, ağaçlardan ve türlü meyvelerden meydana gelen eserlere bak! 'Fâ' harfi, bunların yağmura terettüp etmesindeki sürate delalet etmek içindir.
وقرأ الحرميان، وأبو عمرو، وأبو بكر «أثر» بالإفراد وفتح الهمزة والثاء، وقرأ سلام «إثر» بكسر الهمزة وإسكان الثاء، وإسكان الثاء، وقوله تعالى: كَيْفَ يُحْيِ أي الله تعالى الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها في حيز النصب بنزع الخافض وكَيْفَ معلق لانظر أي فانظر لإحيائه تعالى البديع للأرض بعد موتها، وقال ابن جني: على الحالية بالتأويل أي محييا، وأيا ما كان فالمراد بالأمر بالنظر التنبيه علي عظيم قدرته تعالى وسعة رحمته ﷿ مع ما فيه من التمهيد لما يعقبه من أمر البعث.
Haremeyn kurrâsı, Ebû Amr ve Ebû Bekr, hemze ve 'sâ'nın fethasıyla müfret olarak { أَثَرِ } şeklinde okumuşlardır. Sellâm ise hemzenin kesresi ve 'sâ'nın sükûnu ile { إِثْرِ } şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor?” kavli, cer edatının hazfiyle nasb mahallindedir; { كَيْفَ } kelimesi { انْظُرْ } fiilini amelden alakoymuştur (ta'lîk etmiştir); yani 'Allah Teâlâ'nın ölümünden sonra yeryüzünü eşsiz bir şekilde diriltişine bak' demektir. İbn Cinnî ise tevil ile hâl olduğunu, yani 'diriltici olarak' manasına geldiğini söylemiştir. Her ne olursa olsun, bakma emrinden maksat, ardından gelecek olan ba's (yeniden dirilme) konusuna bir zemin hazırlama ile birlikte, Allah Teâlâ'nın azametli kudretine ve O'nun azze ve celle engin rahmetine dikkat çekmektir.
وقرأ الجحدري، وابن السميفع، وأبو حيوه «تحي» بتاء التأنيث والضمير عائد على الرحمة، وجوز على قراءة الحرميين ومن معهما أن يكون الضمير للأثر على أنه اكتسب التأنيث من المضاف إليه، وليس بشيء كما لا يخفى إِنَّ ذلِكَ العظيم الشأن لَمُحْيِ الْمَوْتى لقادر على إحيائهم فإنه إحداث لمثل ما كان في مواد أبدانهم من القوى الحيوانية كما أن إحياء الأرض إحداث لمثل ما كان فيها من القوى النباتية، وقيل: يحتمل أن يكون النبات الحادث من أجزاء نباتية تفتتت وتبدّدت واختلطت بالتراب الذي فيه عروقها في بعض الأعوام السالفة فيكون كالإحياء بعينه بإعادة المواد والقوى لا بإعادة القوى فقط، وهو احتمال واهي القوى بعيد، ولا نسلم أن المسلم المسترشد يعلم وقوعه، وقوله تعالى: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تذييل مقرّر لمضمون ما قبله أي مبالغ في القدرة على جميع
el-Cahderî, İbnü's-Semeyfa' ve Ebû Hayve müennes 'tâ'sı ile ve zamir rahmete raci olmak üzere { تُحْيِ } şeklinde okumuşlardır. Haremeyn kurrâsı ve onlarla beraber olanların kıraatine göre, muzafun ileyhten müenneslik kazanmış olması esasına dayanılarak zamirin 'eser'e ait olması da caiz görülmüştür; fakat gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir. { إِنَّ ذلِكَ } o şanı yüce olan Zat { لَمُحْيِ الْمَوْتى } “şüphesiz ölüleri de muhakkak diriltecektir”; yani onları diriltmeye elbette kādirdir; zira bu, yeryüzünü diriltmenin oradaki nebatî kuvvetlerin bir benzerini var etmek olması gibi, onların bedenlerinin maddelerinde bulunan hayvanî kuvvetlerin bir benzerini var etmektir. Bir görüşe göre, yeni biten bitkinin, geçmiş yılların bazısında ufalanıp dağılmış ve köklerinin bulunduğu toprağa karışmış nebatî parçalardan meydana gelmiş olması muhtemeldir; dolayısıyla bu, sadece kuvvetlerin iadesiyle değil, maddelerin ve kuvvetlerin bizzat iadesiyle tam bir diriltme gibi olur. Bu ise dayanağı zayıf, uzak bir ihtimaldir; hakikati arayan bir Müslümanın bunun vukuunu bildiğini de kabul etmeyiz. Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O her şeye hakkıyla kādirdir” kavli, öncesinin muhtevasını pekiştiren bir fezlekedir; yani bütün
الأشياء التي من جملتها إحياؤهم لما أن نسبة قدرته ﷿ إلى الكل سواء.
şeylere karşı kudreti son derece üstündür; O'nun azze ve celle kudretinin her şeye nispeti eşit olduğundan, onları diriltmek de bu şeyler cümlesindendir.
وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا أي النبات المفهوم من السياق كما قال أبو حيان أو الأثر المدلول عليه بالآثار أو النبات المعبر عنه بها على ما قاله بعضهم، والنبات في الأصل مصدر يقع على القليل والكثير ثم سمي به ما ينبت، وقال ابن عيسى: الضمير للسحاب لأنه إذا كان مصفرا لم يمطر، وقيل: للريح وهي تذكر وتؤنث، وكلا القولين ضعيفان كما في البحر.
{ وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا } “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler...”; yani Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi siyakından anlaşılan ekini, yahut 'âsâr'ın delalet ettiği eseri veya bazılarının dediği gibi onunla ifade edilen bitkiyi sararmış görseler... 'Nebât' (bitki) asılda az ve çok için kullanılan bir masdardır, sonradan biten şeye isim olmuştur. İbn Îsâ: 'Zamir buluta aittir; çünkü bulut sarardığında yağmur yağdırmaz' demiştir. Rüzgâra ait olduğu da söylenmiştir; zira o müzekker de müennes de kılınabilir. el-Bahr'da belirtildiği üzere her iki görüş de zayıftır.
وقرأ جناح بن حبيش «مصفارا» بألف بعد الفاء، واللام في لَئِنْ موطئة للقسم دخلت على حرف الشرط، والفاء في فَرَأَوْهُ فصيحة، واللام في قوله تعالى: لَظَلُّوا لام جواب القسم الساد مسد الجوابين والماضي بمعنى المستقبل كما قاله أبو البقاء، ومكي، وأبو حيان، وغيرهم، وعلل ذلك بأنه في المعنى جواب (إن) وهو لا يكون إلّا مستقبلا، وقال الفاضل اليمني: إنما قدروا الماضي بمعنى المستقبل من حيث إن الماضي إذا كان متمكنا متصرفا ووقع جوابا للقسم فلا بد فيه من قد واللام معا فالقصر على اللام لأنه مستقبل معنى وفيه نظر، وقدروه بمضارع مؤكد بالنون أي وبالله تعالى لئن أرسلنا ريحا حارة أو باردة فضربت زرعهم بالصفار فرأوه مصفرا بعد خضرته ونضارته ليظلنّ مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد الإرسال أو من بعد اصفرار زرعهم، وقيل: من بعد كونهم راجين مستبشرين يَكْفُرُونَ من غير تلعثم نعمة الله تعالى، وفيما ذكر من ذمهم بعدم تثبتهم وسرعة تزلزلهم بين طرفي الإفراط والتفريط ما لا يخفى حيث كان الواجب عليهم أن يتوكلوا على الله سبحانه في كل حال ويلجؤوا إليه ﷿ بالاستغفار إذا احتبس عنهم المطر ولا ييأسوا من روح الله تعالى ويبادروا إلى الشكر بالطاعة إذا أصابهم جلّ وعلا برحمته ولا يفرطوا في الاستبشار وأن يصبروا على بلائه تعالى إذا اعترى زرعهم آفة ولا يكفروا بنعمائه جلّ شأنه فعكسوا الأمر وأبوا ما يجديهم وأتوا بما يؤذيهم، ولا يخفى ما في الآيات من الدلالة على ترجيح جانب الرحمة على جانب العذاب فلا تغفل.
Cenâh b. Hubeyş, 'fâ' harfinden sonra bir elif ile { مُصْفَارًّا } şeklinde okumuştur. { لَئِنْ } lafzındaki 'lâm', şart harfinin üzerine dahil olan kasem (yemin) hazırlayıcısıdır. { فَرَأَوْهُ } ifadesindeki 'fâ' fasîhadır. Allah Teâlâ'nın: { لَظَلُّوا } kavlindeki 'lâm' ise her iki cevabın yerine geçen kasem cevabının lâmıdır; Ebû'l-Bekâ, Mekkî, Ebû Hayyân ve diğerlerinin belirttiği gibi mazi fiil gelecek zaman manasındadır. Bu da manaca 'in' şartının cevabı olması ve bunun da ancak gelecek zaman olabilmesiyle gerekçelendirilmiştir. Fâzıl el-Yemenî şöyle demiştir: 'Mazi fiili gelecek zaman manasında takdir etmelerinin sebebi şudur: Mazi fiil çekimli ve tam tasarruflu olup kasemin cevabı olarak geldiğinde mutlaka hem 'kad' hem de 'lâm' ile birlikte gelmelidir; burada sadece 'lâm' ile yetinilmesi onun manen gelecek zaman olmasındandır.' Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır. Âlimler bunu 'nûn' ile tekitlenmiş muzari ile takdir etmişlerdir; yani: 'Allah'a yemin olsun ki, şayet sıcak veya soğuk bir rüzgâr gönderirsek ve bu onların ekinine sarılık vurup yeşilliğinden ve tazeliğinden sonra onu sararmış görseler, { مِنْ بَعْدِهِ } yani bu göndermeden sonra yahut ekinlerinin sararmasından sonra -bir görüşe göre ümitli ve sevinçli olmalarının ardından- hiç duraksamadan Allah Teâlâ'nın nimetini { يَكْفُرُونَ } inkâr etmeye koyulurlar.' Onların sebat göstermemeleri, ifrat ve tefrit uçları arasında hızla sarsılmaları sebebiyle burada yapılan kınamadaki incelik gizli değildir. Zira onlara düşen görev; her hâlükârda Allah Sübhânehu'ya tevekkül etmek, yağmur kesildiğinde istiğfar ile O'na azze ve celle sığınmak, Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmemek, O celle ve alâ kendilerine rahmetiyle lütufta bulunduğunda taat ile şükre koşmak, aşırı şımarmamak ve ekinlerine bir afet isabet ettiğinde Allah Teâlâ'nın belasına sabredip O celle şânuhû'nun nimetlerine nankörlük etmemekti. Onlar ise işi tersine çevirdiler; kendilerine fayda vereni reddedip zarar vereni getirdiler. Ayetlerde rahmet tarafının azap tarafına üstün kılındığına dair delalet bulunduğu açıktır, gafil olma!
