ولا نعلم جاء في القرآن ما حمل على اللفظ ثم على المعنى ثم على اللفظ غير هاتين الآيتين، وقال الخفاجي: ليس كذلك فإن لها نظائر أي وإذا تتلى على المشتري المذكور آياتُنا الجليلة الشأن وَلَّى أعرض عنها غير معتد بها مُسْتَكْبِراً مبالغا في التكبر فالاستفعال بمعنى التفعل كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها حال من ضمير وَلَّى أو من ضمير مُسْتَكْبِراً أي مشابها حاله في أعراضه تكبرا أو في تكبره حال من لم يسمعها وهو سامع، وفيه رمز إلى أن من سمعها لا يتصور منه التولية والاستكبار لما فيها من الأمور الموجبة للإقبال عليها والخضوع لها على طريقة قول الخنساء:
Kur'an'da bu iki âyetten başka önce lafza, sonra manaya, sonra tekrar lafza hamledilmiş bir yer geldiğini bilmiyoruz. el-Hafâcî ise şöyle demiştir: Durum öyle değildir, zira bunun benzerleri vardır. Yani zikredilen o alıcıya şanı yüce { آيَاتُنَا } “âyetlerimiz” okunduğu zaman { وَلَّى } ona değer vermeyerek yüz çevirir, { مُسْتَكْبِرًا } kibre iyice dalarak [bunu yapar]. Zira istif‘âl babı tefe‘‘ul anlamındadır. { كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا } “sanki onları hiç işitmemiş gibi” ifadesi, { وَلَّى } fiilindeki zamirden yahut { مُسْتَكْبِرًا } lafzındaki zamirden haldir; yani işittiği halde kibirlenerek yüz çevirmesindeki yahut kibrindeki hali, sanki onu hiç işitmemiş kimsenin haline benzer. Bunda, onu işiten bir kimseden yüz çevirip büyüklenmenin düşünülemeyeceğine bir işaret vardır; zira onda ona yönelmeyi ve boyun eğmeyi gerektiren hususlar bulunmaktadır. Bu da Hansâ'nın şu sözü üslubundadır:
أيا شجر الخابور ما لك مورقا ... كأنك لم تجزع على ابن طريف
Ey Hâbûr ağacı! Sana ne oluyor da yapraklanıyorsun? ... Sanki İbn Tarîf'e hiç yanıp yakılmamış gibisin.
وكَأَنْ المخففة ملغاة لا حاجة إلى تقدير ضمير شأن فيها وبعضهم يقدره كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْراً أي صمما مانعا من السماع، وأصل معنى الوقر الجمل الثقيل استعير للصمم ثم غلب حتى صار حقيقة فيه. والجملة حال من ضمير لم يسمعها أو هي بدل منها بدل كل من كل أو بيان لها ويجوز أن تكون حالا من أحد السابقين، ويجوز أن تكون كلتا الجملتين مستأنفتين والمراد من الجملة الثانية الترقي في الذم وتثقيل كَأَنْ في الثانية كأنه لمناسبته للثقل في معناه، وقرأ نافع «في أذنيه» بسكون الذال تخفيفا فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِيمٍ أي أعلمه أن العذاب المفرط في الإيلام لاحق به لا محالة، وذكر البشارة للتهكم إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بيان لحال المؤمنين بآياته تعالى إثر بيان حال الكافرين بها أي أن الذين آمنوا بآياته تعالى وعملوا بموجبها لَهُمْ بمقابلة ما ذكر من إيمانهم وعملهم جَنَّاتُ النَّعِيمِ أي النعيم الكثير وإضافة الجنات إليه باعتبار اشتمالها عليه نظير قولك: كتب الفقه.
Hafifletilmiş { كَأَنْ } lafzı mülğâdır (amelden düşürülmüştür), onda bir şan zamiri takdir etmeye gerek yoktur; bazısı ise bunu takdir eder. { كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْرًا } “Sanki kulaklarında bir ağırlık varmış gibi”; yani işitmeye engel bir sağırlık [varmış gibi]. Vakr kelimesinin asıl anlamı ağır yüktür; sağırlık için istiare edilmiş, sonra galebe çalarak onda hakiki anlam haline gelmiştir. Bu cümle, «لم يسمعها» fiilindeki zamirden haldir yahut ondan bedel-i küll minel-külldür veya onun beyanıdır. Önceki iki halden birinden hal olması da caizdir. Her iki cümlenin de müste'nefe olması caizdir; ikinci cümleden murat yermede ileri gitmektir (terakkî). İkincide { كَأَنَّ } lafzının şeddeli kılınması, sanki anlamındaki ağırlığa münasip düşmesi içindir. Nâfi‘, hafifletmek amacıyla zâl harfinin sükûnuyla «في أُذْنَيْه» şeklinde okumuştur. { فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “İşte onu elem verici bir azapla müjdele!”; yani acısı son derece şiddetli olan azabın mutlaka kendisine erişeceğini ona bildir. Müjdeleme (bişâret) ifadesinin zikredilmesi istihza (alay) içindir. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler” ifadesi, âyetleri inkâr edenlerin halinin beyan edilmesinin ardından O Teâlâ’nın âyetlerine iman edenlerin halinin beyanıdır. Yani Allah Teâlâ’nın âyetlerine iman edip gereğince amel edenler [var ya], { لَهُمْ } zikredilen iman ve amellerine karşılık onlar için vardır: { جَنَّاتُ النَّعِيمِ } “Naim cennetleri”; yani bol nimetler vardır. Cennetlerin ona izafe edilmesi, onu ihtiva etmesi itibarıyladır; tıpkı senin “fıkıh kitapları” demen gibi.
وفي هذا إشارة إلى أن لهم نعيمها بطريق برهاني فهو أبلغ من لهم نعيم الجنات إذ لا يستدعي ذلك على أن تكون نفس الجنات ملكا لهم فقد يتنعم بالشيء غير مالكه، وقيل: في وجه الأبلغية إنه لجعل النعيم فيه أصلا ميزت به الجنات فيفيد كثرة النعيم وشهرته، وأيا ما كان فجنات النعيم هي الجنات المعروفة.
Bunda, onların nimetinin bürhanî bir yolla kendilerine ait olduğuna işaret vardır; dolayısıyla bu, “onlar için cennetlerin nimeti vardır” demekten daha beliğdir. Çünkü bu sonuncusu cennetlerin bizzat kendilerinin onların mülkü olmasını gerektirmez; nitekim bir şeyden onun maliki olmayan kimse de yararlanıp nimetlenebilir. Daha beliğ oluşunun veçhi hakkında şöyle de denilmiştir: Nimetin orada cennetlerin kendisiyle ayrıştığı bir asıl kılınmasından ötürüdür ki bu da nimetin çokluğunu ve şöhretini ifade eder. Her ne olursa olsun, Naîm cennetleri bilinen meşhur cennetlerdir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن مالك بن دينار قال: جنات النعيم بين جنات الفردوس وبين جنات عدن وفيها جوار خلقن من ورد الجنة قيل: ومن يسكنها؟ قال: الذين هموا بالمعاصي فلما ذكروا عظمتي راقبوني والذين انثنت أصلابهم في خشيتي
İbn Ebî Hâtim, Mâlik b. Dînâr'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Naim cennetleri, Firdevs cennetleri ile Adn cennetleri arasındadır; orada cennet gülünden yaratılmış huriler vardır. “Orada kimler oturur?” denildi. O da şöyle dedi: “Günah işlemeye niyetlenen, fakat büyüklüğümü hatırlayınca Benden çekinip sakınanlar ve korkumdan belleri bükülenler.”
، والله تعالى أعلم بصحة الخبر، والجملة خبر أن، قيل: والأحسن أن يجعل لَهُمْ هو الخبر لأن وجَنَّاتُ النَّعِيمِ مرتفعا به على الفاعلية، وقوله تعالى: خالِدِينَ فِيها حال من الضمير المجرور أو المستتر
Haberin sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Cümle, «إنّ» edatının haberidir. Denildi ki: En güzeli, { لَهُمْ } lafzının haber yapılmasıdır; zira { جَنَّاتُ النَّعِيمِ } onunla fâillik üzere merfû kılınmıştır. Allah Teâlâ’nın: { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcılar olarak” buyruğu, mecrûr yahut müstetir zamirden haldir;
في لَهُمْ بناء على أنه خبر مقدم أو من جَنَّاتُ بناء على أنه فاعل الظرف لاعتماده بوقوعه خبرا والعامل ما تعلق به اللام.
mukaddem haber olmasına binaen { لَهُمْ } lafzındaki [zamirden] yahut haber olarak vaki olup itimat etmesine binaen zarfın fâili olması hasebiyle { جَنَّاتُ } kelimesinden [haldir]; âmil ise lâm harfinin taalluk ettiği şeydir.
وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «خالدون» بالواو وهو بتقدير هو وَعْدَ اللَّهِ مصدر مؤكد لنفسه أي لما هو كنفسه وهي الجملة الصريحة في معناه أعني قوله تعالى: لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ فإنه صريح في الوعد.
Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ vav harfiyle «خالدون» şeklinde okumuştur ki bu “huvve” takdiri iledir. { وَعْدَ اللَّهِ } “Allah'ın vaadi olarak” ifadesi, kendisini pekiştiren mastardır (müekkid li-nefsihî); yani kendisi mesabesinde olan şeyi pekiştirir ki o da kendi anlamında sarih olan cümledir; yani Allah Teâlâ’nın: { لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ } buyruğudur, zira bu vaad konusunda sarihtir.
وقوله تعالى: حَقًّا مصدر مؤكد لتلك الجملة أيضا إلا أنه يعد مؤكدا لغيره إذ ليس كل وعد حقا في نفسه.
Allah Teâlâ’nın: { حَقًّا } “hak olarak” buyruğu da yine o cümleyi tekit eden bir mastardır; ancak başkasını tekit eden (müekkid li-gayrihî) sayılır; çünkü her vaad kendi zatında hak değildir.
وجوز أن يكون مؤكدا لوعد الله المؤكد، وأن يكون مؤكدا لتلك الجملة معدودا من المؤكد لنفسه بناء على دلالتها على التحقيق والثبات من أوجه عدة وهو بعيد. وفي الكشف لا يصح ذلك لأن الأخبار المؤكدة لا تخرج عن احتمال البطلان فتأمل وَهُوَ الْعَزِيزُ الذي لا يغلبه شيء ليمنع من انجاز وعده وتحقيق وعيده الْحَكِيمُ الذي لا يفعل إلا ما تقتضيه الحكمة والمصلحة، ويفهم هذا الحصر من الفحوى، والجملة تذييل لحقية وعده تعالى المخصوص بمن ذكر المؤمي إلى الوعيد لأضدادهم خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ إلخ استئناف جيء به للاستشهاد بما فصل فيه على عزته ﷿ التي هي كمال القدرة وحكمته التي هي كمال العلم وإتقان العمل وتمهيد قاعدة التوحيد وتقريره وإبطال أمر الإشراك وتبكيت أهله، والعمد جمع عماد كأهب جمع أهاب وهو ما يعمد به أي يسند يقال عمدت الحائط إذا دعمته أي خلقها بغير دعائم على أن الجمع لتعدد السماوات، وقوله تعالى: تَرَوْنَها استئناف في جواب سؤال تقديره ما الدليل على ذلك؟ فهو مسوق لإثبات كونها بلا عمد لأنها لو كانت لها عمد رؤية فالجملة لا محل لها من الاعراب والضمير المنصوب للسماوات والرؤية بصرية لا علمية حتى يلزم حذف أحد مفعوليها، وجوز أن يكون صفة لعمد فالضمير لها أي خلقها بغير عمد مرئية على التقييد للرمز الى أنه تعالى عمدها بعمد لا ترى وهي عمد القدرة، وروي ذلك عن مجاهد وكون عمادها في كل عصر الإنسان الكامل في ذلك العصر ولذا إذا انقطع الإنسان الكامل وذلك عند انقطاع النوع الإنساني تطوى السماوات كطي السجل للكتب كلام لا عماد له من كتاب أو سنة فيما نعلم وفرق كل ذي علم عليم وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ بيان لصنعه تعالى البديع في قرار الأرض إثر بيان صنعه ﷿ الحكيم في قرار السماوات أي ألقى فيها جبالا شوامخ أو ثوابت كراهة أَنْ تَمِيدَ أو لئلا تميد أي تضطرب بِكُمْ لو لم يلق ﷾ فيها رواسي لما أن الحكمة اقتضت خلقها على حال لو خلت معه عن الجبال لمادت بالمياه المحيطة بها الغامرة لأكثرها والرياح العواصف التي تقتضي الحكمة هبوبها أو بنحو ذلك، وقد يعد منه حركة ثقيل عليها، وقد ذكر بعض الفلاسفة أنه يلزم بناء على كرية الأرض ووجوب انطباق مركز ثقلها على مركز العالم حركتها مع ما فيها من الجبال بسبب حركة ثقيلة من جانب منها إلى آخر لتغير مركز الثقل حينئذ إلا أنه لم يظهر ذلك لكون الأثقال المتحركة عليها كلا شيء بالنسبة إليها مع ما فيها، ولعل من يعد حركة الثقيل عليها من أسباب الميد لو خلت من الجبال يقول: لا يبعد حركة ثقيل عليها كماء جرى من من مكان إلى آخر فاجتمع حتى صار بحرا عظيما مع ما ينضم إلى ذلك مما تنقله الأهوية من الرمال الكثيرة والتراب يكون له مقدار يعتد به بالنسبة إلى الأرض خالية من الجبال فتتحرك بحركته إلى خلاف جهته، ثم إن الميد لولا الرواسي بنحو المياه والرياح متصور على تقدير كون الأرض كرية كما ذهب إلى الغزالي وكذا ذهب إليه كرية السماء، وجاء في رواية عن ابن عباس ما يقتضيه وإليه ذهب أكثر الفلاسفة مستدلين عليه بما في التذكرة وشروحها وغير ذلك وهو الذي يشهد له الحس والحدس، وعلى تقدير كونها غير كروية كما ذهب إليه من ذهب واختلفوا في شكلها عليه وتفصيل ذلك
Onun müekked olan { وَعْدَ اللَّهِ } lafzını tekit etmesi de o cümlenin çeşitli yönlerden tahkik ve sebat ifade etmesine binaen kendisini tekit eden kabilinden sayılan bir tekit olması da caiz görülmüştür, ancak bu uzaktır. el-Keşşâf'ta: Bu sahih olmaz; zira tekitli haberler batıl olma ihtimalinden uzak değildir, denilmiştir; iyi düşün! { وَهُوَ الْعَزِيزُ } “O Azîzdir”; vaadini yerine getirmesine ve tehdidini gerçekleştirmesine engel olacak hiçbir şeyin Kendisine galip gelemeyeceği kimsedir. { الْحَكِيمُ } “Hakîmdir”; ancak hikmet ve maslahatın gerektirdiğini yapan kimsedir. Bu hasr (tahsis) manası sözün gelişinden anlaşılır. Cümle, zikredilen kimselere mahsus olan Allah Teâlâ’nın vaadinin hak oluşunun bir fezlekesidir (tezyîl) ve zıtları için olan tehdide ima etmektedir. { خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ } “Gökleri direksiz yaratmıştır...” âyeti, Azze ve Celle’nin tam kudret demek olan izzetine, tam ilim ve ameli muhkem kılmak demek olan hikmetine âyette tafsilatıyla yer verilen hususlarla istidlal etmek, tevhid kaidesini yerleştirip pekiştirmek, şirk davasını iptal etmek ve ehlini susturmak için getirilmiş bir isti'nâftır. el-‘Amed (الْعَمَد), tıpkı eheb’in îhâb’ın çoğulu olması gibi ‘imâd’ın çoğuludur; o da kendisiyle dayanak yapılan yani desteklenen şeydir. Duvarı desteklediğin zaman «عمدت الحائط» dersin; yani çoğulluk göklerin çokluğu sebebiyle olmak üzere onları direksiz yaratmıştır. Allah Teâlâ’nın: { تَرَوْنَهَا } “gördüğünüz” buyruğu, takdiri “Buna delil nedir?” şeklinde olan bir soruya cevap mahiyetinde bir isti'nâftır; dolayısıyla onların direksiz olduğunu ispat için getirilmiştir, zira direkleri olsaydı görülürdü. Bu sebeple cümlenin iraptan mahalli yoktur; mansub zamir göklere aittir ve buradaki görme (ru'yet) de iki mef'ûlünden birinin hazfedilmesini gerektirecek ilmi bir görme değil, basarî (gözle) görmedir. ‘Amed lafzının sıfatı olması da caiz görülmüştür; bu takdirde zamir ona ait olur, yani Allah Teâlâ’nın onları görülmeyen birtakım direklerle -ki bunlar kudret direkleridir- desteklediğine işaret etmek üzere kayıtlı olarak “gördüğünüz bir direk olmaksızın yaratmıştır” demek olur. Bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Her asırda onun direğinin o asrın kâmil insanı olduğu, bu sebeple kâmil insan kesintiye uğradığında -ki bu insan türünün son bulması ânıdır- göklerin kitap sayfalarının dürülmesi gibi dürüleceği şeklindeki söz ise bildiğimiz kadarıyla Kitap veya Sünnet'ten hiçbir dayanağı olmayan bir sözdür; “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır.” { وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ } “Yere de sabit dağlar yerleştirdi” ifadesi, Azze ve Celle’nin göklerin karar kılmasındaki hikmetli sanatının beyanının ardından, yerin sükûnet ve karar kılmasındaki eşsiz sanatının beyanıdır; yani { أَنْ تَمِيدَ } sarsılmasını kerih görerek yahut { بِكُمْ } sizi sarsmasın, çalkalamasın diye oraya yüksek yahut sabit dağlar yerleştirdi. Şayet Celle Cenâbuhû oraya sabit dağlar yerleştirmeseydi; hikmet, dağlardan hali kaldığında kendisini kuşatan ve çoğunu kaplayan sularla, hikmetin esmesini iktiza ettiği şiddetli rüzgarlarla yahut benzeri şeylerle sarsılacak bir halde yaratılmasını iktiza ettiği için [yer sarsılırdı]. Üzerindeki ağır bir şeyin hareketi de bundan sayılabilir. Nitekim bazı felsefeciler; yerin küre oluşu ve ağırlık merkezinin âlemin merkeziyle çakışmasının gerekliliği esasına dayanarak, üzerindeki bir ağırlığın bir taraftan diğer tarafa hareketi sebebiyle o anda ağırlık merkezinin değişmesinden ötürü içindeki dağlarla birlikte yerin de hareket etmesinin gerekeceğini, ancak yerin üzerindeki hareket eden ağırlıkların içindekilerle birlikte yere nispetle bir hiç hükmünde olması sebebiyle bunun belirginleşmediğini zikretmişlerdir. Üzerindeki ağır bir şeyin hareketini dağlardan hali olması durumunda sarsıntı sebeplerinden sayan kimse belki şöyle der: Dağlardan arınmış bir yere nispetle kayda değer bir miktara ulaşacak şekilde, bir yerden başka bir yere akıp toplanarak büyük bir deniz haline gelen su gibi yahut buna ilaveten havaların taşıdığı çokça kum ve toprağın yer üzerindeki ağır bir kütle olarak hareket etmesi ve yerin de onun hareketiyle onun aksi yönüne doğru hareket etmesi uzak bir ihtimal değildir. Sonra, sabit dağlar olmasaydı su ve rüzgar gibi şeylerle sarsıntının meydana gelmesi, Gazzâlî’nin benimsediği gibi yerin küre olması takdirinde tasavvur edilebilir; nitekim kendisi göğün küre olduğunu da benimsemiştir. İbn Abbas'tan gelen bir rivayette de bunu iktiza eden husus yer almıştır; felsefecilerin çoğu da et-Tezkire ve şerhlerinde ve başka yerlerde geçen delillere dayanarak bu görüşe gitmişlerdir; hissin ve sağduyun (hads) şahitlik ettiği de budur. Yerin küre olmadığı takdirinde ise -nitekim bunu benimseyenler olmuş ve bu takdirde onun şekli hakkında ihtilaf etmişlerdir- bunun tafsilatı
يطلب من محله، ولا دلالة في الآية على انحصار حكمة إلقاء الرواسي فيها بسلامتها عن الميد فإن لذلك حكما لا تحصى.
kendi kaynağından aranmalıdır. Âyette, yere sabit dağlar yerleştirilmesinin hikmetinin sadece sarsıntıdan korunmasına münhasır olduğuna dair bir delalet yoktur; zira bunun sayılamayacak kadar çok hikmetleri vardır.
