وفي رواية قال المنافقون حين سمعوا ذلك ألا تعجبون يحدثكم ويعدكم ويمنيكم الباطل أنه يبصر من يثرب قصور الحيرة ومدائن كسرى وأنها تفتح لكم وأنتم تحفرون الخندق ولا تستطيعون أن تبرزوا فأنزل الله تعالى قوله سبحانه إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ ووجه الجمع على القول بأن القائل واحد أن الباقين راضون بذلك قابلوه منه، والظاهر أن نسبة الوعد إلى الله تعالى ورسوله ﵊ بعنوان الرسالة من المنافقين الذين لا يعتقدون اتصافه صلّى الله تعالى عليه وسلم بالرسالة ولا أن الوعد وعد الله تعالى شأنه كانت من باب المماشاة أو الاستهزاء وإن كانت قد وقعت من غيرهم فهي بالتبعية لهم.
Bir rivayette şöyle denilmiştir: Münafıklar bunu işittiklerinde, "Şaşmaz mısınız? Size batıl şeyler anlatıyor, vaatlerde bulunup sizi ümitlendiriyor; Yesrib'den Hîre köşklerini ve Kisrâ'nın şehirlerini gördüğünü, buraların size fethedileceğini söylüyor! Oysa siz hendek kazıyorsunuz ve meydana dahi çıkamıyorsunuz!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ } “Hani münafıklar diyordu...” kavlini indirdi. Sözü söyleyenin tek bir kişi olduğu görüşüne göre [çoğul kipiyle] cem edilmesinin sebebi, diğerlerinin buna razı olup onu benimsemeleridir. Vaadin Allah Teâlâ'ya ve O'nun elçisine aleyhisselâm "elçilik" unvanıyla nispet edilmesi ise, onun sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem elçilik vasfını taşımadığına ve vaadin şanı yüce Allah'ın vaadi olmadığına inanan münafıklar açısından görünüşte ya [duruma] ayak uydurma yahut alay etme kabilindendir. Şayet bu söz başkalarından sâdır olmuşsa, onlara tâbi olma yoluyladır.
ويجوز أن يكون وقوع ما ذكر في الحكاية لا في كلامهم ويستأنس له بما وقع في بعض الآثار وبعضهم بحث عن إطلاق الرسول عليه صلّى الله تعالى عليه وسلم فقال أنه في الحكاية لا في كلامهم كما يشهد بذلك ما روي عن معتب أو هو تقية لا استهزاء لأنه لا يصح بالنسبة لغير المنافقين فتأمل ولا تغفل وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ قال السدي:
Zikredilen bu durumun onların kendi sözlerinde değil de [olayın] aktarımında yer almış olması da caizdir; bazı rivayetlerde geçen ifadeler de buna dayanak teşkil eder. Bazıları ona sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem "Resûl" denilmesini inceleyerek şöyle demiştir: Bu ifade, Muattib'den rivayet edilenin de şahitlik ettiği üzere onların sözünde değil aktarımda yer almıştır; yahut da alay değil takiyye amacıyla söylenmiştir; zira münafıklar dışındakiler için [alay] sahih olmaz. Düşün ve gafil olma! { وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } “Hani onlardan bir topluluk demişti ki...” Süddî şöyle demiştir:
هم عبد الله بن أبي بن سلول وأصحابه، وقال مقاتل: هم بنو سلمة، وقال أوس بن رومان هم أوس بن قيظي وأصحابه بنو حارثة وضمير مِنْهُمْ للمنافقين أو للجميع يا أَهْلَ يَثْرِبَ هو اسم المدينة المنورة، وقال أبو عبيدة اسم بقعة وقعت المدينة في ناحية منها، وقيل: اسم أرضها وهو عليها ممنوع من الصرف للعملية ووزن الفعل أو التأنيث ولا ينبغي تسمية المدينة بذلك
Onlar, Abdullah b. Übey b. Selûl ve arkadaşlarıdır. Mukâtil: "Onlar Benû Selime'dir" dedi. Evs b. Rûmân ise: "Onlar Evs b. Kayzî ve Benû Hârise'den olan arkadaşlarıdır" dedi. { مِنْهُمْ } “onlardan” zamiri münafıklara veya hepsine aittir. { يا أَهْلَ يَثْرِبَ } “Ey Yesrib halkı!” [Yesrib], Medine-i Münevvere'nin ismidir. Ebû Ubeyde, bunun Medine'nin bir tarafında yer alan bir mevkinin ismi olduğunu söylemiştir. Medine toprağının ismi olduğu da söylenmiştir. Bu duruma göre alem ve fiil vezni yahut müenneslik sebebiyle gayrimunsarıftır. Medine'yi bu isimle anmak uygun değildir.
أخرج أحمد، وابن أبي حاتم، وابن مردويه، عن البراء بن عازب قال قال رسول الله صلّى الله
Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu
تعالى عليه وسلم من سمى المدينة يثرب فليستغفر الله تعالى هي طابة هي طابة هي طابة
Teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Medine'ye Yesrib derse Allah Teâlâ'dan bağışlanma dilesin; o Tâbe'dir, o Tâbe'dir, o Tâbe'dir!»
وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس عن رسول الله ﵊ لا تدعونها يثرب فإنها طيبة يعني المدينة ومن قال يثرب فليستغفر الله تعالى ثلاث مرات هي طيبة هي طيبة هي طيبة
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Oraya Yesrib demeyiniz, çünkü o Tîbe'dir —yani Medine'dir—. Kim Yesrib derse Allah Teâlâ'dan üç defa bağışlanma dilesin; o Tîbe'dir, o Tîbe'dir, o Tîbe'dir!»
، وفي الحواشي الخفاجية أن تسميتها به مكروهة كراهة تنزيهية، وذكر في وجه ذلك أن هذا الاسم يشعر بالتثريب وهو اللوم والتعبير.
el-Havâşî el-Hafâciyye'de, oraya bu ismin verilmesinin tenzîhen mekruh olduğu belirtilmiş ve bunun gerekçesi olarak bu ismin kınamak ve ayıplamak anlamına gelen "tesrîb" kelimesini çağrıştırması zikredilmiştir.
وقال الراغب: التثريب التقريع بالذنب والثرب شحمة رقيقة، ويثرب يصح أن يكون أصله من هذا الباب والياء تكون فيه زائدة انتهى، وقيل: يثرب اسم رجل من العمالقة وبه سميت المدينة وكان يقال لها أثرب أيضا، ونقل الطبرسي عن الشريف المرتضى أن للمدينة أسماء منها يثرب وطيبة وطابة والدار والسكينة وجائزة والمحبورة والمحبة والمحبوبة والعذراء والمرحومة والقاصمة ويندّد انتهى، وكأن القائلين اختاروا يثرب من بين الأسماء مخالفة له صلّى الله تعالى عليه وسلم لما علموا من كراهيته ﵊ لهذا الاسم من بينها، ونداؤهم أهل المدينة بعنوان أهليتهم لها ترشيح لما بعد من الأمر بالرجوع إليها لا مُقامَ لَكُمْ أي لا مكان إقامة أو لا إقامة لكم أي لا ينبغي أو لا يمكن لكم الإقامة هاهنا.
Râgıb şöyle demiştir: Tesrîb (التثريب), günah sebebiyle azarlamaktır. Serb (الثرب) ise ince iç yağıdır. Yesrib kelimesinin kökünün bu babdan olması ve baştaki yâ harfinin zâit olması mümkündür. [Râgıb'ın sözü] bitti. Yesrib'in Amâlika'dan bir adamın ismi olduğu ve Medine'ye onun adı verildiği de söylenmiştir; ayrıca oraya Esrib de denilirdi. Tabersî, Şerîf el-Murtazâ'dan Medine'nin isimleri arasında Yesrib, Tîbe, Tâbe, ed-Dâr, es-Sekîne, Câize, el-Mahbûre, el-Mahabbe, el-Mahbûbe, el-Azrâ, el-Merhûme, el-Kâsıme ve Yended'in bulunduğunu nakletmiştir; [aktarım] bitti. Sözü söyleyenler, onun aleyhisselâm bu isimler arasından Yesrib ismini kerih gördüğünü bildikleri için ona sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem muhalefet maksadıyla Yesrib'i seçmiş gibidirler. Medine ehline oraya ait oldukları vasfıyla seslenmeleri ise sonrasındaki geri dönme emrine bir zemin hazırlamadır. { لا مُقامَ لَكُمْ } “sizin için duracak yer yoktur”; yani kalacak yeriniz yoktur yahut sizin için ikamet [imkânı] kalmamıştır, başka bir deyişle burada kalmanız gerekmez veya artık burada durmanız mümkün değildir.
وقال أبو جعفر، وشيبة، وأبو رجاء، والحسن، وقتادة، والنخعي، وعبد الله بن مسلم، وطلحة وأكثر السبعة «لا مقام» بفتح الميم وهو يحتمل أيضا المكان أي لا مكان قيام والمصدر أي لا قيام لكم، والمعنى على نحو ما تقدم فَارْجِعُوا أي إلى منازلكم بالمدينة ليكون ذلك أسلم لكم من القتل أو ليكون لكم عند هذه الأحزاب يد، قيل:
Ebû Ca'fer, Şeybe, Ebû Recâ, el-Hasan, Katâde, en-Nehaî, Abdullah b. Müslim, Talha ve yedi kırâat imamının çoğu mîm harfinin fethasıyla «لا مَقامَ» şeklinde okumuşlardır. Bu da mekân ihtimalini taşır; yani duracak bir yeriniz yoktur yahut mastar anlamıyla: Sizin için duruş/direniş imkânı yoktur demektir. Anlam daha önce geçtiği gibidir. { فَارْجِعُوا } “O halde dönün”; yani Medine'deki evlerinize dönün ki bu sizin için öldürülmekten daha kurtarıcı olsun yahut bu hizipler katında bir iyiliğiniz/minnetiniz bulunsun. Şöyle de denilmiştir:
ومرادهم أمرهم بالفرار على ما يشعر به ما بعد لكنهم عبروا عنه بالرجوع ترويجا لمقالتهم وإيذانا بأنه ليس من قبيل الفرار المذموم، وقيل: المعنى لا مقام لكم في دين محمد ﷺ فارجعوا إلى ما كنتم عليه من الشرك أو فارجعوا عما بايعتموه عليه وأسلموه إلى أعدائه ﵊، أو لا مقام لكم بعد اليوم في يثرب أو نواحيها لغلبة الأعداء فارجعوا كفارا ليتسنى لكم المقام فيها لارتفاع العداوة حينئذ.
Onların muradı, sonrasının da hissettirdiği üzere onlara kaçmayı emretmektir; ancak sözlerini revaçta kılmak ve bunun kınanan cinsten bir kaçış olmadığını hissettirmek için bunu geri dönmek lafzıyla ifade etmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Mana, Muhammed'in (ﷺ) dininde duracak yeriniz yoktur, o halde daha önce üzerinde bulunduğunuz şirke geri dönün yahut ona biat ettiğiniz şeyden dönün ve onu aleyhisselâm düşmanlarına teslim edin! Yahut düşmanların galebesi sebebiyle bundan böyle Yesrib'de veya çevresinde size duracak yer yoktur; öyleyse kâfir olarak geri dönün ki o takdirde düşmanlık ortadan kalkacağı için orada kalmanız mümkün olsun demektir.
وقيل: يجوز أن يكونوا خافوا من قتل النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم إياهم بعد غلبته ﵊ حيث ظهر أنهم منافقون فقالوا: لا مُقامَ لَكُمْ على معنى لا مقام لكم مع النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم لأنه إن غلب قتلكم فارجعوا عما بايعتموه عليه وأسلموه ﵊ أو فارجعوا عن الإسلام واتفقوا مع الأحزاب أو ليس لكم محل إقامة في الدنيا أصلا إن بقيتم على ما أنتم عليه فارجعوا عما بايعتموه عليه ﵊ إلى آخره، والأول أظهر وأنسب بما بعده، وبعض هذه الأوجه بعيد جدا كما لا يخفى.
Şöyle de denilmiştir: Münafık oldukları açığa çıktığı için, Nebî'nin sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem galip geldikten sonra kendilerini öldürmesinden korkmuş ve: { لا مُقامَ لَكُمْ } “Sizin için duracak yer yoktur” sözünü; Nebî sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte duracak yeriniz yoktur, zira o galip gelirse sizi öldürür; o halde ona biat ettiğiniz şeyden dönün ve onu aleyhisselâm [düşmana] teslim edin yahut İslâm'dan dönüp hiziplerle anlaşın ya da bu hal üzere kalırsanız sizin için dünyada kalacak hiçbir yer yoktur, öyleyse ona aleyhisselâm biat ettiğiniz şeyden dönün... manasında söylemiş olmaları da caizdir. Birinci görüş daha açıktır ve sonrasına daha uygundur; bu vecihlerin bazısı ise gizli kalmayacağı üzere gayet uzaktır.
وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ عطف على قالَتْ وصيغة المضارع لما مرّ من استحضار الصورة، والمستأذن على ما روي عن ابن عباس، وجابر بن عبد الله بنو حارثة بن الحارث، قيل: أرسلوا أوس بن قيظي أحدهم للاستئذان، وقال السدي: جاء هو ورجل آخر منهم يدعى أبا عرابة بن أوس، وقيل: المستأذن بنو حارثة، وبنو سلمة استأذنوه ﵊ في الرجوع ممتثلين بأمر أولئك القائلين يا أهل يثرب.
{ وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ } “İçlerinden bir topluluk da Nebî'den izin istiyordu” ayeti { قالَتْ } üzerine matuftur. Muzâri kipi, daha önce geçtiği üzere tablonun zihinde canlandırılması içindir. İbn Abbâs ve Câbir b. Abdullah'tan rivayet edildiğine göre izin isteyenler Benû Hârise b. el-Hâris'tir. İzin istemek üzere içlerinden Evs b. Kayzî'yi gönderdikleri söylenmiştir. Süddî ise onunla birlikte kendilerinden Ebû Arâbe b. Evs denilen başka bir adamın geldiğini söylemiştir. İzin isteyenlerin Benû Hârise ve Benû Selime olduğu, "Ey Yesrib halkı!" diyen o kimselerin emrine uyarak geri dönmek için ondan aleyhisselâm izin istedikleri de söylenmiştir.