وقوله تعالى: فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى تعليل لما يفهم من الكلام السابق كأنه قيل: لا تحزن لعدم اهتدائهم بتذكيرك فإنك إلخ، وفي الكشف اعلم أن قوله تعالى: اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ كلام سبق مقرر لما فهم من قوله سبحانه: لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” kavli, önceki sözden anlaşılan mananın gerekçesidir; sanki 'Senin hatırlatmanla hidayete ermemelerinden ötürü üzülme; çünkü sen...' denilmiştir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Bil ki Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } kavli, Sübhânehu'nun: { لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ }
[الروم: ٤٧] الآية لدلالته على أنه ﷿ ينتقم من المكذبين برسول الله ﷺ وينصر متابعيه فذكر فيه من البينات ما أجمل هنالك مما يدل على القدرة والحكمة والرحمة واختير من الأدلة ما يجمع الثلاثة وفيه ما يرشد إلى تحقيق طرفي الإيمان أعني المبدأ والمعاد وصرح بكفرانهم بالنعمة وذمهم في الحالات الثلاث لأن ذلك مما يعرفه أهل الفطرة السليمة ويتخلق به وأدمج فيه دلالته على المعاد بقوله تعالى:
[Rûm: 47] ayetinden anlaşılan manayı pekiştirmek üzere daha önce geçen bir sözdür; zira bu ayet, O'nun azze ve celle Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanlardan intikam alacağına ve ona uyanlara yardım edeceğine delalet etmektedir. Orada mücmel bırakılan hususlardan kudret, hikmet ve rahmete delalet eden açık deliller zikredilmiş; bu üçünü bir araya toplayan deliller seçilmiştir. Bunda imanın iki kutbunu, yani mebde' (başlangıç) ve meâdı (ahireti) gerçekleştirmeye yönlendiren hususlar vardır. Onların nimete nankörlükleri açıkça belirtilmiş ve her üç hâlde de kınanmışlardır; çünkü bu durum selim fıtrat ehlinin bildiği ve ahlak edindiği hususlardandır. Allah Teâlâ'nın:
فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ ولما فرغ من حديث ذمهم بنى على هذا المدمج وما دل عليه سياق الكلام من تماديهم في الضلالة مثل هذه البينات التي لا أتم منها في الدلالة فقال سبحانه: فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ إلى قوله تعالى: فَهُمْ مُسْلِمُونَ وفيه أنهم إذا لا محالة من الذين ينتقم منهم وأنك وأشياعك من المنصورين والله تعالى أعلم اهـ، فتأمله مع ما ذكرنا.
{ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ } kavliyle meâda (ahirete) dair delaleti de bunun içine dercetmiştir. Onları kınama sözü bitince, bu dercedilen hususa ve sözün siyakının delalet ettiği üzere delalette bundan daha mükemmeli bulunmayan böylesi beyyineler karşısında sapıklıkta diretmiş olmalarına binaen Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ } ayetinden { فَهُمْ مُسْلِمُونَ } kavline kadar... Bunda, onların artık muhakkak kendilerinden intikam alınacak kimselerden olduklarına, senin ve sana uyanların ise yardım olunacak kimselerden olduğunuza dair [bir hüküm] vardır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Zikrettiğimiz hususlarla birlikte bunu iyi düşün!
وقد تقدم الكلام في هذه الجملة خالية عن الفاء في سورة النمل وكذا في قوله تعالى: وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ بيد أنا نذكر هنا ما ذكره الأجلة في سماع الموتى وفاء بما وعدنا هنالك فنقول ومن الله تعالى التوفيق: نقل عن العلامة ابن الهمام أنه قال: أكثر مشايخنا على أن الميت لا يسمع استدلالا بقوله تعالى: فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى ونحوها يعني من قوله تعالى: وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ [فاطر: ٢٢] ولذا لم يقولوا بتلقين القبر وقالوا: لو حلف لا
Bu cümle hakkında 'fâ' harfi olmaksızın Neml suresinde ve aynı şekilde: { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “...arkalarını dönüp giderlerken sağırlara da daveti işittiremezsin. Sen körleri de sapıklıklarından döndürüp hidayete erdiremezsin. Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin; işte onlar teslim olmuş kimselerdir” kavlinde açıklamalar geçmişti. Ancak orada verdiğimiz söze vefa göstermek üzere, ölülerin işitmesi konusunda büyük âlimlerin zikrettiği hususları burada aktaracağız. Allah Teâlâ'nın tevfiğiyle deriz ki: Allâme İbnü'l-Hümâm'dan şöyle dediği nakledilmiştir: 'Meşâyihimizin (Hanefî âlimlerimizin) çoğu, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } ve benzeri -yani Allah Teâlâ'nın: { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } [Fâtır: 22] gibi- ayetlerini delil getirerek ölünün işitmeyeceği görüşündedir. Bu sebeple kabirde telkini kabul etmemişler ve: Bir kimse falanla
يكلم فلانا فكلمه ميتا لا يحنث، وحكى السفاريني في البحور الزاخرة أن عائشة ذهبت إلى نفي سماع الموتى ووافقها طائفة من العلماء على ذلك، ورجحه القاضي أبو يعلى من أكابر أصحابنا- يعني الحنابلة- في كتابه الجامع الكبير واحتجوا بقوله تعالى: فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى ونحوه، وذهبت طوائف من أهل العلم إلى سماعهم في الجملة.
konuşmayacağına yemin etse de onunla ölü iken konuşsa yeminini bozmuş olmaz demişlerdir.' es-Seffârînî el-Buhûrü'z-Zâhire'de, Âişe'nin ölülerin işitmesini nefyetme (reddetme) görüşüne gittiğini, bir grup âlimin de bu konuda ona muvafakat ettiğini nakletmiştir. Ashabımızın -yani Hanbelîlerin- büyüklerinden olan Kādî Ebû Ya'lâ da el-Câmiu'l-Kebîr adlı kitabında bunu tercih etmiş ve Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } ve benzeri ayetlerini delil getirmişlerdir. İlim ehlinden diğer topluluklar ise ölülerin genel olarak işiteceği görüşüne gitmişlerdir.
وقال ابن عبد البر: إن الأكثرين على ذلك وهو اختيار ابن جرير والطبري وكذا ذكر ابن قتيبة، وغيره، واحتجوا بما
İbn Abdilberr şöyle demiştir: 'Çoğunluk bu görüştedir; İbn Cerîr et-Taberî'nin tercihi de budur; İbn Kuteybe ve başkaları da böyle zikretmiştir.' Onlar şu delillere dayanmışlardır:
في الصحيحين عن أنس عن أبي طلحة رضي الله تعالى عنهما قال: «لما كان يوم بدر وظهر عليهم- يعني مشركي قريش- رسول الله ﷺ أمر ببضعة وعشرين رجلا وفي رواية أربع وعشرين رجلا من صناديد قريش فألقوا في طوى أي بئر من أطواء بدر وأن رسول الله ﷺ ناداهم يا أبا جهل بن هشام، يا أمية بن خلف يا عتبة بن ربيعة أليس قد وجدتم ما وعد ربكم حقا فإني قد وجدت ما وعد ربي حقا؟ فقال عمر رضي الله تعالى عنه: يا رسول الله ما تكلم من أجساد لا أرواح لها فقال: والذي نفس محمد بيده ما أنتم بأسمع لما أقول منهم، زاد في رواية لمسلم عن أنس «ولكنهم لا يقدرون أن يجيبوا»
Sahîhayn'da Enes'ten, onun da Ebû Talha'dan -radıyallâhu Teâlâ anhümâ- rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bedir günü olup da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara -yani Kureyş müşriklerine- galip gelince, Kureyş'in ileri gelenlerinden yirmi küsur adamın -bir rivayette yirmi dört adamın- [cesetlerinin taşınmasını] emretti ve bunlar Bedir kuyularından bir kuyuya atıldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Ey Hişâm'ın oğlu Ebû Cehl! Ey Halef'in oğlu Ümeyye! Ey Rebîa'nın oğlu Utbe! Rabbinizin size vadettiğini hak buldunuz mu? Zira ben Rabbimin bana vadettiğini hak buldum' diye seslendi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu Teâlâ anh: 'Ey Allah'ın Resûlü! İçinde ruh bulunmayan cesetlere mi hitap ediyorsun?' dedi. [Peygamber] buyurdu ki: 'Muhammed'in nefsi elinde olan Zat'a yemin olsun ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz.' Müslim'in Enes'ten olan bir rivayetinde şu fazlalık vardır: 'Fakat onlar cevap vermeye güç yetiremezler.'»
وبما
Ve yine şu delile:
أخرجه أبو الشيخ من مرسل عبيد بن مرزوق قال: «كانت امرأة بالمدينة تقمّ المسجد فماتت فلم يعلم بها النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فمر على قبرها فقال ﵊: ما هذا القبر؟ فقالوا: أم محجن قال:
Ebû'ş-Şeyh'in Ubeyd b. Merzûk'un mürsellerinden çıkardığı rivayet; o şöyle demiştir: «Medine'de mescidi süpüren bir kadın vardı, vefat etti ve Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem bundan haberi olmadı. Sonra onun kabrine uğradı ve O aleyhisselâm: 'Bu kabir kimin?' diye sordu. 'Ümmü Mihcen'in' dediler. Dedi ki:
التي كانت تقم المسجد؟ قالوا: نعم فصف الناس فصلى عليها فقال ﷺ: أي العمل وجدت أفضل؟ قالوا يا رسول الله أتسمع؟ قال: ما أنتم بأسمع منها فذكر ﵊ أنها أجابته قم المسجد»
'Mescidi süpüren kadın mı?' 'Evet' dediler. Bunun üzerine insanlar saf bağladı ve Peygamber onun cenaze namazını kıldırdı. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Hangi ameli daha faziletli buldun?' diye sordu. 'Ey Allah'ın Resûlü, o işitir mi?' dediler. Buyurdu ki: 'Siz ondan daha iyi işitir değilsiniz.' Peygamber aleyhisselâm onun kendisine 'Mescidi süpürmeyi' diye cevap verdiğini zikretti.»
وبما
Ve yine şu delile:
رواه البيهقي، والحاكم وصححه وغيرهما عن أبي هريرة أن النبي ﷺ وقف على مصعب بن عمير وعلى أصحابه حين رجع من أحد فقال:
Beyhakî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve başkalarının Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan dönerken Mus'ab b. Umeyr ve ashabının başında durup şöyle buyurdu:
«أشهد أنكم أحياء عند الله تعالى فزوروهم وسلموا عليهم فو الذي نفسي بيده لا يسلم عليهم أحد إلا ردوا عليه إلى يوم القيامة»
«Şahitlik ederim ki sizler Allah Teâlâ katında dirilersiniz; onları ziyaret ediniz ve onlara selam veriniz. Nefsim elinde olan Zat'a yemin olsun ki, kıyamet gününe kadar kim onlara selam verirse muhakkak ona karşılık verirler.»
وبما
Ve yine şu delile:
أخرج ابن عبد البر وقال عبد الحق الإشبيلي إسناده صحيح عن ابن عباس مرفوعا «ما من أحد يمر بقبر أخيه المؤمن كان يعرفه في الدنيا يسلم عليه إلا عرفه ورد عليه»
İbn Abdilberr'in rivayet ettiği ve Abdülhak el-İşbîlî'nin senedi sahihtir dediği İbn Abbâs'tan merfû olarak gelen şu hadis: «Bir kimse dünyada tanıdığı mümin din kardeşinin kabrine uğrayıp ona selam verirse, o kimse onu mutlaka tanır ve selamına karşılık verir.»
وبما أخرج ابن أبي الدنيا عن عبد الرحمن بن أبي ليلى قال: «الروح بيد ملك يمشي به مع الجنازة يقول له: أتسمع ما يقال لك؟ فإذا بلغ حفرته دفنه معه» وبما
Ve yine İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan çıkardığı şu rivayet: «Ruh bir meleğin elindedir; cenaze ile birlikte yürür ve ona: 'Sana söylenenleri işitiyor musun?' der. Kabrine ulaştığında ise onu onunla birlikte gömer.» Ve yine
في الصحيحين من قوله ﷺ: «إن العبد إذا وضع في قبره وتولى عنه أصحابه أنه ليسمع قرع نعالهم»
Sahîhayn'da geçen Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyruğu: «Kul kabrine konulup arkadaşları dönüp gittiklerinde, şüphesiz o onların ayakkabılarının sesini işitir.»
وأجابوا عن الآية فقال السهيلي:
Ayete ise şöyle cevap vermişlerdir; Süheylî demiştir ki:
إنها كقوله تعالى: أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ أي إن الله تعالى هو الذي يسمع ويهدي.
Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ } “Sağırlara sen mi işittireceksin, yahut körleri sen mi doğru yola ileteceksin?” buyruğu gibidir; yani işittiren ve hidayet eden ancak Allah Teâlâ'dır.
وقال بعض الأجلة: إن معناها لا تسمعهم إلّا أن يشاء الله تعالى أو لا تسمعهم سماعا ينفعهم، وقد ينفى الشيء لانتفاء فائدته وثمرته كما في قوله تعالى: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها [الأعراف: ٢٧٩] الآية، وهذا التأويل يجوز أن يعتبر في قوله تعالى: وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ ويكون نكتة العدول عن- فإنك لا تسمع الموتى ولا الصم- إلى ما في النظم الجليل العناية بنفي الإسماع ويجوز أن لا يعتبر فيه ويبقى الكلام على ظاهره ويكون نكتة العدول الإشارة إلى أن لا تُسْمِعُ في كل من الجملتين بمعنى.
Bazı seçkin âlimler şöyle demiştir: Ayetin manası; 'Allah Teâlâ dilemedikçe sen onlara işittiremezsin' veya 'onlara fayda verecek bir işitmeyle işittiremezsin' demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها } [el-A'râf: 179] “Andolsun biz, cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yaratıp çoğalttık. Onların kalpleri vardır, onlarla kavramazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler...” ayetinde olduğu gibi, faydası ve neticesi yok olduğu için bir şeyin kendisi de nefyedilebilir. Bu tevilin Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ } “Sağırlara da işittiremezsin” buyruğunda da geçerli sayılması caizdir. Bu durumda 'Şüphesiz sen ölülere ve sağırlara işittiremezsin' şeklindeki bir ifadeden yüce nazımdaki bu şekle dönülmesinin nüktesi, işittirmeyi nefyetmeye özel bir ihtimam göstermek olur. Bu tevilin onda geçerli sayılmayıp sözün zahiri üzere kalması da caizdir; bu durumda ifadedeki bu değişimin nüktesi, iki cümlenin her birindeki { لا تُسْمِعُ } fiilinin farklı bir manada olduğuna işaret etmek olur.
وقال الذاهبون إلى عدم سماعهم: الأصل عدم التأويل والتمسك بالظاهر إلى أن يتحقق ما يقتضي خلافه، وأجابوا عن كثير مما استدل به الآخرون فقال بعضهم: إن ما وقع في حديث أبي طلحة رضي الله تعالى عنه يجوز أن يكون معجزة له صلى الله تعالى عليه وسلم، وهو مراد من قال: إنه من خصوصياته ﵊ وهي من خوارق العادة، والكلام في موافقها وهو الذي نفي في آية فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى ونحوها
Ölülerin işitmediği görüşüne gidenler ise şöyle demişlerdir: Asıl olan, tevil etmemek ve aksini gerektiren bir durum tahakkuk edinceye kadar zahire tutunmaktır. Diğer grubun delil getirdiği birçok hususa cevap vermişlerdir; nitekim bazısı şöyle demiştir: Ebû Talha radıyallâhu Teâlâ anh hadisinde vaki olan durumun, Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem için bir mucize olması caizdir. Bunun O'nun aleyhisselâm hususiyetlerinden olduğunu söyleyenlerin kastı da budur ve bunlar harikulade (adet dışı) durumlardır. Halbuki buradaki söz konusu olan, adete uygun olan durumdur ki { فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” ve benzeri ayetlerde nefyedilen de budur.
وفي قوله ﵊: «ما أنتم بأسمع لما أقول منهم»
Peygamber'in aleyhisselâm: «Siz benim söylediklerimi onlardan daha iyi işitir değilsiniz» buyruğunda;
دون ما أنتم بأسمع لما يقال ونحوه منهم تأييد ما لذلك، وحديث أبي الشيخ مرسل وحكم الاستدلال به معروف، على أن احتمال الخصوصية قائم فيه أيضا: وفي صحيح البخاري قال قتادة:
«Söylenenleri onlardan daha iyi işitir değilsiniz» ve benzeri bir ifade yerine [bu ifadenin kullanılması] bunu bir derece teyit etmektedir. Ebû'ş-Şeyh'in hadisi ise mürseldir ve onunla istidlal etmenin hükmü malumdur; kaldı ki onda da hususiyet ihtimali mevcuttur. Sahîh-i Buhârî'de Katâde şöyle demiştir:
أحياهم الله تعالى يعني أهل الطوى حتى أسمعهم قوله صلى الله تعالى عليه وسلم توبيخا وتصغيرا ونقمة وحسرة وندما، ويؤيد ما
«Allah Teâlâ kuyu ehlini, kınama, küçük düşürme, intikam alma, hasret ve pişmanlık olsun diye Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem sözünü kendilerine işittirinceye kadar diriltmiştir.» Şunu da teyit etmektedir:
أخرج البخاري، ومسلم، والنسائي وابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن عمر قال: «وقف النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على قليب بدر فقال: هل وجدتم ما وعدكم ربكم حقا؟ ثم قال ﵊: إنهم الآن يسمعون ما أقول»
Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den rivayet ettikleri hadis; o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem Bedir kuyusunun başında durup: 'Rabbinizin size vaat ettiğini hak olarak buldunuz mu?' buyurdu. Sonra O aleyhisselâm: 'Şüphesiz onlar şu anda benim söylediklerimi işitmektedirler' dedi.»
حيث قيد صلى الله تعالى عليه وسلم سماعهم بالآن، وإذا قلنا، بأن الميت يسأل سبعة أيام في قبره مؤمنا كان أو منافقا أو كافرا وإنه حين السؤال تعاد إليه روحه كان لك أن تقول: يجوز أن يكون خطاب أهل القليب حين إعادة أرواحهم إلى أبدانهم للسؤال فإنه كما في حديث أخرجه أحمد، والبخاري، ومسلم، وأبو داود، والترمذي، والنسائي كان في اليوم الثالث من قتلهم، ويحتمل أن يكون خطابه صلى الله تعالى عليه وسلم لأم محجن كان وقت السؤال بأن يكون ذلك قبل مضي سبعة أيام عليها، وعليه لا يكون سماعهم من المتنازع فيه لأنهم حين سمعوا أحياء لا موتى، ويرد على هذا أن عمر رضي الله تعالى عنه قال ﵊: ما تكلم من أجساد لا أرواح لها، ولم ينكر ذلك عليه صلى الله تعالى عليه وسلم بل
Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem onların işitmelerini 'şu an' ile kayıtlamıştır. Şayet ölünün, mümin olsun, münafık olsun veya kâfir olsun, kabrinde yedi gün sorguya çekildiğini ve sorgu anında ruhunun kendisine iade edildiğini söylersek, şöyle demen mümkün olur: Kuyu ehline hitabın, sorgu için ruhlarının bedenlerine iade edildiği anda olması caizdir; zira Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin tahric ettiği hadiste geçtiği üzere bu, onların öldürülüşlerinin üçüncü gününde olmuştu. Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem Ümmü Mihcen'e hitabının da, vefatının üzerinden yedi gün geçmeden önce olmak suretiyle sorgu vaktinde olması muhtemeldir. Buna göre onların işitmesi ihtilaflı konulardan sayılmaz; çünkü onlar işittikleri sırada ölü değil diridirler. Buna karşı şöyle bir itiraz gelebilir: Ömer radıyallâhu Teâlâ anh Peygamber'e aleyhisselâm: 'Ruhları olmayan cesetlere mi konuşuyorsun?' demiş, Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem de bunu ona inkâr etmeyip bilakis:
قال له ﵊ له: «ما أنتم بأسمع لما أقول منهم»
Ona aleyhisselâm: «Siz benim söylediklerimi onlardan daha iyi işitir değilsiniz» buyurmuştur.
ولو كان الأمر كما قال قتادة لكان الظاهر أن يقول صلى الله تعالى عليه وسلم له رضي الله تعالى عنه: ليس الأمر كما تقول إن الله ﷿ أحياهم لي أو نحو ذلك، وعائشة رضي الله تعالى عنها أنكرت ما وقع في الحديث مما استدل به على المقصود،
Eğer durum Katâde'nin dediği gibi olsaydı, Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ona radıyallâhu Teâlâ anh: 'Durum senin dediğin gibi değil, Allah azze ve celle benim için onları diriltti' veya benzeri bir söz söylemesi zahir olurdu. Âişe radıyallâhu Teâlâ anhâ ise hadiste geçen ve maksada delil getirilen bu hususu inkâr etmiştir.
ففي صحيح البخاري عن هشام عن أبيه قال: ذكر عند عائشة أن ابن عمر رفع إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم «إن الميت يعذب ببكاء أهله عليه، فقالت: وهل ابن عمر إنما قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إنه ليعذب بخطيئته وذنبه وإن أهله ليبكون عليه الآن» قالت: وذلك مثل قوله: إن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قام على القليب وفيه قتلى بدر من المشركين فقال لهم ما قال إنهم ليسمعون ما أقول إنما قال: «إنهم الآن ليعلمون أن ما كنت أقول لهم حق» ثم قرأت فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ
Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Hişâm'dan, onun da babasından rivayetle şöyle geçer: Âişe'nin yanında İbn Ömer'in Resûlullah'a sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem merfû olarak: «Ölü, ailesinin kendisine ağlaması sebebiyle azap görür» sözü nakledildiğinde o şöyle demiştir: 'İbn Ömer yanılmıştır; Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ancak: «Şüphesiz o, hatası ve günahı sebebiyle azap görmektedir; ailesi ise şu anda ona ağlamaktadır» buyurmuştur.' Âişe devamla şöyle demiştir: 'Bu durum tıpkı onun; Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem içinde Bedir'in müşrik maktullerinin bulunduğu kuyunun başında durup onlara söylediğini söyleyerek: «Şüphesiz onlar benim söylediklerimi işitiyorlar» dediğini rivayet etmesi gibidir. Oysa Peygamber ancak: «Onlar, kendilerine söylediklerimin hak olduğunu şu anda pekala bilmektedirler» buyurmuştur.' Sonra da: { فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” ve { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Sen kabirlerde bulunanlara da işittirecek değilsin”
[فاطر:
[Fâtır:
٢٢] وتعقب ذلك السهيلي فقال: عائشة رضي الله تعالى عنها لم تحضر قول النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فغيرها ممن حضر أحفظ للفظه ﵊،
22] ayetlerini okumuştur. Süheylî bunu eleştirip şöyle demiştir: Âişe radıyallâhu Teâlâ anhâ Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem o sözü söylediği sırada orada bulunmamıştır; dolayısıyla orada hazır bulunan başkaları O'nun aleyhisselâm lafzını daha iyi ezberlemiştir.
وقد قالوا له: يا رسول الله أتخاطب قوما قد جيفوا؟ فقال ما أنتم بأسمع لما أقول منهم
Nitekim onlar Peygamber'e: 'Ey Allah'ın Resûlü, leş haline gelmiş bir topluluğa mı hitap ediyorsun?' demişler; O da: «Siz benim söylediklerimi onlardan daha iyi işitir değilsiniz» buyurmuştur.
