ومن باب الإشارة في الآيات الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ إلى آخره، قيل: الألف إشارة إلى إلفة طبع المؤمنين واللام إلى لؤم طبع الكافرين والميم إلى مغفرة رب العالمين جلّ شأنه، والروم إشارة إلى القلب، وفارس المشار إليهم بالضمير النائب عن الفاعل إشارة إلى النفس، والمؤمنون إشارة إلى الروح والسر والعقل، ففي الآية إشارة إلى أن حال أهل الطلب يتغير بتغير الأوقات فيغلب فارس النفس روم القلب تارة ويغلب روم القلب فارس النفس بتأييد الله تعالى ونصره سبحانه تارة أخرى وذلك في بضع سنين أيام الطلب ويومئذ يفرح المؤمنون
Ayetlerdeki işarî manalara gelince: { الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ } “Elif. Lâm. Mîm. Rumlar en yakın yerde yenildiler; fakat onlar bu yenilgilerinin ardından galip geleceklerdir” ayetinin sonuna kadar olan kısım hakkında şöyle denilmiştir: 'Elif' müminlerin tabiatındaki ülfete, 'Lâm' kâfirlerin tabiatındaki leâme (alçaklığa), 'Mîm' ise şanı yüce olan Âlemlerin Rabbi'nin mağfiretine işarettir. Rum kalbe; naib-i fâil olan zamirle işaret edilen Fars ise nefse işarettir. Müminler ise ruha, sırra ve akla işarettir. Bu ayette sülûk ehlinin (hakikati arayanların) halinin vakitlerin değişmesiyle değiştiğine işaret vardır; nitekim nefis Fars'ı bazen kalp Rum'una galip gelir, bazen de Allah Teâlâ'nın teyidi ve yardımıyla kalp Rum'u nefis Fars'ına galip gelir. Bu da arayış günleri olan birkaç yıl içinde gerçekleşir ve o gün müminler sevinir.
الروح والسر والعقل، وعلى هذا المنهاج سلك النيسابوري: يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا فيه إشارة إلى حال المحجوبين ووقوفهم على ظواهر الأشياء، وما من شيء إلّا له ظاهر وهو ما تدركه الحواس الظاهرة منه، وباطن وهو ما يدركه العقل بإحدى طرق الإدراك من وجوه الحكمة فيه، ومنه ما هو وراء طور العقل وهو ما يحصل بواسطة الفيض الإلهي وتهذيب النفس أتم تهذيب وهو وإن لم يكن من مستنبطات العقل إلّا أن العقل يقبله، وليس معنى أنه ما وراء طور العقل أن العقل يحيله ولا يقبله كما يتوهم، ومما ذكرنا يعلم أن الباطن لا يجب أن يتوصل إليه بالظاهر بل قد يحصل لا بواسطته وذلك أعلى قدرا من حصوله بها، فقول من يقول: إنه لا يمكن الوصول إلى الباطن إلا بالعبور على الظاهر لا يخلو عن بحث فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ أي يسرون بالسماع في روضة الشهود وذلك غذاء أرواحهم ونعيمها، وأعلى أنواع السماع في هذه النشأة عند السادة الصوفية ما يكون من الحضرة الإلهية بالأرواح القدسية والأسماع الملكوتية، وهذه الأسماع لم يفارقها سماع أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف:
Ruh, sır ve akıl [sevinir]. Nîsâbûrî de bu minval üzere yürümüştür: { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlar dünya hayatının sadece dış yüzünü bilirler” ayetinde, perdeli kimselerin haline ve eşyanın yalnızca zahirinde kalışlarına işaret vardır. Zira hiçbir şey yoktur ki bir zahiri -ki bu, ondan duyuların algıladığı kısımdır- ve bir de bâtını olmasın; bâtın ise aklın idrak yollarından biriyle onda bulunan hikmet cihetlerinden idrak ettiği şeydir. Bir de aklın sınırının (tavrının) ötesinde olan vardır ki o, ilahî feyiz ve nefsin en kâmil derecede tezkiyesi vasıtasıyla hasıl olur. Bu, aklın istinbat ettiği şeylerden olmasa da akıl onu kabul eder. Onun 'akıl tavrının ötesinde' olmasının manası, zannedildiği gibi aklın onu imkânsız görmesi ve kabul etmemesi demek değildir. Bu anlattıklarımızdan anlaşılır ki bâtına mutlaka zahir yoluyla ulaşılması gerekmez; aksine bâtın, zahir vasıtası olmaksızın da hasıl olabilir ve bu, onun zahir vasıtasıyla hasıl olmasından derece bakımından daha yücedir. Dolayısıyla 'Bâtına ancak zahirden geçilerek ulaşılabilir' diyen kimsenin bu sözü müzakereye açıktır. { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar bir bahçe içinde sevindirilirler” ayetinde yani müşahede bahçesinde semâ ile sevindirilirler; bu da onların ruhlarının gıdası ve nimetidir. Sûfîlere göre bu âlemdeki semâın en yüce derecesi, ilahî huzurdan kudsî ruhlar ve melekûtî işitmeler ile olanıdır; bu işitmeler { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } [el-A'râf: 172]