وقوله تعالى: يَقُولُونَ بدل من يَسْتَأْذِنُ أو حال من فاعله أو استئناف مبني على السؤال عن كيفية الاستئذان إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ أي ذليلة الحيطان يخاف عليها السراق كما نقل عن السدي، وقال الراغب: أي متخرقة ممكنة لمن أرادها، وقال الكلبي: أي خالية من الرجال ضائعة، وقال قتادة: قاصية يخشى عليها العدو وأصلها على ما قيل مصدر بمعنى الخلل ووصف بها مبالغة وتكون صفة للمؤنث والمذكر والمفرد وغيره كما هو شأن المصادر، وجوز أن تكون صفة مشبهة على أنها مخفف عورة بكسر الواو كما قرأ بذلك هنا وفيما بعد ابن عباس، وأبو
Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ } “Diyorlardı ki:” kavli, { يَسْتَأْذِنُ } fiilinden bedeldir yahut onun failinden haldir ya da izin istemenin nasıl olduğuna dair soruya bina edilmiş bir istînâftır. { إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } “Gerçekten evlerimiz korumasızdır”; yani Süddî'den nakledildiğine göre duvarları alçaktır, hırsızlardan endişe edilmektedir. Râgıb: "Yarık/gediklidir, kasteden kimsenin girmesine elverişlidir" demiştir. Kelbî: "Erkeksizdir, sahipsizdir" demiştir. Katâde: "Uzak mevzidedir, düşmandan korkulmaktadır" demiştir. Denildiğine göre bu kelimenin aslı gedik/bozukluk anlamında bir mastardır ve mübalağa için onunla vasıflanmıştır; mastarların kuralı olduğu üzere müennes, müzekker, müfred ve diğerleri için sıfat olur. Vâv harfinin kesresiyle "avira" (عورة) kelimesinin hafifletilmiş şekli olarak sıfat-ı müşebbehe olması da caiz görülmüştür; nitekim burada ve sonrasında İbn Abbâs, Ebû
يعمر، وقتادة، وأبو رجاء، وأبو حيوة، وابن أبي عبلة، وأبو طالوت، وابن مقسم، وإسماعيل بن سليمان عن ابن كثير من عورت الدار إذا اختلت، قال ابن جني: صحة الواو على هذا شاذة والقياس قلبها الفا فيقال عارة كما يقال كبش صاف ونعجة صافة ويوم راح ورجل مال والأصل صوف وصوفة وروح ومول، وتعقب بأن القياس إنما يقتضي القلب إذا وقع القلب في الفعل وعور هنا قد صحت عينه حملا على أعور المشدد، ورجح كونها مصدرا وصف به للمبالغة بأنه الأنسب بمقام الاعتذار كما يفصح عنه تصدير مقالتهم بحرف التحقيق، لكن ينبغي أن يقال في قوله تعالى: وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إذا أجرى فيه هذا اللفظ كما أجرى فيما قبله أن المراد المبالغة في النفي على نحو ما قيل (١) قوله تعالى:
Ya'mer, Katâde, Ebû Recâ, Ebû Hayve, İbn Ebî Able, Ebû Tâlût, İbn Miksem ve İbn Kesîr'den rivayetle İsmâil b. Süleyman bu şekilde okumuşlardır. Bu, evin gediği/kusuru olduğunda söylenen "avireti'd-dâr" sözündendir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu kıraate göre vâv harfinin sahih (illetleşmeden) kalması şâzzdır; kıyasa uygun olanı, tıpkı çok yünlü koç için "kebşün sâfün" (صاف), çok yünlü koyun için "na'cetün sâffetün" (صافة), rüzgarlı gün için "yevmün râhun" (راح) ve çok mallı adam için "racülün mâlün" (مال) denilip asıllarının savf (صوف), savfe (صوفة), revh (روح) ve mevl (مول) olması gibi elife kalbedilerek "âreh" (عارة) denilmesidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kıyas ancak illetleşme fiilde vuku bulduğunda kalbi gerektirir; buradaki "avira" (عور) kelimesinin aynul-fiili ise şeddeli "a'vara" (أعور) fiiline hamledilerek sahih kalmıştır. Kelimenin mübalağa için vasıf yapılmış bir mastar olması, sözlerinin başına tahkik harfini getirmelerinin açıkça gösterdiği gibi özür dileme makamına daha uygun olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir. Ancak Allah Teâlâ'nın: { وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ } “Oysa onlar korumasız değildir” kavlinde bu lafız önceki gibi cereyan ettirildiğinde, Allah Teâlâ'nın:
وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] والواو فيه للحال أي يقولون ذلك والحال أنها ليست كذلك إِنْ يُرِيدُونَ أي ما يريدون بالاستئذان إِلَّا فِراراً أي هربا من القتال ونصرة المؤمنين قاله جماعة، قيل: فرار من الدين وَلَوْ دُخِلَتْ أي البيوت كما هو الظاهر عَلَيْهِمْ أي على هؤلاء القائلين، وأسند الدخول إلى بيوتهم وأوقع عليهم لما أن المراد فرض دخولها وهم فيها لا فرض دخولها مطلقا كما هو المفهوم لو لم يذكر الجار والمجرور ولا فرض الدخول عليهم مطلقا كما هو المفهوم لو أسند الجار والمجرور وفاعل الدخول الداخل من أهل الفساد من كان أي لو دخل كل من أراد الدخول من أهل الدعارة والفساد بيوتهم وهم فيها مِنْ أَقْطارِها جمع قطر بمعنى الناحية والجانب ويقال قتر بالتاء لغة فيه أي من جميع جوانبها وذلك بأن تكون مختلة بالكلية وهذا داخل في المفروض فلا يخالف قوله تعالى وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ ثُمَّ سُئِلُوا أي طلب منهم من جهة طائفة أخرى عند تلك النازلة والرجفة الهائلة الْفِتْنَةَ أي القتال كما قال الضحاك لَآتَوْها أي لأعطوها أولئك السائلين كأنه شبه الفتنة والمطلوب اتباعهم فيها بأمر نفيس يطلب منهم بذله ونزل إطاعتهم وابتاعهم بمنزلة بذل ما سألوه وإعطائه، وقرأ نافع، وابن كثير «لأتوها» بالقصر أي لفعلوها وَما تَلَبَّثُوا بِها أي بالفتنة، والباء للتعدية أي ما لبثوها وما أخروها إِلَّا يَسِيراً أي إلا تلبثا يسيرا أو إلّا زمانا يسيرا وهو مقدار ما يأخذون فيه سلاحهم على ما قيل، وقيل: مقدار ما يجيبون السؤال فيه، وكلاهما عندي من باب التمثيل، والمراد أنهم لو سألهم غيرك القتال وهم في أشد حال وأعظم بلبال لأسرعوا جدا فضلا عن التعلل باختلال البيوت مع سلامتها كما فعلوا الآن. والحاصل أن طلبهم الأذن في الرجوع ليس لاختلال بيوتهم بل لنفاقهم وكراهتهم نصرتك، وقال ابن عطية: المعنى ولو دخلت المدينة من أقطارها واشتد الحرب الحقيقي ثم سألوا الفتنة والحرب لمحمد صلّى الله تعالى عليه وسلم لطاروا إليها ولم يتلبثوا في بيوتهم لحفظها إلّا يسيرا قيل قدر ما يأخذون سلاحهم انتهى، فضمير دُخِلَتْ عنده عائد على المدينة وباء بِها للظرفية كما هو ظاهر كلامه، وجوز أن تكون سببية والمعنى على تقدير مضاف أي ولم يتلبثوا بسبب حفظها، وقيل: يجوز أن تكون للملابسة أيضا، والضمير على كل تقدير للبيوت وفيه تفكيك الضمائر.
[Fussilet Suresi 46. ayetteki] { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” kavli hakkında söylendiği gibi buradaki muradın da nefiyde mübalağa olduğunu söylemek gerekir. Buradaki vâv harfi hal içindir; yani evlerin durumu öyle olmadığı halde böyle söylüyorlar demektir. { إِنْ يُرِيدُونَ } “Onlar istemiyorlar”; yani izin istemekle murat etmiyorlar, { إِلَّا فِراراً } “ancak kaçmak [istiyorlar]”; yani bir topluluğun söylediğine göre savaştan ve müminlere yardımdan kaçmayı murat ediyorlar. Dinden kaçmayı [kastediyorlar] da denilmiştir. { وَلَوْ دُخِلَتْ } “Şayet girilseydi”; yani zahir olduğu üzere evlere, { عَلَيْهِمْ } “onların üzerlerine”; yani bu sözü söyleyenlerin üzerlerine. Evlere girilmesinin onlara isnat edilip başlarına getirilmesi, car ve mecrur zikredilmediğinde anlaşılacak olan mutlak olarak evlere girilmesinin varsayılması değil yahut car ve mecrur isnat edildiğinde anlaşılacak olan mutlak olarak onların üzerlerine girilmesinin varsayılması değil, onlar içindeyken evlerine girilmesinin varsayılmasından ötürüdür. Girme eyleminin faili, fesat ehlinden her kim olursa olsun girendir; yani ahlaksız ve bozguncu taifeden girmek isteyen herkes onlar içindeyken evlerine girseydi demektir. { مِنْ أَقْطارِها } “her tarafından”; nâhiye ve taraf anlamına gelen kutr (قطر) kelimesinin çoğuludur; bir lügatte tâ harfiyle kıtr (قتر) da denir; yani her bir yanından [girilseydi], bu da bütünüyle bozulup gedik açılması suretiyle olur. Bu durum varsayım dahiline girdiği için Allah Teâlâ'nın { وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ } “Oysa onlar korumasız değildir” kavliyle çelişmez. { ثُمَّ سُئِلُوا } “sonra kendilerinden istenseydi”; yani o felaket ve dehşetli sarsıntı anında başka bir topluluk tarafından kendilerinden talep edilseydi, { الْفِتْنَةَ } “fitneye [katılmaları]”; Dahhâk'ın dediği gibi savaşa [çağrılsalardı], { لَآتَوْها } “onu hemen verirlerdi”; yani onu o isteyenlere verirlerdi. Sanki fitne ve onların buna tâbi olmaları yönündeki talep, kendilerinden harcanması istenen kıymetli bir şeye benzetilmiş; onların itaat edip tâbi olmaları da istenen şeyi feda edip vermeleri konumuna indirilmiştir. Nâfi ve İbn Kesîr med yapmaksızın kasr ile «لأتوها» şeklinde okumuşlardır ki "onu hemen yaparlardı/işlerlerdi" demektir. { وَما تَلَبَّثُوا بِها } “onun hakkında duraklamazlardı”; yani o fitne hakkında. Bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; yani onu geciktirmez ve ertelemezlerdi, { إِلَّا يَسِيراً } “ancak pek az bir süre [duraklayabilirlerdi]”; yani az bir duraklama yahut denildiğine göre silahlarını kuşanacakları süre kadar az bir zaman müstesna. İsteklerine cevap verecekleri süre kadar denildiği de olmuştur. Bana göre her ikisi de temsil kabilindendir. Murad şudur: Şayet senden başkası onlardan en zorlu ve en büyük telaş halindeyken savaşmalarını isteseydi, şimdi yaptıkları gibi sağlam olduğu halde evlerin gedikli/korumasız olduğunu bahane etmek şöyle dursun, ona çarçabuk koşarlardı. Hâsılı, onların geri dönmek için izin istemeleri evlerinin korumasız olmasından değil, nifaklarından ve sana yardım etmeyi kerih görmelerindendir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Mana; "Şayet Medine'ye her yanından girilseydi, gerçek savaş kızışsaydı, sonra da Muhammed'e (ﷺ) karşı fitne ve savaş istenseydi, hemen ona doğru uçarcasına koşarlar ve evlerini korumak için silahlarını kuşanacakları süre kadar az bir zaman dışında evlerinde duraklamazlardı" şeklindedir, [sözü] bitti. Ona göre { دُخِلَتْ } fiilindeki zamir Medine'ye aittir ve { بِها } ifadesindeki bâ harfi sözünün zahirinden anlaşıldığı üzere zarfiyet içindir. Sebebiyet için olması da caiz görülmüştür; bu takdirde mana bir muzâf takdiriyle "onu koruma sebebiyle duraklamazlardı" şeklinde olur. Mübâbese (birliktelik) için olmasının da caiz olduğu söylenmiştir. Her bir takdire göre zamir evlere dönmektedir ve bunda zamirlerin ayrışması vardır.
وعن الحسن، ومجاهد، وقتادة الْفِتْنَةَ الشرك، وفي معناه ما قيل: هي الردة والرجوع إلى إظهار الكفر، وجعل بعضهم ضميري دُخِلَتْ بِها للمدينة وزعم أن المعنى ولو دخلت المدينة عليهم من جميع جوانبها ثم سألوا الرجوع إلى إظهار الكفر والشرك لفعلوا وما لبثوا بالمدينة بعد إظهار كفرهم إلّا يسيرا فإن الله تعالى يهلكهم أو يخرجهم بالمؤمنين، وقيل: ضمير دُخِلَتْ للبيوت أو للمدينة وضمير بِها للفتنة بمعنى الشرك والباء للتعدية، والمعنى ولو دخلت عليهم ثم سئلوا الشرك لأشركوا وما أخروه إلّا يسيرا، وقريب منه قول قتادة أي لو دخلت عليهم ثم
Hasan, Mücâhid ve Katâde'den [rivayet edildiğine göre] fitne (الْفِتْنَةَ), şirktir. "O, irtidat etmek ve küfrü açığa vurmaya geri dönmektir" şeklindeki görüş de bu manadadır. Bazıları { دُخِلَتْ } ve { بِها } kelimelerindeki iki zamiri de Medine'ye raci kılmış ve mananın şöyle olduğunu ileri sürmüştür: Şayet Medine'ye her bir tarafından onların üzerlerine girilseydi, sonra da onlardan küfrü ve şirki açığa vurmaya dönmeleri istenseydi bunu mutlaka yaparlardı ve küfürlerini açığa vurduktan sonra Medine'de pek az kalırlardı; zira Allah Teâlâ onları helak eder yahut müminler vasıtasıyla [oradan] çıkarırdı. Şöyle de denilmiştir: { دُخِلَتْ } fiilinin zamiri evlere veya Medine'ye, { بِها } ibaresindeki zamir ise şirk manasında olan fitneye aittir; ba (بِ) harfi de ta'diye (geçişlilik) içindir. Mana ise şöyledir: Şayet onların üzerlerine girilseydi, sonra da onlardan şirk koşmaları istenseydi mutlaka şirk koşarlardı ve bunu ancak pek az geciktirirlerdi. Katâde'nin şu sözü de buna yakındır: Yani şayet onların üzerlerine girilseydi, sonra
سألوا الشرك لأعطوه طيبة به أنفسهم وما تحسبوا به إلّا يسيرا، وجوز أن تكون الباء لغير ذلك، وقيل: فاعل الدخول أولئك العساكر المتحزبة، والوجوه المحتملة في الآية كثيرة كما لا يخفى على من له أدنى تأمل. وما ذكرناه أولا هو الأظهر فيما أرى. وقرأ الحسن «سولوا» بواو ساكنة بعد السين المضمومة قالوا: وهي من سال يسال كخاف يخاف لغة في سأل المهموز العين، وحكى أبو زيد هما يتساولان، وقال أبو حيان: ويجوز أن يكون أصلها الهمز لأنه يجوز أن يكون سولوا على قول من يقول في ضرب مبنيا للمفعول ضرب ثم سهل الهمزة بإبدالها واوا على قول من قال في بؤس بوس بابدال الهمزة واوا لضم ما قبلها. وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو، والأعمش «سيلوا» بكسر السين من غير همز نحو قيل، وقرأ مجاهد «سويلوا» واو ساكنة بعد السين المضمومة وياء مكسورة بدلا من الهمزة وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ هؤلاء هم الفريق المستأذنون وهم بنو حارثة عند الأكثرين. وقيل: هم بنو سلمة كانوا قد جبنوا يوم أحد ثم تابوا وعاهدوا يومئذ قبل يوم الخندق أن لا يفروا، وعن ابن عباس أنهم قوم عاهدوا بمكة ليلة العقبة أن يمنعوه ﷺ مما يمنعون منه أنفسهم، وقيل: أناس غابوا عن وقعة بدر فحزنوا على ما فاتهم مما أعطى أهل بدر من الكرامة فقالوا: لئن أشهدنا الله تعالى قتالا لنقاتلن و (عاهد) أجرى مجرى اليمين لذلك تلقى بقوله تعالى: لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ وجاء بصيغة الغيبة على المعنى ولو جاء كما لفظوا به لكان التركيب لا تولي الأدبار وتولية الإدبار كناية عن الفرار والانهزام فإن الفار يولي دبره من فر منه وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا عن الوفاء به مجازي عليه وذلك يوم القيامة، والتعبير بالماضي على ما في مجمع البيان لتحقق الوقوع، وقيل: أي كان عند الله تعالى مسؤولا عن الوفاء به أو مسؤولا مقتضى حتى يوفى به.
onlardan şirk istenseydi, gönül hoşluğuyla onu verirlerdi ve onunla ancak pek az oyalanırlardı. Bâ harfinin bundan başka bir mana için olması da caiz görülmüştür. Girme eyleminin failinin o birleşmiş ordular (ahzâb) olduğu da söylenmiştir. Azıcık düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere ayette muhtemel vecihler pek çoktur. Bizim ilk olarak zikrettiğimiz görüş, kanaatimce en zahir olanıdır. Hasan, zammeli sîn harfinden sonra sakin vâv ile «سُولُوا» şeklinde okumuştur; bunun, hemzeli olan "se'ele" (سأل) fiilinin bir lügati olarak "hâfe-yehâfu" (خاف يخاف) gibi "sâle-yesâlu" (سال يسال) fiilinden geldiğini söylemişlerdir. Ebû Zeyd, "o ikisi birbirinden istiyor" anlamında "hümâ yetesâvelâni" (هما يتساولان) ifadesini nakletmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Bunun aslının hemze olması da caizdir; zira meçhul olarak "duribe" (ضُرِبَ) diyen kimsenin kavline göre "su'ilû" (سُئِلُوا) şeklinde olup, ardından "büs" (بؤس) kelimesini öncesi zammeli olduğu için hemzeyi vâv'a dönüştürerek "bûs" (بوس) diyenin kavline göre hemzenin vâv'a çevrilmesiyle kolaylaştırılmış olması mümkündür. Abdülvâris, Ebû Amr'dan ve A'meş'ten hemzesiz olarak "kîle" (قِيلَ) gibi sîn harfinin kesresiyle «سِيلُوا» şeklinde okumuştur. Mücâhid ise zammeli sîn harfinden sonra sakin vâv ve hemzeden bedel olarak kesreli yâ ile «سُوِيلُوا» şeklinde okumuştur. { وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } “Andolsun ki onlar, daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a söz vermişlerdi.” Bunlar, çoğunluğa göre izin isteyen o fırkadır ki Benû Hârise'dir. Onların Benû Selime olduğu da söylenmiştir; Uhud günü korkaklık göstermişler, sonra tövbe etmişler ve o gün Hendek gününden önce kaçmayacaklarına dair ahdetmişlerdi. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onlar, Mekke'de Akabe gecesinde kendilerini korudukları şeylerden onu da (ﷺ) koruyacaklarına dair ahdeden bir topluluktur. Bedir Savaşı'nda bulunamayıp Bedir ehline verilen ikramlardan mahrum kaldıkları için üzülen ve: "Şayet Allah Teâlâ bize bir savaş nasip ederse muhakkak savaşacağız!" diyen kimseler olduğu da söylenmiştir. "Âhede" (عاهد) fiili yemin yerine geçer kılındığı için { لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } “arkalarını dönüp kaçmayacaklarına” kavliyle karşılanmıştır. Manaya binaen gaib sîgasıyla gelmiştir; şayet onların telaffuz ettiği gibi gelseydi tertip "arkalarınızı dönüp kaçmayacaksınız" şeklinde olurdu. Arkalarını dönmeleri, firar ve hezimetten kinayedir; zira kaçan kimse kendisinden kaçtığı tarafa arkasını döner. { وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا } “Allah'a verilen ahit ise sorumluluk gerektirir;” yerine getirilmesinden sorulur ve karşılığı verilir ki bu da kıyamet günündedir. Mecma'ul-Beyân'da belirtildiğine göre mâzî kipiyle ifade edilmesi vukuunun kesinliğinden ötürüdür. Allah Teâlâ katında onun yerine getirilmesinden sorulacak yahut yerine getirilinceye kadar peşine düşülecek manasında olduğu da söylenmiştir.
قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ أي لن ينفعكم ذلك ويدفع عنكم ما أبرم في الأزل عليكم من موت أحدكم حتف أنفه أو قتله بسيف ونحوه فإن المقدر كائن لا محالة وَإِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا أي وإن نفعكم الفرار بأن دفع عنكم ما أبرم عليكم فمتعتم لم يكن ذلك التمتيع إلا تمتيعا قليلا أو زمانا قليلا.
{ قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ } “De ki: Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez!”; yani bu kaçış size fayda sağlamaz ve ezelde aleyhinize kesinleşmiş olan ecelinizle ölmenizi yahut kılıç ve benzeri bir şeyle öldürülmenizi sizden defedemez; zira takdir edilen şey muhakkak gerçekleşecektir. { وَإِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ve o takdirde ancak pek az bir süre yaşatılırsınız.”; yani şayet kaçışınız aleyhinize kesinleşmiş olan şeyi sizden defetmek suretiyle size fayda verse ve yaşatılsanız bile, bu yaşatma ancak az bir yaşatma yahut pek az bir zaman dilimi olacaktır.
وهذا من باب فرض المحال ولم يقل: ولو نفعكم إخراجا للكلام مخرج المماشاة أو إذا نفعكم الفرار فمتعتم بالتأخير بأن كان ذلك معلقا عند الله تعالى على الفرار مربوطا به لم يكن التمتيع إلّا قليلا فإن أيام الحياة وإن طالت قصيرة، وعمر تأكله ذرات الدقائق وإن كثر قليل، وقال بعض الأجلة: المعنى لا ينفعكم نفعا دائما أو تاما في دفع الأمرين المذكورين الموت أو القتل بالكلية إذ لا بد لكل شخص من موت حتف أنفه أو قتل في وقت معين لا لأنه سبق به القضاء لأنه تابع للمقضى فلا يكون باعثا عليه بل لأنه مقتضى ترتب الأسباب والمسببات بحسب جري العادة على مقتضى الحكمة فلا دلالة فيه على أن الفرار لا يغني شيئا حتى يشكل بالنهي عن الإلقاء إلى التهلكة وبالأمر بالفرار عن المضار، وقوله تعالى: وَإِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا يدل على أن في الفرار نفعا في الجملة إذ المعنى لا تمتعون على تقدير الفرار إلّا متاعا قليلا، وفيه ما فيه فتأمل.
Bu, imkânsızı varsayma kabilindendir. Sözü [muhataba] ayak uydurma üslubuyla sevk etmek için "size fayda verse bile" denilmemiştir; yahut kaçış size fayda verip ertelenerek yaşatılsanız, yani bu durum Allah Teâlâ katında kaçışa bağlanıp onunla irtibatlandırılmış olsa dahi o yaşatma ancak pek az olacaktır; zira hayat günleri ne kadar uzun olsa da kısadır ve dakikaların zerrelerinin tükettiği bir ömür ne kadar çok olsa da azdır. Bazı seçkin âlimler şöyle demiştir: Mana, zikredilen iki hususu —yani ölümü veya öldürülmeyi— tamamen defetme noktasında size sürekli veya tam bir fayda sağlamaz demektir; zira her şahıs için belirli bir vakitte eceliyle ölmek veya öldürülmek kaçınılmazdır. Bu, kaderde öyle geçtiği için değil —çünkü kader takdir olunana tâbidir, dolayısıyla ona sevk edici bir saik olamaz— bilakis hikmetin gereğine göre âdetin cereyan edişi doğrultusunda sebep-müsebbeb tertibinin bir gereğidir. Dolayısıyla bunda, tehlikeye atılma yasağı ve zararlardan kaçınma emri ile müşkil hale gelecek biçimde kaçışın hiçbir fayda sağlamayacağına dair bir delalet yoktur. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ve o takdirde ancak pek az bir süre yaşatılırsınız” kavli ise, kaçışta genel anlamda bir fayda bulunduğuna delalet eder; zira mana, kaçış varsayımında ancak pek az bir meta ile yaşatılırsınız demektir. Bunda ise üzerinde durulacak noktalar vardır, iyi düşün!
وذكر الزمخشري أن بعض المروانية مر على حائط مائل فأسرع فتليت له هذه الآية فقال: ذلك القليل نطلب وكأنه مال إلى الوجه الثاني أو إلى ما ذكره البعض في الآية وجواب الشرط لأن محذوف لدلالة ما قبله عليه وإِذاً تقدمها هاهنا حرف عطف فيجوز فيها الإعمال والإهمال لكنه لم يقرأ هنا إلّا بالإهمال. وقرىء بالإعمال في قوله تعالى في سورة [الإسراء: ٧٦] وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ وقرىء «لا يمتعون» بياء الغيبة.
Zemahşerî, Mervânîlerden birinin eğrilmiş bir duvarın yanından geçerken adımlarını hızlandırdığını, kendisine bu ayet okununca da: "Biz de işte o azı istiyoruz!" dediğini nakletmiştir. Sanki o, ikinci veche yahut bazılarının ayet hakkında zikrettiği açıklamaya meyletmiştir. "İn" şartının cevabı, öncesinin ona delalet etmesinden ötürü mahzuftur. { إِذاً } edatının öncesinde burada atıf harfi geçtiği için amel ettirilmesi de ihmal edilmesi de caizdir; ancak burada yalnızca ihmal ile okunmuştur. [İsrâ Suresi 76. ayetteki] Allah Teâlâ'nın: { وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ } “O takdirde senin ardından pek az kalabilirlerdi” kavlinde ise amel ile okunmuştur. «لا يُمَتَّعُونَ» şeklinde gaib yâ'sı ile de okunmuştur.
قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً استفهام في معنى النفي أي لا أحد يمنعكم من الله ﷿ وقدره ﷻ إن خيرا وإن شرا فجعلت الرحمة قرينة السوء في العصمة مع أنه لا عصمة إلّا من السوء لما في العصمة من معنى المنع، وجوز أن يكون في الكلام تقدير والأصل قل من ذا الذي يعصمكم من الله إن أراد بكم سوءا أو يصيبكم بسوء إن أراد بكم رحمة فاختصر نظير قوله:
{ قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً } “De ki: Eğer Allah size bir kötülük dilese yahut size bir rahmet murat etse, sizi O'ndan kim koruyabilir?” Bu, nefiy manasında bir istifhamdır; yani ister hayır ister şer olsun, sizi azîz ve celîl olan Allah'tan ve şanı yüce olanın takdirinden hiç kimse koruyamaz/engelleyemez. İsmet (koruma) kavramında engelleme manası bulunduğu için, korunma ancak kötülükten olacağı halde rahmet de ismet konusunda kötülüğün dengi kılınmıştır. Kelamda bir takdir bulunması da caiz görülmüştür; aslı şöyledir: De ki: Şayet Allah size bir kötülük murat ederse sizi O'ndan kim koruyabilir yahut size bir rahmet murat ederse O'nun muradına karşı sizi kim bir kötülüğe uğratabilir? Şu beyitte olduğu gibi kısaltmaya gidilmiştir:
ورأيت زوجك في الوغى ... متقلدا سيفا ورمحا
Eşini savaş meydanında gördüm ... kılıç kuşanmış ve mızrak [tutmuş] haldeydi.
فإنه أراد وحاملا أو ومعتقلا رمحا، ويجري نحو التوجيه السابق في الآية، وجوز الطيبي أن يكون المعنى من الذي يعصمكم من الله أراد بكم سوءا أو من الذي يمنع رحمة الله منكم إن أراد بكم رحمة، وقرينة التقدير ما في
Zira o, "mızrak taşımış veya kuşanmış" anlamını murat etmiştir. Ayette de önceki yönlendirmenin benzeri geçerlidir. Tîbî, mananın: "Şayet Allah size bir kötülük murat ederse sizi O'ndan kim koruyabilir yahut size bir rahmet murat ederse Allah'ın rahmetini sizden kim engelleyebilir?" şeklinde olmasını caiz görmüştür. Bu takdirin karinesi ise
يَعْصِمُكُمْ من معنى المنع، واختير الأول لسلامته عن حذف حملة بلا ضرورة.
{ يَعْصِمُكُمْ } fiilinde bulunan engelleme manasıdır. Birinci görüş, zaruret olmaksızın bir cümlenin hazfedilmesinden uzak olduğu için tercih edilmiştir.
وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا ينفعهم وَلا نَصِيراً يدفع الضرر عنهم، والمراد الأولى فيجدوه إلخ فهو كقوله: ولا ترى الضب بها ينجحر اهـ وهو معطوف على ما قبله بحسب المعنى فكأنه قيل: لا عاصم لهم ولا ولي ولا نصير أو الجملة حالية.
{ وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا } “Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost bulabilirler” kendilerine fayda sağlayacak, { وَلا نَصِيراً } “ne de bir yardımcı” zararı kendilerinden defedecek. Murad "bulamazlar ki onu görsünler..." manasıdır; nitekim "Orada kelerin deliğe girdiğini göremezsin" sözünde olduğu gibidir. Bu cümle mana itibarıyla öncesine matuftur; sanki: "Onlar için ne bir koruyucu, ne bir veli, ne de bir yardımcı vardır" denilmiştir yahut cümle haliyedir.
قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ أي المثبطين عن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا أي أقبلوا إلينا أو قربوا أنفسكم إلينا، قال ابن السائب: الآية في عبد الله بن أبي، ومعتب بن قشير، ومن رجع من المنافقين من الخندق إلى المدينة كانوا إذا جاءهم المنافق قالوا له: ويحك اجلس ولا تخرج ويكتبون إلى إخوانهم في العسكر أن ائتونا فإنّا ننتظركم، وقال قتادة: هي في المنافقين كانوا يقولون لإخوانهم من ساكني المدينة من أنصار رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: ما محمد ﵊ وأصحابه إلّا أكلة رأس ولو كانوا لحما لالتهمهم أبو سفيان وأصحابه فخلوهم.
{ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ } “Şüphesiz Allah, içinizden engelleyenleri bilir”; yani Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'den alıkoyup vazgeçirmeye çalışanları, { وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا } “ve kardeşlerine: 'Bize gelin!' diyenleri de [bilir]”; yani bize yönelin yahut kendinizi bize yaklaştırın [diyenleri]. İbnü's-Sâib şöyle demiştir: Bu ayet Abdullah b. Übey, Muattib b. Kuşeyr ve Hendek'ten Medine'ye dönen münafıklar hakkında inmiştir; yanlarına bir münafık geldiğinde ona: "Yazık sana, otur ve dışarı çıkma!" derler ve ordugâhtaki kardeşlerine de: "Bize gelin, biz sizi bekliyoruz" diye yazarlardı. Katâde ise şöyle demiştir: Bu ayet münafıklar hakkındadır; onlar Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in ensarından olan Medine sakini kardeşlerine: "Muhammed aleyhisselâm ve ashabı bir lokmalık aştan ibarettir; şayet onlar bir et parçası olsalardı Ebû Süfyân ve adamları onları bir çırpıda yutardı, öyleyse onları bırakın!" derlerdi.
وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد قال: انصرف رجل من عند رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم يوم الأحزاب إلى شقيقه فوجد عنده شواء ونبيذا فقال له: أنت هاهنا ورسول الله ﵊ بين الرماح والسيوف فقال: هلم إلى فقد أحيط بك وبصاحبك والذي يحلف به لا يستقبلها محمد أبدا فقال: كذبت والذي يحلف به لأخبرنه بأمرك فذهب ليخبره صلّى الله تعالى عليه وسلم فوجد جبريل ﵇ قد نزل بهذه الآية.
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ahzâb günü bir adam Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in yanından öz kardeşinin yanına döndü ve onun yanında et kızartması ile şıra buldu. Ona: "Resûlullah aleyhisselâm mızraklar ve kılıçlar arasındayken sen burada mısın?!" dedi. Kardeşi ise: "Bize gel; andolsun ki sen de arkadaşın da kuşatıldınız. Yemin edilen [Allah]'a yemin olsun ki Muhammed asla bu durumdan kurtulamaz!" dedi. Bunun üzerine adam: "Yalan söyledin! Yemin edilen [Allah]'a yemin olsun ki senin bu durumunu ona haber vereceğim!" dedi ve durumu ona sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem haber vermek üzere gittiğinde Cibrîl'in aleyhisselâm bu ayeti indirmiş olduğunu gördü.
