وجوز أن يكون ما في ما ستر في الخبرين مصدرية ومن صلة ستر لا بيان لما وقرأ يحيى بن عمارة وأصبغ بالصاد وهي لغة بني كلب يبدلون من السين إذا اجتمعت مع أحد الحروف المستعلية الغين والخاء والقاف صادا فيقولون في سلخ صلخ وفي سقر صقر وفي سائغ صائغ ولا فرق في ذلك بين أن يفصل بينهما فاصل وأن لا يفصل، وظاهر كلام بعضهم أنه لا فرق أيضا بين أن تتقدم السين على أحد تلك الأحرف وأن تتأخر، واشترط آخر تقدم السين، وذكر الخفاجي أنه ابدال مطرد.
Her iki haberdeki (مَا سَتَرَ) ifadesinde yer alan (مَا)'nın masdariyye olması, (مِنْ)'in de beyan için değil, (سَتَرَ) fiilinin sılası (harf-i ceri) olması caiz görülmüştür. Yahyâ b. Umâre ve Asbağ (ص) ile [اصبغ] şeklinde okumuşlardır. Bu, İsti‘lâ harflerinden olan gayn, hı ve kaf harflerinden biriyle bir araya geldiğinde sin harfini sad harfine dönüştüren Benî Kelb kabilesinin lehçesidir. Onlar (سلخ) yerine (صلخ), (سقر) yerine (صقر) ve (سائغ) yerine (صائغ) derler. Bu hususta aralarına bir fasılanın girmesiyle girmemesi arasında hiçbir fark yoktur. Bazılarının sözünün zahirine göre sin harfinin bu harflerden birinin önüne geçmesiyle arkasında kalması arasında da bir fark bulunmamaktadır. Bir diğeri ise sin harfinin öne geçmesini şart koşmuş; el-Hafâcî de bunun kurallı (muttarid) bir ibdâl olduğunu zikretmiştir.
وقرأ بعض السبعة وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «نعمة» بالإفراد وقرىء «نعمته» بالإفراد والإضافة، ووجه الافراد بإرادة الجنس كما قيل ذلك في قوله تعالى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها وقال الزجاج: من قرأ «نعمة» فعلى معنى ما أعطاهم من التوحيد ومن قرأ نعمه بالجمع فعلى جميع ما أنعم به عليهم والأول أولى، ونصب ظاهِرَةً
Yedi kıraat imamından bazıları ile Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ tekil olarak «نعمة» şeklinde; tekil ve izafetle «نعمته» şeklinde de okunmuştur. Tekil okunmasının gerekçesi, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” buyruğunda söylendiği gibi cins kastedilmesidir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «نعمة» şeklinde [tekil] okuyan kimse bunu, onlara verdiği tevhid manasına; çoğul olarak «نعمه» şeklinde okuyan kimse ise onlara ihsan ettiği bütün nimetler manasına hamletmiştir; ancak birincisi daha evladır. { ظاهِرَةً }
وَباطِنَةً
{ وَباطِنَةً } “açık ve gizli olarak” [kelimelerinin] nasb edilmesi,
في قراءة التعريف على الحالية وفي قراءة التنكير على الوصفية وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ من الجدال وهو المفاوضة على سبيل المنازعة والمغالبة، وأصله من جدلت الحبل أي أحكمت فتله كان المتجادلين يفتل كل منهما صاحبه عن رأيه وقيل: الأصل في الجدال الصراع وإسقاط الإنسان صاحبه على الجدالة وهي الأرض الصلبة وكأن الجملة في موضع الحال من ضميره تعالى فيما قيل أي ألم تروا إن الله سبحانه فعل ما فعل من الأمور الدالة على وحدته سبحانه وقدرته ﷿ والحال من الناس من ينازع ويخاصم كالنضر بن الحارث وأبي ابن خلف كانا يجادلان النبي ﷺ فِي اللَّهِ أي في توحيده ﷿ وصفاته جلّ شأنه كالمشركين المنكرين وحدته سبحانه وعموم قدرته جلت قدرته وشمولها للبعث ولم يقل فيه بدل في الله بإرجاع الضمير للاسم الجليل في قوله تعالى:
marife kıraatinde hal olmasına, nekire kıraatinde ise sıfat olmasına mebnidir. { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki tartışıp durur” ifadesindeki [mücadele], çekişme ve üstün gelme yoluyla müzakere etmek manasındaki cidalden gelmektedir. Aslı (جَدَلْتُ الْحَبْلَ) [ip büktüm] yani ipin bükümünü sağlamlaştırdım sözünden gelir; sanki tartışan iki kişiden her biri diğerini kendi görüşünden çevirip bükmektedir. Cidâlin asıl manasının güreşmek ve kişinin hasmını sert toprak anlamına gelen cedâleye çarpıp yere sermesi olduğu da söylenmiştir. Bu cümlenin, O Teâlâ'nın -hakkında söylendiği üzere- zamirinden hal konumunda olduğu kabul edilir; yani Allah Subhânehû'nun zâtının birliğine ve kudretine delalet eden bunca işi yaptığını görmediniz mi ki hal böyleyken insanlardan Nadr b. el-Hâris ve Übeyy b. Halef gibi çekişip hasımlaşan kimseler vardır! Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile { فِي اللَّهِ } “Allah hakkında” yani O'nun birliğini, kudretinin umumiliğini ve diriltmeyi de kapsadığını inkâr eden müşrikler gibi, O'nun celle şânuhû tevhidi ve sıfatları hakkında tartışırlardı. Allah Teâlâ'nın:
أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ تهويلا لأمر الجدال بِغَيْرِ عِلْمٍ مستفاد من دليل عقلي وَلا هُدىً راجع إلى رسول مأخوذ منه، وجوز جعل الهدى نفس الرسول مبالغة وفيه بعد وَلا كِتابٍ أنزله الله تعالى مُنِيرٍ أي ذي نور والمراد به واضح الدلالة على المقصود، وقيل: منقذ من ظلمة الجهل والضلال بل يجادلون بمجرد التقليد كما قال سبحانه وَإِذا قِيلَ لَهُمُ أي لمن يجادل والجمع باعتبار المعنى اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا يريدون عبادة ما عبدوه من دون الله ﷿، وهذا ظاهر في منع التقليد في أصول الدين والمسألة خلافية فالذي ذهب إليه الأكثرون ورجحه الإمام الرازي والآمدي أنه لا يجوز التقليد في الأصول بل يجب النظر والذي ذهب إليه عبيد الله بن الحسن العنبري وجماعة الجواز وربما قال بعضهم أنه الواجب على المكلف وإن النظر في ذلك والاجتهاد فيه حرام، وعلى كل يصح عقائد المقلد المحق وإن كان آثما بترك النظر على الأول، وعن الأشعري أنه لا يصح إيمانه، وقال الأستاذ أبو القاسم القشيري: هذا مكذوب عليه لما يلزمه تكفير العوام وهم غالب المؤمنين، والتحقيق أنه إن كان التقليد أخذا لقول الغير بغير حجة مع احتمال شك ووهم بأن لا يجزم المقلد فلا يكفي إيمانه قطعا لأنه لا إيمان مع أدنى تردد فيه وإن كان لكن جزما فيكفي عند الأشعري وغيره خلافا لأبي هاشم في قوله لا يكفي بل لا بد لصحة الإيمان من النظر، وذكر الخفاجي أنه لا خلاف في امتناع تقليد من لم يعلم أنه مستند الى دليل حق، وظاهر ذم المجادلين بغير علم ولا هدى ولا كتاب أنه يكفي في النظر الدليل النقلي الحق كما يكفي فيه الدليل العقلي.
{ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ } “Görmediniz mi Allah sizin hizmetinize verdi...” buyruğundaki lafza-i celâle zamir döndürerek (فِي اللَّهِ) yerine (فِيهِ) dememesi, yapılan mücadelenin vehametini ve büyüklüğünü vurgulamak içindir. Akli bir delilden elde edilmiş { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “hiçbir bilgiye dayanmaksızın”, bir peygambere dayanan ve ondan alınan { وَلا هُدىً } “ne bir doğru yol göstericiye” [sahip olmaksızın tartışır]. Mübalağa kastedilerek 'hüdâ'nın bizzat peygamber kılınması da caiz görülmüştür fakat bunda uzaklık vardır. { وَلا كِتابٍ } “ne de bir kitaba” yani Allah Teâlâ'nın indirdiği, { مُنِيرٍ } “aydınlatıcı” yani nur sahibi [bir kitaba dayanmaksızın]. Bundan murat, kastedilen manaya delaleti açık olandır. Cehalet ve sapıklık karanlığından kurtarıcı olduğu da söylenmiştir. Bilakis onlar, Subhânehû'nun buyurduğu gibi sırf taklitle mücadele ederler: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ } “Onlara denildiği zaman” yani mücadele eden kimselere; cemi gelişi mana itibarıyladır, { اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Allah'ın indirdiğine uyun! dendiğinde: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler”. Onların kastı, Allah'tan başka ibadet ettikleri şeylere tapmaktır. Bu ayet, dinin asıllarında taklidin yasaklığı konusunda açıktır. Mesele ihtilaflıdır: Çoğunluğun benimsediği, İmam er-Râzî ve el-Âmidî'nin tercih ettiği görüşe göre usulde taklit caiz olmayıp nazar (akıl yürütme) vaciptir. Ubeydullah b. el-Hasen el-Anberî ve bir topluluğun benimsediği görüşe göre ise caizdir; hatta bazen bazısı bunun mükellefe vacip olduğunu, bu hususta nazar ve ictihadda bulunmanın haram olduğunu söylemiştir. Her halükarda, birinci görüşe göre nazar etmeyi terk ettiği için günahkâr olsa bile hakkı bulan mukallidin inancı sahihtir. el-Eş‘arî'den ise onun imanının sahih olmadığı rivayet edilmiştir. Üstat Ebû'l-Kāsım el-Kuşeyrî şöyle demiştir: «Müminlerin çoğunluğunu oluşturan avamın tekfir edilmesini gerektireceği için bu rivayet onun adına uydurulmuştur.» İşin tahkiki şudur: Eğer taklit, şüphe ve vehim ihtimaliyle birlikte -yani mukallidin kesin kanaate varmaması suretiyle- başkasının sözünü delilsizce almak şeklinde ise, zerre kadar tereddütle birlikte iman olamayacağından onun imanı kesinlikle yeterli değildir. Şayet kesin bir kanaatle ise, Ebû Hâşim'in imanın sıhhati için nazarın şart olduğu ve taklidin yetmeyeceği yönündeki görüşünün aksine, el-Eş‘arî ve başkalarına göre yeterlidir. el-Hafâcî, hak bir delile dayandığı bilinmeyen kimseyi taklit etmenin caiz olmadığı hususunda ihtilaf bulunmadığını zikretmiştir. İlim, rehber ve kitap olmaksızın mücadele edenlerin kınanmasının zahiri, tıpkı akli delilin yeterli olduğu gibi nazarda hak naklî delilin de yeterli olduğunu göstermektedir.
أَوَلَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ أي يدعو آباءهم لا أنفسهم كما قيل: فإن مدار إنكار الاستتباع كون المتبوعين تابعين للشياطين وينادي عليه قوله تعالى: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ [البقرة: ١٧٠] بعد قوله سبحانه: بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا [البقرة: ١٧٠] ويعلم منه حال رجوع الضمير الى المجموع أي أولئك المجادلين وآباؤهم إِلى عَذابِ السَّعِيرِ أي إلى ما يؤول إليه أو يستبب منه من الإشراك وإنكار شمول قدرته ﷿ للبعث ونحو ذلك من الضلالات، وجوز بقاء عَذابِ السَّعِيرِ على حقيقته والاستفهام للإنكار ويفهم التعجيب من السياق أو للتعجيب ويفهم الإنكار من السياق والواو حالية والمعنى أيتبعونهم ولو كان الشيطان يدعوهم أي في حال دعاء الشيطان إياهم إلى العذاب، وجوز كون الواو عاطفة على مقدر أي أيتبعونهم لو لم يكن الشيطان يدعوهم الى العذاب ولو كان يدعوهم إليه، وهما قولان مشهوران في الواو الداخلة على لَوْ الوصلية ونحوها، وكذا في احتياجها إلى الجواب قولان قول بالاحتياج وقول بعدمه لانسلاخها عن معنى الشرط، ومن ذهب إلى الأول قدره هنا لا يتبعوهم وهم مما لا غبار عليه على تقدير كون الواو عاطفة، وأما على تقدير كونها حالية فزعم بعضهم أنه لا يتسنى وفيه نظر، وقد مرّ الكلام على نحو هذه الآية الكريمة فتذكر.
{ أَوَلَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ } “Şeytan onları çağırıyor olsa da mı?” yani kendilerini değil, denildiği üzere babalarını çağırıyor olsa da mı? Çünkü tabi olmanın inkâr edilmesinin esası, uyulan kimselerin şeytanlara tabi olmalarıdır. Allah Subhânehû'nun: { بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا } [el-Bakara: 170] buyruğundan sonra gelen { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } [el-Bakara: 170] ayeti de bunu haykırmaktadır. Zamirin topluluğa yani o mücadele edenler ile babalarına döndürülme durumu da buradan anlaşılır. { إِلى عَذابِ السَّعِيرِ } “Çılgın alevli ateşin azabına” yani şirk koşmak, O'nun kudretinin diriltmeyi kapsamasını inkâr etmek ve benzeri sapıklıklar gibi bu azaba varacak veya ona sebep olacak şeylere [çağırıyor olsa da mı?]. (عَذابِ السَّعِيرِ) ifadesinin hakiki manasında bırakılması da caiz görülmüştür. İstifham inkâr içindir ve taaccüp (şaşkınlık) bağlamdan anlaşılır; yahut taaccüp içindir ve inkâr bağlamdan anlaşılır. Vâv harfi haliyedir; mana: «Şeytan onları azaba çağırmakta olduğu halde bile onlara uyacaklar mı?» demektir. Vâv'ın mukadder bir ifadeye matuf olması da caizdir; yani «Şeytan onları azaba çağırmıyor olsa da çağırıyor olsa da onlara uyacaklar mı?» demektir. Bu ikisi, vasl bildiren (لَوْ) ve benzerlerinin başına gelen vâv hakkında meşhur iki görüştür. Aynı şekilde şart manasından sıyrıldığı için cevaba ihtiyaç duyup duymadığı hususunda da birinin ihtiyaç olduğu, diğerinin olmadığı yönünde iki görüş vardır. Birinci görüşe giden kimse burada cevabı «uymazlar» şeklinde takdir etmiştir ki bu, vâv'ın atıf olması takdirinde üzerinde hiçbir kapalılık bulunmayan bir durumdur. Haliye olması takdirinde ise bazısı bunun mümkün olmadığını iddia etmiştir fakat bu tartışmalıdır. Bu yüce ayetin benzerine dair açıklama geçmişti, hatırla!
وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ بأن فوض إليه تعالى جميع أموره وأقبل عليه سبحانه بقلبه وقالبه، فالإسلام كالتسليم التفويض، والوجه الذات، والكلام كناية عما أشرنا إليه من تسلم الأمور جميعها إليه تعالى والإقبال التام عليه ﷿ وقد يعدى الإسلام باللام قصدا لمعنى الإخلاص.
{ وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ } “Kim yüzünü bütünüyle Allah'a çevirirse” yani bütün işlerini O Teâlâ'ya havale eder ve kalbiyle bedeniyle O Subhânehû'ya yönelirse; nitekim İslâm, tıpkı teslîm gibi tefvîz (işi havale etmek) demektir. Yüz (vech) ise zât demektir. Bu söz, bütün işleri O Teâlâ'ya teslim etmekten ve O'na celle ve alâ tam bir yönelişten ibarettir ve işaret ettiğimiz manadan kinayedir. İslâm fiili bazen ihlâs manasını kastetmek üzere lâm harf-i ceri ile de geçişli kılınır.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه، والسلمي، وعبد الله بن مسلم بن يسار «يسلّم» بتشديد اللام من التسليم وهو أشهر في معنى التفويض من الإسلام وَهُوَ مُحْسِنٌ أي في أعماله والجملة في موضع الحال.
Ali kerremallâhu Teâlâ vechehû, es-Sülemî ve Abdullah b. Müslim b. Yesâr tefvîz manasında İslâm'dan daha meşhur olan teslim kökünden lâm'ın şeddesiyle «يسلّم» şeklinde okumuşlardır. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “kendi de iyi niyet ve amelde bulunarak” yani amellerinde [ihsan sahibi olarak]; cümle hal konumundadır.
فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى تعلق أتم تعلق بأوثق ما يتعلق به من الأسباب وهذا تشبيه تمثيلي مركب حيث شبه حال المتوكل على الله ﷿ المفوض إليه أموره كلها المحسن في أعماله بمن ترقى في جبل شاهق أو تدلى منه فتمسك بأوثق عروة من حبل متين مأمون انقطاعه، وجوز أن يكون هناك استعارة في المفرد وهو العروة الوثقى بأن يشبه التوكل النافع المحمود عاقبته بها فتستعار له وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ أي هي صائرة إليه ﷿ لا إلى غيره ﷻ فلا يكون لأحد سواه جلّ وعلا تصرف فيها بأمر ونهي وثواب وعقاب فيجازي سبحانه هذا المتوكل أحسن الجزاء، وقيل: فيجازي كلا من هذا المتوكل وذاك المجادل بما يليق به بمقتضى الحكمة، وأل في الأمور للإستغراق، وقيل: تحتمل العهد على أن المراد الأمور المذكورة من المجادلة وما بعدها، وتقديم إِلَى اللَّهِ للحصر ردا على الكفرة في زعمهم مرجعية آلهتهم لبعض الأمور.
{ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } “o muhakkak en sağlam kulpa yapışmıştır” yani tutunulacak sebeplerin en sağlamına tam anlamıyla tutunmuştur. Bu, mürekkep bir temsilî teşbihtir; zira Allah'a tevekkül eden, bütün işlerini O'na bırakan ve amellerinde ihsan üzere olan kimsenin hali, sarp bir dağa tırmanan veya oradan aşağı sarkan, bu esnada da kopmasından emin olunan sağlam bir ipin en güvenilir kulpuna sımsıkı yapışan kimseye benzetilmiştir. Müfret lafızda istiare olması da caizdir ki o da (الْعُرْوَةِ الْوُثْقى) ifadesidir; şöyle ki akıbeti övülen faydalı tevekkül buna benzetilmiş ve onun için istiare edilmiştir. { وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “Bütün işlerin sonu ancak Allah'a varır” yani işlerin varacağı yer başkasına değil yalnızca O'na celle ve alâ aittir. Binaenaleyh emir, nehiy, sevap ve ceza ile tasarruf yetkisi O'ndan celle ve alâ başkasına ait olamaz; böylece Subhânehû bu tevekkül ehline mükâfatın en güzelini verir. Şöyle de denilmiştir: Hikmetin gereği olarak hem bu tevekkül ehline hem de o mücadeleciye layık olan karşılığı verir. (الْأُمُورِ) kelimesindeki elif-lâm istiğrak (kapsayıcılık) içindir. Mücadele ve sonrasındaki zikredilen işler kastedilerek ahd için olması da muhtemeldir. { إِلَى اللَّهِ } ifadesinin öne alınması, kâfirlerin bazı işlerin mercîinin kendi ilahları olduğu yönündeki iddialarını reddetmek üzere hasr (vurgulu tahsis) içindir.
واختار بعضهم كونه إجلالا للجلالة ورعاية للفاصلة ظنا منه أن الاستغراق مغن عن الحصر وهو ليس كذلك.
Bazıları ise istiğrakın hasra ihtiyaç bırakmadığını zannederek bunun lafza-i celâle tazim ve fâsıla uyumu için olduğunu tercih etmiştir; oysa durum böyle değildir.
وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ أي فلا يهمنك ذلك إِلَيْنا لا إلى غيرنا مَرْجِعُهُمْ رجوعهم بالبعث يوم القيامة فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أي بعملهم أو بالذي عملوه في الدنيا من الكفر والمعاصي بالعذاب والعقاب، وقيل:
{ وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ } “Kim de inkâr ederse artık onun inkârı seni üzmesin” yani bu durum seni tasalandırmasın. { إِلَيْنا } “bizedir” başkasına değil, { مَرْجِعُهُمْ } “dönüşleri” kıyamet gününde dirilerek dönüşleri [bizedir]. { فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } “böylece onlara yaptıklarını haber veririz” yani dünyada küfür ve günahlardan işledikleri amellerini veya yaptıklarını azap ve ceza ile onlara bildiririz. Şöyle de denilmiştir:
إلينا مرجعهم في الدارين فنجازيهم بالإهلاك والتعذيب والأول أظهر وأيا ما كان فالجملة في موضع التعليل كأنه قيل:
Her iki yurtta da dönüşleri bizedir, biz de onları helak ve azap ile cezalandırırız. Birinci görüş daha açıktır. Her halükarda bu cümle talil (gerekçe) konumundadır; sanki şöyle denilmiştir:
لا يهمنك كفر من كفر لأنا ننتقم منه ونعاقبه على عمله أو الذي عمله والجمع في الضمائر الثلاثة باعتبار معنى من كما أن الافراد في الأول باعتبار لفظها، وقرىء في السبع «ولا يحزنك» مضارع أحزن مزيد حزن اللام وقدر اللزوم ليكون للنقل فائدة وحزن وأحزن لغتان، قال اليزيدي: حزنه لغة قريش وأحزنه لغة تميم وقد قرىء بهما، وذكر الزمخشري أن المستفيض في الاستعمال ماضي الأفعال ومضارع الثلاثي والعهدة في ذلك عليه إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ تعليل للتنبئة المعبر بها عن المجازاة أي يجازيهم سبحانه لأنه ﷿ عليم بالضمائر فما ظنك بغيرها.
Küfredenin küfrü seni tasalandırmasın; çünkü biz ondan intikam alır ve işlediği amelden ötürü onu cezalandırırız. Üç zamirdeki çoğul kipi, (مَنْ) edatının manası itibarıyladır; nitekim birincisindeki tekil kip de lafzı itibarıyladır. Yedi kıraatte, geçişli kılmanın (nakil) bir faydası olsun diye lâzım kabul edilen ek harfli (حَزِنَ) fiilinin if‘âl babından muzarisi olarak «ولا يحزنك» şeklinde de okunmuştur. (حَزَنَ) ve (أَحْزَنَ) iki ayrı lehçedir. el-Yezîdî şöyle demiştir: (حَزَنَهُ) Kureyş'in lehçesi, (أَحْزَنَهُ) ise Temîm'in lehçesidir ve her ikisiyle de okunmuştur. ez-Zemahşerî yaygın kullanımın, fiilin mazisinde if‘âl babı, muzarisinde ise sülâsî olduğunu zikretmiştir; sorumluluk ona aittir. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah kalplerin özünü hakkıyla bilendir” ifadesi, cezalandırmadan kinaye olan haber verme fiilinin gerekçesidir; yani O celle ve alâ kalplerdeki sırları dahi hakkıyla bildiğine göre onları cezalandıracaktır, artık diğer amellerini var sen kıyas et!
نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا تمتيعا قليلا أو زمانا قليلا فإن ما يزول بالنسبة إلى ما يدوم قليل ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ ثقيل عليهم ثقل الإجرام الغلاظ، والمراد بالاضطرار أي الإلجاء إلزامهم ذلك العذاب الشديد إلزام المضطر الذي لا يقدر على الانفكاك مما ألجئ إليه، وفي الانتصاف تفسير هذا الاضطرار ما في الحديث من أنهم لشدة ما يكابدون من النار يطلبون البرد فيرسل عليهم الزمهرير فيكون أشد عليهم من اللهب فيتمنون عود اللهب اضطرارا فهو اختيار عن اضطرار وبأذيال هذه البلاغة تعلق الكندي حيث قال:
{ نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا } “Onları az bir süre faydalandırırız” yani az bir faydalandırma ile veya az bir zaman; çünkü yok olup giden şey, baki kalana nispetle pek azdır. { ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ } “sonra onları katı bir azaba sürükleriz” iri cisimlerin ağırlığı gibi onların üzerine çöken ağır bir azaba [sürükleriz]. İztırardan murat, yani mecbur bırakmaktan maksat, içine düşürüldüğü durumdan sıyrılmaya güç yetiremeyen çaresiz kimsenin mecbur kalışı gibi onları bu çetin azaba mahkûm etmektir. el-İntisâf'ta bu mecbur kalış, hadiste geçen şu hususla tefsir edilmiştir: Onlar ateşin şiddetinden ötürü serinlik isterler; üzerlerine zemherîr (dondurucu soğuk) salınır, bu onlara alevden daha şiddetli gelir ve çaresizlikten tekrar ateşe dönmeyi temenni ederler. Dolayısıyla bu, mecburiyetten kaynaklanan bir tercihtir. el-Kindî şu beytiyle bu belagatin eteğine tutunmuştur:
يرون الموت قداما وخلفا ... فيختارون والموت اضطرار
«Önlerinde ve arkalarında ölümü görürler de ... tercih yaparlar; oysa ölüm bir mecburiyettir.»
وقيل: المعنى نضم إلى الإحراق الضغط والتضييق فلا تغفل وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ أي خلقهن الله تعالى، وجوز أن يكون التقدير الله خلقهن والأول أولى كما فصل في محله وقولهم ذلك لغاية وضوح الأمر بحيث اضطروا إلى الاعتراف به قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ على إلزامهم وإلجائهم إلى الاعتراف بما يوجب بطلان ما هم عليه من إشراك غيره تعالى به جلّ شأنه في العبادة التي لا يستحقها غير الخالق والمنعم الحقيقي.
Şöyle de denilmiştir: Mana, yakmanın yanına tazyik ve sıkıştırmayı da ekleriz demektir; gafil olma! { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' diyeceklerdir” yani onları Allah Teâlâ yarattı [diyeceklerdir]. Takdirin (اللَّهُ خَلَقَهُنَّ) [Allah onları yarattı] şeklinde olması da caiz görülmüştür; ancak kendi yerinde açıklandığı üzere birincisi daha evladır. Onların bunu söylemesi, meselenin itiraf etmek zorunda kalacakları derecede son derece açık olmasındandır. { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “De ki: Hamd Allah'a mahsustur”; hakiki Yaratıcı ve Nimet Verici'den başkasının hak etmediği ibadette O'na celle şânuhû başkalarını ortak koşma şeklindeki sapkınlıklarının batıl olduğunu ortaya koyan bu itirafa onları mecbur ve mahkûm kıldığı için [hamdet].
وجوز جعل المحمود عليه جعل دلائل التوحيد بحيث لا ينكرها المكابر أيضا بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ أن ذلك يلزمهم قيل: وفيه إيغال حسن كأنه قال سبحانه: وإن جهلهم انتهى إلى أن لا يعلموا أن الحمد لله ما موقعه في هذا المقام، وقد مر تمام الكلام في نظير الآية في العنكبوت فتذكر.
Hamdedilen şeyin, tevhid delillerinin inatçı kimsenin dahi inkâr edemeyeceği bir mahiyette kılınması olduğu da caiz görülmüştür. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” yani bunun kendilerini bağlayacağını bilmezler. Denildi ki: Burada güzel bir îgāl sanatı vardır; sanki Subhânehû şöyle buyurmuştur: Onların cehaleti, bu makamda 'elhamdülillah' demenin yerinin ve hikmetinin ne olduğunu dahi bilmeyecek bir noktaya varmıştır. Bu ayetin Ankebût sûresindeki benzerine dair sözün tamamı geçmişti, hatırla!
لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ خلقا وملكا وتصرفا ليس لأحد سواه ﷿ استقلالا ولا شركة فلا يستحق العبادة فيهما غيره ﷾ بوجه من الوجوه، وهذا إبطال لمعتقدهم من وجه آخر لأن المملوك لا يكون شريكا لمالكه فكيف يستحق ما هو حقه من العبادة وغيرها إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ عن كل شيء الْحَمِيدُ المستحق للحمد وإن لم يحمده جلّ وعلا أحد أو المحمود بالفعل يحمده كل مخلوق بلسان الحال، وكأنه الجملة جواب عما يوشك أن يخطر ببعض الأذهان السقيمة من أنه هل اختصاص ما في السموات والأرض به ﷿ لحاجته سبحانه إليه، وهو جواب بنفي الحاجة على أبلغ وجه فقد كان يكفي في الجواب إن الله غني الا أنه جيء بالجملة متضمنة للحصر للمبالغة وجيء بالحميد أيضا تأكيدا لما تفيده من نفي الحاجة بالإشارة إلى أنه تعالى منعم على من سواه سبحانه أو متصف بسائر صفات الكمال فتأمل جدا، وقال الطيبي: إن قوله تعالى: لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تهاون بهم وإبداء أنه تعالى مستغن عنهم وعن حمدهم وعبادتهم ولذلك علل بقوله سبحانه:
{ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”; yaratma, mülk ve tasarruf olarak O'ndan celle ve alâ başkasına ne bağımsız ne de ortak olarak ait hiçbir şey yoktur; dolayısıyla bu ikisinde O'ndan celle celâluhû başkası hiçbir vechile ibadeti hak edemez. Bu, onların inançlarını başka bir yönden iptal etmektir; çünkü mülk edinilen mahluk, sahibine ortak olamaz, öyleyse O'nun hakkı olan ibadeti ve diğer şeyleri nasıl hak edebilir? { إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ } “Şüphesiz Allah, zengindir” her şeyden müstağnidir, { الْحَمِيدُ } “övgüye layık olandır” O'nu celle ve alâ hiç kimse övmese bile hamde layık olandır yahut bilfiil övülendir ki her yaratılmış O'nu hal diliyle över. Sanki bu cümle, bazı hastalıklı zihinlere gelmesi muhtemel olan: «Göklerde ve yerde olanların O'na celle ve alâ tahsis edilmesi, O Subhânehû'nun buna muhtaç olmasından mıdır?» sorusuna bir cevaptır. Bu, ihtiyacı en beliğ şekilde nefyeden bir cevaptır; zira cevap için (إِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ) demek yeterli olabilecekken, mübalağa için hasr içeren isim cümlesi getirilmiş, ihtiyacın nefyiyle ifade edilen manayı pekiştirmek üzere, O Teâlâ'nın kendisinden gayrısına nimet veren veya bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olduğuna işaretle (الْحَمِيدُ) ismi de zikredilmiştir; iyice tefekkür et! et-Tîbî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğu, onlara değer vermeme ve O Teâlâ'nın onlardan, onların hamdinden ve ibadetinden müstağni olduğunu ortaya koymadır. Bu sebeple Subhânehû'nun şu buyruğuyla gerekçelendirilmiştir:
إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ أي عن حمد الحامدين الْحَمِيدُ أي المستحق للحمد وإن لم يحمدوه ﷿.
{ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ } yani hamdedenlerin hamdinden müstağnidir, { الْحَمِيدُ } yani O'nu celle ve alâ övmeseler bile hamde layık olandır.
وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ أي لو ثبت كون ما في الأرض من شجرة أقلاما- فإن- وما بعدها فاعل ثبت مقدر بقرينة كون أَنَّ دالة على الثبوت والتحقق وإلى هذا ذهب المبرد، وقال سيبويه: إن ذلك مبتدأ مستغن عن الخبر لذكر المسند والمسند إليه بعده، وقيل: مبتدأ خبره، مقدر قبله، وقال ابن عصفور: بعده وما فِي الْأَرْضِ اسم أن ومِنْ شَجَرَةٍ بيان- لما- أو للضمير العائد إليها في الظرف فهو في موضع الحال منها أو منه
{ وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem olsaydı” yani yeryüzünde bulunan ağaçların kalemler haline gelmesi sabit olsaydı; nitekim (أن) ve sonrası, (أَنَّ) edatının sübût ve tahakkuka delalet etmesi karinesiyle takdir edilen mahzuf (ثَبَتَ) fiilinin failidir. el-Müberred bu görüşe gitmiştir. Sîbeveyh ise: «Bu, kendisinden sonra müsned ve müsnedün ileyh zikredildiği için habere ihtiyaç duymayan bir mübtedadır» demiştir. Haberi kendisinden önce takdir edilen bir mübtedadır da denilmiştir. İbn Usfûr ise: «Kendisinden sonradır; (ما فِي الْأَرْضِ) ifadesi (أن)'nin ismi, (مِنْ شَجَرَةٍ) ise (ما)'nın yahut zarftaki ona dönen zamirin beyanıdır; dolayısıyla ondan hal konumundadır» demiştir.
أي ولو ثبت أن الذي استقر في الأرض كائنا من شجرة، وأَقْلامٌ خبر أن قال أبو حيان: وفيه دليل دعوى الزمخشري وبعض العجم ممن ينصر قوله: إن خبر أن الجائية بعد- لو- لا يكون اسما جامدا ولا اسما مشتقا بل يجب أن يكون فعلا وهو باطل ولسان العرب طافح بخلافه، قال الشاعر:
Yani yeryüzünde yerleşmiş olan şeyin ağaç türünden olması sabit olsaydı demektir. { أَقْلامٌ } ise (أن)'nin haberidir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Bunda, ez-Zemahşerî'nin ve onun görüşünü savunan bazı Acemlerin: '(لو)'dan sonra gelen (أن)'nin haberi ne camid ne de müştak bir isim olabilir, bilakis mutlaka fiil olmalıdır' şeklindeki iddialarının delili vardır ki bu iddia batıldır ve Arap dili bunun aksini açıkça göstermektedir. Şair şöyle demiştir:
ولو أنها عصفورة لحسبتها ... مسومة تدعو عبيدا وأزنما
«Eğer o bir serçe olsaydı, onu köleleri ve develeri çağıran nişanlı bir at sanırdım.»
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
ما أطيب العيش لو أن الفتى حجر ... تنبو الحوادث عنه وهو ملموم
«Hayat ne güzel olurdu; eğer delikanlı, sapa sağlam dururken hadiselerin kendisine çarptığı bir taş olsaydı!»
إلى غير ذلك، وتعقب بأن اشتراط كون خبرها فعلا إنما هو إذا كان مشتقا فلا يرد أَقْلامٌ هنا ولا ما ذكر في البيتين، وأما قوله تعالى: لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ [الأحزاب: ٢٠] فلو فيه للتمني والكلام في خبر أن الواقعة بعد لو الشرطية. والمراد بشجرة كل شجرة والنكرة قد تعم في الإثبات إذا اقتضى المقام ذلك كما في قوله تعالى: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ [التكوير: ١٤] وقول ابن عباس ﵄ لبعض أهل الشام وقد سأله عن المحرم إذا قتل جرادة أيتصدق بتمرة فدية لها؟ تمرة خير من جرادة على ما اختاره جمع ولا نسلم المنافاة بين هذا العموم وهذه التاء فكأنه قيل: ولو أن كل شجرة في الأرض أقلام إلخ، وكون كل شجرة أقلاما باعتبار الأجزاء أو الأغصان فيؤول المعنى إلى لو أن أجزاء أو أغصان كل شجرة في الأرض أقلاما إلخ، ويحسن إرادة العموم في نحو ما نحن فيه كون الكلام الذي وقعت فيه النكرة شرطا بلو وللشرط مطلقا قرب ما من النفي فما ظنك به إذا كان شرطا بها وإن كانت هنا ليست بمعناها المشهور من انتفاء الجواب لانتفاء الشرط أو العكس بل هي دالة على ثبوت الجواب أو حرف شرط في المستقبل على ما فصل في المغني، واختيار شَجَرَةٍ على أشجار أو شجر لأن الكلام عليه أبعد عن اعتبار التوزيع بأن تكون كل شجرة من الأشجار أو الشجر قلما المخل بمقتضى المقام من المبالغة بكثرة كلماته تعالى شأنه. وفي البحر أن هذا مما وقع فيه المفرد موقع الجمع والنكرة موقع المعرفة، ونظيره ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ [البقرة: ١٠٦] ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ [فاطر: ٢] وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ [النحل: ٤٩] وقول العرب: هذا أول فارس وهذا أفضل عالم يراد من الآيات ومن الرحمات ومن الدواب وأول الفرسان وأفضل العلماء ذكر المفرد النكرة وأريد به معنى الجمع المعرف باللام وهو مهيع في كلام العرب معروف وكذلك يقدر هنا من الشجرات أو من الأشجار اهـ فلا تغفل.
Ve benzeri nice örnekler.» Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onun haberinin fiil olması şartı, ancak haber müştak olduğunda geçerlidir; dolayısıyla buradaki { أَقْلامٌ } ve iki beyitte zikredilenler bu kuralı bozmaz. Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ } [el-Ahzâb: 20] buyruğuna gelince, buradaki (لو) temenni içindir; bahis konusu ise şart bildiren (لو)'dan sonra gelen (أن)'nin haberidir. { شَجَرَةٍ } kelimesinden maksat bütün ağaçlardır. Nekire lafız, makam bunu gerektirdiğinde Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ } [et-Tekvîr: 14] buyruğunda ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın, ihramlının çekirge öldürdüğünde ceza olarak bir hurma sadaka verip veremeyeceğini soran Şamlıya -bir topluluğun tercihine göre-: «Bir hurma bir çekirgeden daha hayırlıdır» şeklindeki sözünde olduğu gibi olumlu cümlede de umum ifade edebilir. Bu umumilik ile lafızdaki 'tâ' (tâ-i te'nîs) arasında bir zıtlık olduğunu kabul etmiyoruz; sanki şöyle denilmiştir: «Şayet yeryüzündeki bütün ağaçlar kalemler olsaydı...» Her ağacın kalemler olması parçaları veya dalları itibarıyladır; dolayısıyla mana «yeryüzündeki bütün ağaçların parçaları veya dalları kalemler olsaydı» şekline varır. İçinde bulunduğumuz örnekte umum manasının kastedilmesini güzelleştiren husus, nekirenin yer aldığı kelamın (لو) ile şart olmasıdır. Şartın mutlak manada nefiy ile bir yakınlığı vardır; hele şart bu edatla kurulmuşsa durumu var sen düşün! Her ne kadar buradaki (لو), şartın yokluğu sebebiyle cevabın yokluğu yahut aksi şeklindeki meşhur manasında olmayıp cevabın sübûtuna delalet eden veya el-Muğnî'de açıklandığı üzere geleceğe dair şart harfi olsa da durum böyledir. { شَجَرَةٍ } kelimesinin (أشجار) veya (شجر) lafızlarına tercih edilmesi, bu lafız üzerindeki kelamın, ağaçların her birinin tek bir kalem olması şeklindeki dağıtım (tevzi) ihtimalinden daha uzak olması içindir; zira böyle bir taksim, O'nun teâlâ şânuhû kelimelerinin çokluğunu mübalağa ile anlatma makamının gereğine halel getirirdi. el-Bahr'da, bunun tekilin çoğul, nekirenin de marife yerine geçtiği durumlardan olduğu belirtilmiş ve şu ayetler buna delil getirilmiştir: { ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } [el-Bakara: 106], { ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ } [Fâtır: 2], { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ } [en-Nahl: 49]. Arapların: «Bu, ilk süvaridir» ve «Bu, en faziletli âlimdir» sözleri de böyledir ki burada ayetlerden, rahmetlerden, canlılardan, süvarilerin ilki ve âlimlerin en faziletlisi kastedilir. Nekire tekil zikredilmiş, lâmlı marife çoğul manası kastedilmiştir; bu, Arap kelamında bilinen bir usuldür. Burada da aynı şekilde (من الشجرات) veya (من الأشجار) şeklinde takdir edilir, [el-Bahr'dan alıntı] bitti; gafil olma!
