فلا حاجة إلى ما قيل: إنه كلام أعرابي جلف لا يعرف ما يجوز إطلاقه على الله تعالى وما يمتنع فيكون المعنى لا تعرف كل نفس وإن أعملت حيلها ما يلصق بها ويختص ولا يتخطاها ولا شيء أخص بالإنسان من كسبه وعاقبته فإذا لم يكن له طريق إلى معرفتهما كان من معرفة ما عداهما أبعد وأبعد، وقد روعي في هذا الأسلوب الإدماج المذكور ولذا لم يقل: ويعمل ماذا تكسب كل نفس ويعلم أن كل نفس بأي أرض تموت، وجوز أن يكون أصل وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وأن ينزل الغيث فحذف أن وارتفع الفعل كما في قوله: أيهذا الزاجري أحضر الوغى وكذا قوله سبحانه:
Dolayısıyla: «Bu, Allah Teâlâ hakkında neyin caiz olup neyin imkânsız olduğunu bilmeyen kaba bir bedevinin sözüdür» denilmesine lüzum yoktur. Bu takdirde mana: 'Her bir nefis, bütün çarelerine başvursa bile kendisine bitişik olan, kendisiyle özel kalıp başkasına geçmeyen şeyleri bilemez; insana kendi kazancından ve akıbetinden daha özel bir şey de yoktur. Durum böyle olunca, bu ikisini bilmeye bir yol bulamadığında, bunların dışındakileri bilmekten çok daha uzak olur' şeklinde olur. Bu üslupta zikredilen idmâc sanatı gözetilmiştir. Bu sebeple: «Her nefsin ne kazanacağını bilir ve her nefsin hangi yerde öleceğini bilir» denilmemiştir. { وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } ibaresinin aslının «ve en yunezzile'l-ğayse» olduğu, «en» edatının hazfedilip fiilin merfû kılındığı da caiz görülmüştür; nitekim şairin: «Ey beni savaşa katılmaktan meneden kişi» sözünde ve O subhânehu'nun şu buyruğunda olduğu gibi:
وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ والعطف على عِلْمُ السَّاعَةِ فكأنه قيل: إن الله عنده علم الساعة وتنزيل الغيث وعلم ما في الأرحام، ودلالة ذلك على اختصاص علم تنزيل الغيث به سبحانه ظاهر لظهور أن المراد بعنده تنزيل الغيث عنده علم تنزيله، وإذا عطف يُنَزِّلُ على السَّاعَةِ كان الاختصاص أظهر لانسحاب علم المضاف إلى الساعة الى الإنزال حينئذ فكأنه قيل: إن الله عنده علم الساعة وعلم تنزيل الغيث، وهذا العطف لا يكاد يتسنى في وَيَعْلَمُ إذ يكون التقدير وعنده علم علم ما في الأرحام وليس ذاك بمراد أصلا.
{ وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ } [buyruğunda da böyledir] ve { عِلْمُ السَّاعَةِ } ifadesine atıftır. Sanki şöyle denilmiştir: «Kıyametin ilmi, yağmurun indirilmesi ve rahimlerdekilerin ilmi Allah katındadır.» Bunun yağmurun indirilmesi ilminin O subhânehu'ya mahsus olduğuna delaleti açıktır; zira O'nun katında yağmurun indirilmesinin bulunmasından muradın, yağmurun indirilmesi ilminin O'nun katında bulunması olduğu aşikârdır. { يُنَزِّلُ } lafzı { السَّاعَةِ } lafzına atfedildiğinde ise, kıyamete muzâf olan ilim lafzı bu durumda indirmeye de sirayet edeceği için ihtisas daha zahir olur. Sanki şöyle denilmiştir: «Kıyametin ilmi de yağmurun indirilmesinin ilmi de Allah katındadır.» Bu atıf { وَيَعْلَمُ } fiilinde pek mümkün olmaz; zira bu takdirde takdir, «ve O'nun katında rahimlerdekilerin ilminin ilmi vardır» şeklinde olur ki bu kesinlikle kastedilen mana değildir.
وجعل الطيبي وَما تَدْرِي نَفْسٌ إلخ معطوفا على خبر إن من حيث المعنى بأن يجعل المنفي مثبتا بأن يقال:
Tîbî, menfî (olumsuz) olanı müsbet (olumlu) kılarak { وَما تَدْرِي نَفْسٌ } [ayetini] mana bakımından «inne»nin haberine matuf kılmış ve şöyle demiştir:
ويعلم ماذا تكسب كل نفس غدا ويعلم أن كل نفس بأي أرض تموت وقال: إن مثل ذلك جائز في الكلام إذا روعي نكتة كما في قوله تعالى: أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الأنعام: ١٥١] فإن العطف فيه باعتبار رجوع التحريم إلى ضد الإحسان وهي الإساءة، وذكر في بيان نكتة العدول عن المثبت إلى المنفي نحو ما ذكرنا آنفا. وتعقب ذلك صاحب الكشف بأن عنه مندوحة أي بما ذكر من عطفه على جملة إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وقال الإمام: في وجه نظم الجمل الحق أنه تعالى لما قال: وَاخْشَوْا يَوْماً إلخ وذكر سبحانه أنه كائن بقوله ﷿ قائلا: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فكأن قائلا يقول: فمتى هذا اليوم؟ فأجيب بأن هذا العلم مما لم يحصل لغيره تعالى وذلك قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ ثم ذكر جلّ وعلا الدليلين اللذين ذكرا مرارا على البعث. أحدهما إحياء الأرض بعد موتها المشار إليه بقوله تعالى: وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ والثاني الخلق ابتداء المشار
«Her nefsin yarın ne kazanacağını bilir ve her nefsin nerede öleceğini bilir.» Tîbî şöyle demiştir: 'Bir nükte gözetildiğinde kelamda böyle bir şey caizdir; nitekim O Teâlâ'nın: { أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } [el-En‘âm: 151] “Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın ve anne babaya iyilik edin” buyruğunda da böyledir; zira buradaki atıf, haram kılmanın iyiliğin zıddı olan kötülüğe raci olması itibariyledir.' Tîbî, müsbetten menfîye dönülmesindeki nüktenin beyanında az önce zikrettiğimize benzer şeyler söylemiştir. Keşf sahibi ise bu görüşü eleştirerek bundan başka bir çıkar yol bulunduğunu, yani { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } cümlesine atfedilebileceğini belirtmiştir. İmam [Râzî], cümlelerin diziliş vechi hakkında şöyle demiştir: 'Hak olan şudur ki, Allah Teâlâ: { وَاخْشَوْا يَوْماً } buyurup O celle ve alâ: { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } buyurarak bu günün kesinlikle gerçekleşeceğini zikredince, sanki birisi: «Peki, bu gün ne zaman?» demiş gibi oldu. Buna, bu ilmin Allah Teâlâ'dan başkasına nasip olmayan şeylerden olduğu şeklinde cevap verildi ki bu da O subhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } buyruğudur. Ardından O celle ve alâ, öldükten sonra dirilmeye dair defalarca zikredilen iki delili zikretti: Birincisi, O Teâlâ'nın: { وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } buyruğuyla işaret edilen, ölümünden sonra yeryüzünü diriltmesidir. İkincisi ise, O subhânehu'nun buyruğuyla işaret edilen ilk yaratılıştır:'