١٧٢] واشتهر عندهم السماع في سماع الأصوات الحسنة وسماع الأشياء المحركة لما غلب عليهم من الأحوال من الخوف والرجاء والحب والتعظيم وذلك كسماع القرآن والوعظ والدف والشبابة والأوتار والمزمار والحداء والنشيد وفي ذلك الممدوح والمذموم. وفي قواعد عز الدين عبد العزيز بن عبد السلام الكبرى تفصيل الكلام في ذلك على أتم وجه، وسنذكر إن شاء الله تعالى قريبا ما يتعلق بذلك والله تعالى هو الموفق للصواب فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ إلخ فيه إشارة إلى أنه ينبغي استغراق الأوقات في تنزيه الله سبحانه والثناء عليه جلّ وعلا بما هو ﷾ أهله فإن ذلك روضة هذه النشأة، وفي الأثر أن حلق الذكر رياض الجنة يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ فيه إشارة إلى أن الفرع لا يلزم أن يكون كأصله:
hitabını işitmekten asla ayrılmamıştır. Onlar katında semâ; güzel sesleri dinlemek, kendilerine galebe çalan korku, ümit, sevgi ve tazim gibi halleri harekete geçiren şeyleri dinlemekle meşhur olmuştur. Bu da Kur'an, vaaz, def, ney, telli çalgılar, kaval, deveci ezgisi (hudâ) ve kaside dinlemek gibidir; bunların içinde övülen de vardır, yerilen de. İzzüddin Abdülazîz b. Abdisselâm'ın el-Kavâidü'l-Kübrâ adlı eserinde bu husustaki sözün tafsilatı en kâmil şekilde verilmiştir; biz de Allah Teâlâ dilerse buna dair hususları yakında zikredeceğiz. Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ } “Akşama erdiğinizde Allah'ı tenzih edin...” ayetinde, vakitleri Allah Subhânehu'yu tenzih etmek ve şânı yüce olanı layık olduğu üzere övmekle doldurmak gerektiğine işaret vardır; zira bu, şu dünya hayatının cennet bahçesidir. Rivayette gelmiştir ki: 'Zikir halkaları cennet bahçeleridir.' { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “O, ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarır” ayetinde, fer'in (dalın) aslı gibi olmasının zorunlu olmadığına işaret vardır:
إنما الورد من الشوك ولا ... ينبت النرجس إلّا من بصل
Gül ancak dikenden çıkar ve ... Nergis ancak soğandan biter.
وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها فيه إشارة إلى أن الاشتراك في الجنسية من أسباب الإلفة إن الطيور على أشباهها تقع كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ فيه إشارة إلى أنه ﷿ لم يكره أحدا ما هو عليه إن حقا وإن باطلا، وإنما وقع التعاشق بين النفوس بحسب استعدادها وما هي عليه فأعطى سبحانه جلت قدرته كل عاشق معشوقه الذي هام به قلب استعداده وصار حبه ملء فؤاده وهذا سرح الفرح، وما ألطف ما قال قيس بن ذريح:
{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها } “Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için kendi türünüzden eşler yaratması da O'nun ayetlerindendir” ayetinde, aynı cinsten olmanın ülfet ve kaynaşma sebeplerinden olduğuna işaret vardır; nitekim kuşlar kendi türleriyle birlikte uçar. { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Her fırka kendi yanındakiyle böbürlenip sevinmektedir” ayetinde, Allah Azze ve Celle'nin, hak olsun batıl olsun hiç kimseye bulunduğu hali zorla dayatmadığına işaret vardır; nefisler arasındaki âşık oluş ancak onların istidatlarına ve bulundukları hale göre gerçekleşmiştir. Kudreti yüce olan Allah, her âşığa istidat kalbinin tutulduğu ve sevgisi gönlünü dolduran maşukunu vermiştir; işte ferah ve sürurun kaynağı budur. Kays b. Zürîh ne güzel söylemiştir:
تعلق روحي روحها قبل خلقنا ... ومن قبل ما كنا نطافا وفي المهد
Ruhum onun ruhuna tutulmuştu biz yaratılmadan evvel, ... Ve biz henüz birer nutfe olmadan, beşikte bulunmadan önce.