وقال الزمخشري: إنه قال سبحانه شَجَرَةٍ على التوحيد دون اسم الجنس الذي هو شجر لأنه أريد تفصيل الشجر شجرة شجرة حتى لا يبقى من جنس الشجر ولا واحدة إلا وقد بريت أقلاما وتعقب بأن إفادة المفرد التفصيل بدون تكرار غير معهود والمعهود إفادته ذلك بالتكرير نحو جاؤوني رجلا رجلا فتأمل، واختيار جمع القلة في أَقْلامٌ مع أن الأنسب للمقام جمع الكثرة لأنه لم يعهد للقلم جمع سواه وقلام غير متداول فلا يحسن استعماله وَالْبَحْرُ أي المحيط فأل للعهد لأنه المتبادر ولأنه الفرد للكامل إذ قد يطلق على شعبه وعلى الأنهار العظام كدجلة والفرات، وجوز إرادة الجنس ولعل الأول أبلغ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد نفاده وقيل من ورائه سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مفروضة كل منها مثله في السعة والإحاطة وكثرة الماء، والمراد بالسبعة الكثرة بحيث تشمل المائة والألف مثلا لا خصوص العدد المعروف كما في
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Subhânehû, cins ismi olan (شجر) yerine tekil olarak { شَجَرَةٍ } buyurmuştur; çünkü ağaç cinsinden tek bir fert dahi kalmayıp hepsi yontularak kalem yapılıncaya kadar ağaçların tek tek tefrik edilmesi murat edilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Tekil lafzın tekrar olmaksızın tafsil (tek tek ayırma) ifade etmesi alışılmış bir kural değildir; bilinen kural, bunun (جاؤوني رجلا رجلا) [bana adam adam geldiler] ifadesinde olduğu gibi tekrarlamayla ifade edilmesidir; tefekkür et! Makama daha uygun olan kesret (çokluk) cemisi iken { أَقْلامٌ } lafzında kıllet (azlık) cemisinin tercih edilmesi, kalem için bundan başka bir cemi bilinmemesi sebebiyledir; (قِلام) lafzı ise tedavülde olmadığından kullanımı uygun görülmemiştir. { وَالْبَحْرُ } “ve deniz” yani okyanus (el-Bahru'l-Muhît); dolayısıyla elif-lâm ahd içindir; zira ilk akla gelen odur ve kamil ferdi temsil eder. Çünkü deniz kelimesi kollarına ve Dicle ile Fırat gibi büyük nehirlere de ıtlak olunabilir. Cinsin kastedilmesi de caiz görülmüştür fakat birincisi muhtemelen daha beliğdir. { يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ } “tükenişinden sonra ona destek verse” yani onun arkasından, { سَبْعَةُ أَبْحُرٍ } “yedi deniz [daha katılsa]”; her biri genişlik, kuşatıcılık ve suyunun çokluğu bakımından onun gibi farz edilen yedi deniz. Yedi ile kastedilen, bilinen belirli sayı değil, yüzü ve bini de içine alacak şekilde çokluktur; nitekim
قوله ﵊: «المؤمن يأكل في معى واحد والكافر يأكل في سبعة أمعاء»
Peygamber'in aleyhisselâm: «Mümin tek bir bağırsakla yer, kâfir ise yedi bağırsakla yer»
واختيرت لها لأنها عدد تام كما عرفت عند الكلام في قوله تعالى: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ وكثير من المعدودات التي لها شأن كالسماوات والكواكب السيارة والأقاليم الحقيقية وأيام الأسبوع إلى غير ذلك منحصر في سبع فلعل في ذكرها هنا
hadisinde de böyledir. O, Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } buyruğundaki açıklamada öğrendiğin gibi tam bir sayı olduğu için çokluktan kinaye olarak seçilmiştir. Gökler, seyyar gezegenler, hakiki iklimler, haftanın günleri ve benzeri gibi şanı yüce olan birçok sayılan şey yedide toplanmıştır. Dolayısıyla burada
دون سبعين المتجوز به عن الكثرة أيضا رمزا إلى شأن كون تلك الأبحر عظيمة ذات شأن ولما لم تكن موضوعة في الأصل لذلك بل للعدد المعروف القليل جاء تمييزها أبحر بلفظ القلة دون بحور وإن كان لا يراد به إلا الكثرة ليناسب بين اللفظين فكما تجوز في السبعة واستعملت للتكثير تجوز في أبحر واستعمل فيه أيضا، وكان الظاهر بعد جعل ما في الأرض من شجر أقلاما أن يقال: والبحر مداد لكن جيء بما في النظم الجليل لأن يمده يغني عن ذكر المداد لأنه من قولك: مد الدواة وأمدها أي جعلها ذات مداد وزاد في مدادها ففيه دلالة على المداد مع ما يزيد في المبالغة وهو تصوير الامداد المستمر حالا بعد حال كما تؤذن به صيغة المضارع فأفاد النظم الجليل جعل البحر المحيط بمنزلة الدواة وجعل أبحر سبعة مثله مملوءة مدادا فهي تصب فيه مدادها أبدا صبا لا ينقطع، ورفع الْبَحْرُ على ما استظهره أبو حيان فيه على الابتداء وجملة يمده خبره والواو للحال والجملة حال من الموصول أو الضمير الذي في صلته أي لو ثبت كون ما في الأرض من شجرة أقلاما في حال كون البحر ممدودا بسبعة أبحر، ولا يضر خلو الجملة عن ضمير ذي الحال فإن الواو يحصل بها من الربط ما لا يتقاعد عن الضمير لدلالتها على المقارنة، وأشار الزمخشري إلى أن هذه الجملة وما أشبهها كقوله:
yine çokluktan kinaye olan 'yetmiş' yerine zikredilmesinde, bu denizlerin şanı büyük, azametli denizler olduğuna dair bir remiz olsa gerektir. Esasında bu lafız çokluk için değil de bilinen az sayı için vaz edilmiş olduğundan, onun temyizi olan (أَبْحُرٍ) kelimesi -her ne kadar onunla sırf çokluk murat edilse de- iki lafız arasında uyum sağlansın diye (بُحُور) şeklinde değil, kıllet lafzıyla gelmiştir. Tıpkı yedide mecaza gidilip çokluk için kullanıldığı gibi, (أَبْحُرٍ) kelimesinde de mecaza gidilip onun için kullanılmıştır. Yeryüzündeki ağaçların kalem kılınmasından sonra zahir olan, «deniz de mürekkeptir» denilmesi idi; fakat yüce nazımda yer aldığı şekilde getirilmiştir. Çünkü { يَمُدُّهُ } fiili, mürekkebin zikrine ihtiyaç bırakmaz; nitekim bu, 'hokkaya mürekkep koydu ve mürekkebini artırdı' manasındaki (مَدَّ الدَّواةَ وَأَمَدَّها) sözünden gelir. Dolayısıyla onda mürekkebe delalet etmekle birlikte mübalağayı artıran bir yön daha vardır ki o da muzari sîgasının hissettirdiği üzere halden hale sürekli bir takviyeyi tasvir etmektir. Böylece yüce nazım, okyanusu hokka makamında, onun misli olan yedi denizi de mürekkeple dolu kılmıştır; onlar hiç kesilmeyen bir akışla mürekkeplerini sürekli ona akıtmaktadır. Ebû Hayyân'ın zahir gördüğü üzere { الْبَحْرُ } kelimesinin merfu oluşu mübteda olmasındandır; { يَمُدُّهُ } cümlesi onun haberidir, vâv harfi hal içindir ve cümle, mevsûlden yahut sılasındaki zamirden hal konumundadır; yani deniz yedi denizle beslendiği halde yeryüzündeki ağaçların kalem olması sabit olsaydı demektir. Cümlenin zü'l-halin zamirinden yoksun olması zarar vermez; çünkü vâv harfi, birlikteliğe delalet etmesi sebebiyle zamirden geri kalmayan bir irtibat sağlar. ez-Zemahşerî bu cümlenin ve şairin şu sözü gibi benzerlerinin:
وقد اغتدي والطير في وكناتها ... بمنجرد قيد الأوابد هيكل
«Kuşlar yuvalarındayken, vahşi avları bağlayan sağlam yapılı, çevik bir atla erkenden yola koyulurdum.»
وجئت والجيش مصطف من الأحوال التي حكمها حكم الظروف لأنها في معناها إذ معنى جئت والجيش مصطف مثلا ومعنى جئت وقت اصطفاف الجيش واحد وحيث إن الظرف يربطه بما قبله تعلقه به وإن لم يكن فيه ضمير وهو إذا وقع حالا استقر فيه الضمير فما يشبهه كأنه فيه ضمير مستقر، ولا يرد عليه اعتراض أبي حيان بأن الظرف إذا وقع حالا ففي العامل فيه الضمير ينتقل إلى الظرف، والجملة الاسمية إذا كانت حالا بالواو فليس فيها ضمير منتقل فكيف يقال انها في حكم الظرف. نعم الحق أن الربط بالواو كاف عن الضمير ولا يحتاج معه إلى تكلف هذه المئونة، وجوز أن تكون الجملة حالا من الأرض والعامل فيه معنى الاستقرار والرابط ما سمعت أو أل التي في الْبَحْرُ بناء على رأي الكوفيين من جواز كون أل عوضا عن الضمير كما في قوله تعالى جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ [ص: ٥٠] أي ولو ثبت كون الذي استقر في الأرض من شجرة أقلاما حال كون بحرها ممدودا بسبعة أبحر قال في الكشف: ولا بد أن يجعل مِنْ شَجَرَةٍ بيانا للضمير العائد إلى ما لئلا يلزم الفضل بين أجزاء الصلة بالأجنبي.
ve (جِئْتُ وَالْجَيْشُ مُصْطَفٌّ) [Ordu saf tutmuşken geldim] ifadesinin, zarfların manasında oldukları için hükmü zarflar gibi olan hallerden olduğuna işaret etmiştir. Zira mesela (جِئْتُ وَالْجَيْشُ مُصْطَفٌّ) sözünün manası ile (جِئْتُ وَقْتَ اصْطِفافِ الْجَيْشِ) [Ordunun saf tuttuğu vakitte geldim] sözünün manası birdir. Zarf, içinde zamir bulunmasa bile kendisinden öncekine taalluk etmek suretiyle onunla irtibat kurduğuna ve hal olarak vaki olduğunda zamir onda müstakır kılındığına göre, ona benzeyen cümlede de sanki müstakır bir zamir varmış gibidir. Ebû Hayyân'ın, «Zarf hal olduğunda, âmilindeki zamir zarfa intikal eder; vâv ile hal olan isim cümlesinde ise intikal eden bir zamir yoktur, öyleyse zarf hükmündedir nasıl denebilir?» şeklindeki itirazı buna varid olmaz. Evet, hak olan şudur ki vâv ile irtibat zamir yerine yeterlidir ve bununla birlikte bu külfetli açıklamaya ihtiyaç yoktur. Cümlenin { الْأَرْضِ } kelimesinden hal olması da caiz görülmüştür; bundaki âmil istikrar manasıdır, râbıt ise işittiğin bağdır yahut Kûfelilerin elif-lâm'ın zamir yerine geçebileceği görüşüne binaen { الْبَحْرُ } kelimesindeki elif-lâm'dır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } [Sâd: 50] buyruğunda da böyledir; yani yeryüzünün denizi yedi denizle beslendiği halde yeryüzünde yerleşmiş olan ağaçların kalem olması sabit olsaydı demektir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Sıla cüzlerinin arasını ecnebi lafızla ayırma durumu gerekmesin diye, { مِنْ شَجَرَةٍ } ifadesini mutlaka (ما)'ya dönen zamirin beyanı kılmak gerekir.
والْبَحْرُ على تقدير جعل آل فيه عوضا عن المضاف إليه العائد إلى الأرض يحتمل أن يراد به المعهود وأن يراد به غيره، وقال الطيبي: إن البحر على ذلك يعم جميع الأبحر لقرينة الإضافة ويفيد أن السبعة خارجة عن بحر الأرض وعلى ما سواه يحتمل الحصة المعهودة المعلومة عند المخاطب. ورد بأنه لا فرق بينهما بل كون بحرها للعهد أظهر لأن العهد أصل الإضافة ولا ينافيه كون الأرض شاملة لجميع الأقطار لأن المعهود البحر المحيط وهو محيط بها كلها، وجوز الزمخشري كون رفعه بالعطف على محل أن ومعمولها، وجملة يَمُدُّهُ حال على تقدير لو ثبت كون ما في الأرض من شجرة أقلاما وثبت أقلاما وثبت البحر ممدودا بسبعة أبحر، وتعقب بأن الدال على الفعل المحذوف هو أن وخبره على ما قرر في بابه فإذن لا يمكن إفضاء إلى المعطوف دون ملاحظة دال وفي هذا العطف إخراج عن الملاحظة، وأجيب بأنه يحتمل في التابع ما لا يحتمل في المتبوع، ثم لا يخفى أن العطف على هذا من عطف المفرد لا المفرد على الجملة كما قيل إذ الظاهر أن المعطوف عليه إنما هو المصدر الواقع فاعلا لثبت وهو مفرد لا جملة، وجوز أن يكون العطف على ذلك بناء على رأي من يجعله مبتدأ، وتعقب بأنه يلزم أن يلي لو الاسم الصريح الواقع مبتدأ إذ يصير
{ الْبَحْرُ } kelimesindeki elif-lâm'ın yeryüzüne dönen muzafun ileyh yerine kaim olduğu takdirde, onunla bilinen denizin kastedilmesi de başkasının kastedilmesi de muhtemeldir. et-Tîbî şöyle demiştir: Deniz bu takdirde izafet karinesiyle bütün denizleri kapsar ve bu yedi denizin yeryüzünün denizinin dışında olduğunu ifade eder; bunun dışındaki takdire göre ise muhatabın nezdinde malum ve muayyen olan kısmı ifade etmesi muhtemeldir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İkisi arasında fark yoktur, bilakis onun denizinin ahd için olması daha açıktır; çünkü ahd, izafetin aslıdır. Yeryüzünün bütün kıtaları kapsaması da buna mani değildir; çünkü bilinen deniz, okyanustur ve bütün yeryüzünü kuşatmaktadır. ez-Zemahşerî, onun ref olmasının (أن) ve ma‘mûlünün mahalline atıf yoluyla olmasını da caiz görmüştür; bu durumda { يَمُدُّهُ } cümlesi: «Yeryüzündeki ağaçların kalem olması ve denizin de yedi denizle beslenmiş olarak bulunması sabit olsaydı» takdiri üzere hal olur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kendi bahsinde takrir edildiği üzere mahzuf fiile delalet eden şey (أن) ve onun haberidir; dolayısıyla bir delalet edici gözetilmeksizin matufa geçmek mümkün değildir ve bu atıfta onu dikkate almamak söz konusudur. Buna, tâbi olan lafızda metbûda caiz olmayan şeylerin caiz görülebileceği şeklinde cevap verilmiştir. Sonra gizli kalmasın ki bu takdire göre atıf, söylendiği gibi cümlenin müfrede atfı değil, müfredin müfrede atfıdır; çünkü zahir olan, matufun aleyhin (ثَبَتَ) fiilinin faili konumundaki masdar olmasıdır ki o da cümle değil müfrettir. Onu mübteda kılan kimsenin görüşüne binaen atfın buna göre yapılması da caiz görülmüştür. Buna ise, (لو)'nun hemen ardından mübteda olan sarih ismin gelmesi gerekeceği şeklinde itiraz edilmiştir; çünkü
التقدير ولو البحر على ما قال أبو حيان لا يجوز إلّا في ضرورة شعر نحو قوله:
takdir (وَلَوِ الْبَحْرُ) şeklini alır ki Ebû Hayyân'ın dediğine göre bu, şairin şu sözündeki gibi ancak şiir zaruretinde caizdir:
لو بغير الماء حلقي شرق ... كنت كالغصان بالماء اعتصاري
«Eğer boğazımda kalan sudan başkası olsaydı ... su ile boğulan kimse gibi suyla nefes almaya çalışırdım.»
وأجيب بأنه يغتفر في التابع ما لا يغتفر في المتبوع كما في نحو رب رجل وأخيه يقولان ذلك، وقال بعضهم: إنه يلزم على العطف السابق أن يلي لو الاسم الصريح وهو أيضا مخصوص بالضرورة وأجاب بما أجيب وفيه عندي تأمل، وجوز كون الرفع على الابتداء وجملة يَمُدُّهُ خبر المبتدأ والواو واو المعية وجملة المبتدأ وخبره في موضع المفعول معه بناء على أنه يكون جملة كما نقل عن ابن هشام ولا يخفى بعده، وجوز كون الواو على ذلك للاستئناف وهو استئناف بياني كأنه؟ قيل: ما المداد حينئذ فقيل: والبحر إلخ، وتعقب بأن اقتران الجواب بالواو وإن كانت استئنافية غير معهود، وما قيل إنه يقترن بها إذا كان جوابا للسؤال على وجه المناقشة لا للاستعلام مما لا يعتمد عليه، ومن هنا قيل:
Buna ise, tıpkı (رُبَّ رَجُلٍ وَأَخِيهِ يَقُولانِ ذلِكَ) [Nice adam ve kardeşi bunu söyler] sözünde olduğu gibi metbûda hoş görülmeyen şeyin tâbide hoş görüleceği şeklinde cevap verilmiştir. Bazıları da önceki atıfta (لو)'nun hemen ardından sarih ismin gelmesinin gerekeceğini, bunun da zarurete mahsus olduğunu söylemiş ve verilen cevabın aynısını vermiştir; ancak bence bu tartışmalıdır. Ref'in mübtedalık üzere olması, { يَمُدُّهُ } cümlesinin mübtedanın haberi, vâv'ın maiyyet vâvı olması ve İbn Hişâm'dan nakledildiğine binaen mef‘ûlün meahın cümle olabileceği esasına dayanılarak mübteda ve haber cümlesinin mef‘ûlün meah konumunda bulunması da caiz görülmüştür; bunun uzaklığı ise gizli değildir. Buna göre vâv'ın istînâf için olması da caizdir ki bu bir beyânî istînâftır; sanki: «O vakit mürekkep nedir?» denilmiş de: «Denizdir...» diye cevap verilmiştir. Buna ise istînâfiye de olsa cevabın vâv ile gelmesinin alışılmış olmadığı şeklinde itiraz edilmiştir. Soruyu öğrenmek için değil de tartışma yoluyla sorulduğunda cevabın vâv ile geleceği şeklindeki iddia ise itimada şayan değildir. Buradan hareketle şöyle denilmiştir:
الظاهر على إرادة الاستئناف أن يكون نحويا، وجوز في هذا التركيب غير ما ذكر من أوجه الإعراب أيضا.
İstînâf murat edildiğinde zahir olan, bunun nahiv bakımından [müstakil bir cümle] olmasıdır. Bu terkipte zikredilenlerin dışında başka irap vecihleri de caiz görülmüştür.
وقرأ البصريان «والبحر» بالنصب على أنه معطوف على اسم أن ويَمُدُّهُ خبر له أي ولو أن البحر ممدود بسبعة أبحر.
İki Basralı kıraat imamı, (أن)'nin ismine matuf olarak «والبحرَ» şeklinde nasb ile okumuşlardır; { يَمُدُّهُ } ise onun haberidir; yani «denizin de yedi denizle takviye edildiği [sabit olsaydı]» demektir.
قال ابن الحاجب في أماليه: ولا يستقيم أن يكون يَمُدُّهُ حالا لأنه يؤدي أيضا إلى تقييد المبتدأ الجامد بالحال ولا يجوز لأنها بيان الفاعل أو المفعول والمبتدأ ليس كذلك ويؤدي إلى كون المبتدأ لا خبر له ولا يستقيم أن يكون أَقْلامٌ خبرا له لأنه خبر الأول اهـ، ولم يذكر احتمال تقدير الخبر لظهور أنه خلاف الظاهر.
İbnü'l-Hâcib el-Emâlî adlı eserinde şöyle demiştir: { يَمُدُّهُ } fiilinin hal olması doğru olmaz; çünkü bu durum camid mübtedanın hal ile kayıtlanmasına yol açar ki bu caiz değildir; zira hal faili veya mef‘ûlü açıklar, mübteda ise böyle değildir. Ayrıca bu durum mübtedanın habersiz kalmasına da yol açar. { أَقْلامٌ } kelimesinin ona haber olması da doğru olmaz, çünkü o birincinin haberidir, [alıntı] bitti. Haberin takdir edilmesi ihtimalini ise zahire aykırı olduğu açık olduğundan zikretmemiştir.