إليه بقوله سبحانه: وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ فكأنه قال ﷿: يا أيها السائل إنك لا تعلم وقتها ولكنها كائنة والله تعالى قادر عليها كما هو سبحانه قادر على إحياء الأرض وعلى الخلق في الأرحام ثم بعد جلّ شأنه له أن يعلم ذلك بقوله ﷿ وما تدري إلخ فكأنه قال تعالى: يا أيها السائل إنك تسأل عن الساعة أيان مرساها وإن من الأشياء ما هو أهم منها لا تعلم معاشك ومعادك فما تعلم ماذا تكسب غدا مع أنه فعلك وزمانك ولا تعلم أين تموت مع أنه شغلك ومكانك فكيف تعلم قيام الساعة متى يكون والله تعالى ما علمك كسب غدك ولا علمك أين تموت مع أن لك في ذلك فوائد شتى وإنما لم يعلمك لكي تكون في كل وقت بسبب الرزق راجعا متوكلا عليه سبحانه ولكيلا تأمن الموت إذا كنت في غير الأرض التي أعلمك سبحانه أنك تموت فيها فإذا لم يعلمك ما تحتاج إليه كيف يعلمك ما لا حاجة لك إليه وهو وقت القيامة وإنما الحاجة إلى العلم بأنها تكون وقد أعلمك جلّ وعلا بذلك على ألسنة أنبيائه تعالى عليهم الصلاة والسلام انتهى، ولا يخفى أن الظاهر على ما ذكره أن يقال: وبخلق ما في الأرحام كما قال سبحانه:
{ وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ } [buyruğuyla işaret edilen ilk yaratılıştır]. Sanki O celle ve alâ şöyle buyurmuştur: «Ey soran kişi! Sen onun vaktini bilmezsin, fakat o mutlaka gerçekleşecektir. Allah Teâlâ, yeryüzünü diriltmeye ve rahimlerde yaratmaya kâdir olduğu gibi buna da kâdirdir.» Sonra O'nun şanı yücedir, { وَما تَدْرِي } buyruğuyla kulun bunu bilmesini uzak görmüştür. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Ey soran kişi! Sen kıyametin ne zaman kopacağını soruyorsun; oysa bundan daha mühim olan ve bilmediğin şeyler vardır ki sen kendi geçimini ve ahiretini de bilmezsin. Kendi fiilin ve kendi zamanın olduğu halde yarın ne kazanacağını bilmezsin; senin kendi meşguliyetin ve mekânın olduğu halde nerede öleceğini bilmezsin. Durum böyleyken kıyametin ne zaman kopacağını nasıl bileceksin? Allah Teâlâ, senin için bunda pek çok faydalar bulunduğu halde yarınki kazancını sana bildirmedi, nerede öleceğini de sana bildirmedi. Sana bildirmedi ki rızık sebebiyle her an O subhânehu'ya yönelip tevekkül edesin ve O subhânehu'nun öleceğini bildirdiği yerden başka bir yerde bulunduğunda ölümden emin olmayasın. Sana muhtaç olduğun şeyleri bildirmediğine göre, ihtiyacın olmayan şeyi -ki o da kıyametin vaktidir- sana nasıl bildirsin? Asıl ihtiyaç duyulan şey onun gerçekleşeceğini bilmektir; O celle ve alâ da peygamberleri aleyhimussalâtü vesselâm vasıtasıyla bunu sana bildirmiştir.» [İmam Râzî'nin sözü] bitti. Gizli değildir ki, onun zikrettiğine göre zahir olan, O subhânehu'nun:
وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ ووجه العدول عن ذلك إلى ما في النظم الجليل غير ظاهر على أن كلامه بعد لا يخلو عن شيء، وكون المراد اختصاص علم هذه الخمس به ﷿ هو الذي تدل عليه الأحاديث والآثار،
{ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } [buyurduğu gibi], «ve rahimlerdekileri yaratmasıyla» denilmesidir. Bundan vazgeçilip yüce nazımdaki şekle dönülmesinin vechi zahir değildir; ayrıca onun sözü bundan sonra da bazı tenkitlerden uzak değildir. Hadislerin ve rivayetlerin delalet ettiği husus ise, muradın bu beş şeyin ilminin O'na celle ve alâ mahsus olduğudur.
فقد أخرج الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة من حديث طويل «أنه صلى الله تعالى عليه وسلم سئل متى الساعة؟ فقال للسائل: ما المسئول عنها بأعلم من السائل وسأخبرك عن أشراطها إذا ولدت الأمة ربها وإذا تطاول رعاة الإبل إليهم في البنيان في خمس لا يعلمهن إلا الله تعالى ثم تلا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ الآية»
Nitekim Şeyhayn ve başkaları Ebû Hüreyre'den uzun bir hadis rivayet etmişlerdir: «Kendisine sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem kıyametin ne zaman olduğu sorulduğunda soran kişiye şöyle dedi: Kendisine sorulan, sorandan daha bilgili değildir. Ancak sana onun alametlerini haber vereyim: Cariye efendisini doğurduğu ve deve çobanları yüksek binalar yapmakta birbiriyle yarıştığı zaman; bu, Allah Teâlâ'dan başkasının bilmediği beş şeyin içindedir. Sonra Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } ayetini okudu.»
أي إلى آخر السورة كما في بعض الروايات، وما وقع عند البخاري في التفسير من قوله: إلى الأرحام تقصير من بعض الرواة،
Yani bazı rivayetlerde geçtiği üzere surenin sonuna kadar [okudu]. Buhârî'nin Tefsir bölümünde yer alan: «Rahimlere kadar» ifadesi bazı ravilerin bir kısaltmasıdır.
وأخرجها أيضا هما وغيرهما عن ابن قال: عمر قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «مفتاح- وفي رواية مفاتح- الغيب خمس لا يعلمها إلا الله تعالى لا يعلم أحد ما يكون في غد ولا يعلم أحد ما يكون في الأرحام ولا تعلم نفس ماذا تكسب غدا وما تدري نفس بأي أرض تموت وما يدري أحد متى يجيء المطر» .
Yine o ikisi ve başkaları İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Gaybın anahtarı -bir rivayette gaybın anahtarları- beştir; onları Allah Teâlâ'dan başkası bilmez: Hiç kimse yarın ne olacağını bilmez, hiç kimse rahimlerde ne olduğunu bilmez, hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilmez, hiçbir nefis hangi yerde öleceğini bilmez ve hiç kimse yağmurun ne zaman geleceğini bilmez.»
وأخرج أحمد، والبزار، وابن مردويه، والروياني، والضياء بسند صحيح عن بريدة قال «سمعت رسول الله ﷺ يقول: خمس لا يعلمهن إلّا الله إن الله عنده علم الساعة الآية»
Ahmed, Bezzâr, İbn Merdûye, Rûyânî ve Ziyâ sahih bir senetle Büreyde'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah'ı ﷺ şöyle buyururken işittim: Beş şey vardır ki onları ancak Allah bilir: 'Şüphesiz kıyamet saatinin ilmi Allah'ın katındadır...' ayeti[ni okudu].»
وظاهر هذه الأخبار يقتضي أن ما عدا هذه الخمس من المغيبات قد يعلمه غيره ﷿ وإليه ذهب من ذهب. أخرج حميد بن زنجويه عن بعض الصحابة رضي الله تعالى عنهم أنه ذكر العلم بوقت الكسوف قبل الظهور فأنكر عليه فقال: إنما الغيب خمس وتلا هذه الآية وما عدا ذلك غيب يعلمه قوم ويجهله قوم، وفي بعض الأخبار ما يدل على أن علم هذه الخمس لم يؤت للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم ويلزمه أنه لم يؤت لغيره ﵊ من باب أولى.
Bu rivayetlerin zahiri, bu beş şeyin dışındaki gaybî hususları O'ndan celle ve alâ başkasının da bilebileceğini iktiza eder; nitekim bazı âlimler bu görüşe gitmiştir. Humeyd b. Zenceveyh, bazı sahâbîlerden radıyallâhu Teâlâ anhüm şöyle rivayet etmiştir: O, ay veya güneş tutulmasının ortaya çıkmasından önce vaktinin bilinmesini zikrettiğinde kendisine itiraz edilmiş, bunun üzerine o şöyle demiştir: «Gayb ancak beştir» deyip bu ayeti okumuş ve «Bunun dışındakiler ise bir kavmin bilip bir kavmin bilmediği gaybdır» demiştir. Bazı rivayetlerde bu beş şeyin ilminin Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem verilmediğine dair delalet bulunmaktadır; bu da evleviyetle O'nun aleyhisselâm dışındakilere verilmediğini gerektirir.