فزاد كما زدنا فأصبح ناميا ... وليس إذا متنا بمنفصم العقد
Biz büyüdükçe o da büyüdü ve serpilip gelişti; ... Öldüğümüz zaman da çözülecek bir bağ değildir bu.
ولكنه باق على كل حادث ... وزائرنا في ظلمة القبر واللحد
Aksine o, başa gelen her hadiseye rağmen baki kalacak, ... Kabrin ve lahdin karanlığında da bizi ziyaret edecektir.
وَإِذا مَسَّ النَّاسَ الآية فيها إشارة إلى أن طبيعة الإنسان ممزوجة من هداية الروح وإطاعتها ومن ضلال النفس وعصيانها، فالناس إذا أظلتهم المحنة ونالتهم الفتنة ومستهم البلية وانكسرت نفوسهم وسكنت دواعيها وتخصلت أرواحهم عن أسر ظلمة شهواتها رجعت أرواحهم إلى الحضرة ووافقتها النفوس على خلاف طباعها فدعوا ربهم منيبين إليه فإذا جاد سبحانه عليهم بكشف ما نالهم ونظر جلّ وعلا باللطف فيما أصابهم عاد منهم من تمرد إلى عادته المذمومة وطبيعته الدنية المشئومة ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ إلخ في إشارة إلى أن الشرور ليست مرادة لذاتها بل هي كبط الجرح وقطع الأصبع التي فيها آكلة فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ فيه إشارة لأهل الوراثة المحمدية أهل الإرشاد بأن يصبروا على مكاره المنكرين المحجوبين الذين لا يوقنون بصدق
{ وَإِذا مَسَّ النَّاسَ } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman...” ayetinde, insanın tabiatının ruhun hidayeti ve itaati ile nefsin dalaleti ve isyanından yoğrulduğuna işaret vardır. İnsanları bir imtihan kuşatıp fitneye maruz kaldıklarında, başlarına bir bela gelip nefisleri kırıldığında, nefsin arzuları sönüp ruhları şehvet karanlığının esaretinden kurtulduğunda; ruhları ilahî huzura yönelir, nefisler de tabiatlarının aksine buna muvafakat eder ve O'na yönelerek Rablerine dua ederler. Allah Subhânehu başlarındaki sıkıntıyı gidermekle onlara lütufta bulunup şânı yüce olan başlarına gelen hususta lütufla baktığı vakit, onlardan haddi aşan kimseler o yerilmiş âdetine ve aşağılık, meşum tabiatına geri döner. { ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde fesat baş gösterdi...” ayetinde, şerlerin bizzat kendileri için murat edilmediğine, aksine bunların yarayı yarmak ve kangren olmuş parmağı kesmek kabilinden olduğuna işaret vardır. { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ } “Öyleyse sabret, şüphesiz Allah'ın vaadi haktır; kesin bilgiye sahip olmayanlar sakın seni hafifliğe ve telaşa sürüklemesin!” ayetinde, Muhammedî verasete sahip olan irşad ehline; onların hallerinin doğruluğuna kesin olarak inanmayan
أحوالهم ولذا يستخفون بهم وينظرون إليهم بنظر الحقارة ويعيرونهم وينكرون عليهم فما يقولون ويفعلون، نسأل الله تعالى أن يجعلنا من الموقنين وأن يحفظنا وأولادنا وإخواننا من الأمراض القلبية والقالبية بحرمة نبيه الأمين صلى الله تعالى وسلم عليه وعلى آله وصحبه أجمعين.
o inkârcı ve basireti perdeli kimselerin eziyetlerine sabretmeleri hususunda bir işaret vardır. Zira bu kimseler onları hafife alır, kendilerine küçümseme nazarıyla bakar, onları ayıplar ve söyledikleri ile yaptıklarını inkâr ederler. Allah Teâlâ'dan bizi yakin ehlinden kılmasını; güvenilir Peygamberi'nin sallallâhu Teâlâ ve sellem aleyhi ve alâ âlihî ve sahbihî ecmaîn hürmetine bizi, evlatlarımızı ve kardeşlerimizi kalbî ve bedenî hastalıklardan korumasını niyaz ederiz.