وقيل: هؤلاء اليهود كانوا يقولون لأهل المدينة: تعالوا إلينا وكونوا معنا، وكأن المراد من أهل المدينة المنافقون منهم المعلوم نفاقهم عند اليهود وقَدْ للتحقيق أو للتقليل وهو باعتبار المتعلق، ومِنْكُمْ بيان للمعوقين لا صلته كما أشير إليه، والمراد بالإخوة التشارك في الصفة وهو النفاق على القول الأول، والكفر بالنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم على القول الأخير، والصحبة والجوار وسكنى المدينة على القول الثاني وكذا على القول الثالث فإن ذلك يجامع الأخوة في النسب، وظاهر صيغة الجمع يقتضي أن الآية لم تنزل في ذينك الشقيقين وحدهما فلعلها نزلت فيهما وفي المنافقين القائلين ذلك والأنصار المخلصين المقول لهم، وجواز كونها نزلت في جماعة من الإخوان في النسب مجرد احتمال وإن كان له مستند سمعي فلتحمل الأخوة عليه على الأخوة في النسب ولا ضير، والقول بجميع الأقوال الأربعة المذكورة وحمل الأخوة على الأخوة في الدين والأخوة في الصحبة والجوار والأخوة في النسب لا يخفى حاله، وهَلُمَّ عند أهل الحجاز يسوى فيه بين الواحد والجماعة، وأما عند تميم فيقال: هلم يا رجل وهلموا يا رجال، وهو عند بعض الأئمة صوت سمي به الفعل، واشتهر أنه يكون متعديا كهلم شهداءكم بمعنى أحضروا أو قربوا ولازما كهلم إلينا بناء على تفسيره بأقبلو إلينا وأما على تفسيره بقربوا أنفسكم إلينا فالظاهر أنه متعد حذف مفعوله، وجوز كونه لازما وهذا تفسير لحاصل المعنى، وفي البحر أن الذي عليه النحويون أن هلم ليس صوتا وإنما هو مركب اختلف في أصل تركيبه فقيل: مركب من ها التي للتنبيه والمم بمعنى أقصد وأقيل وهو مذهب البصريين، وقيل: من هل وأم، والكلام على المختار من ذلك مبسوط في محله. وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ أي الحرب والقتال وأصل معناه الشدة إِلَّا قَلِيلًا أي إتيانا أو زمانا قليلا فقد كانوا لا يأتون العسكر إلّا أن لا يجدوا بدا من إتيانه فيأتون ليرى الناس وجوههم فإذا غفلوا عنهم عادوا إلى بيوتهم، ويجوز أن يكون صفة مفعول مقدر كما كان صفة المصدر أو الزمان أي إلّا بأسا قليلا على أنهم يعتذرون في البأس الكثير ولا يخرجون إلّا في القليل، وإتيان البأس على هذه الأوجه على
Bunların Medine ehline: "Bize gelin ve bizimle beraber olun!" diyen Yahudiler olduğu da söylenmiştir; sanki Medine ehlinden murat, Yahudilerce nifakları bilinen münafıklardır. { قَدْ } edatı tahkik içindir yahut müteallakı itibarıyla taklîl içindir. { مِنْكُمْ } ifadesi işaret edildiği üzere engelleyenlerin sılası değil beyanıdır. Kardeşlikten murat; birinci görüşe göre nitelikte ortaklık olup o da nifaktır; son görüşe göre Nebî'yi sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem inkâr etmektir; ikinci görüşe göre ise arkadaşlık, komşuluk ve Medine'de ikamet etmektir; nitekim üçüncü görüşe göre de böyledir; zira bu durumlar nesep kardeşliğiyle de bir arada bulunabilir. Çoğul kipinin zahiri, ayetin yalnızca o iki öz kardeş hakkında inmediğini iktiza eder; dolayısıyla ayet muhtemelen hem onlar, hem bunu söyleyen münafıklar, hem de kendilerine bu söz söylenen ihlaslı ensar hakkında inmiştir. Ayetin nesepten bir grup kardeş hakkında inmiş olması caizliği ise sadece bir ihtimaldir; şayet bunun naklî bir dayanağı varsa kardeşlik nesep kardeşliğine hamledilir ve bir sakıncası olmaz. Zikredilen bu dört görüşün hepsini birden kabul etmek ve kardeşliği hem dinde kardeşliğe, hem arkadaşlık ve komşuluk kardeşliğine, hem de nesep kardeşliğine hamletmek ise durumu izahtan varestedir. { هَلُمَّ } lafzı Hicaz ehline göre tekil ile çoğul arasında farksızdır; Temîm ehline göre ise: "Ey adam gel!" (هلم يا رجل) ve "Ey adamlar gelin!" (هلموا يا رجال) denilir. Bazı imamlara göre bu, fiile isim kılınmış bir sestir (ism-i fiil). Getirin veya yaklaştırın manasında { هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ } kavlinde olduğu gibi müteaddî olduğu; bize yönelin açıklamasına binaen { هَلُمَّ إِلَيْنا } kavlinde olduğu gibi lâzım olduğu meşhurdur. Kendinizi bize yaklaştırın tefsirine göre ise mefulü hazfedilmiş bir müteaddî olduğu zahirdir; lâzım olması da caiz görülmüştür ve bu, mananın neticesine yönelik bir tefsirdir. el-Bahr'da belirtildiğine göre nahivcilerin üzerinde olduğu görüş, "helümme" kelimesinin bir ses olmadığı, bilakis mürekkep olduğu yönündedir; terkibinin aslı hakkında ihtilaf edilmiştir: Tenbih için olan "hâ" ile kastet ve yönel manasındaki "ümmü" lafzından mürekkep olduğu söylenmiştir ki Basralıların mezhebi budur; "hel" ve "ümme" kelimelerinden olduğu da söylenmiştir. Bu hususta tercih edilen görüşe dair açıklama kendi yerinde genişçe yapılmıştır. { وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ } “Savaşa da gelmezler”; yani harp ve dövüşe [gelmezler]; asıl manası şiddettir, { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna”; yani pek az bir gelişle yahut pek az bir zaman müstesna. Zira onlar, ordugâha gelmekten başka çare bulamadıkları durumlar dışında orduya katılmazlardı; insanlar yüzlerini görsün diye gelirler, kendilerinden gaflet edildiğinde ise evlerine dönerlerdi. Mastarın veya zamanın sıfatı olduğu gibi takdirî bir mefulün sıfatı olması da caizdir; yani şiddetli savaşta mazeret beyan edip ancak az olanda çıktıkları manasında "az bir savaş müstesna" demektir. Bu vecihlere göre savaşa gelmek
ظاهره، ويجوز أن يكون كناية عن القتال، والمعنى ولا يقاتلون إلّا قتالا قليلا كقوله تعالى ما قاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا وقلته إما لقصر زمانه وإما لقلة غنائه، وأيا ما كان فالجملة حال من الْقائِلِينَ وقيل: يجوز أيضا أن تكون عطف بيان على قَدْ يَعْلَمُ وهو كما ترى، وقيل: هي من مقول القول وضمير الجمع لأصحاب النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم أي القائلين ذلك والقائلين لا يأتي أصحاب محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم حرب الأحزاب ولا يقامونهم إلّا قليلا، وهذا القول خلاف المتبادر وكأنه ذهب إليه من قال أن الآية في اليهود.
zahiri üzeredir. Savaştan kinaye olması da caizdir; o takdirde mana: Allah Teâlâ'nın { ما قاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا } “pek az savaşırlardı” kavlinde olduğu gibi "ancak pek az savaşırlardı" şeklinde olur; savaşın azlığı ise ya süresinin kısalığından ya da yararının azlığındandır. Her iki durumda da cümle { الْقائِلِينَ } lafzından haldir. { قَدْ يَعْلَمُ } üzerine atf-ı beyan olmasının da caiz olduğu söylenmiştir ki bunun durumu ortadadır. Cümlenin söylenmiş sözün bir parçası (makûlü'l-kavl) olduğu ve çoğul zamirinin Nebî'nin sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ashabına ait olduğu da söylenmiştir; yani bunu söyleyenler ve: "Muhammed'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ashabı Ahzâb savaşına gelemez ve onlara karşı ancak pek az direnebilirler" diyenler demektir. Bu görüş ilk akla gelene aykırıdır; sanki bunu, ayetin Yahudiler hakkında indiğini söyleyen kimse benimsemiştir.
أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ أي بخلاء عليكم بالنفقة والنصرة على ما روي عن مجاهد وقتادة، وقيل: بأنفسهم، وقيل:
{ أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ } “Size karşı pek cimridirler;” yani Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiğine göre harcama ve yardım hususunda size karşı cimridirler. Canları hususunda [cimridirler] de denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
بالغنيمة عند القسم، وقيل: بكل ما فيه منفعة لكم وصوب هذا أبو حيان، وذهب الزمخشري إلى أن المعنى أضناء بكم يترفرفون عليكم كما يفعل الرجل بالذاب عنه المناضل دونه عند الخوف وذلك لأنهم يخافون على أنفسهم لو غلب النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم ومن معه من المؤمنين حيث لم يكن لهم من يمنع الأحزاب عنهم ولا من يحمي حوزتهم سواهم، وقيل: كانوا يفعلون ذلك رياء، والأكثرون ذهبوا إلى ما سمعت قبل وعدل إليه مختصرو كشافه أيضا وذلك على ما قيل لأن ما ذهب إليه معنى ما في التفريع بعد فيحتاج إلى جعله تفسيرا، ورجحه بعض الأجلة على ما ذهب إليه الأكثر فقال: إنما اختاره ليطابق معنى ويقابل قوله وتعالى بعد: أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ ولأن الاستعمال يقتضيه فإن الشح على الشيء هو أن يراد بقاؤه كما في الصحاح وأشار إليه بقوله: أضناء بكم، وما ذكره غيره لا يساعده الاستعمال انتهى.
Taksim esnasında ganimet hususunda cimridirler. Size faydası olan her şeyde cimridirler de denilmiştir ki Ebû Hayyân bunu doğru bulmuştur. Zemahşerî ise mananın; korku anında kişinin kendisini savunan ve uğrunda mücadele eden kimseye titrediği gibi size karşı titreyen, üzerinize düşkün kimseler olduğu yönündeki görüşe meyletmiştir; zira onlar, Nebî sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ve beraberindeki müminler yenilecek olursa Ahzâb'ı kendilerinden uzaklaştıracak ve yurtlarını koruyacak başka kimseleri olmadığı için kendi canlarından endişe etmekteydiler. Bunu riyakârlık olsun diye yaptıkları da söylenmiştir. Çoğunluk ise daha önce işittiğin görüşe meyletmiş, Keşşâf muhtasarları da bunu benimsemiştir; çünkü denildiğine göre Zemahşerî'nin benimsediği görüş, sonraki tafsilatın manasıdır ve dolayısıyla onu tefsir kılmaya ihtiyaç duyar. Bazı seçkin âlimler bunu çoğunluğun benimsediği görüşe tercih ederek şöyle demiştir: Zemahşerî bunu, mana bakımından Allah Teâlâ'nın sonradan gelen: { أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ } “Hayra karşı pek cimridirler” kavline mutabık ve mukabil olsun diye ve dil kullanımının bunu gerektirmesinden ötürü tercih etmiştir; zira Sıhâh'ta geçtiği üzere bir şeye "şuhh" (cimrilik/düşkünlük) göstermek onun bekasını istemektir ki Zemahşerî buna "size karşı düşkündürler" sözüyle işaret etmiştir; başkalarının zikrettiğini ise dil kullanımı desteklemez, [sözü] bitti.
قال الخفاجي: إن سلم ما ذكر من الاستعمال كان متعينا وإلّا فلكل وجهة كما لا يخفى على العارف بأساليب الكلام، وأَشِحَّةً جميع شحيح على غير القياس إذ قياس فعيل الوصف المضعف عينه ولامه أن يجمع على أفعلاء كضنين وأضناء وخليل وأخلاء فالقياس أشحاء وهو مسموع أيضا، ونصبه عند الزجاج وأبي البقاء على الحال من فاعل يَأْتُونَ على معنى تركوا الإتيان أشحة، وقال الفراء: على الذم، وقيل: على الحال من ضمير هَلُمَّ إِلَيْنا أو من ضمير يعوقون مضمرا، ونقل أولهما عن الطبري وهو كما ترى، وقيل: من الْمُعَوِّقِينَ أو من القائلين، وردا بأن فيهما الفصل بين أبعاض الصلة، وتعقب بأن الفاصل من متعلقات الصلة وإنما يظهر الرد على كونه حالا من الْمُعَوِّقِينَ لأنه قد عطف على الموصول قبل تمام صلته.
Hafâcî şöyle demiştir: Şayet zikredilen bu dil kullanımı teslim edilirse tercih edilmesi zorunlu olur; aksi takdirde söz üsluplarını bilen kimseye gizli kalmayacağı üzere her birinin bir yönü vardır. { أَشِحَّةً } kelimesi, kıyasa aykırı olarak şahîh (شحيح) kelimesinin çoğuludur; zira ayn ve lâm harfi şeddeli olan fe'îl (فعيل) veznindeki sıfatın kıyasa göre çoğulunun, zanîn-azınnâ (ضنين-أضناء) ve halîl-ahillâ (خليل-أخلاء) kelimelerinde olduğu gibi ef'ilâ (أفعلاء) vezninde gelmesi gerekir; dolayısıyla kıyasa uygun olanı "eşihhâ" (أشحاء) şeklindedir ve bu da [Araplardan] işitilmiştir. Zeccâc ve Ebû'l-Bekâ'ya göre mansub oluşu, cimri olarak gelmeyi terk ettiler manasında { يَأْتُونَ } fiilinin failinden hal olmasından ötürüdür. Ferrâ zem üzere olduğunu söylemiştir. { هَلُمَّ إِلَيْنا } zamirinden yahut takdirî "ya'ûkûne" fiilinin zamirinden hal olduğu da söylenmiştir; bunların ilki Taberî'den nakledilmiştir ki durumu ortadadır. { الْمُعَوِّقِينَ } lafzından veya { الْقائِلِينَ } lafzından olduğu da söylenmiştir; ancak her ikisine de sıla parçalarının arasının ayrılmış olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise ayıran unsurun sılanın müteallaklarından olduğu cevabı verilmiştir. İtiraz ancak { الْمُعَوِّقِينَ } kelimesinden hal olması durumunda açıkça belirir; zira sılası tamamlanmadan önce ism-i mevsûl üzerine atıf yapılmıştır.
وقرأ ابن أبي عبلة «أشحة» بالرفع على إضمار مبتدأ أي هم أشحة فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ من العدو وتوقع أن يستأصل أهل المدينة رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ أي أحداقهم أو بأحداقهم على أن الباء للتعدية فيكون المعنى تدير أعينهم أحداقهم، والجملة في موضع الحال أي دائرة أعينهم من شدة الخوف.
İbn Ebî Able, mahzuf mübtedanın haberi olarak takdiren "onlar cimrilerdir" manasında «أَشِحَّةٌ» şeklinde merfû okumuştur. { فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ } “Korku geldiği zaman” düşmandan ve Medine ehlini kökten kazıyacağı beklentisinden, { رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ } “onların sana baktıklarını, gözlerinin döndüğünü görürsün”; yani gözbebeklerinin döndüğünü yahut bâ harfinin ta'diye için olmasıyla gözbebeklerini döndürdüklerini görürsün; bu takdirde mana: "Gözleri gözbebeklerini döndürür" şeklinde olur. Cümle hal mevkiindedir; yani aşırı korkudan gözleri dönmüş halde [görürsün] demektir.
كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ صفة لمصدر يَنْظُرُونَ أو حال من فاعله أو لمصدر تَدُورُ أو حال من أَعْيُنُهُمْ أي ينظرون نظرا كائنا كنظر المغشي عليه من معالجة سكرات الموت حذرا وخوفا ولواذا بك أو ينظرون كائنين كالذي إلخ أو تدور أعينهم دورانا كائنا كدوران عين الذي إلخ أو تدور أعينهم كائنة كعين الذي إلخ، وقيل: معنى الآية إذا جاء الخوف من القتال وظهر المسلمون على أعدائهم رأيتهم ينظرون إليك تدور أعينهم في رؤيتهم وتجول وتضطرب رجاء أن يلوح لهم مضرب لأنهم يحضرون على نية شر لا على نية خير، والقول الأول هو الظاهر فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أي آذوكم بالكلام وخاصموكم بألسنة سلطة ذربة قاله الفراء، وعن قتادة بسطوا ألسنتهم فيكم وقت قسمة الغنيمة يقولون: أعطونا أعطونا فلستم بأحق بها منا، وقال يزيد بن رومان:
{ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi” ifadesi; { يَنْظُرُونَ } fiilinin mastarının sıfatıdır yahut failinden haldir ya da { تَدُورُ } fiilinin mastarının sıfatı veya { أَعْيُنُهُمْ } kelimesinden haldir. Yani sakınarak, korkarak ve sana sığınarak ölüm sekeratının şiddetinden bayılan kimsenin bakışı gibi bir bakışla bakarlar yahut o kimse gibi olarak bakarlar ya da gözleri ölüm baygınlığı geçiren kimsenin gözünün dönüşü gibi döner veya gözleri o kimsenin gözü gibi olarak döner. Ayetin manasının şöyle olduğu da söylenmiştir: Savaştan korku geldiğinde ve Müslümanlar düşmanlarına galip geldiğinde, onların sana baktıklarını, bir fırsat bulma ümidiyle bakışlarında gözlerinin döndüğünü, fırıl fırıl dolaşıp çırpındığını görürsün; çünkü onlar hayır niyetiyle değil, şer niyetiyle hazır bulunmaktadırlar. Birinci görüş zahir olanıdır. { فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ } “Korku gidince de sizi keskin dillerle incitirler”; yani Ferrâ'nın dediğine göre sözle size eziyet ederler ve sivri, keskin dillerle sizinle çekişirler. Katâde'den nakledildiğine göre ganimet taksimi vaktinde dillerini size uzatıp: "Bize verin, bize verin! Siz ona bizden daha layık değilsiniz!" derler. Yezîd b. Rûmân ise şöyle demiştir:
بسطوا ألسنتهم في أذاكم وسبكم وتنقيص ما أنتم عليه من الدين.
Size eziyet etmek, sövmek ve üzerinde bulunduğunuz dini küçümsemek hususunda dillerini uzatırlar.