أخرج أحمد، والطبراني، عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن النبي ﷺ قال: «أوتيت مفاتيح كل شيء إلّا الخمس إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ» الآية
Ahmed ve Taberânî, İbn Ömer'den radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet etmişlerdir ki Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Şu beş şey müstesna, bana her şeyin anahtarları verildi: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } ayeti[ni okudu].»
وأخرج أحمد، وأبو يعلى، وابن جرير، وابن المنذر، وابن مردويه عن ابن مسعود قال: أوتي نبيكم ﷺ مفاتيح كل شيء غير الخمس إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ الآية.
Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Peygamberinize ﷺ beş şey hariç her şeyin anahtarları verildi: { إِنَّ اللَّهَ عِلْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } ayeti[ni okudu].»
وأخرج ابن مردويه عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: لم يغم على نبيكم ﷺ إلّا الخمس من سرائر الغيب هذه الآية في آخر لقمان إن الله عنده علم الساعة إلى آخر السورة
İbn Merdûye, Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Peygamberinize ﷺ gaybın sırlarından olan şu beş şey hariç hiçbir şey gizli bırakılmadı: Lokmân suresinin sonundaki bu ayet: 'Şüphesiz kıyamet saatinin ilmi Allah'ın katındadır...' surenin sonuna kadar.»
،
,
وأخرج سعيد بن منصور، وأحمد، والبخاري في الأدب عن ربعي بن حراش قال: حدثني رجل من بني عامر أنه قال: يا رسول الله هل بقي من العلم شيء لا تعلمه؟
Saîd b. Mansûr, Ahmed ve el-Edeb'de Buhârî, Rib'î b. Hırâş'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Âmir oğullarından bir adam bana şöyle dediğini anlattı: «Ey Allah'ın Resûlü! Bilmediğin bir ilim kaldı mı?»
فقال ﵊: لقد علمني الله تعالى خيرا وإن من العلم ما لا يعلمه إلا الله تعالى الخمس إن الله عنده علم الساعة الآية
Bunun üzerine O aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ bana pek çok hayır öğretti. İlimden öyle şeyler vardır ki onları ancak Allah Teâlâ bilir: O beş şeydir; 'Şüphesiz kıyamet saatinin ilmi Allah'ın katındadır...' ayeti[ni okudu].»
، وصرح بعضهم باستئثار الله تعالى بهن، أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم، عن قتادة أنه قال في الآية: خمس
Bazıları ise Allah Teâlâ'nın bunları Kendisine tahsis ettiğini (isti'sâr) açıkça belirtmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Gaybdan beş şey vardır ki
من الغيب استأثر الله تعالى بهن فلم يطلع عليهن ملكا مقربا ولا نبيا مرسلا إن الله عنده علم الساعة ولا يدري أحد من الناس متى تقوم الساعة في أي سنة ولا في أي شهر أليلا أم نهارا وينزل الغيث فلا يعلم أحد متى ينزل الغيث أليلا أم نهارا ويعمل ما في الأحلام فلا يعلم أحد ما في الأرحام أذكرا أم أنثى أحمر أو أسود ولا تدري نفس ماذا تكسب غدا أخيرا أم شرا وما تدري بأي أرض تموت ليس أحد من الناس يدري أين مضجعه من الأرض أفي بحر أم في بر في سهل أم في جبل، والذي ينبغي أن يعلم أن كل غيب لا يعلمه إلا الله ﷿ وليس المغيبات محصورة بهذه الخمس وإنما خصت بالذكر لوقوع السؤال عنها أو لأنها كثيرا ما تشتاق النفوس إلى العلم بها، وقال القسطلاني: ذكر ﷺ خمسا وإن كان الغيب لا يتناهى لأن العدد لا ينفي زائدا عليه ولأن هذه الخمسة هي التي كانوا يدعون علمها انتهى، وفي التعليل الأخير نظر لا يخفى وأنه يجوز أن يطلع الله تعالى بعض أصفيائه على إحدى هذه الخمس ويرزقه ﷿ العلم بذلك في الجملة وعلمها الخاص به جلّ وعلا ما كان على وجه الإحاطة والشمول لأحوال كل منها وتفصيله على الوجه الأتم، وفي شرح المناوي الكبير للجامع الصغير في الكلام على حديث بريدة السابق خمس لا يعلمهن إلا الله على وجه الإحاطة والشمول كليا وجزئيا فلا ينافيه اطلاع الله تعالى بعض خواصه على بعض المغيبات من هذه الخمس لأنها جزئيات معدودة، وإنكار المعتزلة لذلك مكابرة انتهى، ويعلم مما ذكرنا وجه الجمع بين الأخبار الدالة على استئثار الله تعالى بعلم ذلك وبين ما يدل على خلافه كبعض إخباراته ﵊ بالمغيبات التي هي من هذا القبيل يعلم ذلك من راجع نحو الشفاء والمواهب اللدنية مما ذكر فيها معجزاته ﷺ وأخباره ﵊ بالمغيبات، وذكر القسطلاني أنه ﷿ إذا أمر بالغيث وسوقه إلى ما شاء من الأماكن علمته الملائكة الموكلون به ومن شاء سبحانه من خلقه ﷿، وكذا إذا أراد تبارك تعالى خلق شخص في رحم يعلم سبحانه الملك الموكل بالرحم بما يريد جلّ وعلا كما يدل عليه ما
Allah Teâlâ bunları Kendisine tahsis etmiş, ne mukarreb bir meleğe ne de gönderilmiş bir peygambere bildirmiştir: 'Kıyametin ilmi şüphesiz Allah katındadır'; insanlardan hiçbiri kıyametin hangi yılda, hangi ayda, gece mi gündüz mü kopacağını bilmez. 'Yağmuru O indirir'; hiç kimse yağmurun gece mi gündüz mü ineceğini bilmez. 'Rahimlerde olanı O bilir'; hiç kimse rahimlerdekini bilmez; erkek midir, dişi midir, kızıl mıdır, siyah mıdır? 'Hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilmez'; hayır mı şer mi kazanacağını bilmez. 'Hiçbir nefis nerede öleceğini bilmez'; insanlardan hiçbiri yeryüzündeki yatacağı yerin neresi olduğunu bilmez; denizde midir, karada mıdır, ovada mıdır, dağda mıdır?» Bilinmesi gereken şudur ki, gaybın tamamını ancak Allah celle ve alâ bilir ve gaybî olanlar bu beş şeyden ibaret değildir. Bunların özel olarak zikredilmesi, haklarında soru sorulmasından yahut nefislerin bunları bilmeye çokça arzu duymasından ötürüdür. Kastalânî şöyle demiştir: 'Gayb nihayetsiz olduğu halde Peygamber ﷺ beş tanesini zikretmiştir; çünkü sayı, ondan fazlasını nefyetmez ve müşriklerin bildiklerini iddia ettikleri şeyler işte bu beşi idi.' [Kastalânî'nin sözü] bitti. Bu son gerekçelendirmede gizli olmayan bir kapalılık vardır. Allah Teâlâ'nın seçkin kullarından bazılarını bu beş şeyden birine muttali kılması ve O'na celle ve alâ genel olarak buna dair ilim bahşetmesi caizdir; O'na celle ve alâ mahsus olan ilim ise, her birinin hallerini kuşatıcı, kapsayıcı ve en kâmil manada tafsil edici olan ilimdir. Münavî'nin Câmiu's-Sağîr'e yaptığı büyük şerhte, Büreyde'nin geçen «Beş