قالوا: وإذا جاز أن يكونوا في تلك الحالة عالمين يعني كما تقول عائشة جاز أن يكونوا سامعين اهـ هو كلام قوي، ولا يقدح عدم حضورها في روايتها لأنه مرسل صحابي وهو محمول على أنه سمع ذلك ممن حضره أو من النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، ولو كان ذلك قادحا في روايتها لقدح في رواية ابن عمر السابقة فإنه لم يحضر أيضا، ولا مانع من أن يكون النبي ﵊ قال اللفظين جميعا فإنه كما علم من كلام السهيلي لا تعارض بينهما، وقال بعضهم فيما رواه البيهقي، والحاكم وصححه، وغيرهما: إنا لا نسلم صحته وتصحيح الحاكم محكوم عليه بعدم الاعتبار، وإن سلمنا صحته نلتزم القول بأن الموتى الذين لا يسمعون هم من عدا الشهداء أما الشهداء فيسمعون في الجملة لامتيازهم على سائر الموتى بما أخبر عنهم من أنهم أحياء عند الله ﷿، وقيل في حديث ابن عبد البر: إن عبد الحق وإن قال إسناده صحيح إلا أن الحافظ ابن رجب تعقبه وقال: إنه ضعيف بل منكر وفي حديث ابن أبي الدنيا إنه على تسليم صحته لا يثبت المطلوب لأن خطاب الملك ﵇ للروح الذي بيده وهو ليس بميت، وفي حديث الصحيحين من سماع العبد قرع نعال أصحابه إذا دفنوه وانصرفوا عنه إنه إذ ذاك تعود إليه روحه للسؤال فيسمع وهو حي والجمهور على عود الروح إلى الجسد أو بعضه وقت السؤال على وجه لا يحس به أهل الدنيا إلا من شاء الله تعالى منهم ووراء ذلك مذاهب، فمذهب ابن جرير وجماعة من الكرامية أن السؤال في القبر على البدن فقط وأن الله تعالى يخلق فيه إدراكا بحيث يسمع ويعلم ويلذ ويألم، وعلى هذا المذهب يمكن أن يقال نحو ما قيل على الأول، ومذهب ابن حزم وابن ميسرة إنه على الروح فقط، ومذهب أبي الهذيل واتباعه أن الميت لا يشعر بشيء
Âlimler demişlerdir ki: Âişe'nin dediği gibi onların o durumda bilenler olmaları caiz olduğu gibi, işitenler olmaları da caizdir. (Süheylî'nin sözü bitti). Bu güçlü bir kelamdır. Âişe'nin orada bizzat bulunmaması rivayetine zarar vermez; zira bu mürsel-i sahâbîdir ve onun bunu orada hazır bulunan birinden veya bizzat Peygamber'den sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem işittiğine hamledilir. Şayet bu durum onun rivayetine zarar verseydi, İbn Ömer'in önceki rivayetine de zarar verirdi; çünkü o da orada hazır bulunmamıştı. Peygamber'in aleyhisselâm her iki lafzı birden söylemiş olmasına da bir engel yoktur; zira Süheylî'nin kelamından anlaşıldığı üzere bu ikisi arasında bir çelişki bulunmamaktadır. Bazı âlimler Beyhakî'nin, Hâkim'in -sahih olduğunu belirterek- ve başkalarının rivayet ettiği hadis hakkında şöyle demiştir: Biz onun sahih olduğunu kabul etmiyoruz; Hâkim'in tashihi ise itibar edilmez hükmündedir. Sahih olduğunu kabul etsek bile, işitmeyen ölülerin şehitler dışındakiler olduğunu söylemeyi gerekli görürüz; zira şehitler, Allah azze ve celle katında diri olduklarının haber verilmesi sebebiyle diğer ölülerden ayrıldıkları için genel olarak işitirler. İbn Abdilberr'in hadisi hakkında ise şöyle denilmiştir: Abdülhak onun senedi sahihtir demişse de Hâfız İbn Receb buna itiraz etmiş ve hadisin zayıf, hatta münker olduğunu söylemiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ'nın hadisinde ise onun sahih olduğu kabul edilse bile istenen hususu ispat etmez; zira meleğin aleyhisselâm hitabı elindeki ruha yöneliktir ve ruh ölü değildir. Sahîhayn'da geçen, kulun defnedilip arkadaşları dönüp gittiğinde onların ayakkabı seslerini işitmesi hadisinde ise; o anda sorgu için ruhunun kendisine iade edildiği ve böylece o diri iken işittiği belirtilmektedir. Cumhur, dünya ehlinin -Allah Teâlâ'nın diledikleri müstesna- hissetmeyeceği bir şekilde sorgu vaktinde ruhun bedene veya bedenin bir kısmına döneceği görüşündedir. Bunun ötesinde başka mezhepler de vardır: İbn Cerîr'in ve Kerrâmiyye'den bir grubun mezhebine göre kabirdeki sorgu yalnızca beden üzerinedir; Allah Teâlâ onda işitecek, bilecek, lezzet ve acı duyacak şekilde bir idrak yaratır. Bu mezhebe göre, birinci mezhep için söylenenlerin benzeri söylenebilir. İbn Hazm ve İbn Meysere'nin mezhebine göre sorgu yalnızca ruh üzerinedir. Ebû'l-Hüzeyl ve ona tabi olanların mezhebine göre ise ölü,
أصلا إلا بين النفختين، والحق أن الموتى يسمعون في الجملة وهذا على أحد وجهين، أولهما أن يخلق الله ﷿ في بعض أجزاء الميت قوة يسمع بها متى شاء الله تعالى السلام ونحوه مما يشاء الله سبحانه سماعه إياه ولا يمنع من ذلك كونه تحت أطباق الثرى وقد انحلت منه هاتيك البنية وانفصمت العرى ولا يكاد يتوقف في قبول ذلك من يجوز أن يرى أعمى الصين بقة أندلس، وثانيهما أن يكون ذلك السماع للروح بلا وساطة قوة في البدن ولا يمتنع أن تسمع بل أن تحس وتدرك مطلقا بعد مفارقتها البدن بدون وساطة قوى فيه وحيث كان لها على الصحيح تعلق لا يعلم حقيقته وكيفيته إلا الله ﷿ بالبدن كله أو بعضه بعد الموت وهو غير التعلق بالبدن الذي كان لها قبلة أجرى الله سبحانه عادته بتمكينها من السمع وخلقه لها عند زيارة القبر وكذا عند حمل البدن إليه وعند الغسل مثلا ولا يلزم من وجود ذلك التعلق والقول بوجود قوة السمع ونحوه فيها نفسها أن تسمع كل مسموع لما أن السماع مطلقا وكذا سائر الإحساسات ليس الا تابعا للمشيئة فما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن فيقتصر على القول بسماع ما ورد السمع بسماعه من السلام ونحوه، وهذا الوجه الذي يترجح عندي ولا يلزم عليه التزام القول بأن أرواح الموتى مطلقا في أفنية القبور لما أن مدار السماع عليه مشيئة الله تعالى والتعلق الذي لا يعلم كيفيته وحقيقته إلا هو ﷿ فلتكن الروح حيث شاءت أو لا تكن في مكان كما هو رأي من يقول بتجردها.
iki sûrun üflenişi arası müstesna, asla hiçbir şey hissetmez. Hak olan şudur ki, ölüler genel olarak işitirler ve bu iki vecihten biri üzeredir: Birincisi; Allah azze ve celle dilediği zaman selamı ve işitmesini dilediği benzeri şeyleri işitebilmesi için ölünün bazı cüzlerinde bir kuvvet yaratır. Ölünün toprağın katmanları altında bulunması, o yapısının dağılmış ve bağlarının kopmuş olması buna engel teşkil etmez; Çin'deki bir âmânın Endülüs'teki bir sivrisineği görmesini caiz gören kimse bunu kabul etmekte neredeyse hiç tereddüt etmez. İkincisi; bu işitmenin bedendeki bir kuvvetin vasıtası olmaksızın ruha ait olmasıdır. Ruhun bedenden ayrıldıktan sonra bedendeki kuvvetlerin vasıtası olmaksızın işitmesi, hatta mutlak olarak hissetmesi ve idrak etmesi imkansız değildir. Sahih görüşe göre, ölümden sonra ruhun bedenin tamamıyla veya bir kısmıyla -keyfiyetini ve mahiyetini ancak Allah'ın azze ve celle bildiği- bir irtibatı olduğundan ve bu da ölümden önce bedenle olan irtibatından farklı bulunduğundan; Allah Teâlâ kabir ziyaret edildiğinde, keza beden kabre taşındığında ve mesela yıkandığında ruha işitme imkanı vermeyi ve onda işitme yaratmayı sünneti (adeti) kılmıştır. Ruhun kendisinde bu irtibatın ve işitme kuvveti ve benzerinin varlığını söylemekten, onun her işitileni işitmesi gerekmez; zira mutlak olarak işitme ve diğer bütün hisler sadece ilahi meşîete tabidir: Allah Teâlâ'nın dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Dolayısıyla sadece selam ve benzeri işitileceğine dair nass gelen şeylerin işitileceğini söylemekle yetinilir. Bana göre tercih edilen vecih budur; bu vecihten, mutlak olarak ölülerin ruhlarının kabirlerin avlularında bulunduğunu söyleme zorunluluğu da çıkmaz; çünkü işitmenin dayanağı Allah Teâlâ'nın meşîeti ile mahiyet ve keyfiyetini ancak Kendisinin azze ve celle bildiği o irtibattır; artık ruh dilediği yerde olsun yahut ruhun tecerrüdünü (maddeden soyutluğunu) savunanların görüşünde olduğu gibi hiçbir mekanda bulunmasın.
ويؤخذ من كلام ذكره العارف ابن مرجان في شرح اسماء الله تعالى الحسنى تحقيق على وجه آخر وهو أن للشخص نفسا مبرأة من باطن ما خلق منه الجسم وهي روح الجسم وروحا أوجدها الله ﵎ من باطن ما برأ منه النفس وهي للنفس بمنزلة النفس للجسم فالنفس حجابها وبعد المفارقة في العبد المؤمن تجعل الحقيقة الروحانية عامرة العلو من السماء الدنيا إلى السماء السابعة بل إلى حيث شاء الله تعالى من العلو في سرور ونعيم وتجعل الحقيقة النفسانية عامرة السفل من قبره إلى حيث شاء الله تعالى من الجو ولذلك لقي رسول الله ﷺ موسى قائما يصلي في قبره وإبراهيم ﵇ تحت الشجرة قبل صعوده ﵊ إلى السماء ولقيهما ﵉ بعد الصعود في السماوات العلا فتلك أرواحهما وهذه نفوسهما وأجسادهما في قبورهما وكذا يقال في الكافر إلا أن الحقيقة الروحانية له لا تكون عامرة العلو فلا تفتح لهم أبواب السماء بل تكون عامرة دار شقائها والعياذ بالله تعالى، وبين الحقيقتين اتصال وبوساطة ذلك ومشيئته ﷿ يسمع من سلم عليه في قبره السلام ولا يختص السماع في السلام عند الزيارة ليلة الجمعة ويومها وبكرة السبت أو يوم الجمعة ويوما قبلها ويوما بعدها بل يكون ذلك في السلام عند الزيارة مطلقا فالميت يسمع الله تعالى روحه السلام عليه من زائره في أي وقت كان ويقدره سبحانه على رد السلام كما صرح في بعض الآثار.
Ârif İbn Mercân'ın Allah Teâlâ'nın Esmâ-i Hüsnâ'sının şerhinde zikrettiği bir kelamdan başka bir vecih üzere şu tahkik çıkarılmaktadır: İnsanın, cismin kendisinden yaratıldığı şeyin bâtınından yaratılmış olan ve cismin ruhu mesabesinde bulunan bir nefsi; bir de nefsin kendisinden yaratıldığı şeyin bâtınından Allah'ın celle celâluhû var ettiği ve nefis için cismin nefsi konumunda bulunan bir ruhu vardır; nefis onun hicabıdır. Mümin kulda ölümle ayrılış vuku bulduktan sonra ruhanî hakikat, dünya semasından yedinci semaya, hatta sevinç ve nimet içinde Allah Teâlâ'nın dilediği yüceliklere kadar ulvî alemi mamur kılar; nefsanî hakikat ise kabrinden Allah Teâlâ'nın havadan dilediği yere kadar süflî alemi mamur kılar. Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem semaya yükselmeden önce Mûsâ'yı kabrinde ayakta namaz kılarken, İbrâhîm'i aleyhisselâm da ağacın altında görmüş; yükseldikten sonra ise ikisiyle aleyhimesselâm yüce semalarda karşılaşmıştır. İşte bu, onların ruhlarıdır; kabirlerindeki ise nefisleri ve cesetleridir. Kâfir hakkında da böyle söylenir; şu kadar var ki onun ruhanî hakikati ulvî alemi mamur kılmaz, onlara sema kapıları açılmaz; bilakis Allah Teâlâ'ya sığınırız, bedbahtlık yurdunu mamur kılar. Bu iki hakikat arasında bir irtibat vardır; bu vasıtayla ve Allah'ın azze ve celle meşîetiyle kabrinde kendisine selam verilen kimse bu selamı işitir. Ziyaret esnasında selamı işitmek cuma gecesi ve gündüzüne, cumartesi sabahına yahut cuma gününe ve bir gün öncesi ile bir gün sonrasına mahsus değildir; bilakis mutlak olarak ziyaret anındaki selamda gerçekleşir. Dolayısıyla ölü, hangi vakitte olursa olsun, ziyaretçisinin kendisine verdiği selamı Allah Teâlâ'nın onun ruhuna işittirmesiyle duyar ve bazı rivayetlerde açıkça belirtildiği üzere Allah Teâlâ onu selama karşılık vermeye muktedir kılar.