وكذا لا دلالة فيها على عدم حركتها على الاستدارة دائما كما ذهب إليه أصحاب فيثاغورس، ووراءه مذاهب أظهر بطلانا منه. نعم الأدلة النقلية والعقلية على ذلك كثيرة وَبَثَّ فِيها أي أوجد وأظهر، وأصل البث الإثارة والتفريق ومنه فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا [الواقعة: ٦] وكَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ [القارعة: ٤] وفي تأخيره إشارة إلى توقفه على إزالة الميد مِنْ كُلِّ دابَّةٍ من كل نوع من أنواعها وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً هو المطر والمراد بالسماء جهة العلو، وجوز تفسيرها بالمظلة وكون الإنزال منها بضرب من التأويل، وترك التأويل لا ينبغي أن يعول عليه إلا إذا وجد من الأدلة ما يضطرنا إليه لأن ذلك خلاف المشاهد فَأَنْبَتْنا فِيها أي بسبب ذلك الماء مِنْ كُلِّ زَوْجٍ أي صنف كَرِيمٍ أي شريف كثير المنفعة، والالتفات إلى ضمير العظمة في الفعلين لإبراز مزيد الاعتناء بهما لتكررهما مع ما فيهما من استقامة حال الحيوان وعمارة الأرض ما لا يخفى.
Aynı şekilde âyette, Pisagorcuların benimsediği gibi onun sürekli dönme hareketi yapmadığına dair de bir delalet yoktur; bundan daha da açık batıl mezhepler vardır. Evet, buna dair naklî ve aklî deliller pek çoktur. { وَبَثَّ فِيهَا } “Orada yayıp üretti”; yani var edip ortaya çıkardı. Bast ve yaymanın aslı saçıp dağıtmaktır; { فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا } [el-Vâkı‘a: 6] ve { كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ } [el-Kâri‘a: 4] kavillerinde olduğu gibi. Bunun sonraya bırakılmasında, sarsıntının giderilmesine bağlı olduğuna bir işaret vardır; { مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ } “her türlü canlıdan”; yani her bir türünden. { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً } “Gökten de bir su indirdik”; o yağmurdur, semâdan murat ise yukarı cihettir. Onun tavan (gök kubbe) olarak tefsir edilmesi ve indirmenin ondan olmasının bir tür teville açıklanması da caiz görülmüştür. Tevili terk etmeye gelince, bizi buna mecbur kılan deliller bulunmadıkça buna itimat edilmemelidir; zira bu müşahede edilene aykırıdır. { فَأَنْبَتْنَا فِيهَا } “Böylece orada bitirdik”; yani o su sebebiyle, { مِنْ كُلِّ زَوْجٍ } “her çiftten” yani her çeşitten, { كَرِيمٍ } “değerli” yani şerefli ve çok faydalı [bitkiler]. İki fiilde azamet zamirine iltifat yapılması, hayvanların durumunun düzelmesi ve yeryüzünün imarı konusundaki faydalarıyla birlikte tekrar etmeleri sebebiyle bu ikisine gösterilen fazla ihtimamı ortaya koymak içindir; bu ise gizli değildir.
هذا أي ما ذكر من السماوات والأرض وسائر الأمور المعدودة خَلْقُ اللَّهِ أي مخلوقه فَأَرُونِي أي أعلموني وأخبروني، والفاء واقعة في جواب شرط مقدر أي إذا علمتم ذلك فأروني ماذا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ مما اتخذتموهم شركاء له سبحانه في العبادة حتى استحقوا به العبودية، وماذا يجوز أن يكون اسما واحدا استفهاميا ويكون مفعولا لخلق مقدما لصدارته وأن يكون ما وحدها اسم استفهام مبتدأ وذا اسم موصول خبرها وتكون الجملة معلقا عنها سادة مسد المفعول الثاني لأروني، وأن يكون ماذا كله اسما موصولا فقد استعمل كذلك على قلة على ما قال أبو حيان ويكون مفعولا ثانيا له والعائد محذوف في الوجهين وقوله تعالى:
{ هَذَا } “İşte bu”; yani gökler, yer ve sayılan diğer şeylerden zikredilenler, { خَلْقُ اللَّهِ } “Allah'ın yaratmasıdır” yani O'nun yarattığıdır. { فَأَرُونِي } “Haydi Bana gösterin”; yani Bana bildirin ve haber verin. Fâ harfi takdirî bir şartın cevabında yer almıştır; yani bunu bildiğinize göre Bana gösterin bakalım: { مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } ibadette Sübhânehu’ya ortak koştuğunuz ve bu sayede kulluğa layık gördüklerinizden “O'ndan başkaları ne yaratmış?” «ماذا» terkibinin tek bir istifham ismi olması ve cümlenin başında bulunması gerektiği için «خلق» fiilinin öne geçmiş mef'ûlü olması caizdir; «ما» lafzının tek başına mübtedâ olan bir istifham ismi, «ذا» lafzının ise onun haberi olan bir ism-i mevsûl olması ve cümlenin ta‘lîk edilerek «أروني» fiilinin ikinci mef'ûlü makamına kâim olması da caizdir; Ebû Hayyân'ın dediğine göre az da olsa kullanıldığı üzere «ماذا» terkibinin tamamının ism-i mevsûl olması ve onun ikinci mef'ûlü olması da caizdir. Her iki vecihte de âid zamir hazfedilmiştir. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu:
بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ إضراب عن تبكيتهم بما ذكر إلى التسجيل عليهم بالضلال البين المستدعي للإعراض عن مخاطبتهم بالمقدمات المعقولة الحقة لإستحالة أن يفهموا منها شيئا فيهتدوا به إلى العلم ببطلان ما هم عليه أو يتأثروا من الإلزام والتبكيت فينزجروا عنه، ووضع الظاهر موضع ضميرهم للدلالة على أنهم بإشراكهم واضعون للشيء في غير موضعه ومتعدون عن الحد وظالمون لأنفسهم بتعريضها للعذاب الخالد.
{ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Hayır, o zalimler apaçık bir sapıklık içindedirler”; onları zikredilen şekilde susturmaktan, kendilerine apaçık bir sapıklığı tescil etmeye bir geçiştir (idrâb). Bu sapıklık ise, akla uygun hak mukaddimelerle onlara hitap etmekten yüz çevirmeyi gerektirir; çünkü onlardan bir şey anlayıp da onunla üzerinde bulundukları şeyin batıllığını bilmeye hidayet bulmaları yahut susturma ve mahkûm edilmekten etkilenip bundan vazgeçmeleri imkânsızdır. Zamirleri yerine zâhir ismin konulması, onların şirk koşmakla bir şeyi layık olmadığı yere koyduklarını, haddi aştıklarını ve nefislerini ebedî azaba maruz bırakmak suretiyle kendilerine zulmettiklerini göstermek içindir.
وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ كلام مستأنف مسوق لبيان بطلان الشرك بالنقل بعد الإشارة إلى بطلانه بالعقل..
{ وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ } “Andolsun Biz Lokmân'a hikmet verdik”; aklî delille şirkin batıllığına işaret edildikten sonra naklî delille şirkin batıllığını beyan etmek için sevk edilmiş müste'nef bir kelâmdır.
ولقمان اسم اعجمي لا عربي مشتق من اللقم وهو على ما قيل: ابن باعوراء قال وهب: وكان ابن أخت أيوب ﵊، وقال مقاتل: كان ابن خالته، وقال عبد الرحمن السهيلي: هو ابن عنقا بن سرون، وقيل: كان من أولاد آزر وعاش ألف سنة وأدرك داود ﵇ وأخذ منه العلم وكان يفتي قبل مبعثه فلما بعث قطع الفتوى فقيل له فقال: ألا أكتفي إذا كفيت، وقيل: كان قاضيا في بني إسرائيل، ونقل ذلك عن الواقدي إلا أنه قال: وكان زمانه بين محمد، وعيسى عليهما الصلاة والسلام، وقال عكرمة، والشعبي كان نبيا، والأكثرون على أنه كان في زمن داود ﵇ ولم يكن نبيا. واختلف فيه أكان حرا أو عبدا والأكثرون على أنه كان عبدا. واختلفوا فقيل:
Lokmân, yutmak (lakm) kökünden türemiş Arapça bir isim değil, a'cemî bir isimdir. Denildiğine göre o, Bâûrâ'nın oğludur. Vehb şöyle demiştir: Eyyûb aleyhisselâm'ın kız kardeşinin oğluydu. Mukâtil: Teyzesinin oğluydu, demiştir. Abdurrahman es-Süheylî: O, Serûn oğlu Ankâ'nın oğludur, demiştir. Âzer'in çocuklarından olduğu, bin yıl yaşadığı, Dâvûd aleyhisselâm'a yetişip ondan ilim aldığı, o peygamber gönderilmeden önce fetva verdiği, o peygamber gönderilince fetvayı kestiği söylenmiştir; kendisine bu sorulunca: “Başkası yettiğinde ben yetinmeyeyim mi?” demiştir. İsrâiloğulları arasında kadı olduğu da söylenmiştir. Bu Vâkıdî'den nakledilmiş, ancak o: “Onun dönemi Muhammed ve Îsâ aleyhimesselâtü vesselâm arasındaydı” demiştir. İkrime ve eş-Şa'bî peygamber olduğunu söylemişlerdir; çoğunluk ise Dâvûd aleyhisselâm zamanında olduğu ve peygamber olmadığı görüşündedir. Hür mü yoksa köle mi olduğu konusunda ihtilaf edilmiş, çoğunluk köle olduğu kanaatine varmıştır. [Irkı konusunda da] ihtilaf edilmiş ve denilmiştir ki:
كان حبشيا، وروي ذلك عن ابن عباس ومجاهد.
O Habeşli idi; bu İbn Abbas ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir.
وأخرج ذلك ابن مردويه عن أبي هريرة مرفوعا
Bunu İbn Merdûye de Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiştir.
، وذكر مجاهد في وصفه أنه كان غليظ الشفتين مصفح القدمين، وقيل: كان نوبيا مشقق الرجلين ذا مشافر، وجاء ذلك في رواية عن ابن عباس وابن المسيب، ومجاهد.
Mücâhid onun vasfında kalın dudaklı ve düz tabanlı olduğunu zikretmiştir. Denildi ki: O, ayakları yarık, kalın dudaklı bir Nûbyeli idi; bu İbn Abbas, İbnü'l-Müseyyeb ve Mücâhid'den gelen bir rivayette de yer almıştır.
وأخرج ابن أبي حاتم عن عبد الله بن الزبير قال: قلت لجابر بن عبد الله ما انتهى إليكم من شأن لقمان؟ قال:
İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. ez-Zübeyr'den şöyle dediğini nakletmiştir: Câbir b. Abdullah'a “Lokmân'ın durumuna dair size ne ulaştı?” dedim. Dedi ki:
كان قصيرا أفطس من النوبة، وأخرج هو، وابن جرير، وابن المنذر عن ابن المسيب أنه قال: إن لقمان كان أسود من سودان مصر ذا مشافر أعطاه الله تعالى الحكمة ومنعه النبوة. واختلف فيما كان يعانيه من الأشغال فقال خالد بن الربيع: كان نجارا بالراء وفي معاني الزجاج كان نجادا بالدال وهو على وزن كتان من يعالج الفرش والوسائد ويخيطهما.
O, Nûbye halkından kısa boylu, basık burunlu biriydi. O, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbnü'l-Müseyyeb'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Lokmân, Mısır siyahilerinden kalın dudaklı siyah bir kimseydi; Allah Teâlâ ona hikmet vermiş, peygamberliği ise vermemişti. Uğraştığı meslekler konusunda ihtilaf edildi: Hâlid b. er-Rabî‘: “Râ harfiyle marangoz (neccâr) idi” dedi. ez-Zeccâc'ın Meânî'sinde ise: “Dâl harfiyle neccâd idi” denilmiştir; o da kettân vezninde olup yatak ve yastıkları dikip tamir eden kimsedir.
وأخرج ابن أبي شيبة، وأحمد في الزهد، وابن المنذر عن ابن المسيب أنه كان خياطا وهو أعم من النجاد، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان راعيا وقيل: كان يحتطب لمولاه كل يوم حزمة ولا وثوق لي بشيء من هذه الأخبار وإنما نقلتها تأسيا بمن نقلها من المفسرين الأخيار عن أني أختار أنه كان رجلا صالحا حكيما ولم يكن نبيا.
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ez-Zühd'de ve İbnü'l-Münzir, İbnü'l-Müseyyeb'den onun terzi olduğunu rivayet etmişlerdir ki bu neccâddan daha geneldir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan onun çoban olduğu rivayet edilmiştir. Efendisi için her gün bir bağ odun topladığı da söylenmiştir. Bu haberlerin hiçbirine güvenim yoktur; ben bunları ancak hayırlı müfessirlerden nakledenlere uyarak naklettim. Benim tercihim ise onun salih ve hikmet sahibi bir zat olduğu ve peygamber olmadığı yönündedir.