şey vardır ki onları ancak Allah bilir» hadisinin izahında şöyle denilmektedir: 'Küllî ve cüz'î olarak ihata ve şümûl yoluyla bilir; binaenaleyh Allah Teâlâ'nın bazı has kullarını bu beş şeyden bazı gaybî hususlara muttali kılması buna mani değildir; zira bunlar sayılı cüz'îlerdir. Mutezile'nin bunu inkâr etmesi ise bir inatlaşmadır.' [Münavî'nin sözü] bitti. Zikrettiğimiz hususlardan, Allah Teâlâ'nın bu ilmi Kendisine has kıldığına delalet eden rivayetler ile buna muhalif görünen, yani Peygamber'in aleyhisselâm bu kabilden bazı gaybî hususları haber vermesi arasındaki cem ve telif vechi anlaşılır; Şifâ ve Mevâhibü'l-Ledünniyye gibi O'nun ﷺ mucizelerinin ve gaybî haberlerinin aleyhisselâm zikredildiği eserlere müracaat eden kimse bunu bilir. Kastalânî, O'nun celle ve alâ yağmuru ve onun dilediği mekânlara sevkini emrettiğinde, yağmurla görevli meleklerin ve yaratıklarından celle ve alâ dilediği kimselerin bunu bildiğini zikretmiştir. Aynı şekilde O tebâreke ve teâlâ rahimde bir şahsı yaratmayı dilediğinde, O subhânehu dilediği şeyi rahimle görevli meleğe bildirir; nitekim şu rivayetin delalet ettiği üzere:
أخرجه البخاري عن أنس بن مالك عن النبي ﷺ قال: «إن الله تعالى وكل بالرحم ملكا يقول: يا رب نطفة يا رب علقة يا رب مضغة فإذا أراد الله تعالى أن يقضي خلقه قال: أذكر أم أنثى شقي أم سعيد فما الرزق والأجل؟ فيكتب في بطن أمه فحينئذ يعلم بذلك الملك ومن شاء الله تعالى من خلقه ﷿»
Buhârî'nin Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ rahme bir melek vekil kılmıştır; melek: 'Ya Rabbi, bu bir nutfedir; ya Rabbi, bu bir alakadır; ya Rabbi, bu bir mudgadır' der. Allah Teâlâ onun yaratılmasını hükmetmeyi dilediğinde melek: 'Erkek mi dişi mi, şakî mi said mi, rızkı ve eceli nedir?' der. Bunlar annesinin karnında iken yazılır; işte o vakit melek ve Allah Teâlâ'nın yaratıklarından celle ve alâ dilediği kimse bunu bilir.»
وهذا لا ينافي الاختصاص والاستئثار بعلم المذكورات بناء على ما سمعت منا من أن المراد بالعلم الذي استأثر سبحانه به العلم الكامل بأحوال كل على التفصيل فما يعلم به الملك ويطلع عليه بعض الخواص يجوز أن يكون دون ذلك العلم بل هو كذلك في الواقع بلا شبيهة، وقد يقال فيما يحصل للأولياء من العلم بشيء مما ذكر إنه ليس بعلم يقيني قال: علي القارئ في شرح الشفا: الأولياء وإن كان قد ينكشف لهم بعض الأشياء لكن علمهم لا يكون يقينيا وإلهامهم لا يفيد إلا أمرا ظنيا ومثل هذا عندي بل هو دونه بمراحل علم النجومي ونحوه بواسطة أمارات عنده بنزول الغيث وذكورة الحمل أو أنوثته أو نحو ذلك ولا أرى كفر من يدعي مثل هذا العلم فإنه ظن عن أمر عادي، وقد نقل العسقلاني في فتح الباري عن القرطبي أنه قال: من ادعى علم شيء من الخمس غير مسندة إلى رسول الله ﷺ كان كاذبا في دعواه وأما ظن الغيب فقد يجوز من المنجم وغيره إذا كان عن أمر عادي وليس ذلك بعلم، وعليه فقول القسطلاني من ادعى علم شيء منها فقد كفر بالقرآن العظيم ينبغي أن يحمل العلم فيه على نحو العلم الذي استأثر الله تعالى به دون مطلق العلم الشامل للظن وما يشبهه، وبعد هذا كله أن أمر الساعة أخفى الأمور المذكورة وأن ما أطلع الله تعالى عليه نبيه ﷺ من وقت قيامها في غاية الإجمال وإن كان أتم من علم غيره من البشر ﷺ
Bu durum, bizden işittiğin üzere O subhânehu'nun Kendisine tahsis ettiği ilimden muradın her şeyin hallerini detaylı bir şekilde kapsayan kâmil ilim olduğu esasına dayandığında, zikredilenlerin ilminin Allah'a mahsus ve O'nun zatına münhasır olmasına aykırı değildir. Meleğin bildiği ve bazı has kulların muttali olduğu şeylerin bu ilmin altında olması caizdir; bilakis şüphesiz vaki olan da budur. Evliyanın bu zikredilenlerden birine dair elde ettiği bilgi hakkında bunun yakînî bir ilim olmadığı da söylenebilir. Ali el-Kārî, Şerhu'ş-Şifâ'da şöyle demiştir: 'Evliyaya bazı şeyler keşfolunsa da onların ilmi yakînî olmaz ve ilhamları ancak zannî bir durum ifade eder.' Bana göre ise bunun benzeri -hatta bundan fersah fersah aşağıda olanı- müneccim ve benzerlerinin elindeki işaretler vasıtasıyla yağmurun yağacağını, karnındakinin erkek veya dişi olduğunu ve benzeri şeyleri bilmesidir. Böyle bir ilmi iddia edenin küfrüne kani değilim; zira bu, âdi (tecrübî) bir durumdan kaynaklanan bir zandır. Askalânî, Fethu'l-Bârî'de Kurtubî'den şöyle nakletmiştir: 'Bu beş şeyden herhangi birinin ilmini Resûlullah'a ﷺ dayandırmaksızın iddia eden kimse davasında yalancıdır. Gayba dair zanna gelince; âdi bir durumdan kaynaklandığında müneccim ve başkası için caiz olabilir ve bu bir ilim değildir.' Buna göre Kastalânî'nin: «Bunlardan birinin ilmini iddia eden kimse Yüce Kur'an'ı inkâr etmiş olur» sözündeki ilmi, zannı ve benzerlerini kapsayan mutlak ilme değil, Allah Teâlâ'nın Kendisine tahsis ettiği ilim türüne hamletmek gerekir. Bütün bunlardan sonra, kıyamet meselesi zikredilen hususların en gizlisidir ve Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ne ﷺ onun kopuş vaktine dair bildirdiği şey son derece mücmeldir; her ne kadar diğer insanların ﷺ ilminden daha kâmil olsa da.
وقوله ﵊: «بعثت أنا والساعة كهاتين»
O'nun aleyhisselâm: «Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik» sözü,
لا يدل على أكثر من العلم الإجمالي بوقتها ولا أظن أن خواص الملائكة ﵈ أعلم منه صلى الله تعالى عليه وسلم بذلك، ويؤيد ظني ما رواه الحميدي في نوادره بالسند عن الشعبي قال: سأل عيسى ابن مريم جبريل ﵉ عن الساعة فانتفض بأجنحته، وقال: ما المسئول بأعلم من السائل،
onun vakti hakkındaki icmâlî ilimden fazlasına delalet etmez. Meleklerin haslarının aleyhimüsselâm da bu konuda O'ndan sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem daha bilgili olduğunu sanmıyorum. Benim bu zannımı, Humeydî'nin Nevâdir'inde senetle Şa'bî'den rivayet ettiği şu haber teyit etmektedir: Meryem oğlu İsa Cebrail'e aleyhimesselâm kıyameti sordu; Cebrail kanatlarını çırptı ve: «Kendisine sorulan, sorandan daha bilgili değildir» dedi.