وجوز أن يكون منصوبا على شريطة التفسير عطفا على الفعل المحذوف أعني ثبت ودخول لو على المضارع جائزة، وجملة يَمُدُّهُ إلخ حينئذ لا محل لها من الإعراب.
Tefsir şartı üzere (şerîkatü't-tefsîr) mahzuf fiile yani (ثَبَتَ)'ye atıfla mansub olması da caiz görülmüştür; (لو)'nun muzari fiilin başına gelmesi caizdir; bu durumda { يَمُدُّهُ } vb. cümlesinin iraptan mahalli olmaz.
وقرأ عبد الله «وبحر» بالتنكير والرفع وخرج ذلك ابن جني على أنه مبتدأ وخبره محذوف أي هناك بحر يمده إلخ، والواو واو الحال لا محالة، ولا يجوز أن يعطف على أَقْلامٌ لأن البحر وما فيه ليس من حديث الشجر والأقلام وإنما هو من حديث المداد. وفي البحر أن الواو على هذه القراءة للحال أو للعطف على ما تقدم، وإذا كانت للحال كان الْبَحْرُ مبتدأ وسوغ الابتداء به مع كونه نكرة تقدم تلك الواو فقد عد من مسوغات ابتداء بالنكرة كما في قوله:
Abdullah [b. Mes'ûd] nekire ve ref ile «وبحرٌ» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî bunu, onun mübteda ve haberinin mahzuf olduğu şeklinde açıklamıştır; yani «orada onu takviye eden bir deniz olsaydı...» demektir; vâv ise şüphesiz hal vâvıdır. { أَقْلامٌ } lafzına matuf olması caiz değildir; çünkü deniz ve içindekiler ağaç ve kalemler bahsinden değil, mürekkep bahsindendir. el-Bahr'da, bu kıraate göre vâv'ın hal için yahut önceki ifadeye atıf için olduğu belirtilmiştir. Hal için olduğunda { الْبَحْرُ } mübteda olur; nekire olmasına rağmen onunla ibtida edilmesini caiz kılan ise bu vâv'ın öne geçmesidir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi bu, nekire ile ibtidayı caiz kılan durumlardan sayılmıştır:
سرينا ونجم قد أضاء فمذ بدا ... محياك أخفى ضوءه كل شارق
«Bir yıldız aydınlatmışken gece yol aldık; senin yüzün belirince her doğan yıldızın ışığını gizledi.»
اهـ ولا يخفى أنه إذا عطف على فاعل ثبت فجملة يَمُدُّهُ في موضع الصفة له لا حال منه وجوز ذلك من جوز مجيء الحال من النكرة، والظاهر على تقدير كونه مبتدأ جعل الجملة خبره ولا حاجة إلى جعل خبره محذوفا كما فعل ابن جني.
[el-Bahr'dan nakil] bitti. Gizli değildir ki (ثَبَتَ)'nin failine atfedildiğinde { يَمُدُّهُ } cümlesi onun için hal değil sıfat konumunda olur. Nekireden hal gelmesini caiz görenler bunu da caiz görmüşlerdir. Mübteda olması takdirinde zahir olan, cümlenin onun haberi kılınmasıdır; İbn Cinnî'nin yaptığı gibi haberini mahzuf kılmaya ihtiyaç yoktur.
وقرأ ابن مسعود، وأبي «تمده» بتاء التأنيث من مد كالذي في قراءة الجمهور، وقرأ ابن مسعود أيضا، والحسن، وابن مصرف، وابن هرمز «يمده» بضم الياء التحتية من الأمداد، وقال ابن الشيخ: يمد بفتح فضم ويمد بضم فكسر لغتان بمعنى، وقرأ جعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما «والبحر مداده» أي ما يكتب به من الحبر، وقال ابن عطية: هو
İbn Mes‘ûd ve Übeyy [bu kelimeyi], cumhurun kıraatinde olduğu gibi [sülâsî] medd fiilinden müennes te'siyle «تَمُدُّهُ» şeklinde okumuşlardır. Yine İbn Mes‘ûd, el-Hasan, İbn Musarrif ve İbn Hürmüz [ise], imdâd babından iki noktalı yâ'nın zammesiyle «يُمِدُّهُ» şeklinde okumuşlardır. İbnü’ş-Şeyh: “Fethayı takip eden damme ile (يَمُدُّ) ve dammeyi takip eden kesra ile (يُمِدُّ) aynı anlamda iki lehçedir” demiştir. Ca‘fer b. Muhammed radıyallâhu Teâlâ anhümâ ise «وَالْبَحْرُ مِدَادُهُ» yani kendisiyle yazı yazılan mürekkep şeklinde okumuştur. İbn Atıyye ise onun...
مصدر ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ جواب لَوْ وفي الكلام اختصار يسمى حذف إيجاز ويدل على المحذوف السياق والتقدير ولو أن ما في الأرض من شجرة أقلام والبحر ممدود بسبعة أبحر وكتبت بتلك الأقلام وبذلك المداد كلمات الله تعالى ما نفدت لعدم تناهيها ونفد تلك الأقلام والمداد لتناهيها، ونظير ذلك في الاشتمال على إيجاز الحذف قوله تعالى: أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ [البقرة: ١٩٦] أي فحلق رأسه لدفع ما به من الأذى ففدية، والمراد بكلماته تعالى كلمات علمه سبحانه وحكمته جلّ شأنه وهو الذي يقتضيه سبب النزول على ما
masdar olduğunu söylemiştir. { ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } “Allah'ın kelimeleri tükenmezdi” ifadesi (لَوْ)'nun cevabıdır. Kelamda îcâz-ı hazif denen bir kısaltma vardır; hazfedilene bağlam delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: «Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de yedi denizle takviye edilmiş [mürekkep] olsaydı ve bu kalemlerle ve o mürekkeple Allah Teâlâ'nın kelimeleri yazılsaydı, kelimeler nihayetsiz olduğu için tükenmez; bu kalemler ve mürekkep ise sonlu olduğu için tükenirdi.» İcâz-ı hazfi içermesi bakımından bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ } [el-Bakara: 196] yani başındaki rahatsızlığı gidermek için tıraş olursa fidye gerekir buyruğudur. Allah Teâlâ'nın kelimelerinden maksat, O Subhânehû'nun ilim ve hikmetinin kelimeleridir. İniş sebebinin gerektirdiği husus da budur; nitekim
أخرج ابن جرير عن عكرمة قال: سأل أهل الكتاب رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم عن الروح فأنزل سبحانه وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الإسراء: ٨٥] فقالوا: تزعم (١) أنا لم نؤت من العلم إلّا قليلا وقد أوتينا التوراة وهي الحكمة ومن يؤت الحكمة فقد أوتي خيرا كثيرا فنزلت وَلَوْ أَنَ
İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ehl-i Kitap Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e ruh hakkında soru sordu. Bunun üzerine Subhânehû: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } [el-İsrâ: 85] ayetini indirdi. Bunun üzerine onlar: «Bize ilimden ancak pek az verildiğini iddia ediyorsun; oysa bize Tevrat verilmiştir ve o hikmettir, kime de hikmet verilmişse muhakkak ona çok hayır verilmiştir» dediler. Bunun üzerine { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ }
إلخ. وظاهر هذا أن اليهود قالوا ذلك له ﵊ مشافهة وهو ظاهر في أن الآية مدنية، وقيل: إنهم أمروا وفد قريش أن يقولوا له صلّى الله تعالى عليه وسلم ذلك وهذا القائل يقول: إنها مكية، وحاصل الجواب أنه وإن كان ما أوتيتموه خيرا كثيرا لكونه حكمة إلّا أنه قليل بالنسبة إلى حكمته ﷿.
ayeti nazil oldu. Bunun zahiri, Yahudilerin bunu Peygamber'e aleyhisselâm yüz yüze söyledikleridir ve bu da ayetin Medenî olduğunu açıkça göstermektedir. Bir rivayete göre ise onlar Kureyş heyetine Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'e bunu söylemelerini emretmişlerdir; bu görüşü savunan kimse ayetin Mekkî olduğunu söylemektedir. Cevabın özü şudur: Size verilen şey hikmet olması hasebiyle çok bir hayır olsa da, O'nun celle ve alâ hikmetine nispetle pek azdır.
وفي رواية أنه أنزل بمكة قوله تعالى وَيَسْئَلُونَكَ إلخ فلما هاجر ﵊ أتاه أحبار اليهود فقالوا بلغنا أنك تقول: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا أفعنيتنا أم قومك فقال صلّى الله تعالى عليه وسلم: «كلا عنيت» فقالوا: ألست تتلو فيما جاءك إنا أوتينا التوراة وفيها علم كل شيء فقال عليه الصلاة والتحية: «وهي في علم الله تعالى قليل وقد أتاكم ما إن علمتم به نجوتم» «قالوا: يا محمد كيف تزعم هذا وأنت تقول: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [البقرة: ٢٦٩] فكيف يجتمع؟ فقال صلّى الله تعالى عليه وسلم: «هذا علم قليل وخير كثير» فأنزل الله تعالى هذه الآية
Bir rivayette ise Allah Teâlâ'nın { وَيَسْئَلُونَكَ } vb. buyruğunun Mekke'de indirildiği; Peygamber aleyhisselâm hicret edince Yahudi hahamlarının gelerek: «Senin: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } dediğin bize ulaştı; bizi mi kastettin yoksa kendi kavmini mi?» dedikleri, Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Her ikinizi de kastettim» buyurduğu, onların da: «Sana gelenler arasında bize Tevrat'ın verildiğini ve onda her şeyin ilmi olduğunu okumuyor musun?» demeleri üzerine Aleyhissalâtü ve't-Tahiyye Efendimiz'in: «O, Allah Teâlâ'nın ilmine nispetle pek azdır; fakat onda amel ettiğiniz takdirde kurtulacağınız şeyler size gelmiştir» buyurduğu nakledilmiştir. «Onlar: 'Ey Muhammed! Sen { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } [el-Bakara: 269] derken bunu nasıl iddia edebilirsin, bu ikisi nasıl bir araya gelir?' dediler. Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem: «Bu, az bir ilimdir ve çok bir hayırdır» buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»
. وهذا نص في أن الآية مدنية، وقيل: المراد بها مقدوراته جلّ وعلا وعجائبه ﷿ التي إذا أراد سبحانه شيئا منها قال ﵎: كُنْ فَيَكُونُ [البقرة: ١١٧ وغيرها] ومن ذلك قوله تعالى في عيسى: وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ [النساء: ١٧١] وإطلاق الكلمات على ما ذكر من إطلاق السبب على المسبب، وعلى هذا وجه ربط الآية بما قبلها أظهر على ما قيل وهو أنه سبحانه لما قال: لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وكان موهما لتناهي ملكه ﷻ أردف سبحانه ذلك بما هو ظاهر بعدم التناهي وهذا ما اختاره الإمام المراد بكلماته تعالى إلّا أن في انطباقه على سبب النزول خفاء، وعن أبي مسلم المراد بها ما وعد سبحانه به أهل طاعته من الثواب وما أوعد جلّ شأنه به أهل معصيته من العقاب، وكأن الآية عليه بيان لأكثرية ما لم يظهر بعد من ملكه تعالى بعد بيان كثرة ما ظهر، وقيل: المراد بها ما هو المتبادر منها بناء على ما أخرج عبد الرزاق، وابن جرير، وابن المنذر، وغيرهم عن قتادة قال: قال المشركون إنما هذا كلام يوشك أن ينفذ فنزلت وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ الآية، وفي وجه ربط الآية عليه بما قبلها وكذا بما بعدها خفاء جدا إلّا أنه لا يقتضي كونها مدنية، وإيثار الجمع المؤنث سالم بناء على أنه كجمع المذكر جمع قلة لأشعاره وإن اقترن بما قد يفيد معه الاستغراق والعموم من أل أو الإضافة نظرا لأصل وضعه وهو القلة بأن ذلك لا يفي بالقليل فكيف بالكثير. وقرأ الحسن «ما نفد» بغير تاء «كلام الله» بدل كلمات الله إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ لا يعجزه جلّ شأنه شيء حَكِيمٌ لا يخرج عن علمه تعالى وحكمته سبحانه شيء، والجملة تعليل لعدم نفاد كلماته ﵎.
Bu, ayetin Medenî olduğuna dair açık bir nastır. Bir görüşe göre kelimelerden maksat, O'nun celle ve alâ birini dilediği vakit { كُنْ فَيَكُونُ } [el-Bakara: 117 vd.] buyurduğu kudret eserleri ve harikulade işleridir. Allah Teâlâ'nın İsa hakkındaki: { وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } [en-Nisâ: 171] buyruğu da bu kabildendir. Kelimeler lafzının zikredilen şeylere ıtlakı, sebebin müsebbebe ıtlakı kabilindendir. Bu görüşe göre ayetin öncesiyle irtibat vechi söylendiği üzere daha açıktır; şöyle ki: Subhânehû { لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurunca bu ifade O'nun mülkünün sonlu olduğu vehmini verebilirdi; bu sebeple Subhânehû onun peşinden nihayetsizliği açık olan bu ifadeyi getirmiştir. İmam [er-Râzî]'nin Allah Teâlâ'nın kelimelerinden murat olarak tercih ettiği de budur; ancak bunun iniş sebebine mutabakatında bir kapalılık vardır. Ebû Müslim'den nakledildiğine göre kelimelerden murat, Subhânehû'nun itaat ehline vadettiği sevaplar ve isyan ehline tehdit olarak bildirdiği cezalardır. Sanki ayet bu takdire göre, Allah Teâlâ'nın mülkünden zahir olanların çokluğunun beyanından sonra henüz zahir olmamış şeylerin daha da çok olduğunu açıklamaktadır. Bir görüşe göre ise Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiklerine binaen kelimelerden murat ilk akla gelen manasıdır; Katâde şöyle demiştir: «Müşrikler: 'Bu söz tükenmeye yaklaşan bir sözdür' dediler, bunun üzerine: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } ayeti nazil oldu.» Bu görüşe göre ayetin hem öncesiyle hem de sonrasıyla irtibat vechinde tam bir kapalılık vardır; ancak bu durum ayetin Medenî olmasını gerektirmez. Kurallı müennes çoğulun (cem-i müennes-i sâlim) tercih edilmesi, tıpkı müzekker çoğul gibi kıllet cemisi olduğu esasına dayanır; çünkü her ne kadar elif-lâm veya izafet gibi istiğrak ve umum ifade edebilecek şeylerle bitişmiş olsa da, asıl vaz edilişi olan kıllet göz önüne alındığında bu çokluğun az şeye dahi yetmeyeceğini, o halde çok şeye nasıl yetebileceğini hissettirmektedir. el-Hasen (كلام الله) lafzını (كلمات الله) yerine 'tâ'sız olarak «ما نفد كلام الله» şeklinde okumuştur. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir” hiçbir şey O'nu celle şânuhû aciz bırakamaz, { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir” hiçbir şey O Teâlâ'nın ilminin ve hikmetinin dışına çıkamaz. Bu cümle, O'nun celle ve alâ kelimelerinin tükenmeyişinin gerekçesidir.
ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ أي إلّا كخلقها وبعثها في سهولة التأتي بالنسبة إليه ﷿ إذ لا
{ ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da yeniden diriltilmeniz de ancak tek bir nefsin [yaratılması ve diriltilmesi] gibidir”. Yani O’na azze ve celle nispetle kolayca meydana gelmesi bakımından, ancak onun yaratılması ve diriltilmesi gibidir. Zira
يشغله تعالى شأن عن شأن لأن مناط وجود الكل تعلق إرادته تعالى الواجبة أو قوله جلّ وعلا: كن مع قدرته سبحانه الذاتية وإمكان المتعلق ولا توقف لذلك على آلة ومباشرة تقتضي التعاقب ليختلف عنده تعالى الواحد والكثير كما يختلف ذلك عند العباد إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ يسمع كل مسموع بَصِيرٌ يبصر كل مبصر في حالة واحدة لا يشغله إدراك بعضها عن إدراك بعض فكذا الخلق والبعث وحاصله كما أنه تعالى شأنه ببصر واحد يدرك سبحانه المبصرات وبسمع واحد يسمع جلّ وعلا المسموعات ولا يشغله بعض ذلك عن بعض كذلك فيما يرجع إلى القدرة والفعل فهو استشهاد بما سلموه فشبه المقدورات فيما يراد منها بالمدركات فيما يدرك منها كذا في الكشف. واستشكل كون ذلك مسلما بأنه قد كان بعضهم إذا طعنوا في الدين يقول: أسروا قولكم لئلا يسمع إله محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم فنزل وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [الملك: ١٣] .
hiçbir iş O Teâlâ'yı başka bir işten alıkoymaz. Zira her şeyin varlık sebebi, O'nun zâti kudreti ve taalluk eden şeyin imkânıyla birlikte vacip olan iradesinin taalluku yahut { كُنْ } [Ol!] buyruğudur. Bu durum, tıpkı kullar nezdinde farklılık arz ettiği gibi Allah Teâlâ katında bir ile çoğun farklılık göstermesine yol açacak peş peşe gelmeyi gerektiren bir alete ve fiili bizzat işlemeye bağlı değildir. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah Semî'dir” işitilen her şeyi hakkıyla işitendir, { بَصِيرٌ } “Basîr'dir” görülen her şeyi aynı anda hakkıyla görendir; bazısını idrak etmesi diğer bazısını idrak etmesine mani olmaz. Yaratma ve diriltme de böyledir. İşin özü şudur: O Teâlâ tek bir görme ile bütün görünenleri idrak ettiği, tek bir işitme ile bütün işitilenleri işittiği ve bu idraklerin bir kısmı diğerine engel olmadığı gibi, kudret ve fiile taalluk eden hususlarda da durum böyledir. Dolayısıyla bu, onların kabul ve teslim ettikleri bir hakikatle istişhaddır; böylece kudret taalluk eden şeyler murat edilme noktasında, idrak edilen şeylerin idrak olunmasına benzetilmiştir; el-Keşşâf'ta böyle açıklanmıştır. Bunun teslim edilmiş bir hakikat olması şöyle bir itirazla müşkil görülmüştür: Onlardan bazısı dine dil uzattığında: «Muhammed'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ilahı işitmesin diye sözünüzü gizli tutun» derlerdi; bunun üzerine: { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } [el-Mülk: 13] ayeti nazil oldu.
وأجيب بأنه لا اعتداد بمثله من الحماقة بعد ما رد عليهم ما زعموا وأعلموا بما أسروا، وقيل: إن الجملة تعليل لإثبات القدرة الكاملة بالعلم الواسع وأن شيئا من المقدورات لا يشغله سبحانه عن غيره لعلمه تعالى بتفاصيلها وجزئياتها فيتصرف فيها كما يشاء كما يقال: فلان يجيد عمل كذا لمعرفته بدقائقه ومتمماته، والمقصود من إيراد الوصفين إثبات الحشر والبشر لأنهما عمدتان فيه ألّا ترى كيف عقب ذلك بما يدل على عظيم القدرة وشمول العلم.
Buna şöyle cevap verilmiştir: İddia ettikleri şey kendilerine reddedildikten ve gizledikleri şeyler kendilerine bildirildikten sonra, bu türden bir ahmaklığa itibar edilmez. Şöyle de denilmiştir: Cümle, geniş ilim ile tam kudreti ispat etmek ve kudret dairesindeki şeylerden hiçbirinin O Teâlâ'yı -onların ayrıntılarını ve cüzlerini bilmesi sebebiyle- diğerinden alıkoymayacağını, dolayısıyla onlar üzerinde dilediği gibi tasarruf edeceğini bildirmek için gerekçedir; nitekim «Falan kimse, inceliklerini ve tamamlayıcı unsurlarını bildiği için şu işi çok iyi yapar» denilir. İki sıfatın zikredilmesinden maksat ise haşri ve insanları [diriltmeyi] ispat etmektir; çünkü bu ikisi haşir konusunda iki temel esastır. Görmez misin ki bunun hemen ardından kudretin büyüklüğüne ve ilmin kuşatıcılığına delalet eden hususlar getirilmiştir.