وما أخرجه العقيلي من أنهم يسمعون السلام ولا يستطيعون رده محمول على نفي استطاعة الرد على الوجه المعهود الذي يسمعه الاحياء، وقيل: رد السلام وعدمه مما يختلف باختلاف الأشخاص فرب شخص يقدره الله تعالى على الرد ولا يثاب عليه لانقطاع العمل وشخص آخر لا يقدره ﷿، وعندي أن التعلق أيضا مما يتفاوت قوة وضعفا بحسب الأشخاص بل وبحسب الأزمان أيضا وبذلك يجمع بين الاخبار والآثار المختلفة.
Ukaylî'nin rivayet ettiği ölülerin selamı işittikleri fakat ona karşılık vermeye güç yetiremedikleri haberi ise, dirilerin işiteceği bilinen tarzda bir karşılık verme gücünün nefyedilmesine hamledilir. Şöyle de denilmiştir: Selama karşılık vermek veya vermemek şahısların durumuna göre değişir; nice kimse vardır ki amel kesildiği için sevap verilmeksizin Allah Teâlâ onu karşılık vermeye muktedir kılar, nice kimseyi de azze ve celle muktedir kılmaz. Bana göre bu irtibat da şahıslara ve hatta zamanlara göre güç ve zayıflık bakımından farklılık gösterir; böylece birbiriyle ihtilaflı görünen haberler ve rivayetler uzlaştırılmış olur.
وأما الجواب عن الآية التي الكلام فيها ونحوها مما يدل بظاهره على نفي السماع فيعلم مما تقدم فليفهم والله تعالى أعلم اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ مبتدأ وخبر أي ابتدأكم ضعفاء وجعل الضعف أساس أمركم كقوله تعالى: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً [النساء: ٢٨] فمن ابتدائية وفي الضعف استعارة مكنية حيث شبه بالأساس والمادة وفي إدخال من عليه تخييل، ويجوز أن يراد من الضعف الضعيف بإطلاق المصدر على الوصف مبالغة أو بتأويله به أو
Hakkında söz konusu olan ayete ve zahiriyle işitmeyi nefyettiğine delalet eden benzerlerine verilecek cevaba gelince; bu, geçen açıklamalardan anlaşılmaktadır, iyi kavransın. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } “Sizi güçsüz olarak yaratan Allah'tır” [ifadesi] mübteda (özne) ve haberdir (yüklem); yani Allah Teâlâ'nın: { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } [en-Nisâ: 28] “İnsan zayıf olarak yaratılmıştır” buyruğunda olduğu gibi, 'Sizi güçsüz olarak başlatmış ve güçsüzlüğü durumunuzun temeli kılmıştır.' Buradaki { مِنْ } harf-i cerri ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir; 'zaaf' (güçsüzlük) kelimesinde ise temel ve maddeye benzetildiği için istiare-i mekniyye vardır, üzerine { مِنْ } dahil edilmesinde ise tahyîl (hayal ettirme) vardır. Mastarın mübalağa gayesiyle sıfat yerine kullanılması veya bu şekilde tevil edilmesiyle 'zaaf'tan zayıf olanın kastedilmiş olması caiz olduğu gibi,
يراد من ذي ضعف والمراد بذلك النطفة أي الله تعالى الذي ابتدأ خلقكم من أصل ضعيف وهو النطفة كقوله تعالى:
'güçsüzlük sahibi' manasının kastedilmiş olması da caizdir ki bununla murat nutfedir; yani Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: 'Yaratılışınızı zayıf bir asıldan, yani nutfeden başlatan Allah'tır:'
مِنْ ماءٍ مَهِينٍ [السجدة: ٨، المرسلات: ٢٠] وهذا التفسير وإن كان مأثورا عن قتادة إلا أن الأول أولى وأنسب بقوله تعالى: ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً وذلك عند بلوغكم الحلم أو تعلق الروح بأبدانكم ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً إذا أخذ منكم السن والمراد بالضعف هنا ابتداؤه ولذا أخر الشيب عنه أو الأعم فقوله سبحانه:
{ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } [es-Secde: 8, el-Mürselât: 20] “Değersiz bir sudan...” Bu tefsir Katâde'den rivayet edilmiş olmakla birlikte, birinci mana Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً } “Sonra güçsüzlüğün ardından bir güç verdi” -ki bu buluğ çağına ermeniz yahut ruhun bedenlerinize taalluk etmesi anındadır-, { ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً } “Sonra gücün ardından da bir güçsüzlük ve ihtiyarlık verdi” -yaşınız ilerlediğinde- buyruğuna daha evla ve daha uygundur. Buradaki güçsüzlükten murat, onun başlangıcıdır; bu sebeple ihtiyarlık ondan sonraya bırakılmıştır, yahut daha geneldir; dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın:
شَيْبَةً للبيان أو للجمع بين تغيير قواهم وظواهرهم، وفتح عاصم وحمزة ضاد «ضعف» في الجمع وهي قراءة عبد الله: وأبي رجاء.
{ شَيْبَةً } “İhtiyarlık” buyruğu açıklama içindir yahut kuvvetlerinin ve dış görünüşlerinin birlikte değiştiğini ifade etmek içindir. Âsım ve Hamza, [ayetteki] 'za'f' (ضعف) kelimesinin dad harfini hepsinde fetha ile (da'f) okumuşlardır ki bu, Abdullah [b. Mes'ûd] ve Ebû Recâ'nın kıraatidir.
وقرأ الجمهور بضمها فيه والضم والفتح لغتان في ذلك كما في الفقر والفقر الفتح لغة تميم والضم لغة قريش، ولذا اختار النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قراءة الضم كما
Cumhur ise hepsinde damme ile (du'f) okumuştur. Tıpkı 'fakr' ve 'fukr' kelimelerinde olduğu gibi bu kelimede de damme ve fetha iki ayrı lehçedir; fetha Temîm'in, damme ise Kureyş'in lehçesidir. Bu sebeple Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem damme kıraatini tercih etmiştir;
ورد حديث رواه أبو داود والترمذي وحسنه، وأحمد وابن المنذر والطبراني والدارقطني وغيرهم عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما انه قال: قرأت على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ أي بالفتح فقال: مِنْ ضَعْفٍ يا بني أي بالضم
nitekim Ebû Dâvûd, Tirmizî -hasen bularak-, Ahmed, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Dârekutnî ve diğerlerinin İbn Ömer'den radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet ettiği hadiste şöyle geçmektedir: «Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } ayetini fetha ile (da'f şeklinde) okudum; buyurdu ki: 'Yavrucuğum! { مِنْ ضَعْفٍ }' yani damme ile (du'f şeklinde) [oku].»
لأنها لغة قومه ﵊ ولم يقصد صلى الله تعالى عليه وسلم بذلك رد القراءة الأخرى لأنها ثابتة بالوحي أيضا كالقراءة التي اختارها، وروي عن عاصم الضم أيضا، وعنه أيضا الضم في الأولين والفتح في الأخير، وروي عن أبي عبد الرحمن والجحدري، والضحاك الضم في الأول والفتح فيما بعد.
Zira bu, O'nun aleyhisselâm kavminin lehçesidir. Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem bununla diğer kıraati reddetmeyi kastetmemiştir; çünkü o da tıpkı tercih ettiği kıraat gibi vahiy ile sabittir. Âsım'dan hepsinde damme ile okuduğu da rivayet edilmiştir; yine ondan ilk ikisinde damme, sonuncusunda fetha ile okuduğu nakledilmiştir. Ebû Abdirrahmân, Cahderî ve Dahhâk'tan ise birincisinde damme, sonrakilerde fetha ile okudukları rivayet edilmiştir.
وقرأ عيسى بضم الضاد والعين وهي لغة أيضا فيه. وحكي عن كثير من اللغويين أن الضعف بالضم ما كان في البدن والضعف بالفتح ما كان في العقل، والظاهر انه لا فرق بين المضموم والمفتوح وكونهما مما يوصف به البدن والعقل، والمراد بضعف الثاني عين الأول، ونكر لمشاكلة قُوَّةً وبالأخير غيره فإنه ضعف الشيخوخة وذاك ضعف الطفولية، والمراد بقوة الثانية عين الأولى ونكرت لمشاكلة ضَعْفاً وحديث النكرة إذا أعيدت كانت غير أغلبي، وتكلف بعضهم لتحصيل المغايرة فيما نكر وكرر في الآية فتدبر يَخْلُقُ ما يَشاءُ خلقه من الأشياء التي من جملتها ما ذكر من الضعف والقوة والشيبة وخلقها أما بمعنى خلق أسبابها أو محالها واما إيجادها أنفسها وهو الظاهر ولا داعي للتأويل فإنها ليست بعدم صرف وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ المبالغ في العلم والقدرة فإن الترديد فيما ذكر من الأحوال المختلفة مع إمكان غيره من أوضح دلائل العلم والقدرة.
Îsâ ise dad ve ayın harflerinin dammesiyle (du'uf şeklinde) okumuştur ki bu da onda bir lehçedir. Birçok lügat âliminden, damme ile olan 'du'f'un bedendeki güçsüzlük, fetha ile olan 'da'f'ın ise akıldaki zayıflık olduğu nakledilmiştir. Zahir olan ise, dammeli ve fethalı okuyuş arasında fark olmadığı ve her ikisinin de beden ve akıl için vasıf olabildiğidir. İkinci zikredilen güçsüzlükten murat birincinin aynısıdır; { قُوَّةً } “bir güç” kelimesine uygunluk sağlamak için nekire kılınmıştır. Sonuncusundan murat ise başkasıdır; zira o yaşlılık güçsüzlüğüdür, öteki ise çocukluk güçsüzlüğüdür. İkinci kuvvetten murat ise birincinin aynısıdır ve { ضَعْفاً } “bir güçsüzlük” kelimesine uygunluk için nekire getirilmiştir. 'Nekire bir kelime tekrar edildiğinde birinciden başkası olur' kaidesi ekseriyet ifade eder, mutlak değildir. Bazıları ayette nekire kılınan ve tekrarlanan lafızlarda bir başkalık elde etmek için külfete girmişlerdir, iyi düşün! { يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “O, dilediğini yaratır”; yaratılmasını dilediği şeyleri yaratır ki zikredilen güçsüzlük, güç ve ihtiyarlık da bu kabildendir. Bunların yaratılması ya sebeplerinin veya mahallerinin yaratılması manasındadır ya da bizzat kendilerinin var edilmesidir ki zahir olan da budur; tevil etmeye gerek yoktur zira bunlar mutlak bir yokluk değildir. { وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ } “O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir”; ilim ve kudrette son derece yetkin olandır; zira başka türlüsü de mümkünken zikredilen bu farklı hallerin birbiri peşi sıra getirilmesi, ilim ve kudretin en açık delillerindendir.
وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أي القيامة سميت بها لأنها تقوم في آخر ساعة من ساعات الدنيا أو لأنها تقع بغتة وصارت علما لها بالغلبة كالنجم للثريا والكوكب للزهرة، والمراد بقيامها وجودها أو قيام الخلائق فيها يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا أي ما أقاموا في القبور كما روي عن الكلبي ومقاتل، والمراد به ما أقاموا بعد الموت غَيْرَ ساعَةٍ أي قطعة من الزمان قليلة، وروى غير واحد عن قتادة أنهم يعنون ما لبثوا في الدنيا كذلك وقيل: يعنون ما لبثوا فيما بين فناء الدنيا والبعث وهو ما بين النفختين،
{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ } “Kıyametin kopacağı gün”; yani kıyamet; dünya saatlerinin son saatinde koptuğu yahut ansızın vuku bulduğu için bu isim verilmiş ve tıpkı 'en-necm'in Ülker'e, 'el-kevkeb'in Zühre'ye alem olması gibi galebe yoluyla kıyamete özel isim olmuştur. Kıyametin kopmasından murat, onun var olması veya mahlukatın onda ayağa kalkmasıdır. { يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا } “Suçlular yemin ederler ki kalmadık”; Kelbî ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre kabirlerde kalmadık [diye yemin ederler]; bundan murat ölümden sonra kaldıkları süredir, { غَيْرَ ساعَةٍ } “ancak bir saat”; yani zamanın pek az bir parçası kadar [kaldık derler]. Pek çok âlim Katâde'den, onların bununla dünyada kaldıkları süreyi kastettiklerini rivayet etmiştir. Dünyanın yok oluşu ile diriliş arasında geçen ve iki sûrun üflenişi arasındaki süreyi kastettikleri de söylenmiştir.
وفي الحديث الصحيح عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم «ما بين النفختين أربعون قيل أربعون يوما يا أبا هريرة قال أبيت قيل أربعون شهرا قال أبيت قيل أربعون سنة قال أبيت»
Sahih hadiste Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: «İki üfleme arası kırktır. 'Ey Ebû Hüreyre, kırk gün mü?' denildi; 'Çekimser kaldım' dedi. 'Kırk ay mı?' denildi; 'Çekimser kaldım' dedi. 'Kırk yıl mı?' denildi; 'Çekimser kaldım' dedi.»
وعنى بقوله رضي الله تعالى عنه أبيت: امتنعت من بيان ذلك لكم أو أبيت أن أسأل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن ذلك، ولهذا الحديث قيل لا يعلم أهي أربعون سنة أم أربعون ألف سنة. وحكى السفاريني في البحور الزاخرة عن بعضهم دعوى اتفاق الروايات على أن ما بين النفختين أربعون عاما، وأنا أقول: الحق أنه لا يعلمه إلا الله تعالى ودعوى الاتفاق لم يقم عندي دليل عليها.
Onun radıyallâhu Teâlâ anh 'çekimser kaldım' sözünden kastı: 'Bunu size açıklamaktan kaçındım veya bunu Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem sormaktan çekindim' demektir. Bu hadis sebebiyle, onun kırk yıl mı yoksa kırk bin yıl mı olduğunun bilinmediği söylenmiştir. Seffârînî el-Buhûru'z-Zâhire'de bazı âlimlerden, iki üfleme arasının kırk yıl olduğu hususunda rivayetlerin ittifak ettiği iddiasını nakletmiştir. Ben derim ki: Hak olan, bunu ancak Allah Teâlâ'nın bildiğidir; ittifak iddiasına gelince bence buna dair bir delil mevcut değildir.
وذكر الزمخشري أن ذلك وقت ينقطع عذابهم فيه واستقلوا مدة لبثهم كذبا على ما روي عن الكلبي أو نسيانا لما عراهم من هول المطلع على ما قيل، وجوز أن يكون استقلالهم تلك المدة بالإضافة إلى مدة عذابهم يومئذ ولا يبعد علمهم بها سواء كان هذا القول في أول وقت الحشر أو في أثنائه أو بعد دخول النار، وجوز أن يكونوا عدوا مدة بقائهم في الدنيا ساعة لعدم انتفاعهم بها والكثير بلا نفع قليل كما أن القليل مع النفع كثير فالكلام تأسف وتحسر على إضاعتهم أيام حياتهم، وبين الساعة وساعة جناس تام مماثل كما أطبق عليه البلغاء إلا من لا يعتد به ولا يضر في ذلك اختلاف الحركة الإعرابية ولا وجود أل في إحدى الكلمتين لزيادتها على الكلمة، وكذا لا يضر اتحاد مدلولهما في الأصل لأن المعرف فيه كالمنكر بمعنى القطعة من الزمان لمكان النقل في المعرف وصيرورته علما على القيامة كسائر الأعلام المنقولة وأخذ أحدهما من الآخر لا يضر أيضا كما يوضح ذلك ما قرروه في جناس الاشتقاق، وظن بعضهم أن الساعة في القيامة مجاز ولذا أنكر التجنيس هنا إذا التجنيس المذكور لا يكون بين حقيقة ومجاز فلا تجنيس في نحو ركبت حمارا ولقيت حمارا معهما تعني رجلا بليدا واشتهر أنه لم يقع في القرآن الكريم هذا النوع من الجناس إلا في هذا الموضع، واستنبط شيخ الإسلام ابن حجر عليه الرحمة موضعا آخر وهو قوله تعالى يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ [النور: ٤٣، ٤٤] لأن الأبصار الأول جمع بصر والابصار الثاني مراد به ما هو جمع بصيرة، وتعقب بأنه وإن كان الأبصار الثاني مراد به ما هو جمع بصيرة إلا أنه ليس من باب الحقيقة بل بطريق المجاز والاستعارة لأن البصيرة ما تجمع على أبصار بل على بصائر، فقد قال علماء العربية: إن صيغة أفعال من جموع القلة لا تطرد إلا في اسم ثلاثي مفتوح الفاء كبصر وأبصار أو مكسورها كعنب وأعناب أو مضمومها كرطب وأرطاب ساكن العين كثوب وأثواب أو محركها كما تقدم وكعضد وأعضاد وفخذ وأفخاذ، وصيغة فعائل من جموع الكثرة لا تطرد إلا في اسم رباعي مؤنث بالتاء أو بالمعنى ثالثة مدة كسحابة وسحائب وبصيرة وبصائر وحلوبة وحلائب وشمال وشمائل وعجوز وعجائز وسعيد علم امرأة وسعائد فاستعيرت الأبصار للبصائر بجامع ما بينهما من الإدراك والتمييز وقد سمعت أن هذا النوع لا يكون بين حقيقة ومجاز فليحفظ كَذلِكَ أي مثل ذلك الإفك كانُوا أي في الدنيا يُؤْفَكُونَ أي يصرفون عن الصدق والتحقيق، والغرض من سوق الآية الإغراق في وصف المجرمين بالتمادي في التكذيب والإصرار على الباطل أو مثل ذلك الإفك كانوا يؤفكون في الاغترار بما تبين لهم الآن أنه ما كان إلا ساعة فسوق الكلام للتعجب من اغترارهم بلا مع السراب والغرض أن يحقر عندهم ما فيه من التمتعات وزخارف الدنيا كي يقلعوا عن العناد ويرجعوا إلى سبيل الرشاد فكأنه: قيل مثل ذلك الإفك العجيب الشأن كانوا يؤفكون في الدنيا اغترار بما عدده ساعة استقصارا والصارف لهم هو الله تعالى أو الشيطان أو الهوى، وأيا ما كان فليس ذاك إلا لسوء اختيارهم وخباثة استعدادهم، وفي الآية على أحد الأقوال دليل على وقوع الكذب في الآخرة من الكفرة.
Zemahşerî, bunun azaplarının kesintiye uğradığı bir vakit olduğunu zikretmiş; Kelbî'den rivayet edildiğine göre yalan söyleyerek yahut söylendiği üzere başlarına gelen korkunç manzaranın dehşetinden unutarak kalış sürelerini azımsadıklarını belirtmiştir. Bu süreyi azımsamalarının, o günkü azap sürelerine kıyasla olması da caiz görülmüştür; bu söz ister haşrin ilk vaktinde, ister ortasında, isterse cehenneme girdikten sonra söylenmiş olsun, bunu bilmeleri uzak bir ihtimal değildir. Dünyada kalış sürelerinden faydalanamadıkları için onu bir saat saymış olmaları da caiz görülmüştür; zira faydasız olan çok şey az hükmündedir, nitekim faydalı olan az şey de çok hükmündedir; dolayısıyla bu söz, hayat günlerini zayi ettiklerine dair bir teessüf ve hasrettir. es-Sâat (السَّاعَةُ) ile sâat (ساعَةٍ) arasında, itibar edilmeyenler müstesna belagat ehlinin ittifak ettiği üzere tam mümasil cinas vardır. İrab harekesinin farklı olması veya kelimelerden birinde kelimeye fazlalık olan 'el-' takısının bulunması buna zarar vermez. Keza asıldaki medlullerinin bir olması da zarar vermez; zira marife olanda nakil bulunması ve tıpkı diğer menkul alemler gibi kıyamete alem haline gelmesi sebebiyle, oradaki marife de zaman parçası manasındaki nekire gibidir; birinin diğerinden türetilmiş olması da iştikak cinasında açıkladıkları üzere buna engel teşkil etmez. Bazıları kıyamet manasındaki es-Sâat kelimesinin mecaz olduğunu zannetmiş, bu sebeple burada cinası inkâr etmiştir; zira zikredilen cinas hakikat ile mecaz arasında olmaz, nitekim 'Bir merkebe bindim ve ahmak bir adamı kastederek bir merkebe rastladım' ifadesinde cinas yoktur. Kur'ân-ı Kerîm'de bu cinas türünün sadece bu yerde geçtiği meşhur olmuştur. Şeyhülislâm İbn Hacer -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- başka bir yer daha istinbat etmiş ve bunun Allah Teâlâ'nın: { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } [en-Nûr: 43-44] “Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecek! Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır” ayeti olduğunu söylemiştir; çünkü birinci 'el-ebsâr' 'basar'ın (gözün) çoğuludur, ikinci 'el-ebsâr' ile murat edilen ise 'basîret'in çoğuludur. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: İkinci el-ebsâr ile basîretin çoğulu murat edilmiş olsa bile bu, hakikat kabilinden değil mecaz ve istiare yoluyladır; zira basîret kelimesi ebsâr şeklinde değil basâir şeklinde çoğul yapılır. Nitekim Arapça âlimleri şöyle demişlerdir: Kıllet cemilerinden olan 'ef'âl' kalıbı, sadece 'basar-ebsâr' gibi fâ'sı fethalı veya 'ineb-a'nâb' gibi kesreli yahut 'rutab-artâb' gibi dammeli; 'sevb-esvâb' gibi 'ayn'ı sakin veya daha önce geçtiği üzere harekeli olan, 'adud-a'dâd' ve 'fahiz-efhâz' gibi sülâsî isimlerde kıyasî olarak gelir. Kesret cemilerinden olan 'feâil' kalıbı ise sadece 'sehâbe-sehâib', 'basîre-basâir', 'halûbe-halâib', 'şimâl-şemâil', 'acûz-acâiz' ve kadın ismi olan 'Saîd-Seâid' gibi üçüncü harfi med olan, lafzen veya manen müennes rubâî isimlerde kıyasî olarak gelir; dolayısıyla aralarındaki idrak ve temyiz benzerliği sebebiyle basîretler yerine ebsâr istiare edilmiştir. Sen ise bu tür cinasın hakikat ile mecaz arasında olmayacağını işitmiştin, bunu aklında tut. { كَذلِكَ } İşte böylece; yani böylesi bir iftira gibi, { كانُوا } idiler; yani dünyada, { يُؤْفَكُونَ } döndürülüyorlardı; yani doğruluktan ve hakikatten çevriliyorlardı. Ayetin geliş gayesi, suçluların yalanlamayı sürdürme ve batılda ısrar etme hususundaki aşırılıklarını nitelemektir; yahut böylesi bir iftira gibi onlar dünyada, şu an kendilerine ancak bir saatten ibaret olduğu ayan beyan ortaya çıkan şeyle aldanmaya çevriliyorlardı; dolayısıyla sözün gelişi, onların bir serap parıltısına aldanmalarına hayret ifade etmek içindir. Buradaki maksat, inattan vazgeçip doğru yola dönsünler diye içinde bulundukları dünya nimetlerinin ve ziynetlerinin onların gözünde küçültülmesidir; sanki şöyle denilmiştir: İşte böylesi şaşılacak bir iftira ile dünyada, kısa görerek bir saat saydıkları şeye aldanarak çevriliyorlardı. Onları çeviren ise Allah Teâlâ'dır yahut şeytandır veya hevadır; hangisi olursa olsun bu ancak onların kötü seçimleri ve bozuk kabiliyetleri sebebiyledir. Görüşlerden birine göre bu ayette, ahirette kâfirlerden yalanın sadır olacağına dair delil vardır.