والمراد التساوي في العلم بأن الله تعالى استأثر بعلمها على الوجه الأكمل ويرشد إلى العلم الإجمالي بها ذكر أشراطها كما لا يخفى، ويجوز أن يكون الله تعالى أطلع حبيبه ﵊ على وقت قيامها على وجه كامل لكن لا على وجه يحاكي علمه تعالى به إلّا أنه سبحانه أوجب عليه صلى الله تعالى عليه وسلم كتمه لحكمة ويكون ذلك من خواصه ﵊، وليس عندي ما يفيد الجزم بذلك، هذا وخص سبحانه المكان في قوله تعالى: وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ ليعرف الزمان من باب أولى فإن الأول في وسع النفس في الجملة بخلاف الثاني،
Buradaki murat, Allah Teâlâ'nın onun ilmini en kâmil manada Kendisine tahsis ettiğini bilme hususundaki eşitliktir. Gizli olmadığı üzere kıyametin alametlerinin zikredilmesi de ona dair icmâlî ilme işaret etmektedir. Allah Teâlâ'nın, sevgilisine aleyhisselâm onun kopuş vaktini kâmil bir şekilde bildirmiş olması da caizdir; ancak bu O Teâlâ'nın ilmine denk olacak bir şekilde değildir. Şu var ki O subhânehu, bir hikmet gereği bunu gizlemesini Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem vacip kılmıştır ve bu da O'nun aleyhisselâm hususiyetlerinden olur. Ancak bende buna kesin hüküm vermeyi gerektirecek bir delil yoktur. Allah subhânehu, O Teâlâ'nın: { وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } buyruğunda mekânı tahsis etmiştir ki zaman evleviyetle bilinsin; çünkü birincisi genel olarak nefsin iktidarı dahilindedir, ikincisi ise böyle değildir.
وأخرج أحمد وجماعة عن أبي غرة الهذلي قال: «قال رسول الله ﷺ: إذا أراد الله تعالى قبض عبد بأرض جعل له إليها حاجة فلم ينته حتى يقدمها ثم قرأ ﵊ وما تدري نفس بأي أرض تموت»
Ahmed ve bir topluluk Ebû Gurre el-Hüzelî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Allah Teâlâ bir kulun canını bir yerde almayı dilediğinde, onun için orada bir ihtiyaç meydana getirir; kul oraya varmadan duramaz. Sonra O aleyhisselâm: 'Hiçbir nefis hangi yerde öleceğini bilmez' ayetini okudu.»
وأخرج ابن أبي شيبة في المصنف عن خيثمة أن ملك الموت مرّ على سليمان ﵇ فجعل ينظر إلى رجل من جلسائه يديم النظر إليه فقال الرجل: من هذا؟ قال: ملك الموت فقال: كأنه يريدني فمر الريح أن تحملني وتلقيني بالهند ففعل فقال الملك:
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te Hayseme'den rivayet ettiğine göre: Ölüm meleği Süleyman'ın aleyhisselâm yanına uğradı ve onun meclis arkadaşlarından bir adama bakmaya, bakışlarını ona dikmeye başladı. Adam: «Bu kimdir?» dedi. Süleyman: «Ölüm meleğidir» dedi. Adam: «Sanki beni istiyor; rüzgâra emret de beni taşısın ve Hindistan'a bıraksın» dedi. Süleyman öyle yaptı. Bunun üzerine melek şöyle dedi:
كان دوام نظري إليه تعجبا منه إذ أمرت أن أقبض روحه بالهند وهو عندك.
«Ona sürekli bakmam şaşkınlığımdandı; çünkü onun ruhunu Hindistan'da kabzetmem emredilmişti, o ise senin yanındaydı.»
وتَدْرِي في الموضعين معلقة فالجملة من قوله تعالى: ماذا تَكْسِبُ في موضع المفعول، ويجوز أن تكون ماذا كلها موصولا منصوب المحل بتدري كأنه قيل: وما تدري نفس الشيء الذي تكسبه غدا وبِأَيِّ متعلق بتموت والباء ظرفية، والجملة في موضع نصب بتدري.
Her iki yerdeki { تَدْرِي } fiili ta'lik edilmiştir (amelden alıkonulmuştur); dolayısıyla O Teâlâ'nın: { ماذا تَكْسِبُ } kavlinden oluşan cümle mef'ul makamındadır. «Mâzâ»nın tamamının ism-i mevsûl olup { تَدْرِي } ile mansub olması da caizdir; sanki: «Hiçbir nefis yarın kazanacağı şeyi bilmez» denilmiştir. { بِأَيِّ } car-mecrûru { تَمُوتُ } fiiline müteallıktır ve «bâ» zarfiyyet ifade eder. Cümle ise { تَدْرِي } fiiliyle nasb makamındadır.
وقرأ غير واحد من السبعة «ينزل» من الإنزال، وقرأ موسى الأسواري، وابن أبي عبلة «بأية أرض» بتاء التأنيث لإضافتها إلى المؤنث وهي لغة قليلة فيها كما أن كلا إذا أضيفت إلى مؤنث قد تؤنث نادرا فيقال: كلتهن فعلن ذلك فليعلم والله عزّ جلّ أعلم إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ مبالغ في العلم فلا يعزب عن علمه سبحانه شيء من الأشياء خَبِيرٌ يعلم بوطنها كما يعلم ظواهرها فالجمع بين الوصفين للإشارة الى التسوية بين علم الظاهر والباطن عنده ﷿ والجملة على ما قيل في موضع التعليل لعلمه سبحانه بما ذكر، وقيل: جواب سؤال نشأ من نفي دراية الأنفس ماذا تكسب غدا وبأي أرض تموت كأنه قيل: فمن يعلم ذلك فقيل: إن الله عليم خبير وهو جواب بأن الله تعالى يعلم ذلك وزيادة، ولا يخفى أنه إذا كانت هذه الجملة من تتمة الجملتين اللتين قبلها كانت دلالة الكلام على انحصار العلم بالأمرين اللذين نفي العلم بهما عن كل نفس ظاهرة جدا فتأمل ذاك والله ﷿ يتولى هداك ومن باب الإشارة في السورة الكريمة الم إشارة إلى آلائه تعالى ولطفه جلّ شأنه ومجده ﷿ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ بحضور القلب والإعراض عن السوي وهي صلاة خواص الخواص، وأما صلاة الخواص فبنفي الخطرات الردية والإرادات الدنيوية ولا ضر فيها طلب الجنة ونحوه، وأما صلاة العوام فما يفعله أكثر الناس ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ ببذل الوجود للملك المعبود لنيل المقصود وهي زكاة الأخص، وزكاة الخاصة ببذل المال كله لتصفية قلوبهم عن صدأ محبة الدنيا، وزكاة العامة ببذل القدر المعروف من المال المعلوم على الوجه المشروع المشهور لتزكية نفوسهم عن نجاسة البخل وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ هو ما يشغل عن الله تعالى ذكره ويحجب عنه ﷿ استماعه، وأما الغناء فهو عند كثير منهم أقسام منها ما هو من لهو الحديث، ونقل بعضهم عن الجنيد قدّس سره أنه قال: السماع على أهل النفوس حرام لبقاء نفوسهم وعلى أهل القلوب مباح لوفور علومهم وصفاء قلوبهم وعلى أصحابنا واجب لفناء حظوظهم، وعن أبي بكر الكناني سماع العوام على متابعة الطبع وسماع المريدين رغبة ورهبة وسماع الأولياء رؤية الآلاء والنعم وسماع العارفين على المشاهدة وسماع أهل الحقيقة على الكشف والعيان ولكل من هؤلاء مصدر ومقام، وذكروا أن من القوم من يسمع في الله ولله