وأيّا ما كان يندفع توهم أن المناسب لما قبل أن يقال: إن الله قوي قدير أو نحو ذلك دون ما ذكر لأن الخلق والبعث ليسا من المسموعات والمبصرات، وعن مقاتل أن كفار قريش قالوا: إن الله تعالى خلقنا أطوارا نطفة علقة مضغة لحما فكيف يبعثنا خلقا جديدا في ساعة واحدة فنزلت وذكر النقاش أنها نزلت في أبي بن خلف، وأبي الأسود، ونبيه، ومنبه ابني الحجاج، وذكر في سبب نزولها فيهم نحو ما ذكر، وعلى كون سبب النزول ذلك قيل: المعنى أنه تعالى سميع بقولهم ذلك بصير بما يضمرونه وهو كما ترى أَلَمْ تَرَ قيل: خطاب لسيد المخاطبين ﷺ وقيل: عام لكل من يصلح للخطاب وهو الأوفق لما سبق وما لحق أي ألم تعلم.
Her halükarda, önceki kısımla uyumlu olanın zikredilenler değil de «Şüphesiz Allah Kavî'dir, Kadîr'dir» veya benzeri bir ifade olması gerektiği yönündeki vehim ortadan kalkar; zira yaratma ve diriltme işitilen ve görülen şeylerden değildir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirleri: «Allah Teâlâ bizi evreler halinde; nutfe, alaka, mudğa ve et olarak yarattı; tek bir saatte bizi nasıl yeniden yaratıp diriltecek?» demişler ve bunun üzerine bu ayet nazil olmuştur. en-Nakkâş ise bu ayetin Übey b. Halef, Ebu'l-Esved, Nübeyh ve Münebbih b. Haccâc hakkında nazil olduğunu zikretmiş ve haklarındaki nüzul sebebi olarak yukarıda zikredilenin benzerini aktarmıştır. Nüzul sebebinin bu olduğu kabul edildiğinde şöyle denilmiştir: Mana, O Teâlâ'nın onların bu sözünü işitici, içlerinde gizlediklerini ise görücü olduğudur; bu ise gördüğün gibidir. { أَلَمْ تَرَ } [Görmedin mi?], bunun hitapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik bir hitap olduğu söylenmiştir. Hitaba ehil olan herkesi kapsayan genel bir hitap olduğu da söylenmiştir ki önceki ve sonraki ifadelere en uygun olanı da budur; yani «Bilmedin mi?» demektir.
أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ أي يدخل كل واحد منها في الآخر ويضيفه سبحانه إليه فيتفاوت بذلك حاله زيادة ونقصانا، وعدل عن يولج أحد الملوين في الآخر مع أنه أخصر للدلالة على استقلال كل منهما في الدلالة على كمال القدرة، وقدم الليل على النهار لمناسبته لعالم الإمكان المظلم من حيث إمكانه الذاتي، وفي بعض الآثار كان العالم في ظلمة فرش الله تعالى عليهم من نوره، وهذا الإيلاج إنما هو في هذا العالم ليس عند ربك صباح ولا مساء، وقدم الشمس على القمر في قوله تعالى: وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ مع تقديم الليل الذي فيه سلطان القمر على النهار الذي فيه سلطان الشمس لأنها كالمبدأ للقمر ولأن تسخيرها لغاية عظمها أعظم من تسخير القمر وأيضا آثار ذلك التسخير أعظم من آثار تسخيره وقال الإمام في تعليل تقديم كل على ما قدم وعليه: لأن الأنفس تطلب سبب المقدم أكثر مما تطلب سبب المؤخر وبين ذلك بما بين، ولعل ما ذكرناه أولى لا سيما إذا صح أن نور القمر مستفاد من ضياء الشمس وعطف قوله سبحانه سَخَّرَ على قوله تعالى يُولِجُ والاختلاف بينهما صيغة لما أن إيلاج أحد الملوين في الآخر متجدد في كل حين وأما التسخير فأمر لا تعدد فيه ولا تجدد وإنما التعدد والتجدد في آثاره كما يشير ذلك إلى قوله تعالى: كُلٌّ أي كل واحد من الشمس والقمر يَجْرِي يسير سيرا سريعا مستمرا إِلى أَجَلٍ أي منتهى للجري مُسَمًّى سماه الله تعالى وقدره لذلك، وهو كما قال الحسن يوم القيامة فإنه لا ينقطع جرى النيرين وتبطل حركتهما إلّا في ذلك اليوم، والظاهر أن هذا الجري هو هذه الحركة التي يشاهدها كل ذي بصر من أهل المعمورة، وهي عند الفلاسفة بواسطة الفلك الأعظم فإن حركته كذلك وبها حركة
{ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “Allah'ın geceyi gündüze kattığını, gündüzü de geceye kattığını” yani her birini diğerine sokup O'nun subhânehu bunu ona eklediğini, böylece durumlarının uzama ve kısalma bakımından farklılaştığını [bilmedin mi?]. Daha kısa olmasına rağmen «iki vakitten birini diğerine katar» denilmeyip böyle ifade edilmesi, her ikisinin de kudretin kemaline delalet etmede bağımsız olduğunu göstermek içindir. Gece, zati imkânı bakımından karanlık olan imkân âlemine münasebetinden ötürü gündüzden önce getirilmiştir. Bazı rivayetlerde: «Âlem karanlık içindeydi, Allah Teâlâ onun üzerine nurundan saçtı» denilmiştir. Bu iç içe geçirme (îlâc) ancak bu âlemde geçerlidir; zira Rabbinin katında sabah ve akşam yoktur. O Teâlâ'nın: { وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } “Güneşi ve ayı da boyun eğdirdiğini” buyruğunda, ayın hâkim olduğu gece güneşin hâkim olduğu gündüzden önce getirildiği halde güneşin aydan önce zikredilmesi; güneşin ay için bir başlangıç/asıl mesabesinde olması, son derece büyük oluşu sebebiyle güneşi boyun eğdirmenin ayı boyun eğdirmekten daha büyük olması ve ayrıca bu teshirin eserlerinin onun teshirinin eserlerinden daha büyük olması sebebiyledir. İmam [Fahreddin er-Râzî], her birinin takdim edilme gerekçesi hakkında şöyle demiştir: «Çünkü nefisler, öne geçenin sebebini sonraya kalanın sebebinden daha çok talep eder» ve bunu açıkladığı şekilde izah etmiştir. Ayın nurunun güneşin ışığından alındığı sahih kabul edilirse, zikrettiğimiz izahın daha evla olduğu açıktır. O'nun subhânehu { سَخَّرَ } buyruğu O Teâlâ'nın { يُولِجُ } buyruğuna atfedilmiştir. İkisi arasındaki sîga (kip) farklılığı ise, iki vaktin birinin diğerine girmesinin her an yenilenmesinden dolayıdır; teshir ise kendisinde çokluk ve yenilenme olmayan bir durumdur, çokluk ve yenilenme ancak onun eserlerindedir; nitekim O Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret eder: { كُلٌّ } “Her biri” yani güneş ve aydan her biri, { يَجْرِي } “akıp gitmektedir” hızlı ve sürekli bir şekilde akıp gitmektedir, { إِلى أَجَلٍ } “bir ecele kadar” yani akıp gitmenin son bulacağı bir noktaya kadar, { مُسَمًّى } “belirlenmiş” Allah Teâlâ'nın bunun için isimlendirdiği ve takdir ettiği [bir vakte kadar]. Bu, el-Hasen'in dediği gibi kıyamet günüdür; zira iki nurun (güneş ve ayın) akıp gitmesi kesilmez ve hareketleri ancak o gün son bulur. Zahir olan odur ki bu akıp gitme, yeryüzü ahalisinden basiret sahibi herkesin müşahede ettiği şu harekettir. Bu hareket felsefecilere göre en büyük felek (felek-i a'zam) vasıtasıyladır; çünkü onun hareketi böyledir ve onun vasıtasıyla
سائر الأفلاك وما فيها من الكواكب ويسمى حركة الكل والحركة اليومية والحركة السريعة والحركة الأولى والحركة على خلاف التوالي والحركة الشرقية، وبعضهم يسميها الحركة الغربية، وقيل: ما يعم هذه الحركة وحركتهما الخاصة بهما وهي حركتهما بواسطة فلكيهما على التوالي من المغرب إلى المشرق وهي للقمر أسرع منها للشمس، وليس في العقل الصريح والنقل الصحيح ما يأبى إثبات هاتين الحركتين لكل من النيرين كما لا يخفى على المنصف العارف، ومنتهى هذا الجري العام لهاتين الحركتين يوم القيامة أيضا، والجملة على تقدير عموم الخطاب اعتراض بين المعطوفين لبيان الواقع بطريق الاستطراد، وعلى تقدير اختصاصه به صلّى الله تعالى عليه وسلم يجوز أن تكون حالا من الشمس والقمر فإن جريهما إلى يوم القيامة من جملة ما في حيز رؤيته ﵊، وقيل جريهما عبارة عن حركتهما الخاصة بهما والأجل المسمى لجري الشمس آخر السنة المسماة بالسنة الشمسية الحقيقية وهي زمان مفارقة الشمس أية نقطة تفرض من فلك البروج إلى عودها إليها بحركتها الخاصة، وجعلوا ابتداءها من حين حلول الشمس رأس الحمل ومدتها عند بعض ثلاثمائة وخمسة وستون يوما بليلته وربع يوم كذلك وعند بطليموس ثلاثمائة وخمسة وستون يوما بليلته وخمس ساعات وخمسة وخمسون دقيقة واثنتا عشر ثانية، وعند بعض المتأخرين ثلاثمائة وخمسة وستون يوما وخمس ساعات وست وأربعون دقيقة وأربع وعشرون ثانية، وعند الحكيم محيي الدين الكسر الزائد خمس ساعات ودقيقة، وبالرصد الجديد الذي تولاه الطوسي بمراغة خمس ساعات وتسع وأربعون دقيقة، ووجد برصد سمرقند أزيد من هذا بربع دقيقة، وأما الاصطلاحية فاعتبرها بعض كالروم والأقدمين من الفرس ثلاثمائة وخمسة وستون يوما بليلته وربع يوم كذلك وأخذ الكسر ربعا تاما إلّا أن الروم يجعلون ثلاث سنين ثلاثمائة وخمسة وستين ويكبسون في الرابعة بيوم والفرس كانوا يكسبون في مائة وعشرين سنة بشهر، واعتبرها بعض آخر كالقبط والمستعملين لتاريخ الفرس من المحدثين ثلاثمائة وستين يوما بليلته وأسقط الكسر رأسا ولجري القمر آخر الشهر القمري الحقيقي وهو زمان مفارقة القمر أي وضع يعرض له من الشمس إلى عوده إليه، وجعلوا ابتداءه من اجتماع الشمس والقمر وزمان ما بين الاجتماعين المتتالين كط لان من الأيام ودقائقها وثوانيها تقريبا وأما الشهر الغير الحقيقي فالمعتبر
diğer felekler ve onlardaki yıldızlar da hareket eder. Buna «küllî hareket», «günlük hareket», «hızlı hareket», «ilk hareket», «tevâlînin (burçlar sırasının) aksine hareket» ve «şarkî (doğu) hareket» denir; bazısı da buna «garbî (batı) hareket» adını verir. Denildi ki: Bu hareketi ve onların kendilerine has hareketini kapsayan şeydir ki bu da onların kendi felekleri vasıtasıyla batıdan doğuya doğru tevali üzerine olan hareketleridir; bu hareket ay için güneşe kıyasla daha hızlıdır. İnsaf sahibi ve arif olan kimseye gizli kalmayacağı üzere, sarih akılda ve sahih nakilde bu iki hareketin iki nuranî cirmin her biri için sabit olmasını reddedecek hiçbir şey yoktur. Bu iki hareketi kapsayan umumi akışın nihayeti de yine kıyamet günüdür. Cümle, hitabın umumiliği takdirine göre, vakıayı istıtrâd yoluyla açıklamak üzere iki matuf arasında yer alan bir itirâziyyedir (ara cümledir). Hitabın O'na sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem mahsus olması takdirine göre ise güneş ve aydan hâl olması caizdir; zira onların kıyamet gününe kadar akıp gitmesi, O'nun aleyhisselâm rü'yet (görme/bilme) sahasına dahil olan şeylerdendir. Denildi ki: Onların akıp gitmesi, kendilerine has hareketlerinden ibarettir ve güneşin akışı için belirlenen ecel, «gerçek şemsî yıl» olarak adlandırılan senenin sonudur; bu da güneşin burçlar feleğinde varsayılan herhangi bir noktadan ayrılıp kendi özel hareketiyle tekrar oraya dönmesine kadar geçen zamandır. Bunun başlangıcını güneşin koç burcunun başına girdiği an olarak kabul etmişlerdir. Bunun müddeti bazısına göre gecesiyle birlikte üç yüz altmış beş gün ve çeyrek gündür; Batlamyus'a göre gecesiyle birlikte üç yüz altmış beş gün, beş saat, elli beş dakika ve on iki saniyedir; bazı müteahhirîne göre üç yüz altmış beş gün, beş saat, kırk altı dakika ve yirmi dört saniyedir; Hakîm Muhyiddin'e göre fazla kesir beş saat ve bir dakikadır; et-Tûsî'nin Merâga'da yürüttüğü yeni rasatta beş saat kırk dokuz dakikadır; Semerkant rasadında ise bundan çeyrek dakika daha fazla bulunmuştur. Istılahî yıla gelince, Rumlar ve Farsların öncekileri gibi bazıları bunu gecesiyle birlikte üç yüz altmış beş gün ve çeyrek gün kabul edip kesri tam çeyrek saymışlardır; ancak Rumlar üç yılı üç yüz altmış beş gün yapıp dördüncü yılda bir gün artık gün (kebise) eklerler; Farslar ise yüz yirmi yılda bir ay artık ay eklerlerdi. Kıptîler ve Fars tarihini kullanan sonrakiler gibi diğer bazıları ise gecesiyle birlikte üç yüz altmış gün kabul etmiş ve kesri tamamen düşürmüşlerdir. Ayın akıp gitmesi için belirlenen ecel ise «gerçek kamerî ayın» sonudur; bu da ayın güneşe nispetle aldığı herhangi bir konumdan ayrılıp tekrar o konuma dönmesine kadar geçen zamandır. Bunun başlangıcını güneş ve ayın içtimaından (kavuşumundan) başlatmışlardır; peş peşe gelen iki içtima arasındaki süre yaklaşık 29 gün, 31 dakika ve 50 saniyedir. Gerçek olmayan aya gelince, onda muteber olan
فيه الهلال ويختلف زمان ما بين الهلالين كما هو معروف.
hilaldir ve iki hilal arasındaki zaman bilindiği üzere farklılık arz eder.
قيل: وعلى هذا فالجملة بيان لحكم تسخيرهما أو تنبيه على كيفية إيلاج أحد الملوين في الآخر، وكون ذلك بحسب اختلاف جريان الشمس على مداراتها اليومية فكلما كان جريانها متوجها إلى سمت الرأس تزداد القوس التي فوق الأرض كبرا فيزداد النهار طولا بانضمام بعض أجزاء الليل إليه إلى أن يبلغ المدار الذي هو أقرب المدارات إلى سمت الرأس وذلك عند بلوغها إلى رأس السرطان ثم ترجع متوجهة إلى التباعد عن سمت الرأس فلا تزال القسي التي فوق الأرض تزداد صغرا فيزداد النهار قصرا بانضمام بعض أجزائه إلى الليل إلى أن يبلغ المدار الذي هو أبعد المدارات اليومية عن سمت الرأس وذلك عند بلوغها رأس الجدي.
Şöyle denilmiştir: Buna göre bu cümle, ikisinin teshir edilmesinin hükmünü beyan etmekte veya iki vakitten birinin diğerine nasıl sokulduğuna ve bunun güneşin günlük yörüngelerindeki akışının farklılığına göre gerçekleştiğine dikkat çekmektedir. Zira güneşin akışı başucuna (semt-i re'se) doğru yöneldikçe, yeryüzünün üzerindeki yay büyür; böylece gecenin bazı kısımlarının gündüze katılmasıyla gündüz uzar; ta ki başucuna en yakın yörüngeye ulaşıncaya kadar ki bu da Yengeç burcunun başına ulaştığı zamandır. Sonra başucundan uzaklaşmaya yönelerek geri döner; böylece yeryüzünün üzerindeki yaylar küçülmeye devam eder, gündüzün bazı kısımlarının geceye katılmasıyla gündüz kısalır; ta ki başucundan en uzak günlük yörüngeye ulaşıncaya kadar ki bu da Oğlak burcunun başına ulaştığı zamandır.
وأنت تعلم أنه لا مدخل لجريان القمر في الإيلاج فالتعرض له في الآية الكريمة يبعد هذا الوجه، ولعل الأظهر على تقدير جعل جريهما عبارة عن حركتهما الخاصة بهما أن يجعل الأجل المسمى عبارة عن يوم القيامة أو يجعل عبارة عن آخر السنة والشهر المعروفين عند العرب فتأمل، وجرى يتعدى بإلى تارة وباللام أخرى وتعديته بالأول باعتبار كون المجرور غاية وبالثاني باعتبار كونه غرضا فتكون اللام لام تعليل أو عاقبة وجعلها الزمخشري للاختصاص ولكل وجه، ولم يظهر لي وجه اختصاص هذا المقام بإلى وغيره باللام. وقال النيسابوري: وجه ذلك أن هذه الآية صدرت بالتعجيب فناسب التطويل وهو كما ترى فتدبر، وقوله تعالى:
Bilirsin ki ayın akışının [gece ile gündüzün] birbirine girdirilmesinde bir tesiri yoktur; dolayısıyla kerim ayette ona da değinilmesi bu ihtimali uzak kılmaktadır. İkisinin akışının kendilerine has hareketlerinden ibaret kılınması takdirinde en zahir olan, belirlenmiş ecelin kıyamet gününden ibaret kılınması veya Araplarca bilinen yıl ve ayın sonundan ibaret kılınmasıdır, iyi düşün. (جرى) fiili bazen (إلى) ile, bazen de (اللام) ile geçişli olur. Birincisiyle geçişli olması mecrurun gaye/nihayet olması itibarıyla, ikincisiyle olması ise mefhumun gaye/maksat olması itibarıyladır; bu durumda lâm, ta'lil veya âkıbet lâmı olur. ez-Zemahşerî ise onu ihtisas için kabul etmiştir ve her birinin bir yönü vardır. Bu makamın (إلى) harfine, diğerinin ise (اللام) harfine tahsis edilmesinin gerekçesi bana zahir olmadı. en-Nîsâbûrî şöyle demiştir: «Bunun sebebi, bu ayetin hayret bildirmeyle başlamış olmasıdır, dolayısıyla uzatmak münasip düşmüştür.» Bu ise gördüğün gibidir, iyi düşün. O Teâlâ'nın şu buyruğu:
وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ عطف على قوله: أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ إلخ داخل معه في حيز الرؤية على تقديري خصوص الخطاب وعمومه فإن من شاهد مثل ذلك الصنع الرائق والتدبير اللائق لا يكاد يغفل عن كون صانعه ﷿ محيطا بحلائل أعماله ودقائقها وقرأ عياش عن أبي عمرو «بما يعملون» بياء الغيبة ذلِكَ إشارة إلى ما تضمنته الآيات وأشارت إليه من سعة العلم وكمال القدرة واختصاص الباري تعالى شأنه بها بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ أي بسبب أنه سبحانه وحده الثابت المتحقق في ذاته أي الواجب الوجود.
{ وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “ve şüphesiz Allah'ın yaptıklarınızdan hakkıyla haberdar olduğunu [görmedin mi?]” ifadesi, { أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ } [Allah'ın geceyi kattığını...] buyruğuna matuftur; hitabın hususiliği ve umumiliği takdirlerinin her ikisinde de rü'yet (bilme/görme) kapsamına dâhildir. Zira böylesine kusursuz bir sanatı ve uygun tedbiri müşahede eden kimse, onun Yaratıcısının celle ve alâ amellerin büyüklerini de inceliklerini de kuşattığından asla gafil olamaz. Ayyâş, Ebû Amr'dan gayb 'yâ'sı ile «بما يعملون» şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } “İşte bu” ayetlerin ihtiva ettiği ve işaret ettiği geniş ilme, tam kudrete ve Bârî Teâlâ'nın bunlara mahsus olduğuna bir işarettir. { بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “Allah'ın bizzat Hak olmasındandır” yani O'nun subhânehu zatında sabit ve tahakkuk etmiş tek varlık, yani Vâcibü'l-Vücûd olmasından ötürüdür.
وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إلها الْباطِلُ المعدوم في حد ذاته وهو الممكن الذي لا يوجد إلّا بغيره وهو الواجب تعالى شأنه وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ على الأشياء الْكَبِيرُ عن أن يكون له سبحانه شريك أو يتصف جلّ وعلا بنقص لا بشيء أعلى منه تعالى شأنه شأنا وأكبر سلطانا، ووجه سببية الأول لما ذكر أن كونه تعالى وحده واجب الوجود في ذاته يستلزم أن يكون هو سبحانه وحده الموجد لسائر المصنوعات البديعة الشأن فيدل على كمال قدرته ﷿ وحده والإيجاب قد أبطل في الأصول ومن صدرت عنه جميع هاتيك المصنوعات لا بد من أن يكون كامل العلم على ما بين في الكلام، ووجه سببية الثالث لذلك أن كونه تعالى وحده عليا على جميع الأشياء متسلطا عليها متنزها عن أن يكون له سبحانه شريك أو يتصف بنقص ﷿ يستلزم كونه تعالى وحده واجب الوجود في ذاته وقد سمعت الكلام فيه، وأما وجه سببية كون ما يدعونه من دونه إلها باطلا ممكنا في ذاته لذلك فهو أن إمكانه على علو شأنه عندهم على ما عداه مما لم يعتقدوا إلهيته يستلزم إمكان غيره مما سوى الله ﷿ لأن ما فيه مما يدل على إمكانه موجود في ذلك حذو القذة بالقذة ومتى كان ما يدعونه إلها من دونه تعالى وغيره مما سوى الله ﷾ ممكنا انحصر وجوب الوجود في الله تعالى فيكون جلّ وعلا وحده واجب الوجود في ذاته وقد علمت إفادته للمطلوب وكأنه إنما قيل إن ما يدعون من دونه الباطل دون أن ما سواه الباطل مثلا نظير قول لبيد:
{ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “ve O'ndan başka yalvardıklarının” ilah olarak [yalvardıklarının], { الْباطِلُ } “bâtılın ta kendisi olmasındandır” kendi zatında madum olandır ki o da ancak başkasıyla var olabilen mümkündür; o başkası ise Vâcib [olan Allah] teâlâ şânuhûdur. { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ } “ve şüphesiz Allah'ın çok yüce” her şeyden yüce, { الْكَبِيرُ } “çok büyük olmasındandır” O'nun subhânehu bir ortağı olmasından veya noksanlıkla nitelenmesinden münezzeh ve yüce olmasındandır; yoksa şanı O Teâlâ'nın şanından daha yüce ve saltanatı daha büyük bir şeyin bulunmasından dolayı değil. Birincisinin zikredilen şeylere sebep olmasının yönü şudur: O Teâlâ'nın tek başına zatında Vâcibü'l-Vücûd olması, şanı benzersiz olan diğer bütün sanat eserlerinin tek yaratıcısının O subhânehu olmasını gerektirir; bu da tek başına O'nun celle ve alâ tam kudretine delalet eder; icab (zorunlu nedensellik) ise usûl ilminde iptal edilmiştir. Bütün bu sanat eserleri kendisinden sadır olan zatın ise, kelam ilminde açıklandığı üzere, ilminin tam olması zorunludur. Üçüncüsünün buna sebep olmasının yönü ise şudur: O Teâlâ'nın tek başına bütün varlıklardan yüce, onlara hâkim, bir ortağı olmaktan veya bir noksanlıkla nitelenmekten münezzeh olması celle ve alâ, O Teâlâ'nın tek başına zatında Vâcibü'l-Vücûd olmasını gerektirir; buna dair sözü işitmiştin. O'ndan başka ilah diye yalvardıkları şeylerin bâtıl, yani zatında mümkün olmasının buna sebep olmasının yönüne gelince: Onların nezdinde ilahlığına inanmadıkları diğer şeylere göre şanı yüksek olmasına rağmen onun mümkün olması, Allah'tan celle ve alâ gayrı diğer varlıkların da mümkün olmasını gerektirir; çünkü onda imkâna delalet eden ne varsa diğerlerinde de kıl payı farksız olarak mevcuttur. O'ndan teâlâ başka ilah diye yalvardıkları şeyler ve Allah'tan azze ve celle gayrı diğer varlıklar mümkün olunca, vücûbun (zorunlu varlığın) Allah Teâlâ'da hasredilmesi gerekir; böylece O celle ve alâ tek başına zatında Vâcibü'l-Vücûd olur; bunun da matlubu ifade ettiğini öğrenmiştin. Sanki «O'ndan gayrısı bâtıldır» denilmeyip de «O'ndan başka yalvardıkları bâtıldır» denilmesi, Lebîd'in şu sözünün bir benzeridir:
ألا كل شيء ما خلا الله باطل تنصيصا على فظاعة ما هم عليه واستلزم ذلك إمكان ما سوى الله تعالى من الموجودات من باب أولى بناء على ما يزعم المشركون في آلهتهم من علو الشأن ولم يكتف في بيان السبب بقوله سبحانه: بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ بل عطف عليه ما عطف مع أنه مما يعود إليه وتشعر تلك الجملة به إظهارا لكمال العناية بالمطلوب وبما يفيده منطوق المعطوف من بطلان الشريك وكونه تعالى هو العلي الكبير.
«Bilesiniz ki, Allah'tan başka her şey bâtıldır.» Müşriklerin ilahları hakkında iddia ettikleri yüce şana binaen, içinde bulundukları durumun çirkinliğini açıkça belirtmek ve bu durumun Allah Teâlâ'dan gayrı varlıkların evleviyetle mümkün olmasını gerektirdiğini göstermek içindir. Sebebin beyanında O'nun subhânehu { بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } buyruğuyla yetinilmemiş, aksine ona dönen ve o cümlenin zaten hissettirdiği hususlar matuf kılınmıştır; bu da matluba verilen tam ehemmiyeti ve matufun lafzının ifade ettiği ortağın bâtıl oluşunu ve O Teâlâ'nın Aliyy ve Kebîr olduğunu izhar etmek içindir.
وقيل: أي ذلك الاتصاف بما تضمنته الآيات من عجائب القدرة والحكمة بسبب أن الله تعالى هو الإله الثابت إلهيته وأن من دونه سبحانه باطل الإلهية وإن الله تعالى هو العلي الشأن الكبير السلطان ومدار أمر السببية على كونه سبحانه هو الثابت الإلهية وبين ذلك الطيبي بأنه قد تقرر أن من كان إلها كان قادرا خالقا عالما إلى غير ذلك من صفات الكمال ثم قال إن قوله تعالى بأن الله هو الحق كالفذلكة لما تقدم من قوله تعالى: أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ الى هذا المقام وقوله تعالى: وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ كالفذلكة لتلك الفواصل المذكورة هنالك كلها.
Şöyle de denilmiştir: Yani ayetlerin ihtiva ettiği bu kudret ve hikmet harikalarıyla nitelenme; Allah Teâlâ'nın ilahlığı sabit olan yegâne ilah olması, O'ndan subhânehu başkalarının ilahlığının bâtıl olması ve Allah Teâlâ'nın şanı yüce, saltanatı büyük olması sebebiyledir. Sebeplik meselesinin mihveri, O'nun subhânehu ilahlığı sabit olan zat olmasıdır. et-Tîbî bunu şöyle açıklamıştır: İlah olan kimsenin kādir, yaratıcı, alîm ve diğer kemal sıfatlarına sahip olacağı sabittir. Sonra şöyle demiştir: O Teâlâ'nın { بأن الله هو الحق } buyruğu, daha önce geçen { أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ } [Görmediniz mi Allah sizin için boyun eğdirdi...] buyruğundan bu makama kadar olan kısmın bir özeti (fezlekesi) gibidir; O Teâlâ'nın: { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } buyruğu ise orada zikredilen bütün fasılaların bir özeti gibidir.
ولعل ما قدمنا أولى بالاعتبار، وقال العلامة أبو السعود في الاعتراض على ذلك: أنت خبير بأن حقيته تعالى وعلوه وكبرياءه وإن كانت صالحة لمناطية ما ذكر من الصفات لكن بطلان إلهية الأصنام لا دخل له في المناطية قطعا فلا مساغ لنظمه في سلك الأسباب بل هو تعكيس للأمر ضرورة أن الصفات المذكورة هي المقتضية لبطلانها لا أن بطلانها يقتضيها انتهى، وفيه تأمل والعجب منه أنه ذكر مثل ما اعترض عليه في نظير هذه الآية في سورة الحج ولم يتعقبه بشيء.
Önce zikrettiğimiz izah dikkate alınmaya belki de daha layıktır. Allâme Ebüssuûd buna itirazında şöyle demiştir: «Bilirsin ki O Teâlâ'nın hak oluşu, yüceliği ve kibriyâsı, zikredilen sıfatların menâtı (dayanağı) olmaya elverişli olsa da, putların ilahlığının bâtıl olmasının menât olmakla kesinlikle hiçbir ilgisi yoktur. Dolayısıyla bunun sebepler dizisine katılmasına imkân yoktur; bilakis bu, işi tersine çevirmektir. Zira zikredilen sıfatlar putların bâtıl olmasını gerektirir, yoksa putların bâtıl olması o sıfatları gerektirmez.» [Ebüssuûd'un sözü] bitti. Bu ifadede durup düşünmek gerekir; şaşılacak olan şudur ki kendisi Hac suresindeki bu ayetin benzerinde itiraz ettiği şeyin aynısını zikretmiş ve buna hiçbir eleştiri getirmemiştir.
وجوز أن يكون المعنى ذلك أي ما تلي من الآيات الكريمة بسب بيان أن الله هو الحق إلهيته فقط ولأجله لكونها ناطقة بحقية التوحيد ولأجل بيان بطلان إلهية ما يدعون من دونه لكونها شاهدة شهادة بينة لا ريب فيها ولأجل بيان أنه تعالى هو المرتفع على كل شيء المتسلط عليه فإن ما في تضاعيف تلك الآيات الكريمة مبين لاختصاص العلو والكبرياء به أي بيان وهو وجه لا تكلف فيه سوى اعتبار حذف مضاف كما لا يخفى وكأنه إنما قيل هنا: وأن ما يدعون من دونه الباطل بدون ضمير الفصل، وفي سورة الحج وأن ما يدعون من دونه هو الباطل بتوسيط ضمير الفصل لما أن الحط على المشركين وآلهتهم في هذه السورة دون الحط عليهم في تلك السورة.
Mananın şöyle olması da caiz görülmüştür: Bu, yani okunan kerim ayetler; tevhidin hak olduğunu dile getirdiği için yalnızca Allah'ın ilahlığının hak olduğunu açıklamak sebebiyle, şüphe götürmez apaçık bir şahitlikle şahitlik ettiği için O'ndan başka yalvardıklarının ilahlığının bâtıllığını açıklamak gayesiyle ve O Teâlâ'nın her şeyden üstün ve her şeye hâkim olduğunu açıklamak içindir; zira o kerim ayetlerin muhtevası, yüceliğin ve kibriyânın O'na mahsus olduğunu ne güzel açıklamaktadır! Bu, gizli kalmayacağı üzere, bir muzâfın hazfedildiğini kabul etmekten başka bir külfeti olmayan bir yöndür. Burada fasıl zamiri olmaksızın: «ve O'ndan başka yalvardıkları bâtıldır» denilip, Hac suresinde ise fasıl zamiri araya sokularak «ve O'ndan başka yalvardıkları bâtılın ta kendisidir» denilmesinin sebebi; sanki bu surede müşriklerin ve ilahlarının yerilmesinin, o suredeki yerilmeden daha hafif olmasıdır.
وقال النيسابوري في ذلك إن آية الحج وقعت بين عشر آيات كل آية مؤكدة مرة أو مرتين فناسب ذلك توسيط الضمير بخلاف ما هنا ويمكن أن يقال تقدم في تلك السورة ذكر الشيطان مرات فلهذا ذكرت تلك المؤكدات بخلاف هذه السورة فإنه لم يتقدم ذكر الشيطان فيها نحو ذكره هناك، وقرأ نافع، وابن كثير، وابن عامر، وأبو بكر «تدعون» بتاء الخطاب أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ استشهاد آخر على باهر قدرته جلّ وعلا وغاية حكمته ﷿ وشمول إنعامه ﵎، والمراد بنعمة الله تعالى إحسانه سبحانه في تهيئة أسباب الجري من الريح وتسخيرها فالباء للتعدية كما في مررت بزيد أو سببية متعلقة بتجري.
en-Nîsâbûrî bu konuda şöyle demiştir: Hac suresindeki ayet, her biri bir veya iki kez pekiştirilmiş on ayet arasında yer almıştır; dolayısıyla zamirin araya sokulması münasip düşmüştür, buradaki ise öyle değildir. Şöyle de denilebilir: O surede şeytanın zikri defalarca geçmiştir, bu yüzden o pekiştirmeler zikredilmiştir; bu surede ise şeytanın zikri oradaki gibi geçmemiştir. Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Bekr muhatap 'tâ'sı ile «تدعون» şeklinde okumuşlardır. { أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ } “Görmedin mi gemilerin Allah'ın nimetiyle denizde akıp gittiğini?” O'nun celle ve alâ ezici kudretine, hikmetinin nihayetine ve ihsanının celle ve alâ kuşatıcılığına bir başka delil getirmedir. Allah Teâlâ'nın nimetinden murat; O'nun subhânehu rüzgârı var edip boyun eğdirmek suretiyle akıp gitme sebeplerini hazırlamasındaki lütfudur. 'Bâ' harfi, «Zeyd'e uğradım» ifadesinde olduğu gibi ta'diye (geçişlilik) içindir yahut (تجري) fiiline müteallık bir sebebiyye bildirir.
وجوز أن يراد بنعمته تعالى ما أنعم جلّ شأنه به بما تحمله الفلك من الطعام والمتاع ونحوه فالباء للملابسة والمصاحبة متعلقة بمحذوف وقع حالا من ضمير الفلك أي تجري مصحوبة بنعمته تعالى وقرأ موسى بن الزبير «الفلك» بضم اللام ومثله معروف في فعل مضموم الفاء.
O Teâlâ'nın nimetinden maksadın; geminin taşıdığı yiyecek, eşya ve benzeri şeylerle O'nun celle şânuhû lütfettiği nimetler olması da caiz görülmüştür. Bu durumda 'bâ' harfi mülâbese ve musâhabet (birliktelik) içindir ve gemi zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani «Allah Teâlâ'nın nimetiyle birlikte akıp gider» demektir. Mûsâ b. ez-Zübeyr, { الفلك } kelimesini lâm'ın zammesiyle (الفُلُك) şeklinde okumuştur; benzeri fa'sı zammeli olan (فُعْل) vezninde bilinmektedir.
حكي عن عيسى بن عمر أنه قال: ما سمع فعل بضم الفاء وسكون العين إلّا وقد سمع فيه فعل بضم العين.
Îsâ b. Ömer'den şöyle dediği nakledilmiştir: «Fa'sı zammeli ve ayn'ı sakin olan (فُعْل) vezninde işitilmiş her kelimede, mutlaka ayn'ı zammeli olan (فُعُل) vezni de işitilmiştir.»
وفي الكشاف كل فعل يجوز فيه فعل كما يجوز في كل فعل فعل، وجعل ضم العين للإتباع وإسكانها للتخفيف.
el-Keşşâf'ta ise: «Her (فُعُل) vezninde (فُعْل) caiz olduğu gibi, her (فُعْل) vezninde de (فُعُل) caizdir» denilmiş; ayn'ın zammesini tebaiyet (uyum), sükûnunu ise tahfif (hafifletme) saymıştır.
وقرأ الأعرج، والأعمش، وابن يعمر «بنعمات الله» بكسر النون وسكون العين جمعا بالألف والتاء وهو جمع نعمة بكسر فسكون، ويجوز كما قال غير واحد في كل جمع مثله تسكين العين على الأصل وكسرها اتباعا للفاء وفتحها تخفيفا.
el-A'rec, el-A'meş ve İbn Ya'mer, elif ve tâ ile çoğul olarak nûn'un kesresi ve ayn'ın sükûnu ile «بنعمات الله» şeklinde okumuşlardır; bu da kesre ve ardından sükûn ile okunan (نِعْمَة) kelimesinin çoğuludur. Pek çok âlimin belirttiği gibi, bunun benzeri her çoğulda asıl üzere ayn'ın sakin kılınması, fa'ya tebaiyetle kesrelenmesi ve hafifletme amacıyla fethalanması caizdir.
فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ سالك القصد أي الطريق المستقيم لا يعدل عنه لغيره، وأصله استقامة الطريق ثم أطلق عليه مبالغة، والمراد بالطريق المستقيم التوحيد مجازا فكأنه قيل: فمنهم مقيم على التوحيد، وقول الحسن: أي مؤمن يعرف حق الله تعالى في هذه النعمة يرجع إلى هذا، وقيل: مقتصد من الاقتصاد بمعنى اتوسط والاعتدال.
{ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “Onları karaya çıkarıp kurtarınca, içlerinden bir kısmı orta yolu tutar (istikamet üzere kalır)” yani kasd yoluna, yani dosdoğru yola girip ondan başkasına sapmaz. Kelimenin aslı yolun dosdoğru olmasıdır, sonra mübalağa yoluyla ona ıtlak edilmiştir. Dosdoğru yoldan murat mecazen tevhiddir; sanki «içlerinden tevhitte sebat eden vardır» denilmiştir. el-Hasen'in: «Yani bu nimette Allah Teâlâ'nın hakkını tanıyan mümin kimsedir» sözü de buna döner. Muktesid'in (iktisâd) kelimesinden gelip orta yolu tutmak ve itidal manasında olduğu da söylenmiştir.
والمراد حينئذ على ما قيل متوسط في أقواله وأفعاله بين الخوف والرجاء موف بما عاهد عليه الله تعالى في البحر، وتفسيره بموف بعهده مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ويدخل في هذا البعض على هذا المعنى عكرمة بن أبي جهل
O takdirde söylendiğine göre bundan murat; sözlerinde ve fiillerinde korku ile ümit arasında orta yolu tutan, denizdeyken Allah Teâlâ'ya verdiği ahde vefa gösteren kimsedir. Bunun ahdine vefa gösteren kimse olarak tefsiri İbn Abbas'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet edilmiştir. Bu manaya göre İkrime b. Ebî Cehil de bu kısma dâhil olur.
فقد روى السدي عن مصعب بن سعد عن أبيه قال: لما كان فتح مكة أمر رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم الناس أن يكفوا عن قتل أهلها إلّا أربعة نفر منهم قال: اقتلوهم وإن وجدتموهم متعلقين بأستار الكعبة عكرمة بن أبي جهل، وعبد الله بن خطل، وقيس بن ضبابة، وعبد الله بن أبي سرح
Nitekim es-Süddî, Mus'ab b. Sa'd'dan, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Mekke'nin fethi gerçekleştiğinde Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem insanlara, aralarından dört kişi hariç Mekke halkını öldürmekten vazgeçmelerini emretti ve şöyle buyurdu: «Kâbe'nin örtülerine sarılmış bile bulsanız onları öldürün: İkrime b. Ebî Cehil, Abdullah b. Hatal, Kays b. Subâbe ve Abdullah b. Ebî Serh.»