والْحِكْمَةَ على ما أخرج ابن مردويه عن ابن عباس العقل والفهم والفطنة. وأخرج الفريابي، وأحمد في الزهد، وابن جرير، وابن أبي حاتم عن مجاهد أنها العقل والفقه والإصابة في القول، وقال الراغب: هي معرفة الموجودات وفعل الخيرات وقال الإمام: هي عبارة عن توفيق العمل بالعلم ثم قال: وإن أردنا تحديدا بما يدخل فيه حكمة الله تعالى فنقول: حصول العمل على وفق المعلوم وقال أبو حيان: هي المنطق الذي يتعظ به ويتنبه ويتناقله الناس لذلك، وقيل:
{ الْحِكْمَةَ } kelimesi, İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre akıl, anlayış ve fetanettir. el-Firyâbî, Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den onun akıl, fıkıh (derin kavrayış) ve sözde isabet olduğunu rivayet etmişlerdir. er-Râgıb: “O, varlıkları bilmek ve hayırları işlemektir” demiştir. İmam [Fahreddin er-Râzî]: “O, amelin ilme uygun kılınmasından ibarettir” demiş, sonra da: “Şayet Allah Teâlâ’nın hikmetinin de içine gireceği bir tarif yapmak istersek: Amelin maluma uygun olarak meydana gelmesidir deriz” demiştir. Ebû Hayyân: “O, kendisiyle öğüt alınıp uyanılan ve bundan dolayı insanların birbirine aktardığı sözdür” demiştir. Denildi ki:
إتقان الشيء علما وعملا وقيل: كمال حاصل باستكمال النفس الإنسانية باقتباس العلوم النظرية واكتساب الملكة التامة على الأفعال الفاضلة على قدر طاقتها وفسرها كثير من الحكماء بمعرفة حقائق الأشياء على ما هي عليه بقدر الطاقة البشرية. ولهم تفسيرات أخر وما لها وما عليها من الجرح والتعديل مذكوران في كتبهم ومن حكمته
O, bir şeyi ilim ve amel bakımından muhkem kılmaktır. Denildi ki: İnsan nefsinin nazarî ilimleri iktibas ederek ve gücü yettiğince faziletli fiiller üzerinde tam bir meleke kazanarak kemale ermesiyle hasıl olan yetkinliktir. Hükemanın çoğu onu, beşerî güç nispetinde eşyanın hakikatlerini oldukları gibi bilmek diye tefsir etmiştir. Onların başka tefsirleri de vardır; onların lehine ve aleyhine olan tenkit ve değerlendirmeler kendi kitaplarında zikredilmiştir. Onun hikmetlerindendir:
قوله لابنه: أي بني إن الدنيا بحر عميق وقد غرق فيها ناس كثير فاجعل سفينتك فيها تقوى الله تعالى وحشوها الإيمان وشراعها التوكل على الله تعالى لعلك أن تنجو ولا أراك ناجيا، وقوله: من كان له من نفسه واعظ كان له من الله ﷿ حافظ ومن أنصف الناس من نفسه زاده الله تعالى بذلك عزا والذل في طاعة الله تعالى أقرب من التعزز بالمعصية وقوله: ضرب الوالد لولده كالسماد للزرع وقوله: يا بني إياك والدّين فإنه ذلّ النهار وهم الليل وقوله يا بني ارج الله ﷿ رجاء لا يجزيك على معصيته تعالى وخف الله سبحانه خوفا لا يؤيسك من رحمته تعالى شأنه، وقوله: من كذب ذهب ماء وجهه ومن ساء خلقه كثر غمه ونقل الصخور من مواضعها أيسر من إفهام من لا يفهم، وقوله: يا بني حملت الجندل والحديد وكل شيء ثقيل فلم أحمل شيئا هو أثقل من جار السوء، وذقت المرار فلم أذق شيئا هو أمر من الفقر، يا بني لا ترسل رسولك جاهلا فإن لم تجد حكيما فكن رسول نفسك، يا بني إياك والكذب فإنه شهي كلحم العصفور عما قليل يغلي صاحبه، يا بني احضر الجنائز ولا تحضر العرس فإن الجنائز تذكرك الآخرة والعرس يشهيك الدنيا، يا بني لا تأكل شبعا على شبع فإن القاءك إياه للكلب خير من أن تأكله، يا بني لا تكن حلوا فتبلع ولا مرا فتلفظ، وقوله لابنه:
Oğluna şöyle demesi: “Yavrucuğum! Dünya derin bir denizdir; onda pek çok insan boğulmuştur. O halde oradaki gemini Allah Teâlâ korkusu (takva), yükünü iman, yelkenini de Allah Teâlâ’ya tevekkül kıl ki belki kurtulursun; fakat senin kurtulacağını pek sanmıyorum.” Yine onun şu sözü: “Kimin nefsinden bir öğütçüsü olursa, Allah Azze ve Celle’den de bir koruyucusu olur. Kim insanlara kendi nefsinden insaf gösterirse, Allah Teâlâ bununla onun izzetini artırır. Allah Teâlâ’ya itaatteki zillet, günahla izzet taslamaktan daha yakındır.” Yine şu sözü: “Babanın çocuğuna vurması, ekine gübre vermek gibidir.” Yine şu sözü: “Yavrucuğum! Borçtan sakın; çünkü o gündüzün zilleti, gecenin kederidir.” Yine şu sözü: “Yavrucuğum! Allah Azze ve Celle’den öyle bir ümitle ümitvar ol ki bu seni O Teâlâ’ya isyana cüretlendirmesin; Allah Sübhânehu’dan öyle bir korkuyla kork ki bu seni şânı yüce olanın rahmetinden ümitsizliğe düşürmesin.” Yine şu sözü: “Kim yalan söylerse yüzünün suyu gider; kimin ahlakı kötüleşirse gamı çoğalır. Kayaları yerinden taşımak, anlamayan kimseye anlatmaktan daha kolaydır.” Yine şu sözü: “Yavrucuğum! Ben taşları, demiri ve her ağır şeyi taşıdım; fakat kötü komşudan daha ağır bir şey taşımadım. Acıları tattım; fakat fakirlikten daha acı bir şey tatmadım. Yavrucuğum! Elçini cahil gönderme; şayet hikmet sahibi birini bulamazsan kendi kendinin elçisi ol. Yavrucuğum! Yalandan sakın; zira o serçe eti gibi lezzetlidir, az sonra sahibini yakar kavurur. Yavrucuğum! Cenazelerde bulun, düğünlere katılma; zira cenazeler sana ahireti hatırlatır, düğün ise sana dünyayı arzulattırır. Yavrucuğum! Doygunluk üzerine doygunluk yeme; zira onu köpeğe atman yemenden daha hayırlıdır. Yavrucuğum! Tatlı olma yutulursun, acı olma fırlatılıp atılırsın.” Yine oğluna şu sözü:
لا يأكل طعامك إلا الأتقياء وشاور في أمرك العلماء، وقوله: لا خير في أن تتعلم ما لم تعلم ولما تعمل بما قد علمت فإن مثل ذلك رجل احتطب حطبا فحمل حزمة وذهب يحملها فعجز عنها فضم إليها أخرى، وقوله: يا بني إذا أردت أن تؤاخي رجلا فأغضبه قبل ذلك فإن أنصفك عند غضبه وإلا فاحذره، وقوله: لتكن كلمتك طيبة وليكن وجهك بسطا تكن أحب إلى الناس ممن يعطيهم العطاء، وقوله: يا بني أنزل نفسك من صاحبك منزلة من لا حاجة له بك ولا بد لك منه، يا بني كن كمن لا يبتغي محمدة الناس ولا يكسب ذمهم فنفسه منه في عناء، والناس منه في راحة، وقوله: يا بني امتنع بما يخرج من فيك فإنك ما سكت سالم وإنما ينبغي لك من القول ما ينفعك
“Yemeğini ancak takva sahipleri yesin, işinde de alimlerle istişare et.” Yine şu sözü: “Bilmediğin şeyi öğrenmende, bildiğinle henüz amel etmemişken hiçbir hayır yoktur; zira bunun misali odun toplayıp bir bağ bağlayan, onu yüklenmeye gidip de taşımaktan aciz kalınca üzerine bir bağ daha ekleyen adamın misali gibidir.” Yine şu sözü: “Yavrucuğum! Bir adamla kardeş (dost) olmak istediğin zaman bundan önce onu öfkelendir; eğer öfkesi anında sana insaflı davranırsa [ne âlâ], aksi halde ondan sakın.” Yine şu sözü: “Sözün güzel, yüzün güleç olsun; insanlara onlara bağışta bulunan kimseden daha sevimli olursun.” Yine şu sözü: “Yavrucuğum! Arkadaşının yanındaki konumunu, onun sana ihtiyacı olmayan ama senin ona muhtaç olduğun kimsenin konumu gibi kıl. Yavrucuğum! İnsanların övgüsünü istemeyen ve onların yergisini de kazanmayan kimse gibi ol; nefsi kendisinden zahmettedir, insanlar ise ondan rahattadır.” Yine şu sözü: “Yavrucuğum! Ağzından çıkan şeyden kendini koru; zira sustuğun müddetçe selamettesin. Sana sözden ancak fayda veren şey yaraşır.”
إلى غير ذلك مما لا يحصى أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ أي أي أشكر على أن أَنِ تفسيرية وما بعدها تفسير لإيتاء الحكمة وفيه معنى القول دون حروفه سواء كان بإلهام أو وحي أو تعليم.
Sayılamayacak diğer sözleri de böyledir. { أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ } “Allah'a şükret diye”; yani şükret [dedik]. { أَنِ } tefsîriyyedir; kendisinden sonrası hikmet verilmesinin tefsiridir ve ister ilhamla, ister vahiyle, isterse talimle olsun lafızları olmaksızın söz manasını ihtiva etmektedir.
وجوز أن يكون تفسيرا للحكمة باعتبار ما تضمنه الأمر، وجعل الزجاج أَنِ مصدرية بتقدير اللام التعليلية ولا يفوت معنى الأمر كما مرّ تحقيقه.
Emrin ihtiva ettiği mana itibarıyla hikmetin bir tefsiri olması da caiz görülmüştür. ez-Zeccâc, ta‘lîl lâmı takdiriyle { أَنِ } edatını masdariyyeden saymıştır; daha önce tahkiki geçtiği üzere emir manası da elden çıkmaz.
وحكى سيبويه كتبت إليه بأن قم، والجار متعلق بآياتنا، وجوز كونها مصدرية بلا تقدير على أن المصدر بدل اشتمال من الحكمة، وهو بعيد وَمَنْ يَشْكُرْ إلخ استئناف مقرر لمضمون ما قبله موجب للامتثال بالأمر أي ومن يشكر له تعالى فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ لأن نفعه من ارتباط القيد واستجلاب المزيد والفوز بجنة الخلود مقصورة عليها وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عن كل شيء فلا يحتاج إلى الشكر ليتضرر بكفر من كفر حَمِيدٌ حقيق بالحمد وإن لم يحمده أحد أو محمود بالفعل ينطق بحمده تعالى جميع المخلوقات بلسان الحال، فحميد فعيل بمعنى محمود على الوجهين، وعدم التعرض لكونه ﷾ مشكورا لما أن الحمد متضمن للشكر بل هو رأسه كما
Sîbeveyh, “Ona kalk diye yazdım” [örneğini] nakletmiştir; câr ise âyetlerimize müteallıktır. Masdarın hikmet lafzından bedel-i iştimal olması üzere takdirsiz masdariyye olması da caiz görülmüştür, ancak bu uzaktır. { وَمَنْ يَشْكُرْ } “Kim şükrederse...” ifadesi, öncesinin muhtevasını pekiştiren ve emre uymayı gerektiren müste'nef bir kelâmdır. Yani kim O Teâlâ’ya şükrederse, { فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } “ancak kendisi için şükretmiş olur”; çünkü nimet bağının bağlanması, nimetin artırılması ve ebedî cennetin kazanılması şeklindeki faydası sırf kendi nefsine aittir. { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ } “Kim de nankörlük ederse bilsin ki Allah zengindir”; her şeyden müstağnidir, dolayısıyla küfredenin küfrüyle zarar görecek şekilde şükre muhtaç değildir; { حَمِيدٌ } “övgüye layıktır”; hiç kimse O'na hamdetmese bile hamde layıktır yahut fiilen övülendir ki bütün mahlukat hal diliyle O Teâlâ’nın hamdini dile getirir. Dolayısıyla “hamîd”, her iki veche göre de mahmûd anlamında fa‘îldir. O Celle Cenâbuhû'nun meşkûr (şükredilen) oluşuna değinilmemesi, hamdin şükrü ihtiva etmesinden, hatta onun başı olmasındandır; nitekim
قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «الحمد رأس الشكر لم يشكر الله تعالى بعد لم يحمده»
Sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hamd şükrün başıdır; Allah Teâlâ'ya hamdetmeyen kimse henüz O'na şükretmiş sayılmaz.»
فإثباته له تعالى إثبات للشكر له قطعا، وفي اختيار صيغة المضي في هذا الشق قيل: إشارة إلى قبح الكفران وأنه لا ينبغي إلا أن يعد في خبر كان، وقيل:
Dolayısıyla O Teâlâ için bunun ispat edilmesi, şüphesiz O'nun için şükrün de ispatıdır. Bu kısımda mazi sîgasının tercih edilmesinde nankörlüğün çirkinliğine ve onun ancak geçmişte kalmış sayılması gerektiğine bir işaret olduğu söylenmiştir. Denildi ki:
إشارة إلى أنه كثير متحقق بخلاف الشكر وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سبأ: ١٣] وجواب الشرط محذوف قام مقامه قوله تعالى: فَإِنَّ اللَّهَ إلخ، وكان الأصل ومن كفر فإنما يكفر على نفسه لأن الله غني حميد، وحاصله ومن
Şükrün aksine onun çok ve vaki olduğuna bir işarettir: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ } [Sebe': 13]. Şartın cevabı mahzuftur; Allah Teâlâ’nın: { فَإِنَّ اللَّهَ } buyruğu onun yerine geçmiştir. Aslı ise şöyledir: “Kim de nankörlük ederse, ancak kendi aleyhine nankörlük eder; zira Allah Ganî'dir, Hamîd'dir.” Bunun hasılı: Kim
كفر فضرر كفره عائد عليه لأنه تعالى غني لا يحتاج إلى الشكر ليتضرر سبحانه بالكفر محمود بحسب الاستحقاق أو بنطق ألسنة الحال فكلا الوصفين متعلقات بالشق الثاني، وجوز أن يكون غَنِيٌّ تعليلا لقوله سبحانه: فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وقوله ﷿: حَمِيدٌ تعليلا للجواب المقدر للشرط بقرينة مقابله وهو فإنما يكفر على نفسه، وأن يكون كل منهما متعلقا بكل منهما، ولا يخفى ما في ذلك من التكلف الذي لم يدع إليه ولم تقم عليه قرينة فتدبر.
küfrederse küfrünün zararı kendisine döner; zira O Teâlâ zengindir, küfür sebebiyle zarar görecek şekilde şükre muhtaç değildir; hak ediş bakımından yahut hal dillerinin nutkuyla övülendir. Dolayısıyla her iki vasıf da ikinci kısma müteallıktır. { غَنِيٌّ } lafzının Sübhânehu’nun: { فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } buyruğunun gerekçesi, Azze ve Celle’nin: { حَمِيدٌ } buyruğunun ise mukabili olan “ancak kendi aleyhine küfreder” karinesiyle şartın takdir edilen cevabının gerekçesi olması da her ikisinin her ikisine de müteallık olması da caiz görülmüştür. Bunda ise gerektiren bir sebep bulunmayan ve lehine bir karine ikame edilmemiş olan tekellüfün bulunduğu gizli değildir; iyi düşün!
وَإِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ تاران على ما قال الطبري، والقتيبي، وقيل: ما ثان بالمثلثة، وقيل: أنعم، وقيل: أشكم وهما بوزن أفعل، وقيل: مشكم بالميم بدل الهمزة، وَإِذْ معمول لا ذكر محذوفا، وقيل: يحتمل أن يكون ظرفا لآتينا والتقدير وآتيناه الحكمة إذا قال واختصر لدلالة المقدم عليه، وقوله تعالى: وَهُوَ يَعِظُهُ جملة حالية، والوعظ- كما قال الراغب- زجر مقترن بتخويف، وقال الخليل، هو التذكير بالخير فيما يرق له القلب يا بُنَيَّ تصغير اشفاق ومحبة لا تصغير تحقير:
{ وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ } “Hani Lokmân oğluna demişti”; et-Taberî ve el-Kuteybî'nin dediğine göre [oğlunun adı] Târân idi; peltek se ile Mâsân olduğu da söylenmiştir; En‘am olduğu da söylenmiştir; ef‘al vezninde Eşkem olduğu da söylenmiştir; hemze yerine mim ile Meşkem olduğu da söylenmiştir. { وَإِذْ } lafzı mahzuf bir “üzkür” (hatırla) fiilinin mef'ûlüdür. Âtaynâ fiilinin zarfı olması da muhtemel görülmüştür; takdiri “Biz ona dediği vakit hikmet verdik” şeklinde olup öne geçen ifadenin delaleti sebebiyle ihtisar yapılmıştır. Allah Teâlâ’nın: { وَهُوَ يَعِظُهُ } “ona öğüt verirken” buyruğu hâl cümlesidir. Vaaz -er-Râgıb'ın dediği gibi- korkutmayla birlikte olan bir men ediştir. el-Halîl ise: Kalbin kendisiyle yumuşadığı şeylerde hayrı hatırlatmaktır, demiştir. { يَا بُنَيَّ } “Yavrucuğum!”; tahkir küçültmesi değil, şefkat ve sevgi küçültmesidir (tasgîr):
ولكن إذا ما حب شيء تولعت ... به أحرف التصغير من شدة الوجد
Fakat bir şey sevildiği zaman, şiddetli vecd ve sevgiden dolayı küçültme harfleri ona düşkünlük gösterir.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
ما قلت حبيبي من التحقير ... بل يعذب اسم الشيء بالتصغير
Ben sevgilime tahkir için 'sevgilicik' demedim; bilakis bir şeyin ismi küçültülünce tatlılaşır.
وقرأ البزي هنا «يا بنيّ» بالسكون وفيما بعد «يا بني إنها» بكسر الياء ويا بُنَيَّ أَقِمِ [لقمان: ١٧] بفتحها، وقنبل بالسكون في الأولى والثالثة والكسر في الوسطى، وحفص، والمفضل عن عاصم بالفتح في الثلاثة على تقدير يا بنيا والاجتزاء بالفتحة عن الألف، وقرأ باقي السبعة بالكسر فيها لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ قيل: كان ابنه كافرا ولذا نهاه عن الشرك فلم يزل يعظه حتى أسلم، وكذا قيل في امرأته.
el-Bezzî burada sükûn ile «يا بنيْ», sonrasında yâ'nın kesresiyle «يا بنيِ إنها», [Lokmân: 17]'de ise yâ'nın fethasıyla { يَا بُنَيَّ أَقِمِ } şeklinde okumuştur. Kunbul birincide ve üçüncüde sükûn ile, ortadakinde ise kesre ile okumuştur. Hafs ve Âsım'dan Mufaddal ise «يا بنيا» takdiriyle ve elif yerine fetha ile yetinerek üçünde de fetha ile okumuştur. Yedi imamın geri kalanı ise bunların hepsinde kesre ile okumuştur. { لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Allah'a ortak koşma!”; denildi ki: Oğlu kâfir idi, bundan dolayı onu şirkten nehyetti ve Müslüman oluncaya kadar ona öğüt vermeye devam etti; karısı hakkında da böyle denilmiştir.
وأخرج ابن أبي الدنيا في نعت الخائفين عن الفضل الرقاشي قال: ما زال لقمان يعظ ابنه حتى مات.
İbn Ebî'd-Dünyâ Na‘tü'l-Hâifîn'de el-Fadl er-Rukâşî'den şöyle dediğini nakletmiştir: Lokmân ölünceye kadar oğluna öğüt vermeye devam etti.
وأخرج عن حفص بن عمر الكندي قال: وضع لقمان جرابا من خردل وجعل يعظ ابنه موعظة ويخرج خردلة فنفذ الخردل فقال: يا بني لقد وعظتك موعظة لو وعظتها جبلا لتفطر فتفطر ابنه، وقيل: كان مسلما والنهي عن الشرك تحذير له عن صدوره منه في المستقبل، والظاهر أن الباء متعلق بما عنده، ومن وقف على لا تُشْرِكْ جعل الباء للقسم أي أقسم بالله تعالى إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ والظاهر أن هذا من كلام لقمان ويقتضيه كلام مسلم في صحيحه، والكلام تعليل للنهي أو الانتهاء عن الشرك، وقيل: هو خير من الله تعالى شأنه منقطع عن كلام لقمان متصل به في تأكيد المعنى، وكون الشرك ظلما لما فيه من وضع الشيء في غير موضعه وكونه عظيما لما فيه من التسوية بين من لا نعمة إلا منه سبحانه ومن لا نعمة له.