Yedi kıraat imamından birden fazlası inzâl kökünden «yunezzilu» şeklinde okumuştur. Mûsâ el-Esvârî ve İbn Ebî Able ise müennese muzâf olmasından ötürü müenneslik tasıyla «bi-eyyeti ardın» şeklinde okumuşlardır ki bu, o lafızda az kullanılan bir lehçedir; nitekim «küll» kelimesi de müennese muzâf kılındığında nadiren müennes kılınarak «külletühünne fe'alnet zâlik» denilir, böylece bilinsin. Doğrusunu en iyi Allah bilir. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”, ilimde mübalağa sahibidir; O subhânehu'nun ilminden hiçbir şey kaçmaz. { خَبِيرٌ } “her şeyden haberdardır”, zâhirlerini bildiği gibi bâtınlarını da bilir. Bu iki vasfın bir arada zikredilmesi, O'nun celle ve alâ katında zâhir ile bâtın ilminin eşit olduğuna işaret etmek içindir. Söylendiğine göre bu cümle, O subhânehu'nun zikredilen şeyleri bilmesinin illetini bildirme makamındadır. Şöyle de denilmiştir: Nefislerin yarın ne kazanacağını ve hangi yerde öleceğini bilmemesinden doğan bir sorunun cevabıdır; sanki: «Peki, bunu kim bilir?» denilmiş, buna karşılık: «Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır» denilmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın bunu ve fazlasını bildiğini ifade eden bir cevaptır. Gizli değildir ki, bu cümle kendisinden önceki iki cümlenin tamamlayıcısı kılındığında, kelamın, her nefisten nefyedilen iki şeyin ilminin Allah'a has olduğuna delaleti gayet açık olur. Bunu iyi düşün; senin hidayetini Allah celle ve alâ üstlenir. Bu yüce surenin işârî tefsirine gelince: { الم } O Teâlâ'nın nimetlerine, lütfuna ve şanının yüceliğine celle ve alâ işarettir. { الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Onlar namazı dosdoğru kılarlar”; kalbin huzuruyla ve Masivadan yüz çevirerek [kılarlar] ki bu, havassu'l-havassın (seçkinlerin en seçkinlerinin) namazıdır. Havassın namazına gelince; o, kötü hatıraları ve dünyevî arzuları kovmakla olur; bunda cennet talebinin ve benzerlerinin zararı yoktur. Avamın namazı ise insanların çoğunun yaptığı şeydir; güç ve kuvvet ancak Yüce ve Azîm olan Allah'a aittir. { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “ve zekâtı verirler”; maksuda ermek için varlığını Mâbud olan Melik'e feda etmekle olur ki bu en has kulların zekâtıdır. Has kulların zekâtı, kalplerini dünya sevgisinin pasından arındırmak için bütün mallarını feda etmektir. Avamın zekâtı ise nefislerini cimrilik pisliğinden temizlemek için bilinen maldan maruf miktarı meşhur ve meşru vecih üzere vermektir. { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ } “İnsanlardan öylesi vardır ki boş sözü satın alır”; Allah Teâlâ'nın zikrinden alıkoyan ve O'nu celle ve alâ dinlemekten perdeleyen her şeydir. Musikîye gelince; onların çoğuna göre kısımlara ayrılır; bunlardan bir kısmı boş sözdendir. Bazıları Cüneyd'den kaddesallâhu sırrah şöyle dediğini nakletmiştir: 'Semâ, nefislerinin baki kalması sebebiyle nefis ehline haramdır; ilimlerinin çokluğu ve kalplerinin safiyeti sebebiyle kalp ehline mubahtır; kendi hazlarından fani olmaları sebebiyle bizim ashabımıza vaciptir.' Ebû Bekir el-Kettânî'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Avamın semâı tabiatın peşine düşmekle, müridlerin semâı rağbet ve korkuyla, evliyanın semâı nimetleri ve lütufları görmekle, ariflerin semâı müşahedeyle, hakikat ehlinin semâı ise keşf ve ayanladır. Bunların her birinin bir kaynağı ve makamı vardır.' Tasavvuf ehli, bu topluluktan bazılarının Allah'ta, Allah için,
وبالله ومن الله جلّ وعلا ولا يسمع بالسمع الإنساني بل يسمع بالسمع الرباني كما
Allah ile ve O'ndan celle ve alâ işittiğini, beşerî işitme ile değil rabbânî işitme ile işittiğini zikretmişlerdir; nitekim
في الحديث القدسي «كنت سمعه الذي يسمع به»
kudsî hadiste: «Ben onun işiten kulağı olurum» [buyrulmuştur].
وقالوا: إنما حرم اللهو لكونه لهوا فمن لا يكون لهوا بالنسبة إليه لا يحرم عليه إذ علة لحرمة في حقه منتفية والحكم يدور مع العلة وجودا وعدما، ويلزمهم القول بحل شرب المسكر لمن لا يسكره لا سيما لمن يزيده نشاطا للعبادة مع ذلك، ومن زنادقة القلندرية من يقول بحل الخمر والحشيشة ونحوها من المسكرات المحرمة بلا خلاف زاعمين أن استعمال ذلك يفتح عليهم أبواب الكشوف، وبعض الجهلة الذين لعب بهم الشيطان يطلبون منهم المدد في ذلك الحال قاتلهم الله تعالى أنى يؤفكون وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ قيل: هي إدراك خطاب الحق بوصف الإلهام، وذكروا أن الحكمة موهبة الأولياء كما أن الوحي موهبة الأنبياء ﵈ فكل ليس بكسبي إلا أن للكسب مدخلا ما في الحكمة،
Şöyle demişlerdir: 'Boş şey (lehv), sırf boş şey olduğu için haram kılınmıştır; binaenaleyh kendisine nispetle boş şey olmayan kimseye haram olmaz; zira onun hakkında haramlık illeti ortadan kalkmıştır, hüküm ise varlıkta ve yoklukta illetle beraber döner.' Bu durum onları, sarhoş etmeyen kimse için -bilhassa bununla birlikte ibadet şevkini artırıyorsa- sarhoş edici içkiyi içmenin helal olduğunu söylemeye sevk eder. Kalenderî zındıklarından bazıları, bu tür şeyleri kullanmanın kendilerine keşif kapılarını açtığını iddia ederek şarabın, esrarın ve ihtilafsız haram olan benzeri sarhoş edicilerin helal olduğunu söylemektedir. Şeytanın kendileriyle oynadığı bazı cahiller de o haldeyken onlardan medet umarlar; Allah Teâlâ onları kahretsin, nasıl da saptırılıyorlar! { وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ } “Andolsun biz Lokmân'a hikmeti verdik”; hikmetin, ilham vasfıyla Hakk'ın hitabını idrak etmek olduğu söylenmiştir. Vahyin peygamberlere aleyhimüsselâm bir mevhibe olması gibi, hikmetin de evliyaya bir mevhibe olduğunu zikretmişlerdir; dolayısıyla her ikisi de kesbî değildir; ancak hikmette kesbin bir nebze payı vardır.
فقد ورد «من أخلص لله تعالى أربعين صباحا تفجرت ينابيع الحكمة من قلبه»
Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Kim kırk sabahı Allah Teâlâ için ihlasla geçirirse, kalbinden hikmet pınarları fışkırır.»