وقال بعض الأجلة: أصل السلق بسط العضو ومده للقهر سواء كان يدا أو لسانا فسلق اللسان بإعلان الطعن والذم وفسر السلق هنا بالضرب مجازا كما قيل للذم طعن، والحامل عليه توصيف الألسنة بحداد، وجوز أن يشبه اللسان بالسيف ونحوه على طريق الاستعارة المكنية ويثبت له السلق بمعنى الضرب تخييلا، وسأل نافع بن الأزرق ابن عباس رضي الله تعالى عنه السلق في الآية فقال: الطعن باللسان قال: وهل تعرف العرب ذلك؟ فقال: نعم أما سمعت قول الأعشى:
Bazı seçkin âlimler şöyle demiştir: Selk (السلق) kelimesinin aslı, ister el olsun ister dil olsun, kahretmek için bir uzvu uzatıp yaymaktır; dilin selk etmesi ise kınama ve ayıplamayı açıkça ilan etmektir. Buradaki selk, ayıplamaya "ta'n" (saplamak/dürtmek) denildiği gibi mecazen vurmak/çarpmak ile tefsir edilmiştir; buna sevk eden sebep ise dillerin keskinlikle vasıflanmasıdır. Dilin istiare-i mekniyye yoluyla kılıç ve benzerine benzetilmesi ve tahyîl yoluyla vurmak manasında selk fiilinin ona isnat edilmesi de caiz görülmüştür. Nâfi b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a radıyallâhu Teâlâ anh ayetteki selk kelimesini sormuş; o da: "Dille ta'n etmektir (yaralamaktır)" demiştir. Nâfi: "Araplar bunu bilir mi?" diye sorunca; İbn Abbâs: "Evet, A'şâ'nın şu sözünü işitmedin mi?" demiştir:
فيهم الخصب والسماحة والنجدة ... فيهم والخاطب المسلاق
Bolluk, cömertlik ve yiğitlik onlardadır ... gür sesli ve beliğ hatip de onlardadır.
وفسره الزجاج بالمخاطبة الشديدة قال: معنى سلقوكم خاطبوكم أشد مخاطبة وأبلغها في الغنيمة يقال: خطيب مسلاق وسلاق إذا كان بليغا في خطبته، واعتبر بعضهم في السلق رفع الصوت وعلى ذلك
Zeccâc bunu sert hitapla tefsir etmiş ve şöyle demiştir: "Sizi dilleriyle incittiler" ifadesinin manası; ganimet hususunda sizinle en şiddetli ve en tesirli şekilde konuştular demektir. Bir hatip hutbesinde pek beliğ olduğunda "hatîbün mıslâkun" (خطيب مسلاق) ve "sellâkun" (سلاق) denilir. Bazıları selk kavramında sesin yükseltilmesini de şart koşmuştur; buna binaen
جاء قوله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «ليس منا من سلق أو حلق»
onun sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şu hadisi vârid olmuştur: «[Musibet anında] sesini yükselterek bağıran veya saçını yolan bizden değildir.»
قال في النهاية أي رفع صوته عند المصيبة، وقيل: إن تصك المرأة وجهها وتمرشه، والأول أصح، وزعم بعضهم ان المعنى في الآية بسطوا ألسنتهم في مخادعتكم بما يرضيكم من القول على جهة المصانعة والمجاملة، ولا يخفى ما فيه، وقرأ ابن أبي عبلة «صلقوكم» بالصاد.
en-Nihâye'de: Yani musibet anında sesini yükselten kimsedir, denilmiştir. Kadının yüzüne vurması ve yüzünü tırmalaması olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha sahihtir. Bazıları ayetteki mananın, yapmacıklık ve nezaket gösterisi yoluyla sizi hoşnut edecek sözlerle sizi aldatmak için dillerini uzatmaları olduğunu ileri sürmüştür ki bunun durumu ortadadır. İbn Ebî Able, sâd harfiyle «صلقوكم» şeklinde okumuştur.
أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أي بخلاء حريصين على مال الغنائم على ما روي عن قتادة، وقيل: على ما لهم الذي ينفقونه، وقال الجبائي: أي بخلاء بأن يتكلموا بكلام فيه خير، وذهب أبو حيان إلى عموم الخير. ونصب أَشِحَّةً على الحال من فاعل سَلَقُوكُمْ أو على الذم، ويؤيده قراءة ابن أبي عبلة «أشحة» بالرفع لأنه عليه خبر مبتدأ محذوف أي هم أَشِحَّةً والجملة مستأنفة لا حالية كما هو كذلك على الذم، وغاير بعضهم بين الشح هنا والشح فيما مرّ بأن ما هنا مقيد بالخبر المراد به مال الغنيمة وما مرّ مقيد بمعاونة المؤمنين ونصرتهم أو بالإنفاق في سبيل الله تعالى فلا يتكرر هذا مع ما سبق، والزمخشري لما ذهب إلى ما ذهب هناك، قال هنا: فإذا ذهب الخوف وحيزت الغنائم ووقعت القسمة نقلوا ذلك الشح وتلك الضنة والرفرفة عليكم إلى الخير وهو المال والغنيمة ونسوا تلك الحالة الأولى واجترءوا عليكم وضربوكم بألسنتكم إلخ، وقد سمعت ما قال بعض الأجلة في ذلك.
{ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ } “Hayra karşı pek cimridirler;” yani Katâde'den nakledildiğine göre ganimet mallarına karşı hırslı ve cimridirler. Harcadıkları kendi mallarına karşı [cimridirler] de denilmiştir. Cübbâî: "İçinde hayır bulunan bir söz söyleme hususunda cimridirler" demiştir. Ebû Hayyân ise hayrın umumi olduğu görüşüne meyletmiştir. { أَشِحَّةً } kelimesinin nasbı, { سَلَقُوكُمْ } fiilinin failinden hal olmasından yahut zem üzerinedir. İbn Ebî Able'nin merfû olarak «أَشِحَّةٌ» kıraati de bunu destekler; zira bu kıraate göre mahzuf mübtedanın haberidir; yani "onlar cimrilerdir" demektir ve cümle tıpkı zem üzere olduğu gibi müstânifedir, haliye değildir. Bazıları buradaki cimrilik ile önceki cimriliği birbirinden ayırarak; buradakinin ganimet malı murat edilen hayır ile kayıtlı olduğunu, öncekinin ise müminlere yardım ve destekle yahut Allah Teâlâ yolunda infakla kayıtlı olduğunu, dolayısıyla bunun öncekiyle tekrarlanmadığını söylemişlerdir. Zemahşerî ise orada benimsediği görüşe binaen burada şöyle demiştir: Korku gidip ganimetler toplanınca ve taksimat vuku bulunca, size karşı olan o cimriliği, o kıskançlığı ve düşkünlüğü hayra —ki o da mal ve ganimettir— çevirdiler; o ilk hallerini unutup size karşı cüretkâr davranarak dilleriyle size vurdular... Bazı seçkin âlimlerin bu hususta ne söylediklerini daha önce işitmiştin.
ويمكن أن يقال في الفرق بين هذا وما سبق: إن المراد مما سبق ذمهم بالبخل بكل ما فيه منفعة أو بنوع منه على المؤمنين ومن هذا ذمهم بالحرص على المال أو ما فيه منفعة مطلقا من غير نظر إلى كون ذلك على المؤمنين أو غيرهم وهو أبلغ في ذمهم من الأول أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر من صفات السوء لَمْ يُؤْمِنُوا بالإخلاص فإنهم المنافقون الذين أظهروا الإيمان وأبطنوا في قلوبهم الكفر فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ أي أظهر بطلانها لأنها باطلة منذ عملت إذ صحتها مشروطة بالإيمان بالإخلاص وهم مبطنون الكفر وفي البحر أي لم يقبلها سبحانه فكانت كالمحبطة وعلى الوجهين المراد بالأعمال العبادات المأمور بها، وجوز أن يكون المراد بها ما عملوه نفاقا وتصنعا وإن لم يكن عبادة، والمعنى فأبطل ﷿ صنعهم ونفاقهم فلم يبق مستتبعا لمنفعة دنيوية أصلا.
Bununla önceki arasındaki fark hakkında şöyle de denilebilir: Öncekinden murat, müminlere karşı fayda içeren her şeyde veya onun bir türünde cimrilik etmeleri sebebiyle onları yermek; bundan murat ise müminlere veya başkalarına olmasına bakılmaksızın mutlak anlamda mala veya fayda içeren şeye karşı hırslı olmaları sebebiyle onları yermektir ki bu, onları yerme hususunda birincisinden daha beliğdir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” zikredilen kötü vasıflarla nitelenenlerdir, { لَمْ يُؤْمِنُوا } “iman etmemişlerdir” ihlasla; zira onlar imanı açığa vurup kalplerinde küfrü gizleyen münafıklardır. { فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ } “Bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır”; yani onların batıllığını açığa çıkarmıştır; zira ameller işlendikleri andan itibaren batıldır, çünkü sıhhati ihlasla imana şart koşulmuştur, oysa onlar küfrü gizlemektedirler. el-Bahr'da: Yani şanı yüce olan onları kabul etmemiştir, dolayısıyla boşa çıkarılmış gibi olmuştur denilmiştir. Her iki veche göre de amellerden murat emredilen ibadetlerdir. Amellerden muradın ibadet olmasa bile nifak ve gösteriş olarak yaptıkları şeyler olması da caiz görülmüştür; bu takdirde mana: Azîz ve celîl olan Allah onların yaptıklarını ve nifaklarını boşa çıkardı, dolayısıyla geriye hiçbir dünyevî fayda getirmez oldu şeklinde olur.
وحمل بعضهم الأعمال على العبادات والإحباط على ظاهره بناء على ما روي عن ابن زيد عن أبيه قال نزلت الآية في رجل بدري نافق بعد بدر ووقع منه ما وقع فأحبط الله تعالى عمله في بدر وغيرها، وصيغة الجمع تبعد ذلك وكذا قوله تعالى: لَمْ يُؤْمِنُوا فإن هذا كما هو ظاهر هذه الرواية قد آمن قبل، وأيضا
Bazıları, İbn Zeyd'in babasından rivayet ettiği şu söze dayanarak amelleri ibadetlere, ihbâtı da zahirine hamletmiştir: "Ayet, Bedir'den sonra nifaka sapan ve kendisinden sâdır olan şeyler sâdır olan Bedirli bir adam hakkında indi; bu yüzden Allah Teâlâ onun Bedir'deki ve diğer amellerini boşa çıkardı." Ancak çoğul kipi bunu uzak kılmaktadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يُؤْمِنُوا } “iman etmemişlerdir” kavli de öyledir; zira bu rivayetin zahirine göre o kimse daha önce iman etmiştir. Ayrıca
قوله ﵊: «لعل الله اطلع على أهل بدر فقال اعملوا ما شئتم فقد غفرت لكم»
onun aleyhisselâm: «Belki de Allah Bedir ehline muttali olup: 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki sizi bağışladım' buyurmuştur» hadisi
يأبى ذلك فالظاهر والله تعالى أعلم أن هذه الرواية غير صحيحة.
bunu reddetmektedir. Zahir olan —doğrusunu Allah Teâlâ bilir— bu rivayetin sahih olmadığıdır.
وَكانَ ذلِكَ أي الإحباط عَلَى اللَّهِ يَسِيراً أي هينا لا يبالي به ولا يخاف سبحانه اعتراضا عليه، وقيل:
{ وَكانَ ذلِكَ } “Ve bu”; yani boşa çıkarma, { عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Allah'a pek kolaydır”; yani O'na gayet basittir, O bunu önemsemez ve şanı yüce olan Kendisine bir itirazdan da korkmaz. Şöyle de denilmiştir:
أي هينا سهلا عليه ﷿، وتخصيص يسره بالذكر مع أن كل شيء عليه تعالى يسير لبيان أن أعمالهم بالإحباط المذكور لكمال تعاضد الحكم المقتضية له وعدم مانع عنه بالكلية، وقيل: ذلك إشارة إلى حالهم من الشح ونحوه، والمعنى كان ذلك الحال عليه ﷿ هينا لا يبالي به ولا يجعله سبحانه سببا لخذلان المؤمنين وليس بذاك، والمقصود مما ذكر التهديد والتخويف يَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا أي هم من الجزع والدهشة لمزيد جبنهم وخوفهم بحيث هزم الله الأحزاب فرحلوا وهم يظنون أنهم لم يرحلوا، وقيل: المراد هؤلاء لجبنهم يحسبون الأحزاب لم ينهزموا وقد انهزموا فانصرفوا عن الخندق راجعين إلى المدينة لذلك، وهذا إن صحت فيه رواية فذاك وإلّا فالظاهر أنه مأخوذ من قوله تعالى: وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا لدلالته ظاهرا على أنهم خارجون عن معسكر رسول الله ﷺ يحثون إخوانهم على اللحاق بهم، وكون المراد هلموا إلى رأينا أو إلى مكاننا الذي هو في طرف لا يصل إليه السهم خلاف الظاهر، وكذا من قوله سبحانه وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ على ما هو الظاهر أيضا إذ يبعد حمله على اتحاد المكان ولو في الخندق وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ كرة ثانية يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الْأَعْرابِ تمنوا أنهم خارجون إلى البدو وحاصلون مع الأعراب وهم وأهل العمود، وقرأ عبد الله، وابن عباس، وابن يعمر، وطلحة «بدى» جمع باد كغاز وغزى وليس بقياس في معتل اللام وقياسه فعلة كقاض وقضاة وفي رواية أخرى عن ابن عباس «بدوا» فعلا ماضيا، وفي رواية صاحب الاقليد «بدى» بوزن عدى يَسْئَلُونَ أي كل قادم من جانب المدينة عَنْ أَنْبائِكُمْ عما جرى عليكم من الأحزاب يتعرفون أحوالكم بالاستخبار لا بالمشاهدة فرقا وجبنا، واختيار البداوة ليكونوا سالمين من القتال، والجملة في موضع الحال من فاعل بادون، وحكى ابن عطية أن أبا عمرو، وعاصما، والأعمش قرؤوا «يسلون» بغير همز نحر قوله تعالى سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ [البقرة: ٢١١] ولم يعرف ذلك عن أبي عمرو وعاصم، ولعل ذلك في شاذهما ونقلها صاحب اللوامح عن الحسن والأعمش، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وقتادة والجحدري، والحسن، ويعقوب بخلاف عنهما «يسألون» بتشديد السين والمد وأصله يتساءلون فأدغمت التاء في السين أي يسأل بعضهم بعضا أي يقول بعضهم لبعض: ماذا سمعت وماذا بلغك؟ أو يتساءلون الأعراب أي يسألونهم كما تقول: رأيت الهلال وتراءيته وأبصرت زيدا وتباصرته وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ أي في هذه الكرة المفروضة بقوله تعالى: وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ او لَوْ كانُوا فِيكُمْ في الكرة الأولى السابقة ولم يرجعوا إلى داخل المدينة وكانت محاربة بالسيوف ومبارزة الصفوف ما قاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا رياء وسمعة وخوفا من التعبير قال مقاتل والجياني والبعلبكي: هو قليل من حيث هو رياء ولو كان الله تعالى كان كثيرا لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الظاهر أن الخطاب للمؤمنين الخلص المخاطبين من قبل في قوله تعالى: عَنْ أَنْبائِكُمْ وقوله سبحانه: وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ.