Hafs b. Ömer el-Kindî'den şöyle rivayet edilmiştir: Lokmân bir hardal dağarcığı koydu; oğluna bir öğüt verip bir hardal tanesi çıkarıyordu. Hardal bitince şöyle dedi: “Yavrucuğum! Ben sana öyle bir öğüt verdim ki bir dağa verilseydi yarılırdı.” Bunun üzerine oğlu [korkudan] parçalanıp öldü. Denildi ki: Oğlu Müslümandı, şirkten nehiy ise ileride ondan bunun sadır olmasından onu sakındırmaktır. Zâhir olan, bâ harfinin yanındaki lafza müteallık olmasıdır. { لَا تُشْرِكْ } lafzı üzerinde vakfeden kimse ise bâ harfini kasem için kılmıştır; yani “Allah Teâlâ'ya yemin ederim ki...” { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Çünkü şirk, elbette pek büyük bir zulümdür”. Zâhir olan, bunun Lokmân'ın sözünden olmasıdır; Müslim'in Sahîh'indeki sözü de bunu iktiza eder. Bu kelam, şirkten nehyin yahut şirkten vazgeçmenin illetidir. Denildi ki: O, şânı yüce Allah'tan Lokmân'ın sözünden ayrı, fakat anlamı pekiştirmede ona bitişik bir haberdir. Şirkin zulüm olması bir şeyi layık olmadığı yere koymayı ihtiva etmesinden; büyük olması ise Sübhânehu Kendisinden başka hiçbir nimet verici olmayan ile hiçbir nimeti bulunmayanı eşit kılmayı ihtiva etmesindendir.
وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إلخ كلام مستأنف اعترض به على نهج الاستطراد في أثناء وصية لقمان تأكيدا لما فيه من النهي عن الإشراك فهو من كلام الله ﷿ لم يقله سبحانه للقمان، وقيل: هو من كلامه تعالى قاله جلّ وعلا له وكأنه قيل: قلنا له أشكر وقلنا له وصينا الإنسان إلخ، وفي البحر لما بين لقمان لابنه أن الشرك ظلم ونهاه عنه كان ذلك حثا على طاعة الله تعالى ثم بين أن الطاعة أيضا تكون للأبوين وبين السبب في ذلك فهو من كلام لقمان مما وصى به ابنه أخبر الله تعالى عنه بذلك، وكلا القولين كما ترى، والمعنى وأمرنا الإنسان برعاية والديه حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً أي ضعفا عَلى وَهْنٍ أي ضعف، والمصدر حال من أُمُّهُ بتقدير مضاف أي ذات وهن وجوز جعله نفسه حالا مبالغة لكنه مخالف للقياس إذ القياس في الحال كونه مشتقا، ويجوز أن يكون مفعولا لا مطلقا لفعل مقدر أي تهن وهنا، والجملة حال من أُمُّهُ أيضا.
{ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ } “Biz insana ana-babasını tavsiye ettik...” ifadesi, Lokmân'ın vasiyeti esnasında şirk koşma nehyini tekit etmek üzere istıtrâd yoluyla araya girmiş müste'nef bir kelâmdır; dolayısıyla Allah Azze ve Celle’nin sözündendir, onu Lokmân'a söylememiştir. Denildi ki: O Teâlâ’nın sözündendir, onu Celle ve Alâ Lokmân'a söylemiştir; sanki: “Biz ona şükret dedik ve Biz insana tavsiye ettik dedik...” denilmiş gibidir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Lokmân oğluna şirkin zulüm olduğunu beyan edip onu bundan nehyedince, bu Allah Teâlâ’ya itaate bir teşvik oldu; sonra itaatin aynı zamanda anne-babaya da olacağını açıkladı ve bunun sebebini beyan etti; dolayısıyla bu, Lokmân'ın oğluna vasiyet ettiği sözlerindendir ve Allah Teâlâ bunu ondan haber vermiştir. Her iki görüş de gördüğün gibidir. Mana: Biz insana anne-babasını gözetmesini emrettik. { حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا } “Annesi onu zaaf”, yani güçsüzlük { عَلَى وَهْنٍ } “üstüne zaafla taşıdı”; yani zayıflık üzerine zayıflıkla. Masdar, muzaf takdiriyle { أُمُّهُ } lafzından haldir; yani zayıflık sahibi olarak [taşıdı]. Mübalağa kastıyla bizzat kendisinin hal kılınması da caiz görülmüştür, fakat bu kıyasa aykırıdır; zira halde asıl olan müştak olmasıdır. Takdirî bir fiilin mutlak mef'ûlü olması da caizdir; yani zayıfladıkça zayıflar. Cümle yine { أُمُّهُ } lafzından haldir.
وأيا ما كان فالمراد تضعف ضعفا متزايدا بازدياد ثقل الحمل إلى مدة الطلق، وقيل: ضعفا متتابعا وهو ضعف الحمل وضعف الطلق وضعف النفاس، وجوز أن يكون حالا من الضمير المنصوب في حَمَلَتْهُ العائد على الْإِنْسانَ وهو الذي يقتضيه ما أخرجه ابن جرير، وابن أبي حاتم عن مجاهد أنه قال: وَهْناً الولد عَلى وَهْنٍ الوالدة وضعفها، والمراد أنها حملته حال كونه ضعيفا على ضعيف مثله، وليس المراد أنها حملته حال كونه متزايد الضعف ليقال أن ضعفه لا يتزايد بل ينقص. وقرأ عيسى الثقفي، وأبو عمرو في رواية وَهْناً عَلى وَهْنٍ بفتح الهاء فيهما فاحتمل أن يكون من باب تحريك العين إذا كانت حرف حلق كالشعر والشعر على القياس المطرد عند الكوفي كما ذهب إليه ابن جني، وأن يكون مصدر وهن بكسر الهاء يوهن بفتحها فإن مصدره جاء كذلك وهذا كما يقال تعب يتعب تعبا كما قيل، وكلام صاحب القاموس ظاهر في عدم اختصاص أحد المصدرين بأحد الفعلين قال:
Her nasıl olursa olsun murat, doğum sancısı vaktine kadar hamileliğin ağırlığının artmasıyla gittikçe artan bir zayıflıkla zayıflamasıdır. Denildi ki: Birbiri ardınca gelen bir zayıflıktır ki o da hamilelik zayıflığı, doğum sancısı zayıflığı ve lohusalık zayıflığıdır. { حَمَلَتْهُ } fiilindeki { الْإِنْسَانَ } lafzına dönen mansub zamirden hal olması da caiz görülmüştür; İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den onun: “{ وَهْنًا } çocuğun zayıflığı, { عَلَى وَهْنٍ } annenin zayıflığıdır” dediği şeklindeki rivayeti de bunu iktiza eder. Murat ise, annenin kendisi gibi zayıf olan bir zayıf üzerinde onu taşımış olmasıdır; zayıflığı artmıyor bilakis eksiliyor denilsin diye zayıflığı gittikçe artan bir halde onu taşımış olması murat değildir. Îsâ es-Sekafî ve bir rivayette Ebû Amr her ikisinde de he harfinin fethasıyla «وَهَناً عَلَى وَهَنٍ» şeklinde okumuştur; bunun İbn Cinnî'nin benimsediği gibi Kûfelilerce kıyâs-ı muttarid olan «الشَّعْر ve الشَّعَر» kelimelerinde olduğu gibi boğaz harfi olduğunda aynü'l-fiilin harekelenmesi babından olması da fetha ile «وَهَنَ يَوْهَنُ وَهَناً» fiilinin masdarı olması da muhtemeldir; zira onun masdarı böyle de gelmiştir. Bu tıpkı «تَعِبَ يَتْعَبُ تَعَباً» denilmesi gibidir. el-Kâmûs sahibinin sözü, iki masdardan birinin iki fiilden birine tahsis edilmediği hususunda açıktır; şöyle demiştir:
الوهن الضعف في العمل ويحرك والفعل كوعد وورث وكرم.
el-Vehn, ameldeki zayıflıktır; harekelenebilir de. Fiili ise va‘ade, verise ve kerume gibidir.
وَفِصالُهُ أي فطامه وترك إرضاعه. وقرأ الحسن، وأبو رجاء وقتادة، والجحدري، ويعقوب «وفصله» وهو أعم من الفصال، والفصال هاهنا أوقع من الفصل لأنه موقع يختص بالرضاع وإن رجعنا إلى أصل واحد على ما قاله الطيبي فِي عامَيْنِ أي في انقضاء عامين أي في أول زمان انقضائهما، وظاهر الآية أن مدة الرضاع عامان وإلى ذلك ذهب الإمام الشافعي، والإمام أحمد، وأبو يوسف، ومحمد، وهو مختار الطحاوي. وروي عن مالك، وذهب الإمام أبو حنيفة إلى أن مدة الرضاع الذي يتعلق به التحريم ثلاثون شهرا لقوله تعالى: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً [الأحقاف: ١٥] ، ووجه الاستدلال به أنه ﷾ ذكر شيئين وضرب لهما مدة فكانت لكل واحد منهما بكمالها كالأجل المضروب للدينين على شخصين بأن قال: أجلت الدين الذي لي على فلان والدين الذي لي على فلان سنة فإنه يفهم أن السنة بكمالها لكل، أو على شخص بأن قال لفلان على ألف درهم وعشرة أقفزة إلى سنة فصدقه المقر له في الأجل فإذا مضت السنة يتم أجلهما جميعا إلا أنه قام النقص في أحدهما أعني مدة الحمل لقول عائشة الذي لا يقال مثله إلّا سماعا: الولد لا يبقى في بطن أمه أكثر من سنتين ولو بقدر فلكة مغزل فتبقى مدة الفصال على ظاهرها، وما ذكر هنا أقل مدته وفيه بحث أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ تفسير لوصينا كما اختاره النحاس فإن تفسيرية، وجوز أن تكون مصدرية بتقدير لام التعليل قبلها وهو متعلق بوصينا وبلا تقدير على أن يكون المصدر بدلا من- والديه- بدل الاشتمال، وعليه كأنه قيل: وصينا الإنسان بوالديه بشكرهما وذكر شكر الله تعالى لأن صحة شكرهما تتوقف على شكره ﷿ كما قيل في عكسه لا يشكر الله تعالى من لا يشكر الناس ولذا قرن بينهما في الوصية، وفي هذا من البعد ما فيه، وأما القول بأن الأمر يأبى التفسير والتعليل والبدلية فليس بشيء كما أشرنا إليه قريبا، وعلى الأوجه الثلاثة يكون قوله تعالى: حَمَلَتْهُ أُمُّهُ- إلى- عامَيْنِ اعتراضا مؤكدا للتوصية في حق الأم خصوصا لذكر ما قاسته في تربيته وحمله، ولذا
{ وَفِصَالُهُ } “Sütten kesilmesi de”; yani emzirmenin bırakılması. el-Hasan, Ebû Recâ', Katâde, el-Cahderî ve Ya‘kûb «وفصله» şeklinde okumuşlardır; bu fısâlden daha geneldir. Buradaki fısâl lafzı ise fasl lafzından daha yerindedir; zira et-Tîbî'nin dediğine göre bir asla dönsék bile emzirmeye has kılınmış bir yerdir. { فِي عَامَيْنِ } “iki yıl içindedir”; yani iki yılın bitiminde, diğer bir deyişle bitimlerinin ilk zamanındadır. Âyetin zâhiri emzirme süresinin iki yıl olduğunu göstermektedir; İmam Şâfiî, İmam Ahmed, Ebû Yûsuf ve Muhammed bu görüşe gitmişlerdir; et-Tahâvî'nin muhtarı da budur. Mâlik'ten de böyle rivayet edilmiştir. İmam Ebû Hanîfe ise haramlığın taalluk ettiği emzirme süresinin, Allah Teâlâ’nın: { وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا } [el-Ahkâf: 15] kavlinden dolayı otuz ay olduğu görüşüne gitmiştir. Bununla istidlal etmenin veçhi şudur: O Azze ve Celle iki şeyi zikretmiş ve onlar için bir müddet tayin etmiştir; dolayısıyla iki şahıs üzerindeki iki borç için tayin edilen vade gibi her biri için tamamıyla geçerli olur; nitekim bir kimse “Filanca üzerindeki borcumu ve filanca üzerindeki borcumu bir yıl erteledim” dediğinde o bir yılın tamamının her biri için olduğu anlaşılır; yahut bir şahıs üzerine “Filancanın bende bir yıla kadar bin dirhemi ve on kile [buğdayı] vardır” deyip ikrar edilen kimse de bu vadede onu tasdik ettiğinde bir yıl geçtiğinde her ikisinin de vadesi tamam olur. Ancak bunlardan birinde, yani hamilelik süresinde, Âişe'nin benzeri ancak işitilmekle söylenebilecek şu sözünden dolayı noksanlık sabit olmuştur: “Çocuk annesinin karnında bir kirmen halkası [kadar bir zaman] bile olsa iki yıldan fazla kalmaz.” Dolayısıyla sütten kesilme süresi zâhiri üzere kalır; burada zikredilen ise onun asgari süresidir. Bunda ise tartışma vardır. { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ } “Bana ve ana-babana şükret” ifadesi, en-Nehhâs'ın tercih ettiği üzere tavsiyemizin tefsiridir; zira «أن» tefsîriyyedir. Öncesinde ta‘lîl lâmı takdiriyle masdariyye olması ve «وصينا» fiiline müteallık olması da «والديه» lafzından bedel-i iştimal olmak üzere takdirsiz masdariyye olması da caiz görülmüştür. Buna göre sanki: “Biz insana anne-babasına şükretmesini tavsiye ettik” denilmiş gibidir; Allah Teâlâ’ya şükrün zikredilmesi ise ikisine şükrün sıhhatinin O Azze ve Celle’ye şükre bağlı olmasındandır; nitekim bunun aksinde de “İnsanlara şükretmeyen Allah Teâlâ'ya şükretmiş olmaz” denilmiştir, bundan dolayı tavsiyede ikisi birbirine bitiştirilmiştir. Bunda ise ne kadar uzaklık olduğu açıktır. Emrin tefsire, ta‘lîle ve bedel olmaya mâni olduğu şeklindeki söze gelince, az önce işaret ettiğimiz gibi bu bir şey değildir. Bu üç veche göre de Allah Teâlâ’nın: { حَمَلَتْهُ أُمُّهُ } lafzından { عَامَيْنِ } lafzına kadar olan buyruğu, onun terbiyesinde ve taşınmasında çektiği sıkıntıların zikredilmesinden ötürü özellikle anne hakkındaki tavsiyeyi tekit eden bir ara cümledir (i‘tirâz). Bundan dolayıdır ki
قال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كما في حديث صحيح رواه الترمذي، وأبو داود عن بهز بن حكيم عن أبيه عن جده لمن سأله عمن يبره: أمك وأجابه عن سؤاله به ثلاث مرات،
Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem, et-Tirmizî ve Ebû Dâvûd'un Behz b. Hakîm'den, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği sahih bir hadiste geçtiği üzere, kime iyilik edeceğini soran kimseye: «Annene» buyurmuş ve sorusuna üç defa bu cevabı vermiştir.
وعن بعض العرب أنه حمل أمه إلى الحج على ظهره وهو يقول في حدائه:
Araplardan birinin annesini sırtında hacca taşıdığı ve devesini sürerken söylediği ezgisinde (hudâ) şöyle dediği rivayet edilmiştir:
أحمل أمي وهي الحمالة. ... ترضعني الدرة والعلالة
Ben annemi taşırım, asıl taşıyıcı o iken... Beni ilk sütle ve son sütle doyasıya emzirdi,
ولا يجازي والد فعاله ولله تعالى در من قال:
Hiçbir evlat babasının yaptığının karşılığını ödeyemez. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
لأمك حق لو علمت كبير ... كثيرك يا هذا لديه يسير
Bilsen annenin hakkı ne büyüktür! ... Ey kişi! Senin çok sandığın onun yanında pek azdır.
فكم ليلة باتت بثقلك تشتكي ... لها من جراها أنة
Nice geceler senin ağırlığınla sabahladı da sızlandı durdu, ... Bu yüzden onun bir iniltisi vardı ki
وزفير وفي الوضع لو تدري عليها مشقة ... فمن غصص لها الفؤاد
ve inlemelerle dolu... Doğum esnasında ise bir bilsen ne büyük meşakkat vardı onun üzerinde! ... Öyle keder ve boğuntulardan dolayı yürek
يطير وكم غسلت عنك الأذى بيمينها ... وما حجرها إلا لديك
yerinden oynar. Nice defalar pisliği sağ eliyle senden temizledi... Onun kucağı ise senin için
سرير وتفديك مما تشتكيه بنفسها ... ومن ثديها شرب لديك
bir yataktı. Seni rahatsız eden şeylerden canını fedâ ederek korurdu... Göğsünden içtiğin ise senin için
نمير وكم مرة جاعت وأعطتك قوتها ... حنوا وإشفاقا وأنت
tatlı ve berrak bir içecekti. Nice defalar acıktı da kendi rızkını sana verdi... Bir şefkat ve merhametle, sen henüz
صغير فآها لذي عقل ويتبع الهوى ... وآها لأعمى القلب وهو
küçükken! Yazıklar olsun aklı olup da hevasına uyana! ... Yazıklar olsun kör kalpli olana, halbuki o
بصير فدونك فارغب في عميم دعائها ... فأنت لما تدعو به لفقير
görür durumdadır! Haydi öyleyse, onun kapsayıcı duasına talip ol... Çünkü sen onun edeceği duaya pek muhtaçsın.
واختلف في المراد بالشكر المأمور به فقيل هو الطاعة وفعل ما يرضي كالصلاة والصيام بالنسبة إليه تعالى وكالصلة والبر بالنسبة إلى الوالدين، وعن سفيان بن عيينة من صلى الصلوات الخمس فقد شكر الله تعالى ومن دعا لوالديه في أدبارها فقد شكرهما ولعل هذا بيان لبعض أفراد الشكر إِلَيَّ الْمَصِيرُ تعليل لوجوب الامتثال بالأمر أي إلى الرجوع لا إلى غيري فأجازيك على ما صدر عنك مما يخالف أمري.
Emredilen şükür ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o; Allah Teâlâ hakkında namaz ve oruç gibi, anne-baba hakkında ise sıla ve iyilik (birr) gibi itaat etmek ve razı olunacak şeyleri yapmaktır. Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Beş vakit namazı kılan kimse Allah Teâlâ'ya şükretmiş olur; namazların ardından anne-babasına dua eden kimse de ikisine şükretmiş olur.” Bu muhtemelen şükrün bazı fertlerinin beyanıdır. { إِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Dönüş yalnız banadır” ifadesi, emre uymanın (imtitsâl) gerekliliğinin ta‘lîlidir; yani dönüş başkasına değil yalnız Banadır; emrime muhalif olarak senden sadır olan şeylerden dolayı sana karşılığını veririm.
وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ أي باستحقاقه الإشراك أو بشركته له تعالى في استحقاق العبادة، والجار متعلق بقوله تعالى: عِلْمٌ وما مفعول تُشْرِكَ كما اختاره ابن الحاجب ثم قال: ولو جعل تُشْرِكَ بمعنى الذي يمعنى تكفر وجعلت ما نكرة أو بمعنى كفرا أو الكفر وتكون نصبا على المصدرية لكان وجها حسنا، والكلام عليه أيضا بتقدير مضاف أي وأن جاهدك الوالدان على أن تكفر بي كفرا ليس لك أو الكفر الذي ليس لك بصحته أو بحقيته علم فَلا تُطِعْهُما في ذلك والمراد استمرار نفي العلم لا نفي استمراره فلا يكون الإشراك إلا تقليدا. وفي الكشاف أراد سبحانه بنفي العلم نفي ما يشرك أي لا تشرك بي ما ليس بشيء يريد ﷿ الأصنام كقوله سبحانه ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ [العنكبوت: ٤٢] وجعله الطيبي على ذلك من باب نفي الشيء بنفي لازمه وذلك ان العلم تابع للمعلوم فإذا كان الشيء معدوما لم يتعلق به موجودا، ونقل عن ابن المنير أنه عليه من باب:
{ وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Eğer onlar, hakkında hiçbir bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse” yani ortak koşulmaya müstahak olduğuna ya da ibadete müstahak olmakta Allah Teâlâ’ya ortaklığına dair bir bilgin olmayan... Câr-mecrûr { عِلْمٌ } lafzına müteallıktır. «مَا» ise İbnü’l-Hâcib’in tercih ettiği üzere { تُشْرِكَ } fiilinin mef‘ûlüdür. Sonra o şöyle demiştir: Eğer { تُشْرِكَ } fiili [«tekfür» yani] «küfreder / inkar edersin» anlamına gelen bir lafız kabilinden kabul edilip «مَا» nekire kılınsa ya da «küfür» anlamında olup masdariyye üzere mansub olsa bu da güzel bir vecih olurdu. Kelam buna göre de muzaf takdiriyle olur; yani: “Eğer anne-baban, doğruluğuna veya hakikatine dair hiçbir bilgin olmayan bir küfür ile Bana küfretmen için seninle mücadele ederlerse...” { فَلا تُطِعْهُما } “onlara itaat etme” bu hususta. Murad olan ise bilginin nefyinin sürekliliğidir; nefyin sürekliliği değildir; dolayısıyla bu ortak koşma ancak körü körüne bir taklit olur. Keşşâf’ta şöyle denilmiştir: Allah Sübhânehu ilmi nefyetmekle ortak koşulan şeyin nefyini murad etmiştir; yani “Bir şey olmayan şeyleri Bana ortak koşma” [demektir], Azze ve Celle putları kastetmektedir; nitekim O Sübhânehu: { ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “O'ndan başka yalvardıkları hiçbir şey yoktur” buyurmuştur. et-Tîbî bu açıklamaya dayanarak meseleyi, bir şeyin lâzımının nefyi ile kendisinin nefyi kabilinden kılmıştır; zira ilim malûma tabidir; dolayısıyla bir şey madum (yok) olunca, mevcut olarak ona [ilim] taalluk etmez. İbnü’l-Müneyyir’den ise bunun şu kabilinden olduğu nakledilmiştir:
على لاحب لا يهتدى بمناره أي ما ليس باله فيكون لك علم بإلهيته وفي الكشف أن الزمخشري أراد أنه بولغ في نفي الشريك حتى جعل كلا شيء ثم بولغ حتى ما لا يصح أن يتعلق به علم والمعدوم يصح أن يعلم ويصح أن يقال إنه شيء فادخل في سلك المجهول مطلقا وليس من قبيل نفي العلم لنفي وجوده وهذا تقرير حسن وفيه مبالغة عظيمة منه يظهر ترجيح هذا المسلك في هذا المقام على أسلوب:
«İşaretiyle yol bulunamayan belirgin bir yol üzerinde» yani ilah olmayan bir şey ki senin onun ilahlığına dair bir bilgin olsun. el-Keşf'te ise Zemahşerî'nin şunu kastettiği belirtilmiştir: Ortaklığın nefyinde öyle mübalağa edilmiştir ki o şey adeta hiçbir şey kılınmıştır; sonra daha da mübalağa edilerek kendisine ilmin taalluk etmesi sahih olmayan bir mertebeye konulmuştur; halbuki madumun (yok olanın) bilinmesi sahihtir ve onun bir şey olduğu söylenebilir; dolayısıyla o, mutlak olarak meçhulün zümresine sokulmuştur; yoksa varlığının nefyi için ilmin nefyi kabilinden değildir. Bu güzel bir takrirdir ve içinde büyük bir mübalağa vardır; bundan dolayı bu makamda bu mesleğin şu üsluba tercihi ortaya çıkmaktadır:
ولا ترى الضب بها ينجحر اهـ فافهم ولا تغفل وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً أي صحابا معروفا يرتضيه الشرع ويقتضيه الكرم والمروءة كإطعامهما واكسائهما وعدم جفائهما وانتهارهما وعيادتهما إذا مرضا ومواراتهما إذا ماتا، وذكر فِي الدُّنْيا لتهوين أمر الصحبة والإشارة إلى أنها في أيام قلائل وشيكة الانقضاء فلا يضر تحمل مشقتها لقلة أيامها وسرعة انصرامها وقيل للإشارة إلى أن الرفق بهما في الأمور الدنيوية دون الدينية.
«Ve orada kelerin deliğine girdiğini göremezsin» İntihâ. Anla ve gafil olma! { وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً } “Dünyada onlarla iyi ve güzel bir şekilde (mâruf olarak) geçin” yani şeriatın razı olduğu, cömertliğin ve mürüvvetin gerektirdiği mâruf bir arkadaşlık ile; onlara yedirmek, giydirmek, kabalık etmemek, azarlamamak, hastalandıklarında ziyaret etmek ve öldüklerinde defnetmek gibi. { فِي الدُّنْيا } lafzının zikredilmesi, birliktelik işini hafifletmek ve onun pek yakında sona erecek birkaç günden ibaret olduğuna işaret etmek içindir; dolayısıyla günlerinin azlığı ve hızla geçip gitmesi sebebiyle onun meşakkatine katlanmak zarar vermez. Bunun, onlara dünyevî işlerde yumuşak davranılacağına, dinî işlerde ise böyle olunmayacağına işaret etmek için olduğu da söylenmiştir.
وقيل: ذكره لمقابلته بقوله تعالى: «ثم إليّ مرجعكم» وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ أي رجع إِلَيَّ بالتوحيد والإخلاص بالطاعة، وحاصله اتبع سبيل المخلصين لا سبيلهما ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ أي رجوعك ورجوعهما وزاد
Bunun, Allah Teâlâ’nın «Sonra dönüşünüz ancak Banadır» buyruğuna mukabil olsun diye zikredildiği de söylenmiştir. { وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ } “Bana yönelen kimsenin yoluna uy” yani tevhid ile ve itaatte ihlas ile Bana dönen kimsenin... Neticesi şudur: İhlas sahiplerinin yoluna uy, o ikisinin yoluna değil. { ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz Banadır” yani senin de onların da dönüşü... Bazıları
بعضهما من أناب وهو خلاف الظاهر، وأيا ما كان ففيه تغليب للخطاب على الغيبة فَأُنَبِّئُكُمْ عند رجوعكم بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بأن أجازي كلّا منكم بما صدر عنه من الخير والشر، والآية نزلت في سعد بن أبي وقاص أخرج أبو يعلى، والطبراني، وابن مردويه، وابن عساكر عن أبي عثمان النهدي أن سعد بن أبي وقاص قال: أنزلت في هذه الآية وَإِنْ جاهَداكَ الآية كنت رجلا برا بأمي فلما أسلمت قالت: يا سعد وما هذا الذي أراك قد أحدثت؟ لتدعن دينك هذا أو لا آكل ولا أشرب حتى أموت فتعير بي فيقال يا قاتل أمه قلت: لا تفعلي يا أمه فإني لا أدع ديني هذا لشيء فمكثت يوما وليلة لا تأكل فأصبحت قد جهدت فمكثت يوما وليلة لا تأكل فأصبحت قد اشتد جهدها فلما رأيت ذلك قلت: يا أمه تعلمين والله لو كانت لك مائة نفس فخرجت نفسا نفسا ما تركت ديني هذا الشيء فإن شئت فكلي وإن شئت لا تأكلي فلما رأت ذلك أكلت فنزلت هذه الآية، وذكر بعضهم أن هذه وما قبلها أعني قوله تعالى:
yönelen kimseyi de [buna] eklemiştir ki bu zahire aykırıdır. Her ne olursa olsun burada muhatap zamirinin gayb zamirine tağlîbi vardır. { فَأُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Dönüşünüzde size yaptıklarınızı haber veririm” yani her birinize sadır olan hayır ve şerrin karşılığını vererek. Ayet Sa‘d b. Ebî Vakkâs hakkında inmiştir. Ebû Ya‘lâ, et-Taberânî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir’in Ebû Osmân en-Nehdî’den rivayet ettiklerine göre Sa‘d b. Ebî Vakkâs şöyle demiştir: Benim hakkımda şu ayet indi: { وَإِنْ جاهَداكَ } “Eğer seninle mücadele ederlerse...” ayeti. Ben anneme çok iyi davranan (birr sahibi) bir adamdım. Müslüman olunca annem dedi ki: “Ey Sa‘d, bu çıkardığını gördüğüm şey de nedir? Ya bu dinini bırakırsın ya da ben ölene kadar ne yer ne içerim; böylece benim yüzümden ayıplanırsın ve 'Ey annesinin katili!' denir.” Ben: “Bunu yapma anneciğim, zira ben hiçbir şey için bu dinimi terk etmem” dedim. Bir gün ve bir gece bir şey yemeden durdu ve sabah güçten düşmüş olarak uyandı. Bir gün bir gece daha yemeden durdu, sabahleyin takatsizliği iyice şiddetlendi. Bunu görünce dedim ki: “Anneciğim, Allah'a yemin olsun ki bilirsin, senin yüz canın olsa da birer birer çıksa, ben yine de hiçbir şey için bu dinimi bırakmam. Artık ister ye, ister yeme.” Bunu görünce yemek yedi ve bu ayet indi. Bazıları bu ayet ile bir önceki yani Allah Teâlâ'nın:
وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ الآية نزلتا فيه قيل ولكون النزول فيه قيل: من أناب بتوحيد الضمير حيث أريد بذلك أبو بكر رضي الله تعالى عنه فإن إسلام سعد كان بسب إسلامه.
{ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ } “Biz insana tavsiye ettik...” ayetinin onun hakkında indiğini zikretmişlerdir. Denildi ki inişin onun hakkında olmasından dolayı, Ebû Bekir radıyallâhu Teâlâ anh kastedildiği için { مَنْ أَنابَ } lafzında zamir tekil getirilmiştir; zira Sa‘d’ın Müslüman olması onun Müslüman olması vesilesiyle gerçekleşmiştir.
وأخرج الواحدي عن عطاء عن ابن عباس قال إنه يريد بمن أناب أبو بكر وذلك أنه حين أسلم رآه عبد الرحمن بن عوف وسعيد بن زيد وعثمان وطلحة والزبير فقالوا لأبي بكر آمنت وصدقت محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم فقال أبو بكر: نعم فأتوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فآمنوا وصدقوا فأنزل الله تعالى يقول لسعد: وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ يعني أبا بكر رضي الله تعالى عنه، وابن جريج يقول كما أخرج عنه ابن المنذر من أناب محمد ﵊، وغير واحد يقول هو صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنون، والظاهر هو العموم.
el-Vâhidî, Atâ yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Allah], yönelen kimseden Ebû Bekir'i murad etmektedir; zira o Müslüman olduğunda Abdurrahman b. Avf, Saîd b. Zeyd, Osmân, Talha ve ez-Zübeyr onu gördüler ve Ebû Bekir'e: “İman edip Muhammed sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'i tasdik mi ettin?” dediler. Ebû Bekir: “Evet” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip iman ve tasdik ettiler. Allah Teâlâ da Sa‘d'a: { وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ } “Bana yönelenin yoluna uy” yani Ebû Bekir radıyallâhu Teâlâ anh'ın [yoluna] buyurarak ayeti indirdi. İbn Cüreyc ise İbnü'l-Münzir'in kendisinden rivayet ettiğine göre «yönelen kimse»nin Muhammed aleyhisselâm olduğunu söylemektedir; birden çok kişi ise onun [Peygamber] sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ve müminler olduğunu söylemiştir. Zahir olan ise umumiliktir (genelliktir).
يا بُنَيَّ إلخ رجوع إلى القصة بذكر بقية ما أريد حكايته من وصايا لقمان أثر تقرير ما في مطلعه من النهي عن الشرك وتأكيده بالاعتراض إِنَّها أي الخصلة من الإساءة والإحسان لفهمها من السياق. وقيل: وهو كما ترى إنها أي التي سألت عنها، فقد روي أن لقمان سأله ابنه أرأيت الحبة تقع في مغاص البحر أيعلمها الله تعالى فقال يا بني إنها أي التي سألت عنها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أي إن تكن مثلا في الصغر كحبة الخردل والمثقال ما يقدر به غيره لتساوي ثقلهما وهو في العرف معلوم.
{ يا بُنَيَّ } “Yavrucuğum!” vb. ifadeler, kıssanın başlangıcında geçen şirkten nehiy ve bunun ara cümleyle (i‘tirâz) tekit edilmesinin takririnden hemen sonra Lokmân'ın hikaye edilmesi murad edilen diğer vasiyetlerinin zikredilmesiyle kıssaya dönüştür. { إِنَّها } “Şüphesiz o” yani kötülükten ve iyilikten ibaret olan haslet; çünkü bu bağlamdan anlaşılmaktadır. Gördüğün üzere zayıf olan bir görüşe göre ise: { إِنَّها } “Şüphesiz o”, yani hakkında soru sorduğun şeydir. Zira Lokmân'a oğlunun: “Denizin dibine düşen taneyi gördün mü, Allah Teâlâ onu bilir mi?” diye sorduğu, Lokmân'ın da: “Yavrucuğum! Şüphesiz o (hakkında soru sorduğun şey) { إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } “bir hardal tanesi ağırlığında bile olsa” dediği rivayet edilmiştir; yani küçüklükte hardal tanesi gibi olsa da... Miskal (مثقال), ağırlıkları eşit olduğu için bir başkasının kendisiyle ölçüldüğü şeydir ve örfte bilinmektedir.
وقرأ نافع، والأعرج، وأبو جعفر «مثقال» بالرفع على أن الضمير للقصة وتَكُ مضارع كان التامة والتأنيث لإضافة الفاعل إلى المؤنث كما في قول الأعشى:
Nâfi‘, el-A‘rec ve Ebû Ca‘fer, zamirin kıssa zamiri olması ve { تَكُ } fiilinin tam olan «kâne»nin muzarisi olması üzere «مثقال» kelimesini ref ile okumuşlardır; müenneslik ise el-A‘şâ'nın şu beytinde olduğu gibi failin müennese izafe edilmesinden kaynaklanmaktadır:
وتشرق بالقول الذي قد أذعته ... كما شرقت صدر القناة من الدم
Ve yaydığın sözle tıkanırsın (boğulursun) ... Tıpkı kargının göğsünün kandan dolayı tıkanması gibi.
أو لتأويله بالزنة أو الحسنة والسيئة فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ أي فتكن مع كونها في أقصى غايات الصغر والقماءة في أخفى مكان وأحرزه كجوف الصخرة أو حيث كانت في العالم العلوي أو السفلي، وقيل: في أخفى مكان وأحرزه كجوف الصخرة أو أعلاه كمحدب السماوات أو أسفله كمقعر الأرض، ولا يخفى أنه لا دلالة في النظم على تخصيص المحدب والمقعر ولعل المقام يقتضيه إذ المقصود المبالغة.
Veya vezin (ağırlık) veya iyilik ve kötülük ile tevil edilmesinden ötürüdür. { فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ } “bir kayanın içinde veya göklerde yahut yerin derinliklerinde bulunsa” yani küçüklüğün ve önemsizliğin en son sınırında olmakla birlikte kayanın içi gibi en gizli ve en korunaklı bir yerde yahut ulvî veya süflî alemde nerede olursa olsun... Bir görüşe göre: Kayanın içi gibi en gizli ve en korunaklı bir yerde yahut göklerin dış bükeyi (kubbemsi üstü) gibi en yüksek yerinde veya yerin iç bükeyi (derinlikleri) gibi en alt yerinde [olsa]... Nazımda dış bükey ve iç bükeyin tahsisine dair bir delalet olmadığı gizli değildir; belki de maksat mübalağa olduğu için makam bunu gerektirmektedir.