واستدل بها بعضهم على نفي عذاب القبر، وليس بشيء وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ في الدنيا من الملائكة أو الإنس أو منهما جميعا لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ أي في علمه وقضائه أو ما كتبه وعينه سبحانه أو اللوح المحفوظ أو القرآن وهو قوله تعالى: وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [المؤمنون: ١٠٠] وأيا ما كان فالجار والمجرور متعلق بما عنده.
Bazıları bu ayetle kabir azabının yokluğuna delil getirmişlerdir ki bu hiçbir değer taşımayan bir iddiadır. { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ } “Kendilerine ilim ve iman verilmiş olanlar ise derler ki”; dünyada kendilerine ilim ve iman verilmiş meleklerden veya insanlardan yahut her ikisinden birden olanlar [şöyle derler]: { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Andolsun ki siz Allah'ın Kitabı'nda kaldınız”; yani O'nun ilminde ve kazasında yahut Allah'ın yazdığı ve takdir ettiği şeyde yahut Levh-i Mahfûz'da veya Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } [el-Mü'minûn: 100] “Onların arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” buyruğu olan Kur'an'da [yazıldığı üzere kaldınız]. Hangisi olursa olsun câr ve mecrûr (harf-i cerli tamlama) yanındaki fiile taalluk etmektedir.
وأخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم- وفيه من البعد ما فيه- إن الكلام على التقديم والتأخير والأصل وقال الذين أوتوا العلم والإيمان في كتاب الله لقد لبثتم إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ والكلام ولما قالوه مؤكد
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmişlerdir ki -bunda uzak bir ihtimal olmakla birlikte- ifade takdim ve tehir üzeredir; cümlenin aslı: 'Kendilerine Allah'ın Kitabı'nda ilim ve iman verilmiş olanlar dediler ki: Andolsun siz kaldınız' şeklindedir. { إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } “Diriliş gününe kadar”; bu söz onların dediklerine karşı yemin ile teyit edilmiş bir sözdür,
باليمين أو توبيخ وتفضيح وتهكم بهم فتأمل فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ الذي كنتم توعدون في الدنيا والفاء فصيحة كأنه قيل: إن كنتم منكرين البعث فهذا يومه أي فنخبركم أنه قد تبين بطلان إنكاركم وجوز أن تكون عاطفة والتعقب ذكرى أو تعليلة وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ أنه حق لتفريطكم في النظر فتستعجلون به استهزاء، وقيل: لا تعلمون البعث ولا تتعرفون به فلذا صار مصيركم إلى النار.
yahut bir kınama, rezil etme ve onlarla alay etmedir; iyi düşün! { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } “İşte bu diriliş günüdür”; dünyada tehdit olunduğunuz [gündür]. Başındaki fâ (فَ) fasîhadır; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer siz dirilişi inkâr ediyorduysanız işte onun günüdür', yani size inkârınızın batıl olduğunun ortaya çıktığını haber veriyoruz. Fâ'nın atıf olması da caiz görülmüştür; bu durumda peş peşe gelişi zikirdedir yahut ta'lîlîdir (gerekçe bildirir). { وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Fakat siz bilmiyordunuz”; tefekkür ve incelemedeki kusurunuz sebebiyle onun hak olduğunu bilmiyordunuz ve bu yüzden alay ederek onun çarçabuk gelmesini istiyordunuz. Dirilişi bilmiyordunuz ve onu kabul etmiyordunuz, bu sebeple varacağınız yer ateş oldu şeklinde de açıklanmıştır.
وقرأ الحسن «البعث» بفتح العين فيهما، وقرىء بكسرهما وهو اسم والمفتوح مصدر، وفي الآية من الدلالة على فضل العلماء ما لا يخفى فَيَوْمَئِذٍ أي إذ يقع ذلك من أقسام الكفار وقول أولي العلم لهم لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ أي عذرهم.
Hasan her iki yerdeki 'el-Ba's' (الْبَعْثِ) kelimesini 'ayın' harfinin fethasıyla okumuştur; her ikisinde kesre ile de okunmuştur ki bu isimdir, fethalı olanı ise mastardır. Ayette âlimlerin faziletine dair gizli kalmayacak bir delalet vardır. { فَيَوْمَئِذٍ } “İşte o gün”; yani kâfirlerin bu yeminleri ve ilim ehlinin onlara bu sözü vaki olduğu gün, { لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ } “Zulmedenlere mazeretleri fayda vermez”; yani özürleri [fayda sağlamaz].
وقرأ الأكثر «تنفع» بالتاء محافظة على ظاهر الأمر للفظ وإن توسط بينهما فاصل وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ الاستيعاب طلب العتبى وهي الاسم من الإعتاب بمعنى إزالة العتب كالعطاء والاستعطاء أي لا يطلب منهم إزالة عتب الله تعالى، والمراد به غضبه سبحانه عليهم بالتوبة والطاعة فإنه قد حق عليهم العذاب وإن شئت قلت: أي لا يقال ارضوا ربكم بتوبة وطاعة كما كان يقال لهم ذلك في الدنيا، وقيل: أي لا يستقيلون فيستقالون بردهم إلى الدنيا.
Ekseriyet, araya bir fasıla girmiş olsa bile lafzın zahirini korumak amacıyla 'tenfe'u' (تنفع) şeklinde 'te' ile okumuştur. { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “Onlardan rıza dilemeleri de istenmez”; isti'tâb, 'utbâ'yı (hoşnutluğu) talep etmektir. 'Utbâ', tıpkı 'atâ' ve 'isti'tâ' kelimelerinde olduğu gibi 'sitem ve kızgınlığı gidermek' manasındaki 'i'tâb'dan isimdir; yani tövbe ve itaat yoluyla Allah Teâlâ'nın kızgınlığını ve hoşnutsuzluğunu gidermeleri kendilerinden istenmez; zira azap üzerlerine hak olmuştur. İstersen şöyle de diyebilirsin: Dünyada kendilerine dendiği gibi, 'Tövbe ve itaatle Rabbinizi razı edin' denilmez. Dünyaya döndürülmek suretiyle tevbeleri istenmez ve mazeretleri kabul edilmez şeklinde de açıklanmıştır.
وقال ابن عطية: هذا إخبار عن هول يوم القيامة وشدة أحواله على الكفرة بأنهم لا ينفعهم الاعتذار ولا يعطون عتبى وهي الرضا يُسْتَعْتَبُونَ بمعنى يعتبون كما تقول يملك ويستملك والباب في استفعل أنه طلب الشيء وليس هذا منه لأن المعنى يفسد إذ كان المفهوم منه ولا يطلب منهم عتبى انتهى، فجعل استفعل بمعنى فعل.
İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bu, kıyamet gününün dehşetini ve kâfirlere yönelik hallerinin şiddetini; onlara mazeretin fayda vermeyeceğini ve kendilerine rıza olan utbânın verilmeyeceğini haber vermektedir. Tıpkı 'yemlikü' ve 'yestemlikü' denilmesi gibi buradaki يُسْتَعْتَبُونَ fiili يُعْتَبُونَ (kendilerinden razı olunur) manasındadır. 'İstef'ale' kalıbının kuralı bir şeyi talep etmektir; fakat buradaki o manada değildir, zira bundan 'onlardan rıza talep edilmez' manası anlaşılacağından anlam bozulur' (İbn Atıyye'nin sözü bitti). Böylece 'istef'ale' babını 'fe'ale' manasında kılmıştır.
وحاصل المعنى عليه على ما في البحر هم من الإهمال وعدم الالتفات إليهم بمنزلة من لا يؤهل للعتب، وقيل:
Buna göre el-Bahr'da belirtildiği üzere cümlenin netice manası: 'Onlar, ihmal edilmeleri ve kendilerine iltifat olunmaması sebebiyle azarlanıp sitem edilmeye bile layık görülmeyen kimse mesabesindedirler' şeklinde olur. Şöyle de denilmiştir:
المعنى عليه هم لا يعاتبون على سيئاتهم بل يعاقبون، وما ذكرناه أولا هو الذي ينبغي أن يعول عليه، ويا ليت شعري أين ما ادعاه ابن عطية من الفساد إذا كان المفهوم منه لا يطلب منهم عتبى على ما سمعت.
Buna göre mana: 'Onlar kötülükleri sebebiyle azarlanmazlar, bilakis doğrudan cezalandırılırlar' demektir. İlk olarak zikrettiğimiz mana ise asıl itimat edilmesi gereken manadır. Ah ne olaydı bilseydim; işittiğin vechile bundan 'onlardan rıza dilemeleri istenmez' manası anlaşıldığında, İbn Atıyye'nin iddia ettiği bozukluk nerede kalır!
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ أي وبالله تعالى لقد وصفنا للناس من كل صفة كأنها مثل في غرابتها وقصصنا عليهم كل صفة عجيبة الشأن كصفة المبعوثين يوم القيامة وما يقولون وما يقال لهم وما لا ينفع من اعتذارهم ولا يسمع من استعتابهم، فضرب المثل اتخاذه وصنعه من ضرب الخاتم واللبن.
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik”; yani Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki, biz insanlara garipliğinde sanki bir darb-ı mesel olan her türlü sıfatı vasfettik; kıyamet günü diriltilenlerin sıfatı, onların söyledikleri, onlara söylenenler, mazeretlerinin fayda vermeyişi ve rıza taleplerinin dinlenmeyişi gibi şaşılacak her hali onlara anlattık. Mesel darbetmek (darb-ı mesel); mühür basmaktan ve kerpiç dökmekten [alınarak] bir şeyi ortaya koymak ve yapmaktır.