والحكمة التي يزعم الفلاسفة أنها حكمة ليست بحكمة إذ هي من نتائج الفكر ويؤتاها المؤمن والكافر وقلما تسلم من شوائب آفات الوهم، ولهذا وقع الاختلاف العظيم بين أهلها وعدها بعض الصوفية من لهو الحديث ولم يبعد في ذلك عن الصواب، وأشارت قصة لقمان إلى التوحيد ومقام جمع الجمع وعين الجمع واتباع سبيل الكاملين والإعراض عن السوي وتكميل الغير والصبر على الشدائد والتواضع للناس وحسن المماشاة والمعاملة والسيرة وترك التماوت في المشي وترك رفع الصوت، وقيل: الْحَمِيرِ في قوله تعالى: إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ هم الصوفية الذين يتكلمون بلسان المعرفة قبل أن يؤذن لهم، وطبق بعضهم جميع ما في القصة على ما في الأنفس وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً قال الجنيد: النعم الظاهرة حسن الأخلاق والنعم الباطنة أنواع المعارف، وقيل: على قراءة النعمة الظاهرة اتباع ظاهر العلم والباطنة طلب الحقيقة في الاتباع، وقيل: النعمة الظاهرة بلا زلة والباطنة قلب بلا غفلة.
Filozofların hikmet olduğunu zannettikleri şey ise hikmet değildir; zira o, aklî düşüncenin neticelerindendir; mü'mine de kâfire de verilir ve vehim âfetlerinin şaibelerinden pek az kurtulur. Bu sebeple onun ehli arasında büyük ihtilaflar vuku bulmuştur ve bazı sûfîler onu boş sözden saymışlardır ki bunda da doğrudan uzaklaşmış değillerdir. Lokmân kıssası tevhîde, cem'u'l-cem' ve aynü'l-cem' makamına, kâmillerin yoluna uymaya, Masivadan yüz çevirmeye, başkasını kemale erdirmeye, zorluklara sabretmeye, insanlara karşı mütevazı olmaya, güzel geçinmeye, iyi muameleye ve ahlaka, yürüyüşte ölü gibi davranmayı bırakmaya ve sesi yükseltmemeye işaret etmiştir. O Teâlâ'nın: { إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ } “Seslerin en çirkini şüphesiz eşeklerin sesidir” buyruğundaki { الْحَمِيرِ } [eşekler] lafzının, kendilerine izin verilmeden önce marifet lisanıyla konuşan sûfîler olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise kıssadaki her şeyi nefisteki hallere tatbik etmiştir. { وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً } “ve O, açık ve gizli nimetlerini size bolca ihsan etti”; Cüneyd şöyle demiştir: 'Zâhirî nimetler güzel ahlak, bâtınî nimetler ise marifet çeşitleridir.' «Nimet» kelimesinin müfred okunuşuna göre şöyle denilmiştir: 'Zâhirî olan ilmin zâhirine tabi olmak, bâtınî olan ise tabi olmada hakikati aramaktır.' Şöyle de denilmiştir: 'Zâhirî nimet günahsız bir hal, bâtınî nimet ise gafletsiz bir kalptir.'
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ يشير الى أهل الجدل من الفلاسفة فإنهم يجادلون في ذات الله تعالى وصفاته ﷿ كذلك عند التحقيق لأنهم لا يعتبرون كلام الرسل عليهم الصلاة والسلام ولا الكتب المنزلة من السماء وأكثر علومهم مشوب بآفة الوهم ومع هذا فشؤون الله جلّ وعلا طور ما وراء طور العقل:
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki bir ilme, bir hidayete ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur”; filozoflardan cedel ehline işaret eder; zira onlar tahkik ehli nezdinde Allah Teâlâ'nın zatı ve sıfatları celle ve alâ hakkında bu şekilde tartışırlar. Çünkü onlar peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm sözlerine ve gökten indirilen kitaplara itibar etmezler; ilimlerinin çoğu vehim âfetiyle karışmıştır. Bununla birlikte Allah'ın celle ve alâ şanları aklın ötesinin ötesindedir:
هيهات أن تصطاد عنقاء البقا ... بلعابهن عناكب الأفكار
«Fikir örümceklerinin salyalarıyla... Ebediyet ankâsını avlamak ne kadar uzaktır!»
وأبعد من محدب الفلك التاسع حصول علم بالله ﷿ وبصفاته جل شأنه يعتد به بدون نور إلهي يستضيء العقل به وعقولهم في ظلمات بعضها فوق بعض، وقد سدت أبواب الوصول إلّا على متبع للرسول ﷺ قال بعضهم مخاطبا لحضرة صاحب الرسالة ﵊:
Aklın aydınlanacağı ilahî bir nur olmaksızın Allah'a celle ve alâ ve sıfatlarına dair itibar edilir bir ilim elde etmek, dokuzuncu feleğin tümseğinden daha uzaktır; onların akılları ise birbiri üstüne yığılmış karanlıklar içindedir. Vuslat kapıları, Peygamber'e ﷺ tabi olanların dışındakilere kapatılmıştır. Bazıları risalet makamının sahibine aleyhisselâm hitaben şöyle demiştir:
وأنت باب الله أي امرئ ... أتاه من غيرك لا يدخل
«Sen Allah'ın kapısısın; hangi adam... O kapıya senden başkasıyla gelirse asla giremez.»
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ إلى قوله سبحانه وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ فيه إشارة الى أنه سبحانه تمام وفوق التمام، والمراد بالأول من حصل له كل ما جاز له وإليه الإشارة بقوله تعالى: هُوَ الْحَقُّ والمراد بالثاني من حصل له ذلك وحصل لما عداه ما جاز له وإليه الإشارة بقوله تعالى: هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ ووراء هذين الشيئين ناقص وهو ما ليس له ما ينبغي كالصبي والمريض والأعمى ومكتف وهو من أعطى ما تندفع به حاجته في وقته كالإنسان الذي له من الآلات ما تندفع به حاجته في وقته ولكنها في معرض التحلل والزوال إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ الآية ذكر غير واحد حكايات عن الأولياء متضمنة لاطلاع الله تعالى إياهم على ما عدا علم الساعة من الخمس وقد علمت
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “İşte böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir” ayetinden O subhânehu'nun: { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “ve şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür” buyruğuna kadar olan kısımda, O subhânehu'nun tam ve tamın da ötesinde olduğuna işaret vardır. Birincisinden murat, kendisi için caiz olan her şeye nail olan varlıktır ki O Teâlâ'nın: { هُوَ الْحَقُّ } buyruğuyla buna işaret edilmiştir. İkincisinden murat ise hem buna nail olan hem de Kendisinin dışındakilere caiz olan şeyleri bahşeden varlıktır ki O Teâlâ'nın: { هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Bu iki mertebenin gerisinde ise nâkıs (eksik) olan vardır ki o da çocuk, hasta ve kör gibi kendisinde bulunması gereken şeylere sahip olmayandır; bir de muktefî (yetinen) vardır ki o da vaktinde ihtiyacını giderecek şey verilen varlıktır; nitekim vaktinde ihtiyacını giderecek aletlere sahip olan fakat bunlar çözülüp yok olmaya maruz bulunan insan böyledir. { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } ayeti: Birden fazla âlim, Allah Teâlâ'nın evliyayı kıyamet ilmi hariç bu beş şeyden diğerlerine muttali kıldığına dair kıssalar zikretmiştir; sen de
الكلام في ذلك، وأغرب ما رأيت ما ذكره الشعراني عن بعضهم أنه كان يبيع المطر فيمطر على أرض من يشتري منه متى شاء، ومن له عقل مستقيم لا يقبل مثل هذه الحكاية، وكم للقصاص أمثالها من رواية نسأل الله تعالى أن يحفظنا وإياكم من اعتقاد خرافات لا أصل لها وهو سبحانه ولي العصمة والتوفيق.
bu konudaki kelamı öğrendin. Gördüğüm en garip şey, Şa'rânî'nin bazılarından naklettiği şu rivayettir: O zat yağmur satar, kendisinden satın alanın arazisine dilediği vakit yağmur yağdırırmış! Düzgün bir akla sahip olan kimse bu tür bir hikâyeyi asla kabul etmez. Kıssacıların bu türden ne çok rivayeti vardır! Aslı astarı olmayan hurafelere inanmaktan bizi ve sizi korumasını Allah Teâlâ'dan dileriz; korunmayı ve muvaffakiyeti bahşeden O subhânehu'dur.