وفي قوله تعالى: فِي السَّماواتِ لا يأبى ذلك لأنها ذكرت بحسب المكانية أو للمشاكلة أو هي بمعنى على، وعبر بها للدلالة على التمكن ومع هذا الظاهر ما تقدم، وفي البحر أنه بدأ بما يتعقله السامع أولا وهو كينونة الشيء في صخرة وهو ما صلب من الحجر وعسر الإخراج منه ثم أتبعه بالعالم العلوي وهو أغرب للسامع ثم أتبعه بما يكون مقر الأشياء للشاهد وهو الأرض، وقيل: إن خفاء الشيء وصعوبة نيله بطرق بغاية صغره ويبعده عن الرائي وبكونه في ظلمة وباحتجاجه فمثقال حبة من خردل إشارة إلى غاية الصغر، وفِي صَخْرَةٍ إشارة إلى الحجاب وفِي السَّماواتِ
Allah Teâlâ'nın: { فِي السَّماواتِ } buyruğundaki ifade buna mâni değildir; zira bu mekan bildirme cihetiyle veya müşakele için zikredilmiştir ya da «على» (üzerinde) anlamındadır ve iyice yerleşmeyi belirtmek için bu lafızla ifade edilmiştir; bununla birlikte zahir olan daha önce geçendir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Lokmân dinleyenin ilk önce kavrayacağı şeyle başlamıştır ki o da bir şeyin kayanın içinde olmasıdır; kaya taşın sert olanı ve içinden bir şeyin çıkarılması zor olanıdır. Sonra bunu ulvî alem ile takip etmiştir ki bu dinleyen için daha gariptir. Sonra bunu şahit olunan alem için şeylerin karargâhı olan yer ile takip etmiştir. Denildi ki: Bir şeyin gizliliği ve elde edilmesinin zorluğu son derece küçük olmasıyla, görenden uzak olmasıyla, karanlıkta bulunmasıyla ve perdelenmesiyle gerçekleşir; dolayısıyla bir hardal tanesi ağırlığı son derece küçüklüğe işarettir; { فِي صَخْرَةٍ } lafzı perdeye işarettir; { فِي السَّماواتِ } lafzı
إشارة إلى البعد وفِي الْأَرْضِ إشارة إلى الظلمة فإن جوف الأرض أشد الأماكن ظلمة أو يقال فليس المراد بصخرة صخرة معينة، وعن ابن عباس، والسدي أن هذه الصخرة هي التي عليها الأرض، وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس أن الأرض على نون والنون على البحر بحر على صخرة خضراء خضرة الماء منها والصخرة على قرن ثور وذلك الثور على الثرى ولا يعلم ما تحت الثرى إلّا الله تعالى.
uzaklığa işarettir; { فِي الْأَرْضِ } lafzı ise karanlığa işarettir, çünkü yerin içi mekanların en karanlığıdır. Ya da kaya ile belirli bir kayanın kastedilmediği söylenir. İbn Abbâs ve es-Süddî'den rivayet edildiğine göre bu kaya, üzerinde yerin bulunduğu kayadır. İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre yer bir balığın (Nûn) üzerindedir, balık denizin üzerindedir, deniz yeşil bir kayanın üzerindedir ki suyun yeşilliği ondandır; kaya bir öküzün boynuzu üzerindedir, o öküz serâ (toprak) üzerindedir ve serânın altındakini Allah Teâlâ'dan başkası bilemez.
وفسر بعضهم الصخرة بهذه الصخرة، وقيل: هي صخرة في الريح، قال ابن عطية: وكل ذلك ضعيف لا يثبت سنده وإنما معنى الكلام المبالغة والانتهاء في التفهيم أي إن قدرته ﷿ تنال ما يكون في تضاعيف صخرة وما يكون في السماء وما يكون في الأرض اهـ، والأقوى عندي وضع هذه الأخبار ونحوها فليست الأرض إلّا في حجر الماء وليس الماء إلّا في جوف الهواء وينتهي الأمر إلى عرش الرحمن جلّ وعلا والكل في كف قدرة الله ﷿.
Bazıları kayayı bu kaya ile tefsir etmişlerdir; rüzgardaki bir kaya olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bunların hepsi zayıftır, senedi sabit değildir; kelamın anlamı sadece mübalağa ve anlatımda son noktaya varmaktır; yani O Azze ve Celle'nin kudreti bir kayanın kıvrımları içinde olanı da, gökte olanı da, yerde olanı da kuşatır (ulaşır). İntihâ. Bana göre en kuvvetli olan, bu ve benzeri haberlerin uydurma (vaz‘) olduğudur; yer ancak suyun kucağındadır, su ancak havanın boşluğundadır ve iş Rahmân Celle ve Alâ'nın arşına varır; hepsi de Allah Azze ve Celle'nin kudret elindedir.
وقرأ عبد الرحيم الجزري فَتَكُنْ بكسر الكاف وشد النون وفتحها، وقرأ محمد بن أبي فجة البعلبكي «فتكن» بضم التاء وفتح الكاف والنون مشددة، وقرأ قتادة «فتكن» بفتح التاء وكسر الكاف وسكون النون ورويت هذه القراءة عن الجزري أيضا، والفعل في جميع ما ذكر من وكن الطائر إذا استقر في وكنته أي عشه ففي الكلام استعارة أو مجاز مرسل كما في المشفر، والضمير للمحدث عنه فيما يسبق، وجوز أن يكون للابن والمعنى أن تختف أو تخف وقت الحساب يحضرك الله تعالى، ولا يخفى أنه غير ملائم للجواب أعني قوله تعالى: يَأْتِ بِهَا اللَّهُ أي يحضرها فيحاسب عليها، وهذا إما على ظاهره أو المراد يجعلها كالحاضر المشاهدة لذكرها والاعتراف بها إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ يصل علمه تعالى إلى كل خفي خَبِيرٌ عالم بكنهه.
Abdürrahîm el-Cezerî { فَتَكُنْ } lafzını kâf'ın kesresi, nûn'un şeddesi ve fethasıyla [fetekinne]; Muhammed b. Ebî Fecce el-Ba‘lebekkî tâ'nın dammesi, kâf'ın fethası ve nûn'un şeddesiyle «futekanne»; Katâde ise tâ'nın fethası, kâf'ın kesresi ve nûn'un sükûnuyla «vetkin» şeklinde okumuştur; bu kıraat el-Cezerî'den de rivayet edilmiştir. Zikredilenlerin hepsinde fiil, kuş yuvasına yerleştiğinde kullanılan «vekenet-tayr» (yuvalandı) kökünden gelir; dolayısıyla kelamda istiare veya «müşfer» lafzında olduğu gibi mecaz-ı mürsel vardır. Zamir daha önce kendisinden bahsedilene aittir; oğula ait olması da caiz görülmüştür; bu takdirde mana: “Hesap vaktinde gizlensen veya görünmez olsan bile Allah Teâlâ seni huzura getirir” şeklinde olur. Bunun cevaba yani Allah Teâlâ'nın: { يَأْتِ بِهَا اللَّهُ } “Allah onu getirir” buyruğuna uygun düşmediği gizli değildir; yani onu hazır eder ve ondan dolayı hesaba çeker. Bu ya zahiri üzeredir ya da murad, zikredilmesi ve itiraf edilmesi için onu hazır ve görülür kılmaktır. { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir (Latîf'tir)” O Teâlâ'nın ilmi her gizliye ulaşır, { خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır (Habîr'dir)” onun künhünü bilendir.
وعن قتادة لطيف باستخراجها خبير بمستقرها، وقيل: ذو لطف بعباده فيلطف بالإتيان بها بأحد الخصمين خبير عالم بخفايا الأشياء وهو كما ترى، والجملة علة مصححة للإتيان بها، أخرج ابن أبي حاتم عن علي بن رباح اللخمي إنه لما وعظ لقمان ابنه وقال: إِنَّها إِنْ تَكُ الآية أخذ حبة من خردل فأتى بها إلى اليرموك وهو واد في الشام فألقاها في عرضه ثم مكث ما شاء الله تعالى ثم ذكرها وبسط يده فأقبل بها ذباب حتى وضعها في راحته والله تعالى أعلم، وبعد ما أمره بالتوحيد الذي هو أول ما يجب على المكلف في ضمن النهي عن الشرك ونبهه على كمال علمه تعالى وقدرته ﷿ أمره بالصلاة التي هي أكمل العبادات تكميلا من حيث العمل بعد تكميله من حيث الاعتقاد فقال مستميلا له: يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ تكميلا لنفسك، ويروى أنه قال له: يا بني إذا جاء وقت الصلاة فلا تؤخرها لشيء صلها واسترح منها فإنها دين، وصل في جماعة ولو على رأس زج وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ تكميلا لغيرك والظاهر أنه ليس المراد معروفا ومنكرا معينين.
Katâde'den: “Onu çıkarmakta latiftir, bulunduğu karargâhı bilendir” dediği rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre: Kullarına lütufkârdır; dolayısıyla iki hasımdan biri lehine onu getirmekte lütfeder; eşyanın gizliliklerini bilendir. Bu ise gördüğün gibi [zayıf]tır. Cümle, onu getirmenin sıhhatini bildiren bir illettir. İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Rabâh el-Lahmî'den rivayet ettiğine göre Lokmân oğluna vaaz edip: { إِنَّها إِنْ تَكُ } ayetini söyleyince bir hardal tanesi almış, onu Şam'da bir vadi olan Yermük'e getirmiş ve vadinin enlemesine fırlatıp atmıştır. Sonra Allah Teâlâ'nın dilediği kadar beklemiş, ardından onu anarak elini açmış, derken bir sinek o taneyle gelip avucunun içine bırakmıştır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Şirkten nehyin zımnında mükellefe vacip olan ilk şey olan tevhidi ona emrettikten ve O Teâlâ'nın ilminin ve Azze ve Celle kudretinin kemaline dikkat çektikten sonra; itikad cihetinden kemale erdirmesinin ardından amel cihetinden de tamamlamak üzere ibadetlerin en mükemmeli olan namazı ona emrederek gönlünü almak maksadıyla şöyle demiştir: { يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ } “Yavrucuğum! Namazı dosdoğru kıl” nefsini kemale erdirmek için. Ona şöyle dediği rivayet edilir: “Yavrucuğum! Namaz vakti girdiğinde hiçbir şey için onu geciktirme; onu kıl ve ondan kurtulup rahatla, zira o bir borçtur. Mızrak temreninin üzerinde bile olsa cemaatle kıl.” { وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emret, kötülükten vazgeçirmeye çalış” başkasını kemale erdirmek için. Zahir olan odur ki burada belirli bir mâruf ve münker kastedilmemiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أنه قال: وأمر بالمعروف يعني التوحيد وانه عن المنكر يعني الشرك وَاصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ من الشدائد والمحن لا سيما فيما أمرت به من إقامة الصلاة والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، واحتياج الآخرين للصبر على ما ذكر ظاهر، والأول لأن إتمام الصلاة والمحافظة عليها قد يشق ولذا قال تعالى: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ [البقرة: ٤٥] وقال ابن جبير: واصبر على ما أصابك في أمر الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر يقول: إذا أمرت بمعروف أو نهيت عن منكر وأصابك في ذلك أذى وشدة فاصبر عليه إِنَّ ذلِكَ أي الصبر على ما أصابك عند ابن جبير، وهو يناسب إفراد اسم الإشارة وما فيه من معنى البعد للإشعار ببعد منزلته في الفضل، أو الإشارة إلى الصبر وإلى سائر ما أمر به والأفراد للتأويل بما ذكر وأمر البعد على ما سمعت مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ أي مما عزمه الله تعالى وقطعه قطع إيجاب وروي ذلك عن ابن جريج، والعزم بهذا المعنى مما ينسب إلى الله تعالى ومنه ما
İbn Ebî Hâtim'in İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İyiliği emret» yani tevhidi, «kötülükten nehyet» yani şirki. { وَاصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ } “Başına gelenlere sabret” şiddet ve musibetlerden ötürü; özellikle de namazı kılmak, iyiliği emredip kötülükten nehyetmek hususunda sana emredilen şeylerde... Son ikisinin zikredilen hususlara sabra ihtiyacı açıktır; birincisine gelince, namazı ikmal etmek ve onu muhafaza etmek meşakkatli gelebilir, nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına çok ağır gelir” [el-Bakara: 45] buyurmuştur. İbn Cübeyr şöyle demiştir: “İyiliği emredip kötülükten nehyetme emri hususunda başına gelenlere sabret; yani: Bir iyiliği emrettiğinde veya bir kötülükten nehyettiğinde bu hususta sana bir eziyet ve sıkıntı isabet ederse ona sabret [demektir].” { إِنَّ ذلِكَ } “Şüphesiz bunlar” yani İbn Cübeyr'e göre başına gelenlere sabretmek... Bu, işaret isminin tekil olmasının yanı sıra faziletteki mertebesinin yüceliğini hissettirmek için onda uzaklık manası bulunmasına uygundur. Ya da işaret hem sabra hem de emredilen diğer hususlara yöneliktir; tekil gelmesi ise zikredilen şeyle tevil edilmesinden ötürüdür; uzaklık manası da işittiğin gibidir. { مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “azmedilmeye değer (farz kılınmış) işlerdendir” yani Allah Teâlâ'nın azmettiği ve bağlayıcı bir farz olarak kesinleştirdiği şeylerdendir. Bu İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir. Bu anlamdaki azim Allah Teâlâ'ya nispet edilen şeylerdendir, nitekim
ورد من عزمات الله ﷿
Allah Azze ve Celle'nin azimetlerinden olduğuna dair varid olmuştur.
، والمراد به هنا المعزوم إطلاقا للمصدر على المفعول، والإضافة من إضافة الصفة إلى الموصوف أي الأمور المعزومة.
Burada murad olan ise, masdarın mef‘ûl anlamında kullanılmasıyla «azmedilmiş olan»dır; tamlama ise sıfatın mevsufa izafe edilmesindendir; yani «azmedilmiş işler» [demektir].
وجوز أن يكون العزم بمعنى الفاعل أي عازم الأمور من عزم الأمر أي جد فعزم الأمور من باب الإسناد المجازي كمكر الليل لا من باب الإضافة على معنى في وإن صح، وقيل: يريد من مكارم الأخلاق وعزائم أهل الحزم السالكين طريق النجاة، واستظهر أبو حيان إنه أراد من لازمات الأمور الواجبة، ونقل عن بعضهم أن العزم هو الحزم بلغة هذيل، والحزم والعزم أصلان، وما قاله المبرد من أن العين قلبت حاء ليس بشيء لاطراد تصاريف كل من اللفظين فليس أحدهما أصلا للآخر، والجملة تعليل لوجوب الامتثال بما سبق وفيه اعتناء بشأنه وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ أي لا تمله عنهم ولا تولهم صفحة وجهك كما يفعله المتكبرون قاله ابن عباس، وجماعة وأنشدوا:
Azmin fâil anlamında olması da caiz görülmüştür; yani iş ciddileşti anlamındaki «azeme'l-emru» ifadesinden hareketle «işlerin azmedicisi (ciddi ve kararlı olanı)» demektir. Dolayısıyla «azmü'l-umûr» tamlaması, sahih olmakla birlikte «fî» manasında bir izafet kabilinden değil, «gecenin hilesi» terkibinde olduğu gibi mecaz-ı aklî kabilindendir. Bir görüşe göre: Kurtuluş yoluna giren azim ve basiret ehlinin kararlılıklarından ve ahlakın güzelliklerindendir, muradı budur. Ebû Hayyân, bununla farz kılınan işlerin gereklerinden olan şeylerin kastedildiğini zâhir görmüştür. Bazılarından ise Hüzeyl lügatinde azmin «hazm» (ihtiyat ve kararlılık) olduğu nakledilmiştir. Hazm ve azm iki ayrı asıldır; el-Müberred'in ayın harfinin hâ harfine dönüştüğü şeklindeki sözü bir şey değildir; çünkü bu iki lafzın her birinin türevleri kurallı bir şekilde gelmektedir, dolayısıyla biri diğerinin aslı değildir. Cümle, daha önce geçenlere uymanın (imtitsâl) gerekliliğinin ta‘lîlidir ve onda bu işin şanına verilen ehemmiyet vardır. { وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ } “İnsanlara yanağını bükme (büyüklük taslayıp yüzünü çevirme)” yani kibirlilerin yaptığı gibi onlardan yüzünü eğip çevirme, yüzünün yan tarafını onlara dönme. Bunu İbn Abbâs ve bir grup söylemiş ve şu beyti okumuşlardır:
وكنا إذا الجبار صعر خده ... أقمنا له من ميله فتقوما
Zorba ne zaman yanağını bükse ... Onun eğriliğini doğrulttuk da düzeldi.
فهو من الصعر بمعنى الصيد وهو داء يعتري البعير فيلوي منه عنقه ويستعار للتكبر كالصعر، وقال ابن خويز منداد:
Bu kelime «sayad» anlamındaki «sa‘ar» kökündendir ki bu deveye arız olan ve boynunu eğmesine yol açan bir hastalıktır; «sa‘ar» gibi kibir için istiare yoluyla kullanılır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir:
نهى أن يذل نفسه من غير حاجة فيلوى عنقه، ورجح الأول بأنه أوفق بما بعد، ولام لِلنَّاسِ تعليلية والمراد ولا تصعر خدك لأجل الإعراض عن الناس أو صلة. وقرأ نافع وأبو عمرو. وحمزة، والكسائي «تصاعر» بألف بعد الصاد. وقرأ الجحدري تصعر مضارع أصعر والكل واحد مثل علاه وعالاه وأعلاه.
İhtiyaç olmaksızın boynunu bükerek nefsini zelil kılmaktan nehyetmiştir. Birinci görüş sonrasına daha uygun olduğu için tercih edilmiştir. { لِلنَّاسِ } ibaresindeki lâm ta‘lîl içindir; murad: “İnsanlardan yüz çevirmek amacıyla yanağını bükme” demektir ya da sıladır. Nâfi‘, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî sâd harfinden sonra bir elif ile «تصاعر» şeklinde okumuşlardır. el-Cahderî ise «أصعر» fiilinin muzarisi olarak «تصعر» şeklinde okumuştur; hepsi birdir; tıpkı «alâhu, âlâhu ve a‘lâhu» (onu yükseltti) ifadelerinde olduğu gibi.
وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ التي هي أحط الأماكن منزلة مَرَحاً أي فرحا وبطرا، مصدر وقع موقع الحال للمبالغة أو لتأويله بالوصف أو تمرح مرحا على أنه مفعول مطلق لفعل محذوف والجملة في موضع الحال أو لأجل المرح على أنه مفعول له، وقرىء مرحا بكسر الراء على أنه وصف في موضع الحال إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ تعليل للنهي أو موجبه والمختال من الخيلاء وهو التبختر في المشي كبرا، وقال الراغب: التكبر عن تخيل فضيلة تراءت للإنسان من نفسه، ومنه تؤول لفظ الخيل لما قيل إنه لا يركب أحد فرسا إلا وجد في نفسه نخوة، والفخور من الفخر وهو المباهاة في الأشياء الخارجة عن الإنسان كالمال والجاه ويدخل في ذلك تعداد الشخص ما أعطاه لظهور أنه مباهاة بالمال، وعن مجاهد تفسير الفخور بمن يعدد ما أعطى ولا يشكر الله ﷿، وفي الآية عند الزمخشري لف ونشر معكوس حيث قال: المختال مقابل للماشي مرحا وكذلك الفخور للمصعر خده كبرا وذلك لرعاية الفواصل على ما قيل، ولا يأبى ذلك كون الوصية لم تكن باللسان العربي كما لا يخفى.