Yani azîz ve celîl olan O'na pek basit ve kolaydır. Her şey Allah Teâlâ'ya kolay olduğu halde bunun kolaylığının özellikle zikredilmesi; amellerinin zikredilen boşa çıkarılmasının, onu gerektiren hikmetlerin tam bir dayanışma içinde olması ve buna hiçbir engelin bulunmaması sebebiyle olduğunu açıklamak içindir. "Zâlike" kelimesinin onların cimrilik ve benzeri hallerine işaret ettiği de söylenmiştir; bu takdirde mana: Bu durum azîz ve celîl olan O'na pek basitti, O bunu önemsemez ve müminlerin hezimetine bir sebep kılmazdı şeklinde olur; ancak bu pek isabetli değildir. Zikredilenlerden maksat tehdit ve korkutmadır. { يَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ يَذْهَبُوا } “Onlar müttefik orduların gitmediğini sanıyorlar.”; yani aşırı korkaklık ve dehşetlerinden ötürü öyle bir telaş ve şaşkınlık içindedirler ki Allah o hizipleri hezimete uğratıp onlar da çekip gittikleri halde, gitmediklerini sanmaktadırlar. Şöyle de denilmiştir: Murad şudur; onlar korkaklıklarından ötürü hiziplerin yenilmediğini sanmaktadırlar, oysa yenilmişlerdir; bu yüzden Hendek'ten ayrılarak Medine'ye dönmüşlerdir. Şayet bu hususta sahih bir rivayet varsa kabul edilir; aksi takdirde zahir olan, bunun Allah Teâlâ'nın: { وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا } “kardeşlerine: 'Bize gelin!' diyenler” kavlinden alınmış olmasıdır; zira bu ayet zahiren onların Resûlullah'ın (ﷺ) ordugâhının dışında olduklarını ve kardeşlerini kendilerine katılmaya teşvik ettiklerini göstermektedir. Muradı "fikrimize gelin" veya "okun ulaşamayacağı bir kenarda bulunan yerimize gelin" şeklinde anlamak ise zahire aykırıdır. Aynı şekilde şanı yüce olanın: { وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ } “Şayet içinizde bulunsalardı” kavlinden de bu anlaşılır; zira Hendek'te bile olsa mekân birliğine hamletmek uzaktır. { وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ } “Eğer o müttefik ordular tekrar gelecek olsa” ikinci bir defa, { يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِي الْأَعْرابِ } “çölde bedeviler arasında bulunmayı arzu ederler”; yani bedevilerle birlikte çöle çıkmış ve çadır halkı olan göçebelerin yanında bulunmuş olmayı temenni ederler. Abdullah, İbn Abbâs, İbn Ya'mer ve Talha; gâzî-guzâ (غاز وغزى) gibi bâdî (باد) kelimesinin çoğulu olarak «بُدًّى» şeklinde okumuşlardır; ancak lâm harfi illetli olanda bu kıyasa uygun değildir, kıyasa uygun olanı kâdî-kudât (قاض وقضاة) gibi feale (فَعَلَة) veznidir. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette mâzî fiil olarak «بَدَوْا» şeklindedir. Sâhibü'l-İklîd'in rivayetinde ise udâ (عدى) vezninde «بُدًى» şeklindedir. { يَسْئَلُونَ } “Sorup dururlar”; yani Medine tarafından gelen herkese, { عَنْ أَنْبائِكُمْ } “sizin haberlerinizi”; hiziplerden başınıza ne geldiğini sorarlar; korkaklık ve dehşetlerinden ötürü durumlarınızı bizzat görerek değil, haber sorarak öğrenmeye çalışırlar. Çölde yaşamayı tercih etmeleri ise savaştan salim kalmak içindir. Cümle { بادُونَ } lafzının failinden hal mevkiindedir. İbn Atiyye; Ebû Amr, Âsım ve A'meş'in Allah Teâlâ'nın [Bakara Suresi 211. ayetteki] { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarına sor” kavlinde olduğu gibi hemzesiz olarak «يَسَلُونَ» şeklinde okuduklarını nakletmiştir; ancak bu Ebû Amr ve Âsım'dan meşhur olarak bilinmemektedir, muhtemelen onların şâzz rivayetlerindedir; el-Levâmih sahibi ise bunu Hasan ve A'meş'ten nakletmiştir. Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ, Katâde, Cahderî, Hasan ve onlardan gelen bir rivayette Ya'kûb; sîn harfinin şeddesi ve med ile «يَسَّاءَلُونَ» şeklinde okumuşlardır; aslı "yetesâelûne" (يتساءلون) olup tâ harfi sîn harfine idğam edilmiştir; yani birbirlerine sorarlar, birbirlerine: "Ne işittin, sana ne haber ulaştı?" derler yahut bedevilere sorarlar; nitekim "hilali gördüm ve karşılıklı gördük" veya "Zeyd'i gördüm ve birbirimizi gördük" demen gibidir. { وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ } “Şayet içinizde bulunsalardı”; yani Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزابُ } kavliyle varsayılan bu ikinci geliş anında [bulunsalardı] yahut önceki ilk seferde içinizde bulunsalardı ve Medine'nin içine dönmeyip kılıçlarla savaş ve safların çarpışması vuku bulsaydı bile, { ما قاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا } “ancak pek az savaşırlardı” gösteriş, şöhret ve ayıplanma korkusuyla. Mukâtil, Ceyyânî ve Ba'lebekkî şöyle demiştir: Bu savaş riya olması bakımından azdır; şayet Allah Teâlâ için olsaydı çok olurdu. { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır.” Zahir olan, hitabın daha önce Allah Teâlâ'nın: { عَنْ أَنْبائِكُمْ } ve { وَلَوْ كانُوا فِيكُمْ } kavillerinde kendilerine hitap edilen ihlaslı müminlere yönelik olmasıdır.
والإسوة بكسرة الهمزة كما قرأ الجمهور وبضمها كما قرأ عاصم الخصلة، وقال الراغب: الحالة التي يكون عليها الإنسان وهي اسم كان ولَكُمْ الخبر وفِي رَسُولِ اللَّهِ متعلق بما تعلق به لَكُمْ أو في موضع من أُسْوَةٌ لأنه لو تأخر جاز أن يكون نعتا لها أو متعلق بكان على مذهب من أجاز فيها ناقصة وفي أخواتها أن تعمل في الظرف، وجوز أن يكون في رسول الله الخبر ولكم تبيين أي أعني لكم أي والله لقد كان لكم في رسول الله خصلة حسنة من حقها أن يؤتسى ويقتدى بها كالثبات في الحرب ومقاساة الشدائد ويجوز أن يراد بالأسوة القدوة بمعنى المقتدى على معنى هو صلّى الله تعالى عليه وسلم في نفسه قدوة يحسن التأسي به، وفي الكلام صنعة التجريد وهو
Üsve (الإسوة) kelimesi, cumhurun okuduğu gibi hemzenin kesresiyle ve Âsım'ın okuduğu gibi zammeyle [kullanılır ve] haslet/örnek demektir. Râgıb: "İnsanın üzerinde bulunduğu haldir" demiştir; bu kelime kâne'nin ismidir, { لَكُمْ } onun haberidir, { فِي رَسُولِ اللَّهِ } ise { لَكُمْ } ifadesinin müteallakına bağlıdır yahut { أُسْوَةٌ } kelimesinden hal mevkiindedir; zira şayet sonraya kalsaydı onun sıfatı olması caiz olurdu yahut nâkıs kâne'nin ve benzerlerinin zarfta amel etmesini caiz görenlerin mezhebine göre kâne'ye müteallaktır. { فِي رَسُولِ اللَّهِ } ifadesinin haber, { لَكُمْ } ifadesinin ise tebyîn —yani "sizin için kastediyorum" manasında— olması da caiz görülmüştür; yani: Vallahi Resûlullah'ta sizin için savaşta sebat göstermek ve sıkıntılara göğüs germek gibi uyulması ve peşinden gidilmesi gereken güzel bir haslet vardır! Üsve ile kendisine uyulan önder anlamında "kudve" murat edilmiş olması da caizdir; yani onun sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem bizzat kendisi, örnek alınması güzel olan bir önderdir demektir. Kelamda tecrîd sanatı vardır; o da
أن ينتزع من ذي صفة آخر مثله فيها مبالغة في الاتصاف نحو لقيت منه أسدا وهو كما يكون بمعنى من يكون بمعنى في كقوله:
sıfatlanmada mübalağa amacıyla bir vasıf sahibinden o vasıfta onun benzeri başka bir şeyi soyutlayıp çıkarmaktır; nitekim "Ondan bir aslanla karşılaştım" sözünde olduğu gibidir. Bu min (من) manasında olduğu gibi şu beyitte olduğu üzere fî (في) manasında da olur:
أراقت بنو مروان ظلما دماءنا ... وفي الله إن لم يعدلوا حكم عدل
Mervân oğulları zulümle kanlarımızı döktü ... şayet adalet etmezlerse Allah'ta adil bir hakem vardır.
وكقوله: في البيضة عشرون منّا حديدا أي هي نفسها هذا القدر من الحديد، والآية وإن سيقت للاقتداء به ﵊ في أمر الحرب من الثبات ونحوه فهي عامة في كل أفعاله صلّى الله تعالى عليه وسلم إذا لم يعلم أنها من خصوصياته كنكاح ما فوق أربع نسوة، أخرج ابن ماجة، وابن أبي حاتم عن حفص بن عاصم قال: قلت لعبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما رأيتك في السفر لا تصلي قبل الصلاة ولا بعدها فقال يا ابن أخي صحبت رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم كذا وكذا فلم أره يصلي قبل الصلاة ولا بعدها ويقول الله تعالى: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ وأخرج عبد الرزاق في المصنف عن قتادة قال: هم عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أن ينهي عن الحبرة فقال رجل: أليس قد رأيت رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم يلبسها؟ قال عمر: بلى قال الرجل ألم يقل الله تعالى: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فترك ذلك عمر رضي الله تعالى عنه.
Ve şu söz gibi: "Yumurtada (miğferde) yirmi men demir vardır"; yani onun bizzat kendisi bu miktar demirdir. Bu ayet her ne kadar sebat ve benzeri savaş işlerinde ona aleyhisselâm uyulması bağlamında sevk edilmiş olsa da, dörtten fazla kadınla evlenmek gibi onun zâtına mahsus olduğu bilinmeyen her fiilinde geneldir. İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim'in Hafs b. Âsım'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Ömer'e radıyallâhu Teâlâ anhümâ: "Seni yolculukta farz namazdan önce ve sonra [nafile] namaz kılmazken gördüm" dedim. O da: "Ey kardeşimin oğlu! Ben Resûlullah'a sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şu kadar zaman yoldaşlık ettim, onun namazdan önce de sonra da [nafile] kıldığını görmedim; Allah Teâlâ da şöyle buyuruyor: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır.”" Abdürrezzâk Musannef'inde Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu Teâlâ anh hıbere kumaşı giymeyi yasaklamaya niyetlendi. Bunun üzerine bir adam: "Resûlullah'ın sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem onu giydiğini görmedin mi?" dedi. Ömer: "Evet [gördüm]" dedi. Adam: "Allah Teâlâ { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” buyurmadı mı?" dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu Teâlâ anh bundan vazgeçti.
وأخرج الشيخان، والنسائي، وابن ماجة، وغيرهم عن ابن عمر أنه سأل عن رجل معتمر طاف بالبيت أيقع على امرأته قبل أن يطوف بين الصفا والمروة فقال قدم رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم فطاف بالبيت وصلّى خلف المقام ركعتين وسعى بين الصفا والمروة قرأ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ وأخرج الشيخان، وغيرهما عن ابن عباس قال: إذ حرم الرجل عليه امرأته فهو يمين يكفرها، وقال: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ إلى غير ذلك من الأخبار، وتمام الكلام في كتب الأصول.
Şeyhayn (Buhârî ve Müslim), Nesâî, İbn Mâce ve diğerleri İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre, Kâbe'yi tavaf eden bir umrecinin Safâ ile Merve arasında sa'y etmeden önce hanımıyla cinsel ilişkide bulunup bulunamayacağı sorulduğunda o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem geldi, Kâbe'yi tavaf etti, Makâm'ın arkasında iki rekat namaz kıldı ve Safâ ile Merve arasında sa'y etti" ve { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” ayetini okudu. Şeyhayn ve diğerleri İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Kişi hanımını kendisine haram kıldığında bu bir yemindir, keffâretini öder" ve { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” ayetini okudu; rivayetler bu minvalde çoğaltılabilir. Bu konudaki sözün tamamı usûl-i fıkıh kitaplarındadır.
لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ أي يؤمل الله تعالى وثوابه كما يرمز إليه أثر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعليه يكون قد وضع الْيَوْمَ الْآخِرَ بمعنى يوم القيامة موضع الثواب لأن ثوابه تعالى يقع فيه فهو على ما قال الطيبي من إطلاق اسم المحل على الحال، والكلام نحو قولك: أرجو زيدا وكرمه مما يكون ذكر المعطوف عليه فيه توطئة للمعطوف وهو المقصود وفيه من الحسن والبلاغة ما ليس في قولك: أرجو زيدا كرمه على البدلية:
{ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Allah'ı ve ahiret gününü umanlar için”; yani İbn Abbâs'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ gelen bir eserin de işaret ettiği üzere, Allah Teâlâ'yı ve O'nun sevabını umanlar için demektir. Buna göre kıyamet günü manasındaki { الْيَوْمَ الْآخِرَ } kelimesi sevap yerine konulmuştur; zira O'nun Teâlâ sevabı o günde gerçekleşir. Bu, Tîbî'nin dediği üzere mahal isminin hal (oradaki şey) üzerine ıtlak edilmesidir. Bu ifade, "Zeyd'i ve onun cömertliğini umuyorum" sözün gibidir; burada matufun aleyh zikredilerek asıl maksat olan matufa bir hazırlık yapılmıştır. Bunda bedel yoluyla "Zeyd'i, yani cömertliğini umuyorum" demekte bulunmayan bir güzellik ve belagat vardır.
وقال صاحب الفرائد، يمكن أن يكون التقدير يرجو رحمة الله أو رضا الله وثواب اليوم الآخر ففي الكلام مضافان مقدران، وعن مقاتل أي يخشى الله تعالى ويخشى البعث الذي فيه جزاء الأعمال على أنه وضع اليوم الآخر موضع البعث لأنه يكون فيه، والرجاء عليه بمعنى الخوف، ومتعلق الرجاء بأي معنى كان أمر من جنس المعاني لأنه لا يتعلق بالذوات، وقدر بعضهم المضاف إلى الاسم الجليل لفظ أيام مرادا بها الوقائع فإن اليوم يطلق على ما يقع فيه من الحروب والحوادث واشتهر في هذا حتى صار بمنزلة الحقيقة وجعل قرينة هذا التقدير المعطوف وجعل العطف من عطف الخاص على العام، والظاهر أن الرجاء على هذا بمعنى الخوف، وجوز أن يكون الكلام عليه كقولك: أرجو زيدا وكرمه، وأن يكون الرجاء فيه بمعنى الأمل إن أريد ما في اليوم من النصر والثواب، وأن يكون بمعنى الخوف والأمل معا بناء على جواز استعمال اللفظ في معنييه أو في حقيقته ومجازه وإرادة ما يقع فيه من الملائم والمنافر، وعندي أن تقدير أيام غير متبادر إلى الفهم، وفسر بعضهم الْيَوْمَ الْآخِرَ بيوم السياق والمتبادر منه يوم القيامة و (من) على ما قيل بدل من ضمير الخطاب في لَكُمْ وأعيد العامل للتأكيد وهو بدل كل من كل والفائدة فيه الحث على التأسي، وإبدال الاسم الظاهر من ضمير المخاطب هذا الإبدال جائز عند الكوفيين، والأخفش، ويدل عليه قوله:
el-Ferâid müellifi şöyle demiştir: Takdirin "Allah'ın rahmetini veya Allah'ın rızasını ve ahiret gününün sevabını uman" şeklinde olması mümkündür; dolayısıyla ifadede takdir edilmiş iki muzâf bulunmaktadır. Mukâtil'den rivayetle: Yani Allah Teâlâ'dan ve amellerin karşılığının verileceği yeniden dirilişten korkan demektir; nitekim ahiret günü diriliş onda olacağı için diriliş yerine konulmuştur ve bu takdire göre recâ (umut) kelimesi korku manasındadır. Recânın müteallakı hangi anlamda olursa olsun mânevî türden bir şeydir; zira recâ zâtlarla doğrudan ilişkili olmaz. Bazıları ise Lafza-i Celâl'e muzâf olan bir eyyâm (günler) lafzını takdir etmiş ve bununla vakaları/savaşları kastetmiştir; çünkü yevm (gün) onda meydana gelen savaşlar ve hadiseler için kullanılır ve bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki hakikat derecesine varmıştır. Bu takdirin karinesini ise matuf kılmış ve atfı da hassın âmm üzerine atfı saymışlardır. Bu takdire göre recânın zâhir anlamı korkudur. Sözün bu takdirde "Zeyd'i ve cömertliğini umuyorum" sözün gibi olması da caizdir; şayet günden maksat zafer ve sevap ise buradaki recânın ümit/arzu manasında olması da caizdir; yahut lafzın iki anlamında veya hakikat ve mecazında birlikte kullanılması ve onda gerçekleşen hoşa giden ve gitmeyen şeylerin kastedilmesi esasına dayanılarak korku ve ümit anlamlarının her ikisini birden ifade etmesi de caizdir. Bana göre ise eyyâm takdiri zihne ilk gelen şey değildir. Bazıları { الْيَوْمَ الْآخِرَ } ifadesini sekerât günü diye tefsir etmişse de zihne ilk gelen kıyamet günüdür. (Men / مَنْ) kelimesi, söylendiğine göre { لَكُمْ } ifadesindeki muhatap zamirinden bedeldir; âmil tekit için tekrarlanmıştır ve bu bedel-i kül minel-küldür, bundaki fayda ise örnek almaya teşvik etmektir. Zahir ismin muhatap zamirinden bedel yapılması Kûfelilere ve Ahfeş'e göre caizdir. Şu beyit de buna delildir:
بكم قريش كفينا كل معضلة ... وأم نهج الهدى من كان ضليلا
Sizinle, ey Kureyş, her güçlüğü aştık ... ve sapıtmış olan hidayet yoluna yöneldi.