والمثل مجاز عن الصفة الغريبة، والمراد بهذا القرآن إما هذه السورة الجليلة الشأن أو المجموع وهو الظاهر، ومِنْ تبعيضية وجوزت الزيادة وقيل: المعنى وبالله تعالى لقد بينا للناس من كل مثل ينبؤهم عن التوحيد والبعث وصدق الرسول ﵊، فضرب بمعنى بين والمثل على أصله، وقيل: بمعنى الدليل العجيب والقرآن بمعنى المجموع وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ أي مع ضربنا لهم من كل مثل في هذا القرآن الجليل الشأن لئن جئتهم بآية من آياته لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لفرط عتوهم وعنادهم وقساوة قلوبهم مخاطبين لك وللمؤمنين إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ أي مزورون، وجوز حمل الآية على المعجزة أي لئن جئتهم بمعجزة من المعجزات التي اقترحوها ليقولن الذين كفروا إلخ، والإتيان بالموصول دون الضمير لبيان السبب الحامل على القول المذكور، وإذا أريد بالناس ما يعم الكفرة غيرهم فوجه الإظهار ظاهر، وتوحيد الخطاب في جِئْتَهُمْ على ما يقتضيه الظاهر، وأما جمعه في قولهم: إِنْ أَنْتُمْ فلئلا يبقى بزعمهم له ﵊ شاهد من المؤمنين حيث جعلوا الكل مدعين، وقال الإمام: في توحيد الخطاب في جِئْتَهُمْ وجمعه في أَنْتُمْ لطيفة وهي أن الله تعالى قال: إن جئتهم بكل آية جاءت بها الرسل ﵈ ويمكن أن يجاء بها يقولوا: أنتم كلكم أيها المدعون للرسالة مبطلون انتهى، ولا يخفى أن ما ذكرناه أحسن وألطف كَذلِكَ أي مثل ذلك الطبع الفظيع، وجوز أن يكون المعنى مثل ذلك القول يَطْبَعُ أي يختم اللَّهُ الذي
Mesel, garip ve ibretlik sıfattan kinayedir. 'Bu Kur'an'dan murat ya bu şanı yüce suredir yahut zahir olan görüşe göre Kur'an'ın tamamıdır. { مِنْ } harfi teb'îziyye (kısmîlik bildiren)dir, zâid olması da caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki, tevhide, dirilişe ve Resûl'ün aleyhisselâm doğruluğuna haber veren her misali insanlara açıkladık' demektir; bu takdirde darb 'açıkladı', mesel ise kendi asıl manasındadır. Meselin 'şaşırtıcı delil', Kur'an'ın da 'tamamı' manasında olduğu söylenmiştir. { وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ } “Andolsun ki onlara bir ayet getirsen”; yani bu şanı yüce Kur'an'da onlara her misali vermemizle birlikte, şayet onlara onun ayetlerinden bir ayet getirsen, { لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler mutlaka diyeceklerdir ki”; aşırı azgınlıkları, inatları ve kalplerinin katılığından dolayı sana ve müminlere hitap ederek [mutlaka diyeceklerdir ki]: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ } “Siz ancak batılı savunanlarsınız”; yani sahtekârlarsınız. Ayetin mucizeye hamledilmesi de caizdir; yani onlara teklif ettikleri mucizelerden bir mucize getirsen, o inkâr edenler mutlaka şöyle diyeceklerdir... Zamir yerine ism-i mevsûlün (ellezîne) getirilmesi, bu sözü söylemeye sevk eden sebebi açıklamak içindir. Şayet 'insanlar' lafzıyla kâfirleri ve başkalarını içine alan genel bir mana kastedilirse, ism-i mevsûlün açıkça getirilme gerekçesi zahirdir. { جِئْتَهُمْ } kelimesindeki hitabın tekil olması zahirin gerektirdiği şekildedir; { إِنْ أَنْتُمْ } sözlerindeki hitabın çoğul getirilmesine gelince, bu, hepsini davacı konumuna sokarak kendi zanlarınca Peygamber'e aleyhisselâm müminlerden hiçbir şahit bırakmamak içindir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: { جِئْتَهُمْ } fiilindeki hitabın tekil, { أَنْتُمْ } zamirindeki hitabın çoğul olmasında latif bir nükte vardır; o da şudur: Allah Teâlâ buyurmuştur ki: 'Şayet sen onlara peygamberlerin aleyhimüsselâm getirdiği ve getirilmesi mümkün olan her bir ayeti getirsen; derler ki: Ey risalet iddia edenlerin hepsi, siz hepiniz batılı savunanlarsınız.' (İmam'ın sözü bitti). Bizim zikrettiğimiz açıklamanın daha güzel ve daha latif olduğu ise açıktır. { كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani bu korkunç mühürleme gibi; mananın 'işte bu söz gibi' olması da caiz görülmüştür. { يَطْبَعُ } “mühürler”; yani damgalar, { اللَّهُ } büyüklüğü ve kudreti
جلت عظمته وعظمت وقدرته عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ أي لا يطلبون العلم ولا يتحرون الحق بل يصرون على خرافات اعتقدوها وترهات ابتدعوها، فإن الجهل المركب يمنع إدراك الحق ويوجب تكذيب المحق، ومن هنا قالوا: هو شر من الجهل البسيط، وما ألطف ما قيل:
yüce olan Allah, { عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “bilmeyenlerin kalplerini”; yani ilim talep etmeyen, hakkı araştırmayan, bilakis inandıkları hurafelerde ve uydurdukları batıllarda ısrar edenlerin kalplerini [mühürler]. Zira cehl-i mürekkep (bilmediğini de bilmeme hali) hakkı idrak etmeye engel olur ve hak sahibini yalanlamayı gerektirir. Bundan dolayı âlimler şöyle demişlerdir: O, cehl-i basitten (sade cehaletten) daha kötüdür. Şu söylenen şiir ne kadar da latiftir:
قال حمار الحكيم توما ... لو أنصفوني لكنت أركب
Filozof Tûmâ'nın eşeği dedi ki: Bana insaf etselerdi binek ben olurdum,
لأنني جاهل بسيط ... وصاحبي جاهل مركب
Çünkü ben cehl-i basitim, sahibim ise cehl-i mürekkep!
وإطلاق العلم على الطلب مجاز لما أنه لازم له عادة، وقيل: المعنى يطبع الله تعالى على قلوب الذين ليسوا من أولي العلم، وليس بذاك، والمراد من الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ يحتمل أن يكون الذين كفروا فيكون قد وضع الموصول موضع ضميرهم بما في حيز الصلة، ويحتمل أن يكون عاما ويدخل فيه أولئك دخولا أوليا.
Talep etmek manasına ilim kelimesinin kullanılması, adeten onun lazımı olduğu için mecazdır. Mana şöyledir de denilmiştir: Allah Teâlâ ilim ehlinden olmayanların kalplerini mühürler; fakat bu pek uygun değildir. { الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } ifadesinden muradın inkâr edenler olması muhtemeldir; bu takdirde sıla cümlesindeki mana sebebiyle ism-i mevsûl onların zamiri yerine konulmuş olur. İfadenin genel olması ve kâfirlerin de buna öncelikli olarak dahil olması muhtemeldir.
وظاهر كلام بعض الأجلة يميل إلى الاحتمال الأول، وقد تقدم الكلام في طبعه وختمه ﷿ على القلب.
Bazı seçkin âlimlerin sözünün zahiri birinci ihtimale meyletmektedir. Allah'ın azze ve celle kalbi mühürlemesi ve damgalaması hakkındaki açıklamalar daha önce geçmişti.
فَاصْبِرْ أي إذا علمت حالهم وطبع الله تعالى على قلوبهم فاصبر على مكارههم من الأقوال الباطلة والأفعال السيئة إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وقد وعدك ﷿ بالنصرة وإظهار الدين وإعلاء كلمة الحق ولا بد من إنجازه والوفاء به لا محالة وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ لا يحملنك على الخفة والقلق الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ بما تتلو عليهم من الآيات البينة بتكذيبهم إياها وإيذائهم لك بأباطيلهم التي من جملتها قولهم: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ فإنهم شاكون ضالون ولا يستبدع أمثال ذلك منهم، وقيل: أي لا يوقنون بأن وعد الله حق وهو كما ترى، والحمل وإن كان لغيره صلى الله تعالى عليه وسلم لكن النهي راجع إليه ﵊ فهو من باب لا أرينك هاهنا وقد مرّ تحقيقه فكأنه قيل: لا تخف لهم جزعا، وفي الآية من إرشاده تعالى لنبيه صلى الله تعالى عليه وسلم وتعليمه سبحانه له كيف يتلقى المكاره بصدر رحيب ما لا يخفى.
{ فَاصْبِرْ } “Öyleyse sabret”; yani onların durumunu ve Allah Teâlâ'nın onların kalplerini mühürlediğini bildiğin vakit, batıl sözlerden ve kötü amellerden sana verdikleri sıkıntılara sabret. { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır”; Allah azze ve celle sana yardım etmeyi, dini üstün kılmayı ve hak kelimesini yüceltmeyi vaat etmiştir ve bunun gerçekleşmesi, yerine getirilmesi muhakkak surette kaçınılmazdır. { وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ } “Seni hafifliğe ve telaşa sürüklemesin”; { الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ } kendilerine okuduğun apaçık ayetleri yalanlamak suretiyle ve aralarında: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ } “Siz ancak batılı savunanlarsınız” sözlerinin de bulunduğu batıllarıyla sana eziyet ederek “kesin bilgiye sahip olmayanlar”; zira onlar şüphe içinde bocalayan sapkınlardır ve onlardan bu gibi şeylerin sadır olması yadırganmaz. Şöyle de denilmiştir: Yani Allah'ın vaadinin hak olduğuna kesin olarak inanmayanlar [seni telaşa düşürmesin]; ancak bu izah gördüğün gibidir. Her ne kadar bu nehiy Peygamber'den sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem başkasına yönelik olsa da O'na aleyhisselâm racidir; bu 'seni burada görmeyeyim' kabilindendir ve bunun tahkiki daha önce geçmişti; sanki şöyle denilmiştir: Onlar yüzünden telaşlanıp sarsılma! Ayette Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ne sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem yol göstermesi ve hoş olmayan durumları nasıl geniş bir göğüsle karşılayacağını O'na öğretmesi açıkça görülmektedir.
وقرأ ابن أبي إسحاق ويعقوب «ولا يستحقنك» بحاء مهملة وقاف من الاستحقاق، والمعنى لا يفتننك الذين لا يوقنون ويكونوا أحق بك من المؤمنين على أنه مجاز عن ذلك لأن من فتن أحدا استماله إليه حتى يكون أحق به من غيره، والنهي على هذه القراءة راجع إلى أمته ﵊ دونه صلى الله تعالى عليه وسلم لمكان العصمة، وقد تقدّم نظائر ذلك وما للعلماء من الكلام فيها.
İbn Ebî İshâk ve Ya'kūb noktasız 'hâ' ve 'kāf' ile istihkak kökünden 've lâ yestehıkkenneke' (ولا يستحقنك) şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde mana: 'Kesin bilgiye sahip olmayanlar seni ayartıp da müminlerden daha çok sana hak sahibi olmasınlar' demektir; bu manadan mecazdır, zira birini ayartan kimse onu kendine çeker, öyle ki başkalarından ziyade ona hak sahibi olur. Bu kıraate göre nehiy, ismet sıfatı sebebiyle Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şahsına değil O'nun aleyhisselâm ümmetine racidir; bunun benzerleri ve âlimlerin bu konudaki kelamı daha önce geçmişti.
وقرأ الجمهور بتشديد النون وخففها ابن أبي عبلة، ويعقوب، ومن لطيف ما يروى ما
Cumhur şeddeli 'nûn' ile, İbn Ebî Able ve Ya'kūb ise hafif (şeddesiz) okumuştur. Rivayet edilen latif menkıbelerden biri de şudur:
أخرجه ابن أبي شيبة، وابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم، والحاكم، والبيهقي في سننه عن علي كرّم الله تعالى وجهه أن رجلا من الخوارج ناداه وهو في صلاة الفجر فقال: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ فأجابه كرّم الله تعالى وجهه وهو في الصلاة فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh rivayet ettiklerine göre; Hâricîlerden bir adam o sabah namazında iken kendisine seslenip: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyedildi: Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve kesinlikle hüsrana uğrayanlardan olursun” ayetini okudu. Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh de namazın içinde iken ona şu ayetle cevap verdi: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ } “Öyleyse sabret, şüphesiz Allah'ın vaadi haktır; kesin bilgiye sahip olmayanlar sakın seni hafifliğe ve telaşa sürüklemesin!”
ولا بدع في هذا الجواب من باب مدينة العلم وأخي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم هذا.
İlim şehrinin kapısı ve Resûlullah'ın sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem kardeşi olan kimseden böyle bir cevabın gelmesi asla yadırganamaz.