. فأما عكرمة فركب البحر فأصابتهم ريح عاصفة فقال أهل السفينة: أخلصوا فإن آلهتكم لا تغني عنكم شيئا هاهنا فقال عكرمة: لئن لم ينجني في البحر إلّا الإخلاص ما ينجني في البر غيره. اللهم إن لك عليّ عهدا إن أنت عافيتي مما أنا فيه أن آتي محمّدا صلّى الله تعالى
İkrime'ye gelince, o denize açıldı ve şiddetli bir fırtınaya yakalandılar. Gemi halkı: «İhlasla [Allah'a] yalvarın! Zira ilahlarınız burada size hiçbir fayda sağlayamaz» dedi. Bunun üzerine İkrime: «Eğer denizde beni ihlastan başkası kurtarmıyorsa, karada da beni O'ndan başkası kurtaramaz. Allahım! Eğer beni içinde bulunduğum bu durumdan kurtarırsan, Muhammed'e sallallâhu Teâlâ
عليه وسلم حتى أضع يدي في يده فلأجدنه عفوا كريما فجاء وأسلم، وقيل: متوسط في الكفر لانزجاره بما شاهده بعض الانزجار.
aleyhi ve sellem gidip elimi onun eline koyacağıma dair sana sözüm olsun; şüphesiz onu çok affedici ve çok cömert bulacağım» dedi. Sonra gelip Müslüman oldu. Şöyle de denilmiştir: Müşahede ettiği şeylerden bir nebze ibret aldığı için küfürde orta yollu olandır.
وقيل: متوسط في الإخلاص الذي كان عليه في البحر فإن الإخلاص الحادث عند الخوف قلما يبقى لأحد عند زوال الخوف. وأيا ما كان فالظاهر أن المقابل لقسم المقتصد محذوف دل عليه قوله تعالى:
Şöyle de denilmiştir: Denizdeyken sahip olduğu ihlasta orta yollu davranandır; zira korku anında ortaya çıkan ihlas, korku zeval bulduğunda pek az kimsede baki kalır. Her halükarda zahir olan odur ki, muktesid kısmının mukabili (karşılığı) hazfedilmiştir; O Teâlâ'nın şu buyruğu buna delalet etmektedir:
وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ والآية دليل ابن مالك ومن وافقه على جواز دخول الفاء في جواب لما ومن لم يجوز قال: الجواب محذوف أي فلما نجاهم إلى البر انقسموا قسمين فمنهم مقتصد ومنهم جاهد، والختار من الختر وهو أشد الغدر ومنه قولهم: إنك لا تمد لنا شبرا من غدر إلّا مددنا لك باعا من غدر، وبنحو ذلك فسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لابن الأزرق وأنشد قول الشاعر:
{ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ } “Bizim ayetlerimizi ancak son derece gaddar olan kimseler inkâr eder.” Bu ayet, İbn Mâlik ve onunla aynı görüşte olanlar için (لما) edatının cevabına 'fâ' harfinin girmesinin caiz olduğuna delildir. Buna cevaz vermeyenler ise şöyle demiştir: Cevap mahzuftur; yani «onları karaya çıkarıp kurtarınca iki kısma ayrıldılar; içlerinden bir kısmı muktesiddir, bir kısmı ise inkârcıdır.» Hattâr (ختّار) kelimesi 'hatr' kökünden gelir ve hıyanetin/gaddarlığın en şiddetlisidir. Nitekim Arapların: «Sen bize gaddarlıkla bir karış uzatmazsın ki, biz sana gaddarlıkla bir kulaç uzatmayalım» sözü bundandır. İbn Abbas radıyallâhu Teâlâ anhümâ İbnü'l-Ezrak'a kelimeyi buna benzer şekilde tefsir etmiş ve şu şairin sözünü okumuştur:
لقد علمت واستيقنت ذات نفسها ... بأن لا تخاف الدهر صرمي ولا ختري
«O kendi nefsiyle kesin olarak bildi ve inandı ki ... ebediyen benim ilgiyi kesmemden ve gaddarlığımdan korkmayacaktır.»
ونحوه قول عمرو بن معد يكرب:
Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü de bunun gibidir:
وإنك لو رأيت أبا عمير ... ملأت يديك من غدر وختر
«Eğer Ebû Umeyr'i görseydin ... ellerini hıyanet ve gaddarlıkla doldururdun.»
وفي مفردات الراغب الختر غدر يختر فيه الإنسان أي يضعف ويكسر لاجتهاده فيه أي وما يجحد بآياتنا ويكفر بها إلّا كل غدار أشد الغدر لأن كفره نقض للعهد الفطري، وقيل: لأنه نقض لما عاهد الله تعالى عليه في البحر من الإخلاص له ﷿ كَفُورٍ مبالغ في كفران نعم الله تعالى، وخَتَّارٍ مقابل لصبار لأن من غدر لم يصبر على العهد وكفور مقابل لشكور يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ أمر بالتقوى على سبيل الموعظة والتذكير بيوم عظيم بعد ذكر دلائل الوحدانية، ويجزى من جزى بمعنى قضى ومنه قيل للمتقاضي المتجازي أن لا يقضي والد عن ولده شيئا.
Râgıb'ın Müfredât'ında: Hatr, insanın içinde zayıflayıp kırıldığı bir hıyanettir, yani onda aşırıya kaçtığı için böyle olur. Yani «Ayetlerimizi inkâr edip kâfir olanlar, ancak en şiddetli şekilde gaddarlık yapanlardır; çünkü onun küfrü fıtrî ahdi bozmaktır.» Şöyle de denilmiştir: «Çünkü bu, denizdeyken O'na celle ve alâ ihlasla bağlı kalacağına dair Allah Teâlâ'ya verdiği ahdi bozmaktır.» { كَفُورٍ } “ve nankör olan [kimseler inkâr eder]” Allah Teâlâ'nın nimetlerine karşı nankörlükte aşırıya gidendir. { خَتَّارٍ } kelimesi { صَبَّارٍ } [çok sabreden] kelimesinin mukabilidir; çünkü gaddarlık eden kimse ahit üzerinde sabretmemiştir; { كَفُورٍ } kelimesi de { شَكُورٍ } [çok şükreden] kelimesinin mukabilidir. { يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ } “Ey insanlar! Rabbinizden sakının ve hiçbir babanın evladına bir fayda sağlayamayacağı o günden korkun” vahdaniyet delillerinin zikrinden sonra, öğüt ve büyük bir günü hatırlatma yoluyla takva emredilmektedir. (يجزي) kelimesi eda etti/ödedi manasındaki (جزى) fiilindendir; nitekim alacağını talep eden kimseye (المتقاضي) dendiği gibi borcunu ödeyene de (المجازي) denilir; yani hiçbir baba evladı adına bir şey ödeyemez/yerine getiremez.
وقرأ أبو السمال، وعامر بن عبد الله، وأبو السوار «لا يجزىء» بضم الياء وكسر الزاي مهموزا ومعناه لا يغني والد عن ولده ولا يفيده شيئا من أجزأت عنك مجزأ فلان أي أغنيت.
Ebû's-Semmâl, Âmir b. Abdillah ve Ebû's-Sevvâr, yâ'nın zammesi, zây'ın kesresi ve hemze ile «لا يُجْزِىءُ» şeklinde okumuşlardır. Manası: «Hiçbir baba evladına yetmez ve ona hiçbir fayda sağlamaz» demektir; bu da «senin yerine falanın gördüğü işi gördüm/yettim» manasındaki (أجزأت عنك مجزأ فلان) ifadesindendir.
وقرأ عكرمة «يجزي» بضم الياء وفتح الزاي مبنيا للمفعول والجملة على القراءات صفة يوما والراجع إلى الموصوف محذوف أي فيه فأما أن يحذف برمته وأما على التدريج بأن يحذف حرف الجر فيعدى الفعل إلى الضمير ثم يحذف منصوبا، وقوله تعالى: وَلا مَوْلُودٌ أما عطف على والِدٌ فهو فاعل يَجْزِي وقوله تعالى: هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً في موضع الصفة له والمنفي عنه هو الجزاء في الآخرة والمثبت له الجزاء في الدنيا أو معنى هو جاز أي من شأنه الجزاء لعظيم حق الوالد أو المراد بلا يجزي لا يقبل ما هو جاز به، وأما مبتدأ والمسوغ للابتداء به مع أنه نكرة تقدم النفي، وذهل المهدوي عن ذلك فمنع صحة كونه مبتدأ وجملة هُوَ جازٍ خبره وشَيْئاً مفعول به أو منصوب على المصدرية لأنه صفة مصدر محذوف وعلى الوجهين قيل تنازعه يَجْزِي وجازٍ واختيار ما لا يفيد التأكيد في الجملة الأولى وما يفيده في الجملة الثانية لأن أكثر المسلمين وأجلتهم حين الخطاب كان آباؤهم قد ماتوا على الكفر وعلى الدين الجاهلي فلما كان غناء الكافر عن المسلم بعيدا لم يحتج نفيه إلى التأكيد، ولما كان غناء المسلم عن الكافر مما يقع في الأوهام أكد نفيه قاله الزمخشري.
İkrime ise yâ'nın zammesi ve zây'ın fethası ile meçhul olarak «يُجْزَى» şeklinde okumuştur. Cümle bütün kıraatlere göre (يوما) kelimesinin sıfatıdır; mevsufa dönen zamir ise mahzuftur, yani (فيه) [onda] demektir; bu zamir ya bütünüyle hazfedilmiştir ya da aşamalı olarak cer harfi hazfedilip fiil zamire geçirilmiş, sonra da mansub olarak hazfedilmiştir. O Teâlâ'nın: { وَلا مَوْلُودٌ } buyruğuna gelince; ya { والِدٌ } kelimesine matuftur ve { يَجْزِي } fiilinin failidir, O Teâlâ'nın: { هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً } “evladın da babasına hiçbir şey ödeyemeyeceği [günden korkun]” buyruğu ise onun sıfatı konumundadır; kendisinden nefyedilen ahiretteki karşılık/fayda, onun için sabit kılınan ise dünyadaki karşılıktır; yahut (هو جاز) ifadesinin manası babanın hakkının büyüklüğünden ötürü «onun şanı karşılık vermektir» demektir; yahut (لا يجزي) ile murat «onun karşılık verdiği şey kabul edilmez» demektir. Ya da mübtedadır; nekre olmasına rağmen mübteda olmasına cevaz veren husus ise öncesinde nefiy (olumsuzluk) bulunmasıdır. el-Mehdevî bundan gaflet etmiş ve onun mübteda olmasının sıhhatini menederek { هُوَ جازٍ } cümlesinin onun haberi olduğunu kabul etmemiştir. { شَيْئاً } ise mef'ûlün bihtir yahut mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu için masdariyet üzere mansubdur; her iki veche göre de { يَجْزِي } ve { جازٍ } kelimelerinin bunda tenâzua girdiği söylenmiştir. Birinci cümlede tekit ifade etmeyen, ikinci cümlede ise tekit ifade eden kalıbın tercih edilmesinin sebebi; hitap anında Müslümanların çoğunun ve ileri gelenlerinin babalarının küfür ve cahiliye dini üzere ölmüş olmalarıdır. Kâfirin Müslümana fayda sağlaması uzak bir ihtimal olduğu için bunun nefyi tekide ihtiyaç duymamıştır; Müslümanın kâfire fayda sağlaması ise zihinlere gelebilecek bir vehim olduğundan bunun nefyi tekit edilmiştir; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir.
وتعقبه ابن المنير بأنه يتوقف صحته على أن هذا الخطاب كان خاصا بالموجودين حينئذ والصحيح أنه عام لهم
İbnü'l-Müneyyir buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bunun doğruluğu, bu hitabın o esnada mevcut olanlara mahsus olmasına bağlıdır; oysa sahih olan, bunun hem onlar için
ولكل من ينطلق عليه اسم الناس، ورده في الكشف بأن المتقدمتين فاسدتان، أما الثانية فلما تقرّر في أصول الفقه أن يا أَيُّهَا النَّاسُ يتناول الموجودين، وأما لغيرهم فبالإعلام أو بطريقه والمالكية موافقة، وأما الأولى فعلى تقدير التسليم لا شك أن أجلة المؤمنين وأكابرهم إلى انقراض الدنيا هم النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه رضي الله تعالى عنهم ومعلوم أن أكثرهم قبض آباؤهم على الكفر فمن أين التوقيف اهـ.
hem de insan ismi şamil olan herkes için genel olduğudur. el-Keşf sahibi ise bu itirazı reddederek her iki önermenin de fasit olduğunu söylemiştir: İkincisine gelince; fıkıh usûlünde sabit olduğu üzere { يا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabı mevcut olanları kapsar; mevcut olmayanlara ise bildirme yoluyla veya onun usulüyle şamil olur ki Mâlikîler de bu görüştedir. Birincisine gelince; kabul edildiği takdirde bile, şüphe yok ki dünyanın sonuna kadar müminlerin en seçkinleri ve en büyükleri Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ve onun ashabıdır radıyallâhu Teâlâ anhüm; onların çoğunun babalarının küfür üzere vefat ettiği ise malumdur, öyleyse bu sınırlama nereden çıkmıştır? [el-Keşf'in sözü bitti].
واختار ابن المنير في وجه ذلك أن الله تعالى لما أكد الوصية بالآباء وقرن وجوب شكرهم بوجوب شكره ﷿ وأوجب على الولد أن يكفي والده ما يسوء بحسب نهاية إمكانه قطع سبحانه هاهنا وهم الوالد في أن يكون الولد في القيامة يجزيه حقه عليه ويكفيه ما يلقاه من أهوال يوم القيامة كما أوجب الله تعالى عليه في الدنيا ذلك في حقه فلما كان جزاء الولد عن الوالد مظنة الوقوع لأنه سبحانه حض عليه في الدنيا كان جديرا بتأكيد النفي لإزالة هذا الوهم ولا كذلك العكس وقريب منه ما قاله الإمام: إن الولد من شأنه أن يكون جازيا عن والده لما عليه من الحقوق والولد يجزي لما فيه من النفقة وليس ذلك بواجب عليه فلذا قال سبحانه في الولد: لا يَجْزِي وفي الولد وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ ألا ترى أنه يقال لمن يحيك وليست الحياكة صنعته هو يحيك ولمن يحيك وهي صنعته هو حائك، وقيل: إن التأكيد في الجملة الثانية الدلالة على أن المولود أولى بأن لا يجزي لأنه دون الوالد في الحنو والشفقة فلما كان أولى بهذا الحكم استحق التأكيد وفي القلب منه شيء، وقد يقال: إن العرب كانوا يدخرون الأولاد لنفعهم ودفع الأذى عنهم وكفاية ما يهمهم ولعل أكثر الناس كذلك فأريد حسم توهم نفعهم ودفعهم الأذى، وكفاية المهم في حق آبائهم يوم القيامة فأكدت الجملة المفيدة لنفي ذلك عنهم وعد من جملة المؤكدات التعبير بالمولود لأنه من ولد بغير واسطة بخلاف الولد فإنه عام يشمل ولد الولد فإذا أفادت الجملة أن الولد الأدنى لا يجزي عن والده علم أن من عداه من ولد لا يجزي عن جده من باب أولى.
İbnü'l-Müneyyir bu tercihin gerekçesi olarak şunu seçmiştir: Allah Teâlâ ana babaya itaati tekit edip onlara şükretme zorunluluğunu Kendisine celle ve alâ şükretme zorunluluğu ile birlikte zikredince ve evlada imkânının son noktasına kadar babasının hoşlanmadığı şeyleri gidermeyi vacip kılınca; O subhânehu, Allah Teâlâ'nın dünyada onun hakkı konusunda vacip kıldığı gibi kıyamette de evladın babasının üzerindeki hakkını ödeyeceği ve kıyamet gününün dehşetlerinden karşılaşacağı şeyleri ondan defedeceği yönündeki babanın vehmini burada tamamen kesip atmıştır. Dolayısıyla evladın babası adına bir karşılık ödemesi zihinlere gelebilecek bir durum olduğundan -zira O subhânehu dünyada bunu teşvik etmiştir- bu vehmi ortadan kaldırmak için olumsuzluğun tekit edilmesi yerinde olmuştur; aksinde ise durum böyle değildir. İmam'ın [Fahreddin er-Râzî] şu sözü de buna yakındır: «Evladın, üzerindeki haklar sebebiyle babasına karşı bir şeyler ödemesi onun şanındandır; evlat ise babanın ona yaptığı harcamalardan ötürü karşılık görür, bu ise evlat üzerine vacip değildir. Bu sebeple O subhânehu babada { لا يَجْزِي } [ödemez], evlatta ise { وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ } buyurmuştur. Görmez misin ki dokumacılık sanatı olmadığı halde dokuyan kimse için 'o dokuyor' (هو يحيك), sanatı dokumacılık olan kimse için ise 'o dokumacıdır' (هو حائك) denilir.» Şöyle de denilmiştir: İkinci cümledeki tekit, evladın [babası yerine] bir şey ödeyememeye daha layık olduğuna delalet etmek içindir; çünkü o şefkat ve merhamet bakımından babadan daha aşağıdadır; bu hükme daha layık olunca tekidi hak etmiştir; ancak bu izaha gönül pek yatmamaktadır. Şöyle de denilebilir: Araplar çocukları kendilerine fayda sağlasın, onlardan ezayı defetsin ve mühim işlerini görsün diye yanlarında tutarlardı; muhtemelen insanların çoğu da böyledir. Bu yüzden kıyamet gününde babaları hakkında onların fayda sağlaması, ezayı defetmesi ve mühim işleri görmesi vehmini kökünden kesmek murat edilmiş ve bu durumu onlardan nefyetmeyi ifade eden cümle tekit edilmiştir. Bu tekitler cümlesinden biri de (مولود) lafzı ile tabir edilmesidir; çünkü bu vasıtasız doğan kimsedir; (ولد) kelimesi ise torunu da kapsayan genel bir kelimedir. Cümle en yakın evladın babasına bir fayda sağlayamayacağını bildirince, onun dışındaki evlatların dedelerine evleviyetle bir fayda sağlayamayacağı anlaşılmış olur.
واعترض بأن هذه التفرقة بين الولد والمولود لم يثبتها أهل اللغة، ورد بأن الزمخشري، والمطرزي ذكرا ذلك وكفى بهما حجة، ثم إن في عموم الولد لولد الولد أيضا مقالا فقد ذهب جمع أنه خاص بالولد الصلبي حقيقة.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: (ولد) ile (مولود) arasındaki bu ayrımı lügat ehli sabit görmemiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: ez-Zemahşerî ve el-Mutarrizî bunu zikretmişlerdir ve delil olarak bu ikisi kâfidir. Kaldı ki (ولد) lafzının torunu da kapsaması konusunda da tartışma vardır; zira bir topluluk onun hakikat olarak yalnızca sulbî çocuğa has olduğu görüşüne varmıştır.
وقال صاحب المغرب يقال للصغير مولود وإن كان الكبير مولودا أيضا لقرب عهده من الولادة كما يقال لبن حليب ورطب جني للطري منهما، ووجه أمر التأكيد عليه بأنه إذا كان الصغير لا يجزي حينئذ مع عدم اشتغاله بنفسه لعدم تكليفه في الدنيا فالكبير المشغول بنفسه من باب أولى وهو كما ترى، وخصص بعضهم العموم بغير صبيان المسلمين لثبوت الأحاديث بشفاعتهم لوالديهم.
el-Mağrib'in müellifi şöyle demiştir: Büyük olan da doğmuş olmasına rağmen, doğum vaktine yakınlığı sebebiyle küçüğe 'mevlûd' denilir; nitekim taze olanlarına 'lebenn halîb' (yeni sağılmış süt) ve 'ratbün cenîy' (yeni toplanmış taze hurma) denildiği gibi. Tekidin gerekçesi de buna göre şöyle açıklanmıştır: Dünyada mükellef olmaması sebebiyle kendi nefsiyle meşgul olmadığı halde küçük olan o gün [babasına] bir fayda sağlayamıyorsa, kendi nefsiyle meşgul olan büyük evlat evleviyetle sağlayamaz. Bu ise gördüğün gibidir. Bazıları ise Müslümanların çocuklarının ebeveynlerine şefaat edeceğine dair hadislerin sabit olması sebebiyle bu umumiyeti onların dışındakilere tahsis etmiştir.