ومنع ذلك جمهور البصريين: ومن هنا قال صاحب التقريب، هو بدل اشتمال أو بدل بعض من كل، ولا يتسنى إلّا على القول بأن الخطاب عام وهو مخالف للظاهر كما سمعت، ومع هذا يحتاج إلى تقدير منكم، وقال أبو البقاء:
Basralıların cumhuru ise bunu caiz görmemiştir. Buradan hareketle et-Takrîb müellifi, bunun bedel-i iştimal veya bedel-i ba'z minel-kül olduğunu söylemiştir; bu da ancak hitabın genel olduğu görüşüne göre mümkündür ki bu da işittiğin gibi zâhire aykırıdır; bununla birlikte "sizden" [şeklinde bir muzâf] takdirine ihtiyaç duyar. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir:
يجوز أن يكون لمن متعلقا بحسنة أو بمحذوف وقع صفة لها لأنه وقع بعد نكرة، وقيل: يجوز أن يكون صفة لأسوة، وتعقب بأن المصدر الموصوف لا يعمل فيما بعد وصفه، وكذا تعدد الوصف بدون العطف لا يصح، وقد صرح بمنع ذلك الإمام الواحدي، ولا يخفى أن المسألة خلافية فلا تغفل.
{ لمن } ifadesinin { حسنة } kelimesine müteallak olması veya nekre bir kelimeden sonra geldiği için onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallak olması caizdir. { أسوة } kelimesinin sıfatı olmasının caiz olduğu da söylenmiştir; ancak sıfat almış bir masdarın sıfatından sonraki kısımda amel edemeyeceği ve aynı şekilde atıf olmadan sıfatın taaddüdünün (birden çok gelmesinin) sahih olmayacağı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. İmam Vâhidî bunun caiz olmadığını açıkça belirtmiştir. Meselenin ihtilaflı olduğu gizli değildir, bunu gözden kaçırma.
وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً أي ذكرا كثيرا وقرن سبحانه بالرجاء كثرة الذكر لأن المثابرة على كثرة ذكره ﷿ تؤدي إلى ملازمة الطاعة وبها يتحقق الائتساء برسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم ومما ينبغي أن يعلم أنه قد صرح بعض الأجلة كالنووي أن ذكر الله تعالى المعتبر شرعا ما يكون في ضمن جملة مفيدة كسبحان الله والحمد لله ولا إله إلّا الله والله أكبر ولا حول ولا قوة إلّا بالله ونحو ذلك وما لا يكون بمفرد لا يعد شرعا ذكرا نحو الله أو قادر أو سميع أو بصير إذ لم يقدر هناك ما يصير به اللفظ كلاما، والناس عن هذا غافلون، وأنهم أجمعوا على أن الذكر المتعبد بمعناه لا يثاب صاحبه ما لم يستحضر معناه فالمتلفظ بنحو سبحان الله ولا إله إلّا الله إذا كان غافلا عن المعنى غير ملاحظ ومستحضرا إياه لا يثاب إجماعا، والناس أيضا عن هذا غافلون فإنا لله وإنا إليه راجعون وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ بيان لما صدر عن خلص المؤمنين عند اشتباه الشؤون واختلاط الظنون بعد حكاية ما صدر عن غيرهم أي لما شاهدوهم حسبما وصفوا لهم قالُوا هذا إشارة عند بعض المحققين إلى ما شاهدوه من غير أن يخطر ببالهم لفظ يدل عليه فضلا عن تذكيره وتأنيثه فإنهما من أحكام اللفظ نعم يجوز التذكير باعتبار الخبر الذي هو ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ فإن ذلك العنوان أول ما يخطر ببالهم عند المشاهدة، وعند الأكثر إشارة إلى الخطب والبلاء، وما موصولة عائدها محذوف وهو المفعول الثاني لوعد أي الذي وعدناه الله، وجوز أن تكون مصدرية أي هذا وعد الله تعالى ورسوله إيانا وأرادوا بذلك ما تضمنه قوله تعالى في سورة [البقرة: ٢١٤] أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ كما أخرج ذلك ابن جرير، وابن مردويه، والبيهقي في الدلائل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأخرجه جماعة عن قتادة أيضا ونزلت آية البقرة قبل الواقعة بحول على ما أخرجه جويبر عن الضحاك عن الحبر رضي الله تعالى عنه.
{ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً } “ve Allah'ı çokça zikreden [kimseler için]”; yani çokça zikirle. Allah Teâlâ recâ ile zikrin çokluğunu birbirine bağlamıştır; çünkü O'nun azze ve celle çokça zikrine devam etmek itaate mülazemet etmeyi sağlar ve Resûlullah'a sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem uyma da bununla gerçekleşir. Bilinmesi gereken hususlardandır ki Nevevî gibi bazı büyük zatlar şer'an muteber olan Allah Teâlâ zikrinin; sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, lâ havle velâ kuvvete illâ billâh ve benzeri faydalı bir cümle kalıbında olan zikirler olduğunu; tek başına Allah, Kādir, Semî' veya Basîr gibi sözlerin ise lafzı kelam haline getirecek bir şey takdir edilmediği sürece şer'an zikir sayılmayacağını açıkça belirtmişlerdir; insanlar ise bundan gafildir. Yine ulema, manasıyla ibadet edilen zikri söyleyen kimsenin manasını hazır bulundurmadığı sürece sevap alamayacağı hususunda icma etmiştir; dolayısıyla sübhânallâh veya lâ ilâhe illallâh diyen kimse manasından gafil olur, onu zihninde tutmaz ve hazır bulundurmazsa icma ile sevap alamaz; insanlar bundan da gafildir; innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn. { وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ } “Müminler ise müttefik orduları gördüklerinde”; bu, başkalarından sâdır olanların nakledilmesinden sonra, durumların karıştığı ve zihinlerin bulandığı anda ihlaslı müminlerden sâdır olan şeyin beyanıdır; yani onları kendilerine vasfedildiği şekilde bizzat gördüklerinde { قالُوا } “dediler ki”. Muhakkik bazı âlimlere göre buradaki { هذا } (bu) kelimesi, zihinlerine onu ifade eden bir lafız gelmeksizin, lafzi bir hüküm olan müzekkerlik ve müenneslik bir yana, bizzat müşâhede ettikleri duruma bir işarettir. Evet, { ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ } şeklindeki haber dikkate alınarak müzekker kılınması caizdir; zira bu unvan müşâhede anında zihinlerine ilk gelen şeydir. Âlimlerin çoğuna göre ise bu işaret, zorlu duruma ve belâyadır. (Mâ / ما) ismi mevsûldür; âidi mahzuftur ve bu da va'de (وعد) fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani "Allah'ın bize vaad ettiği şeydir". Masdariyye olması da caiz görülmüştür; yani: "Bu, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün bize vaadidir". Bununla Allah Teâlâ'nın [Bakara: 214] suresindeki: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ } “Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenler sizin başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokunmuştu ki...” kavlinin içerdiği manayı kastetmişlerdir; nitekim bunu İbn Cerîr, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî İbn Abbâs'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet etmiş; bir topluluk da Katâde'den rivayet etmiştir. Cüveybir'in ed-Dahhâk yoluyla İbn Abbâs'tan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet ettiğine göre Bakara ayeti bu olaydan bir yıl önce inmiştir.
وفي البحر عن ابن عباس قال: «قال النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم لأصحابه: إن الأحزاب سائرون إليكم تسعا أو عشرا
el-Bahr'da İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ashabına: "Düşman birlikleri dokuz ya da on [gün] içinde size doğru yola çıkacaklardır" buyurdu
أي في آخر تسع ليال أو عشر أي من وقت الإخبار أو من غرة الشهر فلما رأوهم قد أقبلوا للميعاد قالوا ذلك فمرادهم بذلك ما وعد بهذا الخبر. وتعقبه ابن حجر بأنه لم يوجد في كتب الحديث، وقرىء بإمالة الراء «رأى» نحو الكسرة وفتح الهمزة وعدم إمالتها، وروى إمالتهما وإمالة الهمزة دون الراء على تفصيل فيه في النشر فليراجع وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ الظاهر أنه داخل في حيز القول فجوز أن يكون عطفا على جملة هذا ما وَعَدَنَا إلخ أو على صلة الموصول وهو كما ترى، وأن يكون في موضع الحال بتقدير قد أو بدونه.
yani haber verme vaktinden ya da ayın başından itibaren dokuz veya on gecenin sonunda [geleceklerdir]. İşte müttefik orduların tam belirlenen vakitte geldiklerini gördüklerinde böyle söylediler; dolayısıyla bundan maksatları bu haberle kendilerine vaad edilen şeydir.» İbn Hacer, bunun hadis kitaplarında bulunmadığını belirterek buna itiraz etmiştir. «Râ» (رأى) kelimesi, râ harfi kesreye doğru imâle edilerek hemzenin fethası ve imâlesizliği ile okunmuştur. Her ikisinin imâlesi veya râ olmaksızın sadece hemzenin imâlesi de rivayet edilmiştir; bunun tafsilatı en-Neşr kitabındadır, oraya müracaat edilsin. { وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Allah ve Resûlü doğru söylemiştir”; zâhir olan, bunun söz cümlesinin (kavl) içine dahil olmasıdır; dolayısıyla { هذا ما وَعَدَنَا } vb. cümlesine matuf olması veya mevsûlün sılasına matuf olması caiz görülmüştür ki bu [ikincisi] gördüğün gibi zayıftır; yahut "kad" takdiriyle veya takdirsiz hal mevkiinde olması da caizdir.
وأيا ما كان فالمراد ظهر صدق خبر الله تعالى ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم لأن الصدق محقق قبل ذلك والمترتب على رؤية الأحزاب ظهوره، وجوز أن يكون المعنى وصدق الله تعالى ورسوله ﵊ في النصرة والثواب كما صدق الله تعالى ورسوله في البلاء، والإظهار مع سبق الذكر للتعظيم ولأنه لو أضمر وقيل وصدق جاء الجمع بين الله تعالى وغيره في ضمير واحد والأولى تركه أو قيل وصدق وهو ورسوله بقي الإظهار في مقام الإضمار فلا يندفع السؤال كذا قيل، وحديث الجمع قد مرّ ما فيه وَما زادَهُمْ أي ما رأوا المفهوم من قوله تعالى:
Nasıl olursa olsun murat, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem haberinin doğruluğunun açığa çıkmasıdır; zira doğruluk bundan önce de sabitti, müttefik orduları görmeye terettüp eden şey ise onun açığa çıkmasıdır. Mananın, Allah Teâlâ ve Resûlü belâ konusunda doğru söylediği gibi zafer ve sevap konusunda da Allah Teâlâ ve Resûlü aleyhisselâm doğru söyledi şeklinde olması da caiz görülmüştür. Zikri daha önce geçmişken ism-i zâhir olarak getirilmesi tazim içindir; ayrıca zamir yapılıp "ve sadakā" denseydi Allah Teâlâ ile başkası tek bir zamirde toplanmış olurdu ki bundan kaçınmak evladır; yahut "ve sadaka huve ve rasûluhû" denseydi zamir makamında izhâr yine baki kalırdı, böylece soru bertaraf edilmiş olmazdı; böyle denilmiştir ve zamirde cem etme hadisiyle ilgili husus daha önce geçmişti. { وَما زادَهُمْ } “Bu onlara artırmadı”; yani Allah Teâlâ'nın:
وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ إلخ ورجوع الضمير إلى المصدر المفهوم من رَأَ يعكر عليه التذكير، وأرجعه بعضهم إلى الشهود المفهوم من ذلك، وجوز رجوعه إلى الوعد أو الخطب والبلاء المفهومين من السياق أو الإشارة.
{ وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ } kavlinden anlaşılan "gördükleri şey". Zamirin { رَأَ } fiilinden anlaşılan masdara dönmesi müzekkerlik sebebiyle müşkil görünmektedir; bazısı bunu o ifadeden anlaşılan "şühûd" (müşâhede) kelimesine döndürmüş; siyaktan veya işaretten anlaşılan vaade yahut zorlu durum ve belâya döndürülmesi de caiz görülmüştür.
وقرأ ابن أبي عبلة «وما زادوهم» بضمير الجمع العائد على الأحزاب إِلَّا إِيماناً بالله تعالى وبمواعيده ﷿ وَتَسْلِيماً لأوامره جلّ شأنه وأقداره سبحانه، واستدل بالآية على جواز زيادة الإيمان ونقصه ومن أنكر قال: إن الزيادة فيما يؤمن به لا في نفس الإيمان والبحث في ذلك مشهور وفي كتب الكلام على أبسط وجه مسطور مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أي المؤمنين بالإخلاص مطلقا لا الذين حكيت محاسنهم خاصة رِجالٌ أي رجال صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ من الثبات مع الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم والمقاتلة للأعداء، وقيل: من الطاعات مطلقا ويدخل في ذلك ما ذكر دخولا أوليا، وسبب النزول ظاهر في الأول.
İbn Ebî Able ise müttefik ordulara dönen cemi zamiriyle «ve mâ zâdûhum» şeklinde okumuştur. { إِلَّا إِيماناً } “ancak iman [artırdı]” Allah Teâlâ'ya ve O'nun azze ve celle vaatlerine, { وَتَسْلِيماً } “ve teslimiyet [artırdı]” O'nun şânı yüce olan emirlerine ve sübhânehu takdirlerine. Bu ayetle imanın artıp eksilebileceğine delil getirilmiştir; bunu inkâr eden ise artışın imanın bizzat kendisinde değil inanılan şeylerde olduğunu söylemiştir; bu konudaki tartışma meşhurdur ve kelam kitaplarında en geniş şekilde yazılıdır. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden”; yani özellikle güzellikleri anlatılanlar değil, mutlak manada ihlas sahibi müminlerden { رِجالٌ } “öyle adamlar vardır ki” öyle erler ki, { صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Allah'a verdikleri sözde sadakat gösterdiler”; Resûl sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte sebat göstermek ve düşmanlarla savaşmak hususunda. Mutlak manada itaatler hususunda olduğu da söylenmiştir ki zikredilen husus buna öncelikle dahildir; iniş sebebi de birinci manada açıktır.
أخرج الإمام أحمد، ومسلم، والترمذي، والنسائي، وجماعة عن أنس قال: غاب عمي أنس بن النضر عن بدر فشق عليه وقال: أول مشهد شهده رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم غبت عنه لئن أراني الله تعالى مشهدا مع رسول الله ﷺ فيما بعد ليرين الله تعالى ما أصنع فشهد يوم أحد فاستقبله سعد بن معاذ رضي الله تعالى عنه فقال: يا أبا عمرو أين؟ قال: واها لريح الجنة أجدها دون أحد فقاتل حتى قتل فوجد في جسده بضع وثمانون من ضربة وطعنة ورمية ونزلت هذه الآية مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ وكانوا يرون أنها نزلت فيه وأصحابه.
İmam Ahmed, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve bir cemaat Enes'ten rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: Amcam Enes b. en-Nadr Bedir savaşında bulunamamıştı; bu ona çok ağır geldi ve: "Resûlullah'ın sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem bulunduğu ilk savaşta bulunamadım! Eğer Allah Teâlâ bana bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaş nasip ederse, ne yapacağımı Allah Teâlâ elbette görecektir!" dedi. Uhud günü savaşa katıldı; Sa'd b. Muâz radıyallâhu Teâlâ anh ile karşılaştı. Sa'd: "Ey Ebû Amr, nereye?" dedi. O da: "Cennetin kokusuna ne mutlu! Onu Uhud'un berisinden duyuyorum" dedi. Sonra öldürülünceye kadar savaştı; bedeninde kılıç darbesi, mızrak saplanması ve ok yarasından seksen küsur yara bulundu. Bunun üzerine şu ayet indi: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri sözde sadakat gösterdiler.” Ashab, bu ayetin onun ve arkadaşları hakkında indiği görüşündeydiler.