وقرأ ابن أبي عبلة «بنعمات الله» بفتح النون وكسر العين جمعا لنعمة بفتح النون وهي اسم للتنعيم، وقيل: بمعنى النعمة بالكسر لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ أي بعض دلائل ألوهيته تعالى ووحدته سبحانه وقدرته جلّ شأنه وعمله ﷿، وقوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ تعليل لما قبله أي أن فيما ذكر لآيات عظيمة في ذاتها كثيرة في عددها لكل مبالغ في الصبر على بلائه سبحانه ومبالغ في الشكر على نعمائه جلّ شأنه.
İbn Ebî Able «bi-ni'amâtillâh» şeklinde nûn'un fethası ve ayn'ın kesresiyle okumuştur ki bu, nûn'un fethasıyla olan «na'me» kelimesinin çoğuludur ve nimetlendirme ismidir; kesre ile olan «ni'met» manasında olduğu da söylenmiştir. { لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ } “size ayetlerinden göstersin diye”; yani O Teâlâ'nın uluhiyetine, birliğine, kudretine ve ilmine dair bazı delillerini [göstermek için]. O Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ayetler vardır” buyruğu ise kendisinden önceki ifadenin illetidir; yani zikredilen hususlarda, O subhânehu'nun belasına çokça sabreden ve O'nun celle ve alâ nimetlerine çokça şükreden herkes için zatında büyük ve sayısında çok nice ayetler vardır.
وصَبَّارٍ شَكُورٍ كناية عن المؤمن من باب حي مستوي القامة عريض الأظفار فإنه كناية عن الإنسان لأن هاتين الصفتين عمدتا الإيمان لأنه وجميع ما يتوقف عليه إما ترك للمألوف غالبا وهو بالصبر أو فعل لما يتقرب به وهو شكر لعمومه فعل القلب والجوارح واللسان، ولذا ورد الإيمان نصفان نصف صبر ونصف شكر، وذكر الوصفين بعد الفلك فيه أتم مناسبة لأن الراكب فيه لا يخلو عن الصير والشكر، وقيل: المراد بالصبار كثير الصبر على التعب في كسب الأدلة من الأنفس والآفاق وإلّا فلا اختصاص للآيات بمن تعب مطلقا وكلا الوصفين بنيا بناء مبالغة، وفعال على ما في البحر أبلغ من فعول لزيادة حروفه، قيل: وإنما اختير زيادة المبالغة في الصبر إيماء إلى أن قليله لشدة مرارته وزيادة ثقله على نفس كثير وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ أي علاهم وغطاهم من الغشاء بمعنى الغطاء من فوق وهو المناسب هنا، وقيل: أي أي أتاهم من الغشيان بمعنى الإتيان وضمير غَشِيَهُمْ أن اتحد بضمير المخاطبين قبله ففي الكلام التفات من الخطاب إلى الغيبة وإلّا فلا التفات، والموج ما يعلو من غوارب الماء وهو اسم جنس واحدة موجة وتنكيره للتعظيم والتكثير، ولذا أفرد مع جمع المشبه به في قوله تعالى: كَالظُّلَلِ وهو جمع ظلة كغرفة وغرف وقربة وقرب، والمراد بها ما أظل من سحال أو جبل أو غيرهما.
{ صَبَّارٍ شَكُورٍ } ifadesi, «dik duruşlu ve geniş tırnaklı canlı» sözünün insandan kinaye olması gibi mü'minden kinayedir; zira bu iki sıfat imanın iki temel direğidir. Çünkü iman ve ona dayanan her şey, çoğunlukla ya alışılmış şeyleri terk etmektir ki bu sabırla olur; yahut kendisiyle yakınlık kurulan şeyi yapmaktır ki bu da şükürdür; çünkü kalbin, azaların ve dilin fiilini kapsar. Bu sebeple: «İman iki yarımdır: Yarısı sabır, yarısı şükürdür» denilmiştir. Gemiden sonra bu iki vasfın zikredilmesi son derece münasiptir; zira gemiye binen kimse sabır ve şükürden uzak kalamaz. Şöyle de denilmiştir: Sabbâr'dan murat, nefislerden ve afaktan deliller elde etme meşakkatine çok sabreden kimsedir; aksi takdirde ayetler mutlak manada meşakkate katlanan kimseye has olmazdı. Her iki vasıf da mübalağa sîgası üzerine kurulmuştur. el-Bahr'daki ifadeye göre «fa''âl» kalıbı, harflerinin fazlalığından dolayı «fe'ûl» kalıbından daha beliğdir. Şöyle denilmiştir: Sabırda mübalağanın daha ziyade seçilmesi, acılığının şiddeti ve nefse ağırlığının fazlalığı sebebiyle onun azının bile çok olduğuna işaret etmek içindir. { وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ } “Onları bir dalga bürüdüğü zaman”; yani üstten örtme manasındaki gışâdan hareketle onları kaplayıp örttüğü zaman ki burada münasip olan budur. «Galebe çalmak, gelmek» manasındaki gaşeyândan hareketle 'onlara geldiği zaman' manasında olduğu da söylenmiştir. { غَشِيَهُمْ } fiilindeki zamir kendisinden önceki muhatap zamiriyle aynı ise kelamda hitaptan gayba iltifat sanatı vardır; aksi takdirde iltifat yoktur. Mevc, suyun kabarıp yükselen kısmıdır; cins ismidir, tekili «mevce»dir. Tenvinli gelmesi tazim ve çokluk içindir. Bu sebeple O Teâlâ'nın: { كَالظُّلَلِ } “gölgelikler gibi” buyruğunda müşebbehun bih (kendisine benzetilen) çoğul kılındığı halde tekil getirilmiştir; «zulel», «gurfe-guref», «kırbe-kıreb» gibi «zulle»nin çoğuludur. Ondan murat ise bulut, dağ veya başka şeylerden gölge yapan nesnelerdir.
وقال الراغب: الظلة السحابة تظل وأكثر ما يقال فيما يستوخم ويكره، وفسر قتادة الظل هنا بالسحاب، وبعضهم بالجبال، وقرأ محمد بن الحنفية رضي الله تعالى عنه «كالظلال» وهو جمع ظلة أيضا كعلبة وعلاب وجفرة وجفار، وإذا ظرف لقوله تعالى: دَعَوُا أي دعوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ إذا غشيهم موج كالظلل وإنما فعلوا ذلك حينئذ لزوال ما ينازع الفطرة من الهوى والتقليد بما دهاهم من الخوف الشديد.
Râgıb şöyle demiştir: «Zulle, gölge veren buluttur ve çoğunlukla hoşa gitmeyen, kerih görülen şeyler hakkında kullanılır.» Katâde buradaki zulle lafzını bulutla, bazıları ise dağlarla tefsir etmiştir. Muhammed b. el-Hanefiyye radıyallâhu Teâlâ anh «ilbe-ılâb», «cefre-cıfâr» vezninde «zulle»nin çoğulu olarak «kazzılâl» şeklinde okumuştur. { إِذا } edatı, O Teâlâ'nın: { دَعَوُا } kavlinin zarfıdır; yani gölgelikler gibi bir dalga kendilerini bürüdüğü zaman { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar”. O anda böyle yapmalarının sebebi, başlarına gelen şiddetli korku yüzünden fıtratla çelişen heva ve taklidin ortadan kalkmasıdır.