وتعقب بأن الشفاعة ليست بقضاء ولو سلم فلتوقفها على القبول يكون القضاء منه ﷿ حقيقة فتدبر.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şefaat bir eda (borç ödeme) değildir; kabul edilse bile, kabule bağlı olduğu için eda hakikatte O'ndan celle ve alâ olmuş olur; iyi düşün.
إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ قيل بالثواب والعقاب على تغليب الوعد على الوعيد أو هو بمعناه اللغوي حَقٌّ ثابت متحقق لا يخلف وعدم إخلاف الوعد بالثواب مما لا كلام فيه وأما عدم إخلاف الوعد بالعقاب ففيه كلام والحق أنه لا يخلف أيضا، وعدم تعذيب من يغفر له من العصاة المتوعدين فليس من إخلاف الوعيد في شيء لما أن الوعيد في حقهم كان معلقا بشرط لم يذكر ترهيبا وتخويفا، والجملة على هذا تعليل لنفي الجزاء، وقيل: المراد أن وعد الله بذلك اليوم حق، والجملة مستأنفة استئنافا بيانيا كأنه لما قيل: يا أيها الناس اتقوا يوما إلخ سأل سائل أن يكون ذلك اليوم؟ فقيل: إن وعد الله حق أي نعم يكون لا محالة لمكان الوعد به فهو جواب على أبلغ وجه، وإليه يشير كلام
{ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi” -vaadin vaîd (azap tehdidi) üzerine tağlîb edilmesi yoluyla sevap ve azap [vaadi] olduğu söylenmiştir yahut lügat manasındadır- { حَقٌّ } “haktır”, sabittir, muhakkak gerçekleşir, hilafı olmaz (boşa çıkmaz). Sevap vaadinin boşa çıkmayacağı hususunda hiçbir ihtilaf (söz) yoktur. Azap vaadinin boşa çıkmaması meselesinde ise ihtilaf vardır; hak olan ise onun da boşa çıkmayacağıdır. Kendilerine azap vaat edilen (tehdit olunan) günahkârlardan bağışlanan kimselere azap edilmemesi ise vaîdin boşa çıkması cinsinden hiçbir şey sayılmaz; zira onlar hakkındaki vaîd, korkutma ve sakındırma gayesiyle zikredilmemiş bir şarta bağlanmıştır. Cümle buna göre karşılık vermenin (cezânın) nefyedilmesinin gerekçesidir. Denildi ki: Murâd, Allah'ın o gün hakkındaki vaadinin hak olduğudur. Cümle ise istînâf-ı beyânîdir (soruya cevap niteliğinde bir başlangıçtır); sanki: { يا أيها الناس اتقوا يوما } ilh. buyrulduğunda birisi: "O gün vuku bulacak mı?" diye sormuş da: "Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır", yani "Evet, O vaat ettiği için şüphesiz vuku bulacaktır" denilmiştir; dolayısıyla bu, en beliğ tarzda verilmiş bir cevaptır. İmam'ın [er-Râzî'nin]
الإمام فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا بأن تلهيكم بلذاتها عن الطاعات وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ أي الشيطان كما روي عن ابن عباس، وعكرمة، وقتادة، ومجاهد والضحاك بأن يحملكم على المعاصي بتزيينها لكم ويرجيكم التوبة والمغفرة منه تعالى أو يذكر لكم أنها لا تضر من سبق في علم الله تعالى موته على الإيمان وأن تركها لا ينفع من سبق في العلم موته على الكفر، وعن أبي عبيدة كل شيء غرك حتى تعصي الله تعالى وتترك ما أمرك سبحانه به فهو غرور شيطانا أو غيره، وإلى ذلك ذهب الراغب قال: الغرور كل ما يغر الإنسان من مال وجاه وشهوة وشيطان.
sözü de buna işaret eder. { فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın” lezzetleriyle sizi meşgul edip taatlerden alıkoymasın, { وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “ve o çok aldatıcı (şeytan) da sizi Allah ile aldatmasın” yani İbn Abbas, İkrime, Katâde, Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan rivayet edildiği üzere şeytandır; günahları size süslü göstererek sizi isyana sürüklemesi ve O Teâlâ'dan tevbe ve mağfiret umuduna düşürmesiyle, yahut Allah Teâlâ'nın ilminde iman üzere öleceği takdir edilmiş kimseye günahların zarar vermeyeceğini ve ilminde küfür üzere öleceği takdir edilmiş kimseye de günahı terk etmenin fayda sağlamayacağını size hatırlatmasıyla [aldatmasın]. Ebû Ubeyde'den şöyle rivayet edilmiştir: Seni Allah Teâlâ'ya isyan etmeye ve O'nun subhânehu sana emrettiği şeyleri terk etmeye kadar vardıran her şey, ister şeytan olsun ister başkası, bir ğarûrdur (aldatıcıdır). Râgıb da bu görüşe varmış ve şöyle demiştir: «Ğarûr; mal, makam, şehvet ve şeytan gibi insanı aldatan her şeydir.»
وقد فسر بالشيطان إذ هو أخبث الغارين وبالدنيا لما قيل: الدنيا تغر وتضر وتمر، وأصل الغرور من غر فلانا إذا أصاب غرته أي غفلته ونال منه ما يريد والمراد به الخداع، والظاهر أن بِاللَّهِ صلة يَغُرَّنَّكُمْ أي لا يخدعنكم بذكر شيء من شؤونه تعالى يجسركم على معاصيه سبحانه.
Aldatıcıların en habisi olduğu için şeytanla tefsir edilmiştir; «dünya aldatır, zarar verir ve geçer» denildiği için dünya ile de tefsir edilmiştir. Ğarûr kelimesinin aslı; bir kimsenin gafletini (ğırretini) kollayıp ondan istediğini elde ettiği zaman kullanılan (غرّ فلانا) ifadesindendir ve bununla murat aldatmadır. Zahir olan şudur ki { بِاللَّهِ } ibaresi { يَغُرَّنَّكُمْ } fiilinin sılasıdır; yani «O Teâlâ'nın şanından, sizi O'nun subhânehu günahlarına cesaretlendirecek bir şeyi zikrederek sizi aldatmasın» demektir.
وجوز أن يكون قسما وفيه بعد، وقرأ ابن أبي إسحاق، وابن أبي عبلة، ويعقوب، «تغرنكم» بالنون الخفيفة، وقرأ سمال بن حرب، وأبو حيوة «الغرور» بضم الغين وهو مصدر والكلام من باب جد جده، ويمكن تفسيره بالشيطان يجعله نفس الغرور مبالغة إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ إلخ،
Bunun yemin olması da caiz görülmüştür, ancak bu uzaktır. İbn Ebî İshak, İbn Ebî Able ve Ya'kub hafif nûn ile «تغرنكم» şeklinde okumuşlardır. Simâl b. Harb ve Ebû Hayve ise gayn harfinin zammesiyle (الْغُرُورُ) şeklinde okumuşlardır ki bu masdardır ve bu ifade 'iş ciddileşti' (جد جده) kabilindendir; mübalağa yoluyla şeytanın bizzat aldatmanın kendisi kılınması şeklinde şeytanla tefsir edilmesi de mümkündür. { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Şüphesiz kıyametin bilgisi ancak Allah'ın katındadır” ayetin sonuna kadar.
أخرج ابن المنذر عن عكرمة أن رجلا يقال له الوارث بن عمرو جاء إلى النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فقال: يا محمد متى قيام الساعة؟ وقد أجدبت بلادنا فمتى تخصب؟ وقد تركت امرأتي حبلى فما تلد؟ وقد علمت ما كسبت اليوم فماذا أكسب غدا؟ وقد علمت بأي أرض ولدت فبأي أرض أموت، فنزلت هذه الآية، وذكر نحوه محيي السنة البغوي
İbnü'l-Münzir İkrime'den rivayet ettiğine göre, el-Vâris b. Amr denilen bir adam Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem gelip şöyle dedi: «Ey Muhammed! Kıyamet ne zaman kopacak? Beldelerimiz kuraklaştı, ne zaman bereketlenecek? Eşimi hamile bıraktım, ne doğuracak? Bugün ne kazandığımı bildim, peki yarın ne kazanacağım? Hangi toprakta doğduğumu bildim, peki hangi toprakta öleceğim?» Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Muhyissünne el-Begavî de bunun benzerini zikretmiştir
، والواحدي، والثعلبي فهو نظرا إلى سبب النزول جواب لسؤال محقق ونظرا إلى ما قبلها من الآي جواب لسؤال مقدر كأن قائلا يقول: متى هذا اليوم الذي ذكر من شأنه ما ذكر؟ فقيل إن الله، ولم يقل إن علم الساعة عند الله مع أنه أخصر لأن اسم الله سبحانه أحق بالتقديم ولأن تقديمه وبناء الخبر عليه يفيد الحصر كما قرّره الطيبي مع ما فيه من مزية تكرر الإسناد، وتقديم الظرف يفيد الاختصاص أيضا بل لفظ عند كذلك لأنها تفيد حفظه بحيث لا يوصل إليه فيفيد الكلام من أوجه اختصاص علم وقت القيامة بالله ﷿، وقوله تعالى: وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ أي في إبانه من غير تقديم ولا تأخير في بلد لا يتجاوزه به وبمقدار تقتضيه الحكمة، الظاهر أنه عطف على الجملة الظرفية المبنية على الاسم الجليل على عكس قوله تعالى: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ [المؤمنون: ٢١] فيكون خبرا مبنيا على الاسم الجليل مثل المعطوف عليه فيفيد الكلام الاختصاص أيضا والمقصود تقييدات التنزيل الراجعة إلى العلم لا محض القدرة على التنزيل إذ لا شبهة فيه فيرجع الاختصاص إلى العلم بزمانه ومكانه ومقداره كما يشير إلى ذلك كلام الكشف، وقال العلامة الطيبي في شرح الكشاف: دلالة هذه الجملة على علم الغيب من حيث دلالة المقدور المحكم المتقن على العلم الشامل وقوله تعالى وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ أي أذكر أم أنثى أتام أم ناقص وكذلك ما سوى ذلك من الأحوال عطف على الجملة الظرفية أيضا نظير ما قبله، وخولف بين عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وبين هذا ليدل في الأول على مزيد الاختصاص اعتناء بأمر الساعة ودلالة على شدة خفائها، وفي هذا على استمرار تجدد التعلقات بحسب تجدد المتعلقات مع الاختصاص، ولم يراع هذا الأسلوب فيما قبله بأن يقال: ويعلم الغيث مثلا إشارة بإسناد التنزيل الى الاسم الجليل صريحا إلى عظم شأنه لما فيه من كثرة المنافع لأجناس الخلائق وشيوع الاستدلال بما يترتب عليه من إحياء الأرض على صحة البعث المشار إليه بالساعة في الكتاب العظيم قال تعالى: وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى [الروم: ٤٩، ٥٠] وقال سبحانه: وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ [الروم: ١٩] إلى غير ذلك، وربما يقال: إن لتنزيل الغيث وإن لم يكن الغيث
, el-Vâhidî ve es-Sa'lebî de [böyle zikretmişlerdir]. Dolayısıyla bu, iniş sebebi göz önüne alındığında vaki olmuş bir soruya cevaptır; kendisinden önceki ayetler göz önüne alındığında ise sanki biri: «Şanı hakkında bunca şey zikredilen o gün ne zamandır?» diyormuş gibi takdiri bir soruya cevaptır; buna karşılık «Şüphesiz Allah...» denilmiştir. Daha kısa olmasına rağmen «Kıyametin ilmi Allah'ın katındadır» denilmemiştir; çünkü Allah subhânehu ism-i celâli öne alınmaya daha layıktır ve onun öne alınıp haberin onun üzerine bina edilmesi, isnadın tekrarlanması meziyetiyle birlikte et-Tîbî'nin takrir ettiği üzere hasr (kasıt/sınırlandırma) ifade eder. Zarfın öne alınması da ihtisas ifade eder, hatta (عند) lafzı da böyledir; zira ona ulaşılamayacak şekilde korunmasını ifade eder. Dolayısıyla bu kelam, kıyamet vaktinin ilminin Allah'a celle ve alâ mahsus olduğunu birçok yönden ifade etmektedir. O Teâlâ'nın: { وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } “ve yağmuru O indirir” yani tam vaktinde, öne alma ve erteleme olmaksızın, sınırını aşmayacağı bir beldeye ve hikmetin gerektirdiği bir miktarda indirir buyruğuna gelince: Zahir olan, bunun O Teâlâ'nın: { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } [el-Mü'minûn: 21] buyruğunun aksine, ism-i celâl üzerine bina edilen zarf cümlesine matuf olmasıdır; böylece tıpkı matufun aleyh gibi ism-i celâl üzerine bina edilmiş bir haber olur ve bu ifade de ihtisas bildirir. Maksat ise ilme raci olan indirme kayıtlarıdır, yoksa yalnızca indirmeye kādir olmak değildir; zira onda şüphe yoktur. Dolayısıyla ihtisas; el-Keşf'in ifadelerinin de işaret ettiği gibi, onun zamanını, mekânını ve miktarını bilmeye racidir. Allâme et-Tîbî el-Keşşâf şerhinde şöyle demiştir: «Bu cümlenin gayb ilmine delaleti; muhkem ve kusursuz takdir edilen şeyin, kuşatıcı ilme delalet etmesi yönündendir.» O Teâlâ'nın: { وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ } “rahimlerde olanı da O bilir” yani erkek mi dişi mi, tam mı eksik mi olduğunu ve bunun dışındaki hallerini bilir buyruğu da önceki gibi zarf cümlesine matuftur. { عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } ile bunun arasında üslup farkı gözetilmiştir; birincisinde kıyamet emrine verilen ehemmiyet ve onun son derece gizli oluşuna delalet etmek üzere fazladan bir ihtisas bildirmek için, bunda ise ihtisasla birlikte taalluk eden şeylerin yenilenmesine göre taallukların da sürekli yenilendiğini bildirmek içindir. Önceki kısımda ise mesela «ve yağmuru bilir» denilmeyerek bu üslup gözetilmemiştir; zira yaratılmışların türleri için pek çok faydayı barındırmasından ve yeryüzünün onunla diriltilmesinden hareketle Yüce Kitap'ta 'Saat' ile işaret edilen ba'sın (dirilişin) sıhhatine delil getirmenin yaygınlığından ötürü, indirmenin açıkça ism-i celâle isnat edilmesiyle onun şanının büyüklüğüne işaret edilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ * فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى } [er-Rûm: 49-50] ve O subhânehu şöyle buyurmuştur: { وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ } [er-Rûm: 19] ve diğerleri. Muhtemelen şöyle denilebilir: Yağmurun indirilmesinin -alışılageldik yağmur olmasa da- dirilişte bir dahli vardır; zira
المعهود دخلا في المبعث بناء على ما
şöyle bir hadis rivayet edilmiştir:
ورد من حديث مطر السماء بعد النفخة الأولى مطرا كمني الرجال
İlk sur üflemesinden sonra gökten erkeklerin menisi gibi bir yağmur yağacaktır.
، وقيل:
Şöyle de denilmiştir:
الاختصاص راجع إلى التنزيل وما ترجع إليه تقييداته التي يقتضيها المقام من العلم، وفي ذلك ردّ على القائلين مطرنا بنوء كذا وللاعتناء برد ذلك لما فيه من الشرك في الربوبية عدل عن يعلم إلى يُنَزِّلُ وهو كما ترى، وقوله تعالى: وَما تَدْرِي نَفْسٌ أي كل نفس برة كانت أو فاجرة كما يدل عليه وقوع النكرة في سياق النفي ماذا تَكْسِبُ غَداً أي في الزمان المستقبل من خير أو شر، وقوله سبحانه: وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ عطف على ما استظهره صاحب الكشف على قوله تعالى إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وأشار إلى أنه لما كان الكلام مسوقا للاختصاص لا لإفادة أصل العلم له تعالى فإنه غير منكر لزم من النفي على سبيل الاستغراق اختصاصه به ﷿ على سبيل الكناية على الوجه الأبلغ، وفي العدول عن لفظ العلم إلى لفظ الدراية لما فيها من معنى الختل والحيلة لأن أصل دري رمي الدرية وهي الحلقة التي يقصد رميها الرماة وما يتعلم عليه الطعن والناقة التي يسببها الصائد ليأنس بها الصيد فيستتر من ورائها فيرميه وفي كل حيلة، ولكونها علما بضرب من الختل والخيلة لا تنسب إليه ﷿ إلّا إذا أولت بمطلق العلم كما
İhtisas, indirmeye ve makamın gerektirdiği ilimle ilgili kayıtlara racidir. Bunda «bize şu yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı» diyenlere bir reddiye vardır; rubûbiyyette şirk barındırdığı için bunu reddetmeye verilen ehemmiyetten ötürü 'bilir' fiilinden vazgeçilip { يُنَزِّلُ } [indirir] lafzına dönülmüştür ki bu da gördüğün gibidir. O Teâlâ'nın: { وَما تَدْرِي نَفْسٌ } “Hiçbir nefis bilmez” yani olumsuzluk bağlamında nekrenin yer almasının delalet ettiği üzere ister iyi olsun ister fâcir olsun hiçbir kimse bilmez, { ماذا تَكْسِبُ غَداً } “yarın ne kazanacağını” yani gelecek zamanda hayır veya şerden ne elde edeceğini [bilmez]. O'nun subhânehu: { وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } “ve hiçbir nefis nerede öleceğini bilmez” buyruğu, el-Keşf sahibinin zahir gördüğüne göre, O Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } buyruğuna matuftur. O, kelamın Allah Teâlâ için asıl ilmi ifade etmek üzere değil ihtisas için sevk edildiğine işaret etmiştir; zira ilim O'ndan inkâr edilmez. İstiğrâk (kapsayıcılık) yoluyla yapılan nefyin neticesinde en beliğ vecihle kinaye yoluyla ilmin O'na celle ve alâ ihtisası lazım gelir. 'İlim' lafzından 'dirâyet' lafzına dönülmesinde bir hile ve kurnazlık manası vardır; çünkü dirâyetin aslı 'dirye' atmaktır ki bu da atıcıların vurmayı hedeflediği halkadır, üzerine kılıç/mızrak talimi yapılan şeydir ve avcının avı alıştırmak için vesile kıldığı, böylece arkasına gizlenip avı vurduğu devedir; bunların hepsinde bir çare/hile vardır. Bir tür hile ve gayretle elde edilen bir bilgi olduğu için, mutlak ilim manasına tevil edilmedikçe O'na celle ve alâ isnat edilmez; nitekim
في خبر خمس «لا يدريهن إلا الله تعالى»
«Beş şey vardır ki onları Allah Teâlâ'dan başkası bilmez (لا يدريهن)» hadisinde böyledir.
وقيل: قد يقال الممنوع نسبتها إليه سبحانه بانفراده تعالى أما مع غيره تبارك اسمه تغليبا فلا، ويفهم من كلام بعضهم صحة النسبة إليه جلّ وعلا على سبيل المشاكلة كما في قوله:
Şöyle de denilmiştir: Yasak olan, O'na subhânehu tek başına isnat edilmesidir; ancak başkasıyla birlikte tağlîb yoluyla isnat edilmesinde beis yoktur. Bazılarının sözünden ise O'na celle ve alâ müşâkele yoluyla isnadının sahih olduğu anlaşılmaktadır; nitekim şu sözde olduğu gibi:
لا هم لا أدري وأنت الداري.
«Allahım! Ben bilmiyorum, bilen Sensin.»