{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde yürüme” ki mekanların mertebece en aşağısıdır { مَرَحاً } “böbürlenerek (şımararak)” yani sevinçten taşkınlık ve şımarıklıkla... Mübalağa için veya sıfatla tevil edilerek hal makamına geçmiş bir masdardır; yahut mahzuf bir fiilin mef‘ûl-i mutlakı olarak «temrahu merahâ» takdirindedir ve cümle hal makamındadır; yahut mef‘ûlün leh olarak «böbürlenme sebebiyle» demektir. Râ harfinin kesresiyle «merihan» şeklinde de okunmuştur ki hal makamında bir sıfattır. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } “Şüphesiz Allah, kendini beğenip böbürlenen hiç kimseyi sevmez” nehyin veya gereğinin ta‘lîlidir. Muhtâl (مُخْتال), «hayelâ» (kibir) kökünden gelir ki kibirlenerek yürüyüşte çalım satmaktır. er-Râgıb şöyle demiştir: “İnsanın nefsinde kendine görünen bir fazilet kuruntusundan kaynaklanan kibirlenmedir.” Bundan dolayı at (hayl) lafzı tevil edilmiştir; zira ata binen herkesin nefsinde bir gurur bulduğu söylenmiştir. Fahûr (فَخُور) ise «fahr» kökünden gelir ki mal ve makam gibi insanın dışındaki şeylerle övünmektir. Kişinin verdiklerini sayıp dökmesi de buna dahildir, çünkü bunun malla övünmek olduğu açıktır. Mücâhid'den fahûr kelimesinin, verdiklerini sayıp döken ve Allah Azze ve Celle'ye şükretmeyen kimse olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Ayette Zemahşerî'ye göre ters leff ü neşir (leff ü neşr-i ma‘kûs) vardır; zira o şöyle demiştir: Muhtâl, böbürlenerek yürüyenin karşılığıdır; aynı şekilde fahûr da kibirle yanağını bükenin karşılığıdır; denildiğine göre bu, fasılaların gözetilmesinden ötürüdür. Gizli olmadığı üzere vasiyetin Arap diliyle olmaması buna mâni değildir.
وجوز أن يكون هناك لف ونشر مرتب فإن الاختيال يناسب الكبر والعجب وكذا الفخر يناسب المشي مرحا.
Burada mürettep (düz) bir leff ü neşir bulunması da caiz görülmüştür; zira çalım satmak kibir ve ucbe uygundur, aynı şekilde böbürlenmek de şımararak yürümeye uygundur.
والكلام على رفع الإيجاب الكلي والمراد السلب الكلي، وجوز أن يبقى على ظاهره، وصيغة فَخُورٍ للفاصلة ولأن ما يكره من الفخر كثرته فإن القليل منه يكثر وقوعه فلطف الله تعالى بالعفو عنه وهذا كما لطف بإباحة اختيال المجاهد بين الصفين وإباحة الفخر بنحو المال لمقصد حسن وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ بعد الاجتناب عن المرح فيه أي توسط فيه بين الدبيب والإسراع من القصد وهو الاعتدال، وجاء في عدة روايات إلّا أن في أكثرها مقالا يخرجها عن صلاحية الاحتجاج بها كما لا يخفى على من راجع
Kelam küllî olumluluğun kaldırılması (nefy-i icâb-ı küllî) üzeredir ve murad küllî olumsuzluktur (selb-i küllî); zahiri üzere bırakılması da caiz görülmüştür. { فَخُورٍ } kalıbı fasıla içindir ve övünmenin hoş görülmeyen kısmı onun çok olması sebebiyledir; zira azı çokça meydana gelir, Allah Teâlâ da onu affederek lütufta bulunmuştur; bu da iki saf arasında mücahidin çalım satmasının mubah kılınması ve güzel bir maksat için mal gibi şeylerle övünmenin mubah kılınmasıyla lütufta bulunduğu gibidir. { وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ } “Yürüyüşünde tabiî ol (ölçülü davran)” yürüyüşte şımarıklıktan kaçındıktan sonra... Yani ağır ağır yürümekle acele etmek arasında orta yolu tut; zira kasıt, itidal demektir. Birkaç rivayette varid olmuştur; ancak المناوي’nin
شرح الجامع الصغير للمناوي عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم «سرعة المشي تذهب بهاء المؤمن»
Şerhu'l-Câmii's-Sagîr'ine müracaat eden kimseye gizli kalmayacağı üzere, bunların çoğunda hüccet olmaya elverişlilikten çıkaran tenkitler bulunmaktadır; Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'den şöyle nakledilmiştir: «Hızlı yürümek müminin vakar ve güzelliğini giderir»
أي هيبته وجماله أي تورثه حقارة في أعين الناس، وكأن ذلك لأنها تدل على الخفة وهذا أقرب من قول المناوي لأنها تتعب فتغير البدن والهيئة.
yani heybetini ve cemalini; yani insanların gözünde ona basitlik kazandırır. Sanki bu, onun hafifmeşrepliğe delalet etmesinden ötürüdür; bu da el-Münâvî'nin «çünkü yorar ve bedeni ile heyetini değiştirir» şeklindeki sözünden daha uygundur.
وقال ابن مسعود: كانوا ينهون عن خبب اليهود ودبيب النصارى ولكن مشيا بين ذلك، وما في النهاية من أن عائشة نظرت إلى رجل كاد يموت تخافتا فقالت: ما لهذا؟ فقيل: إنه من القراء فقالت: كان عمر رضي الله تعالى عنه
İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: “Yahudilerin tırıs gitmesinden ve Hristiyanların sürünürcesine yavaş yürümesinden nehyedilirlerdi; fakat bunun arasında bir yürüyüş [emrolunurdu].” en-Nihâye'de geçen, Âişe'nin güçsüzlükten neredeyse ölecek gibi yürüyen bir adama bakıp: “Bunun nesi var?” dediği, “O kurrâdandır (ibadete düşkünlerdendir)” denilince de şöyle dediği rivayetine gelince: “Ömer radıyallâhu Teâlâ anh
سيد القراء وكان إذا مشى أسرع وإذا قال أسمع وإذا ضرب أوجع. فالمراد بالإسراع فيه ما فوق دبيب المتماوت وهو الذي يخفي صوته ويقل حركاته مما يتزيا بزي العباد كأنه يتكلف في اتصافه بما يقربه من صفات الأموات ليوهم أنه ضعف من كثرة العبادة فلا ينافي الآية، وكذا ما ورد في صفته صلى الله تعالى عليه وسلم إذا يمشي كأنما ينحط من صبب وكذا لا ينافيها قوله تعالى وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً [الفرقان: ٦٣] إذ ليس الهون فيه المشي كدبيب النمل، وذكر بعض الأفاضل أن المذموم اعتياد الإسراع بالإفراط فيه، وقال السخاوي: محل ذم الإسراع ما لم يخش من بطء السير تفويت أمر ديني، لكن أنت تعلم أن الإسراع المذهب للخشوع لإدراك الركعة مع الإمام مثلا مما قالوا أنه مما لا ينبغي فلا تغفل، وعن مجاهد أن القصد في المشي التواضع فيه، وقيل: جعل البصر موضع القدم، والمعول عليه ما تقدم: وقرىء. «وأقصد» بقطع الهمزة ونسبها ابن خالويه للحجازي من أقصد الرامي إذا سدد سهمه نحو الرمية ووجهه إليها ليصيبها أي سدد في مشيك والمراد أمش مشيا حسنا، وكأنه أريد التوسط به بين المشيين السريع والبطيء فتتوافق القراءتان وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ أي انقص منه واقصر من قولك فلان يغض من فلان إذا قصر به وضع منه وحط من درجته. وفي البحر الغض رد طموح الشيء كالصوت والنظر ويستعمل متعديا بنفسه كما في قوله: فغض الطرف إنك من نمير ومتعديا بمن كما هو ظاهر قول الجوهري غض من صوته. والظاهر إن ما في الآية من الثاني، وتكلف بعضهم جعل من فيها للتبعيض، وادعى آخر كونها زائدة في الإثبات، وكانت العرب تفتخر بجهارة الصوت وتمدح به في الجاهلية ومنه، قول الشاعر:
kurrânın efendisiydi; yürüdüğü zaman hızlı yürür, konuştuğu zaman işittirir, vurduğu zaman acıtırdı.” Buradaki hızlı yürümekten kasıt, ölü gibi davrananın (mütemâvit) sürünürcesine yavaş yürüyüşünün üstünde olanıdır; o kimse ki ibadet ehli kılığına bürünerek sesini kısar, hareketlerini azaltır, sanki ibadetin çokluğundan zayıflamış vehmini vermek için ölülerin sıfatlarına yaklaşan niteliklere bürünmeye zorlanır; dolayısıyla bu ayetle çelişmez. Aynı şekilde O [Peygamber] sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in vasfında yürüdüğü zaman yokuştan iniyormuş gibi yürüdüğüne dair varid olan haber de, Allah Teâlâ'nın: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “Rahmân'ın kulları yeryüzünde tevazu ile yürürler” [el-Furkân: 63] buyruğu da bununla çelişmez; zira buradaki «hevn», karınca yürüyüşü gibi yürümek değildir. Bazı fazilet sahipleri kınanan şeyin ifrata kaçarak hızlı yürümeyi alışkanlık haline getirmek olduğunu zikretmişlerdir. es-Sehâvî şöyle demiştir: “Hızlı yürüyüşün kınanma yeri, yavaş yürümenin dinî bir işi kaçırmasından korkulmadığı zamandır.” Lakin sen bilirsin ki, mesela imamla birlikte rek‘ata yetişmek için huşûu gideren hızlı yürüyüş de onların uygun olmadığını söyledikleri şeylerdendir; gafil olma! Mücâhid'den yürüyüşte kastın onda tevazu göstermek olduğu rivayet edilmiştir; bakışını adım attığı yere koymak olduğu da söylenmiştir. İtimat edilen ise daha önce geçendir. Hemzenin kat‘ı ile «وَأَقْصِدْ» şeklinde de okunmuştur; İbn Hâleveyh bunu Hicazî'ye nispet etmiştir; bu, okçu okunu hedefe doğru yöneltip isabet ettirmesi için ona doğrulttuğunda kullanılan «aksada'r-râmî» ifadesindendir; yani yürüyüşünü doğrult; murad ise güzel bir yürüyüşle yürü [demektir]. Sanki bununla hızlı ve yavaş iki yürüyüş arasında orta yol kastedilmiştir, böylece iki kıraat birbiriyle uyuşur. { وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ } “Sesini alçalt” yani onu eksilt ve kıs; nitekim bir kimse birini küçümsediğinde, değerini düşürdüğünde ve mertebesini indirdiğinde «falanca falancadan kıstı (yaguddu minhu)» dersin. el-Bahr'da: «Gadd» ses ve bakış gibi bir şeyin taşkınlığını geri çevirmektir; tıpkı şairin: «Bakışını kıs, zira sen Numeyr kabilesindensin» sözünde olduğu gibi bizzat müteaddi olarak kullanılır; el-Cevherî'nin «sesinden kıstı (yaguddu min savtihi)» sözünün zahirinde olduğu gibi «min» ile de müteaddi olur. Zahir olan ayettekinin ikinci kabilinden olduğudur. Bazıları buradaki «min» edatını teb‘îz (kısmîlik) için kılmak için tekellüfe girmiş, bir başkası da olumlu cümlede zaid olduğunu iddia etmiştir. Araplar Cahiliye döneminde sesin gürlüğü ile övünür ve bununla methedilirdi; şairin şu sözü de bundandır:
جهير الكلام جهير العطاس ... جهير الرواء جهير النعم
Sözü gür, aksırığı gür... Yüzü parlak ve gür, nimeti bol.
ويخطو على العم خطو الظليم ... ويعلو الرجال بخلق عمم
Topluluk içinde erkek devekuşu gibi adım atar... Ve heybetli yapısıyla adamlardan üstün gelir.
والحكمة في غض الصوت المأمور به أنه أوفر للمتكلم وأبسط لنفس السامع وفهمه إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ أي أقبحها يقال وجه منكر أي قبيح قال في البحر: وهو أفعل بني من فعل المفعول كقولهم: أشغل من ذات النحيين وبناؤه من ذلك شاذ، وقال بعض: أي أصعبها على السمع وأوحشها من نكر بالضم نكارة ومنه يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ [القمر: ٦] أي أمر صعب لا يعرف، والمراد بالأصوات أصوات الحيوانات أي إن أنكر أصوات الحيوانات لَصَوْتُ الْحَمِيرِ جمع حمار كما صرح به أهل اللغة ولم يخالف فيه عير السهيلي قال: إنه فعيل اسم جمع كالعبيد وقد يطلق على اسم الجمع الجمع عند اللغويين، والجملة تعليل للأمر بالغض على أبلغ وجه وآكده حيث شبه الرافعون أصواتهم بالحمير وهم مثل في الذم البليغ والشتيمة ومثلت أصواتهم بالنهاق الذي أوله زفير وآخره شهيق ثم أخلى الكلام من لفظ التشبيه وأخرج مخرج الاستعارة، وفي ذلك من المبالغة في الذم والتهجين والإفراط في التثبيط عن رفع الصوت والترغيب عنه ما فيه، وإفراد الصوت مع جمع ما أضيف هو إليه للإشارة إلى قوة تشابه أصوات الحمير حتى كأنها صوت واحد هو أنكر الأصوات، وقال الزمخشري أن ذلك لما أن المراد ليس بيان حال صوت كل واحد من آحاد هذا الجنس حتى يجمع بل بيان صوت هذا الجنس من بين أصوات سائر الأجناس. قيل: فعلى هذا كان المناسب لصوت الحمار بتوحيد المضاف إليه وأجيب بأن المقصود من الجمع التتميم والمبالغة في التنفير فإن الصوت إذا توافقت عليه الحمير كان أنكر. وأورد عليه أنه يوهم أن الأنكرية في التوافق دون الانفراد وهو لا يناسب
Emredilen sesi kısmanın hikmeti; konuşan için daha vakarlı, dinleyenin nefsi ve anlaması için daha ferahtır. { إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ } “Şüphesiz seslerin en çirkini” yani en kabasıdır. Nitekim çirkin yüz için «vechün münker» denilir. el-Bahr'da şöyle demiştir: Bu [münker/enker], meful fiilinden türetilmiş bir 'ef'al' [tafdil] kalıbıdır; tıpkı 'ذات النحيين'den daha meşgul anlamındaki «أشغل من ذات النحيين» sözleri gibi. Ancak bu şekilde türetilmesi şâzdır. Bazıları ise şöyle demiştir: [Nekire (نَكِرَ)] fiilinin ötreli hâli olan 'nekâre'den türemiş olup işitmeye en ağır geleni ve en ürperticisidir. Kamer Suresi 6. ayetteki { يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ } “O gün çağırıcı korkunç bir şeye çağırır” ifadesi de bu köktendir, yani bilinmeyen, çetin bir iş demektir. 'Sesler'den maksat hayvan sesleridir; yani hayvan seslerinin en çirkini { لَصَوْتُ الْحَمِيرِ } “eşeklerin sesidir”. [el-Hamîr (الحمير)], lügat ehlinin açıkça belirttiği üzere 'hımâr' kelimesinin çoğuludur. es-Süheylî hariç buna kimse muhalefet etmemiştir. O, 'abîd' gibi 'faîl' vezninde bir ismi cem olduğunu söylemiştir; zira dilciler nezdinde ismi cem'e de bazen cemi (çoğul) denilebilir. Bu cümle, sesi kısmaya yönelik emrin en beliğ ve en tekitli bir şekilde gerekçelendirilmesidir; zira seslerini yükseltenler eşeklere benzetilmiştir ki onlar beliğ yerme ve hakarette darbımeseldirler. Sesleri de başlangıcı nefes verme (zefîr), sonu nefes alma (şehîk) olan anırmaya benzetilmiştir. Sonra söz teşbih lafzından arındırılarak istiare üslubuyla ortaya konmuştur. Bunda, yermede ve çirkin göstermede son derece mübalağa, sesi yükseltmekten alabildiğine caydırma ve ondan uzaklaştırma bulunmaktadır. Muzafün ileyhin cemi (çoğul) olmasına rağmen [savt] lafzının müfred (tekil) getirilmesi, eşek seslerinin birbirine son derece benzemesine ve adeta seslerin en çirkini olan tek bir ses gibi olmasına işaret etmek içindir. ez-Zemahşerî ise bunun sebebini, maksadın bu cinsten her bir ferdin sesinin durumunu açıklamak olmayıp -ki böyle olsaydı çoğul yapılırdı- bilakis diğer cinslerin sesleri arasından bu cinsin sesini açıklamak olduğunu belirtmiştir. Denildi ki: Buna göre tamlanan kelimenin (muzafun ileyhin) tekil kılınarak «savtü'l-hımâr» denilmesi daha uygun olurdu. Buna ise maksadın çoğul ile tamamlamak ve nefret ettirmede mübalağa yapmak olduğu şeklinde cevap verilmiştir; çünkü eşekler tek bir seste birleştiğinde o ses daha da çirkin olur. Buna karşılık, bunun tek başına olmaktan ziyade yalnızca birleşme durumunda daha çirkin olduğu vehmini uyandırdığı ve bunun da
المقام وأجيب بأنه لا يلتفت إلى مثل هذا التوهم وقيل: لم يجمع الصوت المضاف لأنه مصدر وهو لا يثنى ولا يجمع ما لم تقصد الأنواع كما في أَنْكَرَ الْأَصْواتِ فتأمل، والظاهر أن قوله تعالى: إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ من كلام لقمان لابنه تنفيرا له عن رفع الصوت، وقيل: هو من كلام الله تعالى وانتهت وصية لقمان بقوله:
makama uygun düşmediği şeklinde itiraz edilmiştir. Buna ise böyle bir vehme itibar edilmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Denildi ki: Muzaf olan «savt» lafzı çoğul yapılmamıştır; çünkü o masdardır ve { أَنْكَرَ الْأَصْواتِ } ifadesinde olduğu gibi neviler kastedilmedikçe tesniye ve cemi yapılmaz; iyi düşün! Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ } buyruğu, sesi yükseltmekten nefret ettirmek üzere Lokmân'ın oğluna söylediği sözdendir. Bir görüşe göre ise bu Allah Teâlâ'nın kelamıdır ve Lokmân'ın vasiyeti şu buyrukla sona ermiştir:
وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ رد سبحانه به على المشركين الذين كانوا يتفاخرون بجهارة الصوت ورفعه مع أن ذلك يؤذي السامع ويقرع الصماخ بقوة وربما يخرق الغشاء الذي هو داخل الأذن وبين ﷿ أن مثلهم في رفع أصواتهم مثل الحمير وأن مثل أصواتهم التي يرفعونها مثل نهاقها في الشدة مع القبح الموحش وهذا الذي يليق أن يجعل وجه شبه لا الخلو عن ذكر الله تعالى كما يتوهم بناء على ما أخرج ابن أبي حاتم عن سفيان الثوري قال: صياح كل شيء تسبيحه إلّا الحمار لما أن وجه الشبه ينبغي أن يكون صفة ظاهرة وخلو صوت الحمار عن الذكر ليس كذلك، على أنا لا نسلم صحة هذا الخبر فإن فيه ما فيه. ومثله ما شاع بين الجهلة من أن نهيق الحمار لعن للشيعة الذين لا يزالون ينهقون بسبب الصحابة رضي الله تعالى عنهم ومثل هذا من الخرافات التي يمجها السمع ما عدا سمع طويل الأذنين، والظاهر أن المراد بالغض من الصوت الغض منه عند التكلم والمحاورة، وقيل: الغض من الصوت مطلقا فيشمل الغض منه عند العطاس فلا ينبغي أن يرفع صوته عنده أن أمكنه عدم الرفع، وروي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه ما يقتضيه ثم إن الغض ممدوح إن لم يدع داع شرعي إلى خلافه، وأردف الأمر بالقصد في المشي بالأمر بالغض من الصوت لما أنه كثيرا ما يتوصل إلى المطلوب بالصوت بعد العجز عن التوصل إليه بالمشي كذا قيل، هذا وأبعد بعضهم في الكلام على هذين الأمرين فقال: إن الأول إشارة إلى التوسط في الأفعال والثاني إشارة إلى الاحتراز من فضول الكلام والتوسط في الأقوال، وجعل قوله تعالى: إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ إلخ إشارة إلى إصلاح الضمير وهو كما ترى.
{ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ } “Sesini alçalt”. Sübhânehu bununla, sesin gürlüğü ve yüksekliği dinleyene eziyet verdiği, kulak zarını şiddetle vurduğu ve bazen kulağın içindeki zarı yırttığı halde bununla övünen müşriklere reddiyede bulunmuştur. Ve Azze ve Celle seslerini yükseltmelerinde onların misalinin eşeklerin misali gibi olduğunu, yükselttikleri seslerinin misalinin de ürpertici bir çirkinlikle birlikte şiddet bakımından eşeklerin anırması gibi olduğunu beyan etmiştir; İbn Ebî Hâtim'in Süfyân es-Sevrî'den: “Eşek müstesna her şeyin bağırması tesbihidir” dediği rivayetine dayanılarak vehmedildiği gibi, teşbih yönünün Allah Teâlâ'nın zikrinden uzak olmak değil, bu olması yakışır; zira teşbih yönünün zahir bir sıfat olması gerekir, eşek sesinin zikirden hali olması ise böyle değildir; üstelik biz bu haberin sıhhatini kabul etmiyoruz, çünkü onda tenkide açık hususlar vardır. Bunun bir benzeri de cahiller arasında yaygın olan, eşeğin anırmasının Sahabe radıyallâhu Teâlâ anhüm yüzünden sürekli anırıp duran Şiîlere lanet olduğu şeklindeki sözdür; bu gibi şeyler uzun kulaklıların kulağı müstesna kulakların reddedeceği hurafelerdendir. Zahir olan ses kısılmasından muradın konuşma ve sohbet esnasında kısılması olduğudur. Bir görüşe göre mutlak olarak sesin kısılmasıdır; dolayısıyla aksırma esnasında sesin kısılmasını da kapsar; binaenaleyh yükseltmemek mümkünse onun yanında sesini yükseltmemesi gerekir. Ebû Abdillâh radıyallâhu Teâlâ anh'tan bunu gerektiren bir söz rivayet edilmiştir. Sonra, şer‘î bir sebep aksini gerektirmedikçe ses kısmak övülmüştür. Yürüyüşte ölçülü olma emrinin ardından ses kısma emrinin getirilmesi, yürüyüşle matluba ulaşmaktan aciz kalındıktan sonra çoğu zaman sesle ulaşılmasından ötürüdür; böyle denilmiştir. Bir kısmı ise bu iki emir hakkındaki kelamda aşırı yoruma giderek şöyle demiştir: Birincisi fiillerde orta yolu tutmaya, ikincisi ise lüzumsuz sözlerden sakınmaya ve sözlerde orta yolu tutmaya işarettir; Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } vb. buyruğunu da kalbin ıslahına işaret kılmışlardır; bu ise gördüğün gibi [aşırı bir tevil]dir.
وقرأ ابن أبي عبلة «أصوات الحمير» بالجمع بغير لام التأكيد أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ رجوع إلى سنن ما سلف قبل قصة لقمان من خطاب المشركين وتوبيخ لهم على إصرارهم على ما هم عليه مع مشاهدتهم لدلائل التوحيد، والتسخير على ما قال الراغب سياقة الشيء إلى الغرض المختص به قهرا، وفي إرشاد العقل السليم المراد به أما جعل المسخر بحيث ينفع المسخر له أعم من أن يكون منقادا له يتصرف فيه كيف يشاء ويستعمله كيف يريد كعامة ما في الأرض من الأشياء المسخرة للإنسان المستعملة له من الجماد والحيوان أو لا يكون كذلك بل يكون سببا لحصول مراده من غير أن يكون له دخل في استعماله كجميع ما في السماوات من الأشياء التي نيطت بها مصالح العباد معاشا أو معادا، وأما جعله منقادا للأمر مذللا على أن معنى لَكُمْ لأجلكم فإن جميع ما في السماوات والأرض من الكائنات مسخرة لله تعالى مستتبعة لمنافع الخلق وما يستعمله الإنسان حسبما يشاء وإن كان مسخرا له بحسب الظاهر فهو في الحقيقة مسخر لله ﷿ وَأَسْبَغَ أي أتم وأوسع عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ جمع نعمة وهي في الأصل الحالة المستلذة فإن بناء الفعلة كالجلسة والركبة للهيئة ثم استعملت فيما يلائم من الأمور الموجبة لتلك الحالة إطلاقا للمسبب على السبب، وفي معنى ذلك قولهم: هي ما ينتفع به ويستلذ ومنهم من زاد ويحمد عاقبته، وقال بعضهم: لا حاجة إلى هذه الزيادة لأن اللذة عند المحققين أمر تحمد عاقبته وعليه لا يكون لله ﷿ على كافر نعمة، ونقل الطيبي عن الإمام أنه قال: النعمة عبارة عن المنفعة المفعولة على جهة الإحسان إلى الغير، ومنهم من يقول: المنفعة الحسنة المفعولة على جهة الإحسان إلى الغير قالوا: وإنما زدنا قيد الحسنة لأن النعمة يستحق بها الشكر وإذا كانت قبيحة لا يستحق بها الشكر، والحق أن هذا القيد غير معتبر لأنه يجوز أن يستحق الشكر بالإحسان وإن كان فعله محظورا لأن جهة الشكر كونه إحسانا وجهة استحقاق الذم والعقاب الحظر فأي امتناع في
İbn Ebî Able tekit lâmı olmaksızın çoğul olarak «أصوات الحمير» şeklinde okumuştur. { أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Görmediniz mi ki Allah, göklerde ve yerde ne varsa hepsini sizin hizmetinize verdi” Lokmân kıssasından önce geçen müşriklere hitap tarzına ve tevhid delillerini müşahede etmelerine rağmen üzerinde bulundukları şeyde ısrar etmelerinden dolayı onları azarlamaya dönüştür. Râgıb'ın belirttiğine göre teshîr; bir şeyi zorla kendisine has olan gayeye sevketmektir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmiştir: Bundan murad; ya teshîr olunan şeyin, teshîr edilen kimseye fayda verecek şekilde kılınmasıdır; ister insanın hizmetine verilmiş ve onun kullandığı cansız ve hayvanlar gibi yerdeki şeylerin geneli kabilinden olup dilediği gibi tasarruf ettiği ve istediği gibi kullandığı boyun eğmiş bir şey olsun; ister böyle olmayıp maişet veya ahiret açısından kulların maslahatlarının kendilerine bağlandığı semavattaki şeylerin tamamı gibi insanın onun kullanımında hiçbir dahli olmaksızın muradının hasıl olmasına bir sebep olsun. Ya da { لَكُمْ } ifadesinin sizin içiniz (menfaatiniz) anlamında olması üzere emre boyun eğdirilmiş ve ram kılınmış olmasıdır; zira göklerde ve yerde bulunan varlıkların tamamı Allah Teâlâ'ya musahhardır ve yaratılmışların menfaatlerini doğurucudur; insanın dilediği gibi kullandığı şey de zahiren kendisine musahhar olsa bile hakikatte Allah Azze ve Celle'ye musahhardır. { وَأَسْبَغَ } “ve bol bol verdi (tamamlayıp genişletti)” { عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ } “üzerinize nimetlerini”. «Ni‘am», nimet lafzının çoğuludur; o da aslen lezzet duyulan durumdur; zira fi‘le vezni «cilse» ve «rikbe» gibi heyet bildirir; sonra müsebbebin sebebe ıtlakı kabilinden o duruma sebep olan uygun işler için kullanılmıştır. Bunun manasında onların: «Kendisinden faydalanılan ve lezzet duyulan şeydir» sözü vardır; onlardan «ve akıbeti övülendir» kaydını ekleyen de olmuştur. Bazıları demiştir ki: Bu ziyadeye ihtiyaç yoktur, zira muhakkiklere göre lezzet zaten akıbeti övülen bir şeydir; buna göre Allah Azze ve Celle'nin kâfir üzerinde hiçbir nimeti olmaz. et-Tîbî İmâm'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Nimet, başkasına ihsan cihetiyle yapılan menfaatten ibarettir. Onlardan bazıları: «Başkasına ihsan cihetiyle yapılan güzel menfaattir» derler ve şöyle söylerler: «Güzel» kaydını ancak şunun için ekledik; çünkü nimet ile şükür hak edilir, çirkin olduğunda ise şükür hak edilmez. Hak olan şudur ki bu kayıt muteber değildir; çünkü fiili yasaklanmış (mahzur) olsa bile ihsanda bulunmakla şükrü hak etmesi caizdir; zira şükrün ciheti onun ihsan olmasıdır, yerilme ve cezayı hak etme ciheti ise yasak olmasıdır; öyleyse
اجتماعهما، ألا ترى أن الفاسق يستحق الشكر لإنعامه والذم لمعصية الله تعالى فلم لا يجوز أن يكون الأمر هاهنا كذلك، أما قولنا: المنفعة فلأن المضرة المحضة لا تكون نعمة، وقولنا: المفعولة على جهة الإحسان لأنه لو كان نفعا وقصد الفاعل به نفع نفسه لا نفع المفعول به لا يكون نعمه وذلك كمن أحسن إلى جاريته ليربح عليها اهـ، ويعمل منه حكم زيادة ويحمد عاقبته ظاهِرَةً وَباطِنَةً أي محسوسة ومعقولة معروفة لكم وغير معروفة، وعن مجاهد النعمة الظاهرة وظهور الإسلام والنصرة على الأعداء والباطنة الإمداد من الملائكة ﵈، وعن الضحاك الظاهرة حسن الصورة وامتداد القامة وتسوية الأعضاء والباطنة المعرفة، وقيل: الظاهرة البصر والسمع واللسان وسائر الجوارح والباطنة القلب والعقل والفهم، وقيل: الظاهرة نعم الدنيا والباطنة نعم الآخرة، وقيل: الظاهرة نحو إرسال الرسل وإنزال الكتب والتوفيق لقبول الإسلام والإتيان به والثبات على قدم الصدق ولزوم العبودية والباطنة ما أصاب الأرواح في عالم الذر من رشاش نور النور وأول الغيث قطر ثم ينسكب.
ikisinin bir arada bulunmasında ne engel olabilir! Görmez misin ki fasık kimse iyiliği sebebiyle şükrü, Allah Teâlâ'ya isyanı sebebiyle de yerilmeyi hak eder; öyleyse burada da durumun böyle olması niçin caiz olmasın? «Menfaat» sözümüze gelince, çünkü sırf zarar nimet olamaz. «İhsan cihetiyle yapılan» sözümüze gelince, çünkü eğer bir menfaat olur da fail onunla yapılan kimsenin menfaatini değil kendi menfaatini kastederse nimet olmaz; bu da cariyesine üzerinden kâr elde etmek için iyilik yapan kimse gibidir. İntihâ. Bundan «akıbeti övülendir» ilavesinin hükmü anlaşılır. { ظاهِرَةً وَباطِنَةً } “açık ve gizli olarak” yani hissedilen ve akledilen, sizin tarafınızdan bilinen ve bilinmeyen... Mücâhid'den: Zahir nimet İslam'ın zuhuru ve düşmanlara karşı zaferdir; bâtın nimet ise meleklerin aleyhimüsselâm yardımıdır. ed-Dahhâk'tan: Zahir olan güzel suret, boy bos ve uzuvların düzgünlüğüdür; bâtın olan ise marifettir. Bir görüşe göre: Zahir olan göz, kulak, dil ve diğer uzuvlardır; bâtın olan ise kalp, akıl ve anlayıştır. Bir görüşe göre: Zahir olan dünya nimetleri, bâtın olan ise ahiret nimetleridir. Bir görüşe göre: Zahir olan peygamberlerin gönderilmesi, kitapların indirilmesi, İslam'ı kabule muvaffak kılınması, onun yerine getirilmesi, sıdk kademinde sebat ve kulluğa devamdır; bâtın olan ise zerreler aleminde ruhlara Nur'un nurundan isabet eden serpintidir; yağmurun ilki damladır, sonra boşanır.
ونقل بعض الإمامية عن الباقر رضي الله تعالى عنه أنه قال: الظاهرة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وما جاء به من معرفة الله تعالى وتوحيده والباطنة ولا يتنا أهل البيت وعقد مودتنا
Bazı İmamiyye mensupları el-Bâkır radıyallâhu Teâlâ anh'tan onun şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Zahir olan Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ile onun getirdiği Allah Teâlâ'yı tanıma ve tevhiddir; bâtın olan ise biz Ehl-i Beyt'in velayeti ve sevgimizin bağıdır.”
، والتعميم الذي أشرنا إليه أولا أولى، لكن
İlk olarak işaret ettiğimiz genelleme daha evladır; lakin
أخرج البيهقي في شعب الإيمان عن عطاء قال: سألت ابن عباس ﵄ عن قوله تعالى وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً قال: هذه من كنوز علمي سألت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال أما الظاهرة فما سوي من خلقك وأما الباطن فما ستر من عورتك ولو أبداها لقلاك أهلك فمن سواهم.
el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Atâ'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya Allah Teâlâ'nın: { وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً } buyruğunu sordum; şöyle dedi: Bu benim ilim hazinelerimdendir; Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e sordum, şöyle buyurdu: «Zahire gelince, yaratılışından düzeltilen şeylerdir; bâtına gelince, avretinden örtülen şeylerdir ki eğer onları açığa çıkarsaydı ailen ve diğerleri senden nefret ederdi.»
وفي رواية أخرى رواها ابن مردويه، والديلمي، والبيهقي، وابن النجار عن ابن عباس أنه قال: سألت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن قوله تعالى وَأَسْبَغَ إلخ قال: أما الظاهرة فالإسلام وما سوي من خلقك وما أسبغ عليك من رزقه وأما الباطنة فما ستر من مساوئ عملك
İbn Merdûye, ed-Deylemî, el-Beyhakî ve İbnü'n-Neccâr'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği diğer bir rivayette ise o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'nın: { وَأَسْبَغَ } vb. buyruğunu sordum; şöyle buyurdu: «Zahire gelince, İslam'dır, yaratılışından düzeltilen şeylerdir ve senin üzerine bolca döktüğü rızkıdır; bâtına gelince, amelinin kötülüklerinden örttüğü şeylerdir.»
فإن صح ما ذكر فلا يعدل عنه إلى التعميم إلا أن يقال: الغرض من تفسير الظاهرة والباطنة بما فسرنا به التمثيل وهو الظاهر لا التخصيص وإلا لتعارض الخبران.
Eğer zikredilen sahih ise genellemeden buna dönülmez; ancak şu kadar var ki: Zahir ve bâtının bizim tefsir ettiğimiz şeylerle tefsir edilmesinden maksadın tahsis değil misallendirme olduğu söylenebilir ki zahir olan da budur, aksi halde iki haber birbiriyle çelişirdi.
ثم إن ظاهر هذين الخبرين يقتضي كون الذنب وهو المعبر عنه في الأول بما ستر من العورة وفي الثاني بما ستر من مساوئ العمل نعمة ولم نر في كلامهم التصريح بإطلاقها عليه ويلزمه أن من كثرت ذنوبه كثرت نعم الله تعالى عليه فكان المراد أن النعمة الباطنة هي ستر ما ستر من العورة ومساوئ العمل ولم يقل كذلك اعتمادا على وضوح الأمر، وجاء في بعض الآثار ما يقتضي ذلك، أخرج ابن أبي حاتم والبيهقي عن مقاتل أنه قال في الآية: ظاهِرَةً الإسلام وَباطِنَةً ستره تعالى عليكم المعاصي، بل جاء في بعض روايات الخبر الثاني وأما ما بطن فستر مساوئ عملك.
Sonra bu iki haberin zahiri, birincisinde avretten örtülen şey, ikincisinde ise kötü amelden örtülen şey olarak ifade edilen günahın bizzat nimet olmasını gerektirir; halbuki onların kelamında günaha açıkça nimet dendiğini görmedik. Bunun lazımı ise günahı çok olanın Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetlerinin de çok olmasıdır; binaenaleyh murad, bâtın nimetin avretten ve kötü amellerden örtülen şeylerin örtülmesi olmasıdır; meselenin açıklığına güvenilerek böyle denilmemiştir. Bazı rivayetlerde de bunu gerektiren hususlar varid olmuştur; İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî Mukâtil'den rivayet ettiklerine göre o ayet hakkında şöyle demiştir: { ظاهِرَةً } İslam'dır, { وَباطِنَةً } ise O Teâlâ'nın günahları sizin üzerinize örtmesidir. Hatta ikinci haberin bazı rivayetlerinde: «Bâtın olana gelince, senin amelinin kötülüklerini örtmesidir» şeklinde gelmiştir.