وفي الكشاف نذر رجال من الصحابة أنهم إذ لقوا حربا مع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم ثبتوا وقاتلوا حتى يستشهدوا أي نذروا الثبات التام والقتال الذي يفضي بحسب العادة إلى نيل الشهادة وهم عثمان بن عفان، وطلحة بن عبيد الله، وسعيد بن زيد بن عمرو بن نفيل، وحمزة، ومصعب بن عمير، وغيرهم، وعن الكلبي، ومقاتل أن هؤلاء الرجال هم أهل العقبة السبعون أهل البيعة، وقال يزيد بن رومان: هم بنو حارثة والمعول عليه عندي ما قدمته، ومعنى صَدَقُوا أتوا بالصدق من صدقني إذا قال الصدق، ومحل ما عاهَدُوا النصب أما على نزع الخافض وهو في وإيصال الفعل إليه كما في قولهم صدقني سن بكرة على رواية النصب أي في سن بكره والمفعول محذوف والأصل صدقوا الله فيما عاهدوه، وإما على أنه هو المفعول الصريح.
el-Keşşâf'ta [şöyle denilmektedir]: Sahabeden bazı adamlar Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaşa girdiklerinde sebat edeceklerine ve şehit oluncaya kadar savaşacaklarına nezrettiler; yani tam bir sebatı ve âdete göre şehadete ulaştıracak bir savaşı adadılar. Bunlar Osman b. Affân, Talha b. Ubeydillâh, Saîd b. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Hamza, Mus'ab b. Umeyr ve diğerleridir. Kelbî ve Mukâtil'den rivayete göre ise bu adamlar, biat ehli olan yetmiş kişilik Akabe ehlidir. Yezîd b. Rûmân ise onların Benî Hârise olduğunu söylemiştir; bana göre itimad edilecek olan daha önce sunduğum görüştür. { صَدَقُوا } kelimesinin manası: Doğru söz söylediğinde denilen "sadakanî" fiilinden gelerek sadakat gösterdiler, doğruladılar demektir. { ما عاهَدُوا } ifadesinin iraptaki yeri ise nastır; bu ya cer harfi olan fî'nin (في) hazfedilip fiilin ona ulaştırılması iledir (nez'u'l-hâfız) —nitekim "velede devesinin yaşında bana doğru söyledi" (sadakanî sinne bekretin) sözünün nasb ile rivayetinde yani "fî sinni bekrihî" (onun yaşında) dendiği gibi— ve mef'ûl mahzuftur, aslı "sadakullâhe fîmâ âhedûhu" (O'na verdikleri söz hususunda Allah'a sadakat gösterdiler) şeklindedir; ya da doğrudan sarih mef'ûl olması iledir.
وجعل ما عاهدوا عليه بمنزلة شخص معاهد على طريق الاستعارة المكنية وجعله مصدوقا تخييل وعلى الإسناد المجازي فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ تفصيل لحال الصادقين وتقسيم لهم إلى قسمين، والنحب على ما قال الراغب النذر المحكوم بوجوبه يقال: قضى فلان نحبه أي وفى بنذره. وقال أبو حيان: النذر بالشيء الذي يلتزمه الإنسان ويعتقد الوفاء به قال الشاعر:
Üzerine ahitleştikleri şey istiâre-i mekniyye yoluyla kendisiyle ahitleşilen bir şahıs yerine konulmuş, doğrulanması ise tahyil kılınmıştır ve mecâz-ı aklî üzeredir. { فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ } “Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu)”; bu, sadakat gösterenlerin hallerinin tafsilatı ve onların iki kısma taksimidir. Râgıb'ın belirttiğine göre nahb (النحب), yerine getirilmesi hükme bağlanmış adaktır (nezir); "falanca nahbini kaza etti" denir ki "adağını yerine getirdi" demektir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: İnsanın üstlendiği ve yerine getirmeyi borç bildiği şey ile adakta bulunmasıdır. Şair şöyle demiştir:
عشية فر الحارثيون بعد ما ... قضى نحبه في ملتقى القوم هوبر
Hârisîler, Hubeyr kavmin buluşma yerinde adağını yerine getirdikten (öldükten) sonra kaçtığı akşam...
وقال جرير:
Cerîr de şöyle demiştir:
بطخفة جالدنا الملوك وخيلنا ... عشية بسطام جرين على نحب
Tahafe'de krallarla vuruştuk ve atlarımız ... Bistâm akşamı büyük bir adak (görev) üzere koştular.
أي على أمر عظيم التزم القيام به، وشاع قضى فلان نحبه بمعنى مات إما على أن النحب مستعار استعارة تصريحية للموت لأنه كنذر لازم في رقبة كل إنسان والقرينة حالية والقضاء ترشيح، وأما على أن قضاء النحب مستعار له.
Yani yerine getirilmesini üstlendikleri büyük bir iş üzere koştular. "Falanca nahbini yerine getirdi" ifadesi, öldü anlamında şâyi olmuştur; bu ya nahb lafzının ölüm için istiâre-i tasrihiyye kılınması iledir —çünkü ölüm her insanın boynunda lüzumlu bir adak gibidir, karine halidir, kaza lafzı ise terşihtir— ya da "kazâü'n-nahb" terkibinin onun için istiare kılınması iledir.
وجوز أن يراد بالنحب في الآية النذر وأن يراد الموت، وقال بعض الأجلة يجوز أن يكون مستعارا لالتزام الموت شهيدا إما بتنزيل التزام أسبابه التي هي أفعال اختيارية للناذر منزلة التزام نفسه، وإما بتنزيل نفسه منزلة أسبابه وإيراد الالتزام
Ayetteki nahb ile adağın kastedilmiş olması da ölümün kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Bazı büyük zatlar şöyle demiştir: Bunun, şehit olarak ölmeyi üstlenmekten müsteâr olması caizdir; bu da ya adayan kimsenin ihtiyarî fiilleri olan o ölümün sebeplerini üstlenmesini bizzat ölümün kendisini üstlenmesi yerine koymakla ya da bizzat kendisini sebeplerinin yerine koyup üstlenmeyi
عليه وهو الأنسب بمقام المدح، وجعله استعارة للموت لأنه كنذر لازم مسخ للاستعارة.
ona yöneltmekle olur ki övgü makamına en uygun olanı da budur. Onun lüzumlu bir nezir gibi olduğu gerekçesiyle ölüm için istiare kılınması ise istiareyi bozmak,
وإذهاب برونقها وإخراج للنظم الكريم عن مقتضى المقام بالكلية انتهى، وفيه منع ظاهر كما لا يخفى على المنصف.
parlaklığını gidermek ve yüce nazmı makamın gereğinden bütünüyle çıkarmaktır, [sözü] bitti. İnsaflı kişiye gizli kalmayacağı üzere bunda açık bir tutarsızlık vardır.
والذي يقتضيه ظاهر بعض الأخبار أن النحب هنا بمعنى النذر وقضاؤه أداؤه والوفاء به، فقد أخرج ابن أبي عاصم، والترمذي وحسنه، وابن جرير، الطبراني، وابن مردويه عن طلحة أن أصحاب النبي ﷺ قالوا لأعرابي جاهل: سله عمن قضى نحبه من هو؟ وكانوا لا يجترؤون على مسألته يوقرونه ويهابونه فسأله الأعرابي ثم إني اطلعت من باب المسجد فقال: أين السائل عمن قضى نحبه؟ قال الأعرابي: إن قال هذا ممن قضى نحبه، وأخرج ابن منده، وابن عساكر عن أسماء بنت أبي بكر قالت: دخل طلحة بن عبيد الله على النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم فقال: يا طلحة أنت ممن قضى نحبه، وأخرج الحاكم عن عائشة نحوه.
Bazı haberlerin zâhirinin gerektirdiği şudur ki buradaki nahb nezir/adak manasındadır; onun kazası ise eda edilmesi ve yerine getirilmesidir. Nitekim İbn Ebî Âsım, Tirmizî (hasen kaydıyla), İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye Talha'dan rivayet etmişlerdir: Peygamber'in ﷺ ashabı bir cahil bedeviye: "Ona 'nahbini yerine getiren kimdir?' diye sor" dediler. Ashab, hürmet ve heybetlerinden dolayı ona doğrudan sormaya cesaret edemiyorlardı. Bedevi ona sordu; sonra ben mescidin kapısından göründüm. Bunun üzerine: «Nahbini yerine getireni soran nerede?» buyurdu. Bedevi: "Benim" dedi. [Resûlullah]: «İşte bu, nahbini yerine getirenlerdendir» buyurdu. İbn Mende ve İbn Asâkir Esbâ bint Ebî Bekir'den rivayet ettiler: Talha b. Ubeydillâh Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem huzuruna girdi. O da: «Ey Talha! Sen nahbini yerine getirenlerdensin» buyurdu. Hâkim de Âişe'den benzerini rivayet etmiştir.
وأخرج الترمذي وغيره عن معاوية أنه قال: سمعت رسول الله ﵊ يقول: طلحة ممن قضى نحبه
Tirmizî ve başkaları Muâviye'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın aleyhisselâm: «Talha, nahbini yerine getirenlerdendir» buyurduğunu işittim
، وكأن عليا كرم الله وجهه عنى مدحه بذلك في قوله وقد قيل له حدثنا عن طلحة: ذاك امرؤ نزل فيه آية من كتاب الله فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وقد أخرج ذلك عنه كرم الله تعالى وجهه أبو الشيخ، وابن عساكر وكان رضي الله تعالى عنه قد ثبت يوم أحد حتى أصيبت يده، وإلى حمل النحب على حقيقته ذهب مجاهد فالمعنى منهم وفى بعهده وأدّى نذره وَمِنْهُمْ أي وبعضهم مَنْ يَنْتَظِرُ يوما فيه جهاد فيقضي نحبه ويؤدي نذره ويفي بعهده، ومن حمل ما عاهدوا الله تعالى على العموم وأبقى النحب على حقيقته قال: المعنى منهم من وفى بعهود الإسلام وما يلزم من الطاعات ومنهم من ينتظر الحصول في أعلى مراتب الإيمان والصلاح، واستشكل إبقاء النحب على حقيقته لأن وفاء النذر عين صدق العهد فيكون مآل المعنى من المؤمنين رجال عاهدوا الله تعالى وصدقوا أي فعلوا ووفوا بما عاهدوا الله تعالى عليه فمنهم من فعل ووفى بما عاهد، وفيه تقسيم الشيء إلى نفسه، ويشكل على هذا المعنى قوله تعالى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ لأن المنتظر غير واف فكيف يجعل قسما من الذين صدقوا أي وفوا، وأجيب بأن المراد بالمصدق في الآية مطابقة النسبة الكلامية للنسبة الخارجة وهذا الكلام المتضمن لهذه النسبة هو ما اقتضاه عهدهم على الثبات من نحو قولهم: لئن أرانا الله مشهدا مع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم لنثبتن ولنقاتلن، واتصاف الخبر بالصدق، وكذا المخبر به لا يقتضي أكثر من مطابقة نسبته للواقع في أحد الأزمنة فنجو يقوم زيد صادق وكذا المخبر به وقت الأخبار به وإن كان وقوع القيام بعد ألف سنة مثلا، وكذا نحو إن كانت الشمس طالعة فالنهار موجود صادق وإن كان التكلم به ليلا فهؤلاء الرجال لما أخبروا عن أنفسهم إنهم أن أراهم الله تعالى مشهدا مع رسوله ﵊ ثبتوا وقاتلوا وعلم سبحانه أن هذا مطابق للواقع أخبر تعالى عنهم بأنهم صدقوا ثم قسمهم ﷿ إلى قسمين قسم أدّى ما أخبر عن نفسه أنه يؤديه وقسم ينتظر وقتا يؤديه فيه، ولا يتصف هذا القسم بالكذب إلّا إذا مات وقد أراه الله تعالى ذلك ولم يؤد، ومن أخبر الله تعالى عنهم بالصدق ما ماتوا حتى أدوا فلا إشكال. نعم الإشكال على تقدير أن يراد بالصدق فيما عاهدوا تحقيق العهد فيما أظهروه من أفعالهم كما فسره الراغب ويراد من قضاء النحب وفاء النذر أو العهد كما لا يخفي، وقيل: المراد بصدقهم المذكور مطابقة ما في ألسنتهم لما في قلوبهم على خلاف المنافقين الذين يقولون بأفواههم ما ليس في قلوبهم. ولا إشكال في التقسيم حينئذ، وقيل: الصدق بالمعنى المشهور بين الجمهور إلّا أن المراد بصدقوا يصدقون، وعبر عن المضارع بالماضي لتحقق الوقوع، وكلا القولين كما ترى، وعن ابن عباس أن نافع بن الأزرق سأله عن قوله تعالى: قَضى نَحْبَهُ فقال: أجله الذي قدر له
. Sanki Ali kerremallâhu vecheh, kendisine "Bize Talha'dan bahset" denildiğinde söylediği şu sözle onu bununla övmeyi kastetmiştir: "O, hakkında Allah'ın Kitabı'ndan ayet inen bir kimsedir: { فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ }." Bunu ondan kerremallâhu Teâlâ vecheh Ebü'ş-Şeyh ve İbn Asâkir rivayet etmiştir. Kendisi radıyallâhu Teâlâ anh Uhud günü eli çolak kalıncaya kadar sebat etmişti. Nahb kelimesini hakiki anlamına hamletmeye Mücâhid gitmiştir; buna göre mana: "Onlardan kimi ahdini ve adağını yerine getirdi; { وَمِنْهُمْ } onlardan kimi de, { مَنْ يَنْتَظِرُ } içinde cihat bulunan bir günü beklemekte olup böylece nahbini kazâ edecek, adağını ve ahdini yerine getirecektir." Allah Teâlâ'ya verdikleri sözü umumi manaya hamledip nahb lafzını da hakikatinde bırakan kimse ise şöyle demiştir: Mana; onlardan kimi İslâm ahitlerini ve gereken itaatleri yerine getirdi, kimi de imanın ve salâhın en yüksek mertebelerine ulaşmayı beklemektedir. Nahb kelimesini hakikati üzere bırakmak müşkil görülmüştür; çünkü adağı yerine getirmek ahde sadakat göstermenin bizzat kendisidir. Bu takdirde mananın varacağı yer şudur: Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah Teâlâ'ya ahdettiler ve sadakat gösterdiler; yani Allah Teâlâ'ya ahdettikleri şeyi yapıp yerine getirdiler; onlardan kimi ahdettiği şeyi yapıp yerine getirdi... Bunda ise bir şeyin bizzat kendisine taksim edilmesi söz konusudur. Yine bu manaya göre Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ } kavli müşkil olur; çünkü bekleyen kimse henüz yerine getirmemiştir, nasıl olur da sadakat gösterenlerin yani yerine getirenlerin bir kısmı kılınabilir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetteki "musaddak" (doğrulayan/sadakat gösteren) ile murat, kelâmî nispetin hâricî nispete mutabakatıdır. Bu nispeti içeren söz ise onların sebat konusundaki ahitlerinin gerektirdiği; "Şayet Allah bize Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ile bir savaş gösterirse mutlaka sebat edeceğiz ve savaşacağız" gibi sözleridir. Haberin ve aynı şekilde haber verilen şeyin doğrulukla vasıflanması, nispetinin zamanlardan birinde vakıaya uygun olmasından fazlasını gerektirmez; nitekim haber verme vaktinde "Zeyd kalkacak" sözü ve haber verilen şey, kalkma eylemi mesela bin yıl sonra gerçekleşecek olsa bile doğrudur; aynı şekilde gece vakti söylense bile "Güneş doğmuşsa gündüz mevcuttur" sözü doğrudur. İşte bu adamlar, kendileri hakkında "Eğer Allah Teâlâ onlara Resûlü aleyhisselâm ile bir savaş gösterirse sebat edip savaşacaklarını" haber verdiklerinde ve Allah Teâlâ da bunun vakıaya uygun olduğunu bildiğinde, onların doğru söylediklerini haber vermiş; sonra onları azze ve celle iki kısma ayırmıştır: Bir kısmı kendisi hakkında yapacağını haber verdiği şeyi eda etmiştir, bir kısmı ise onu eda edeceği bir vakti beklemektedir. Bu kısım ancak Allah Teâlâ kendisine o fırsatı gösterip de vefat eder ve eda etmezse yalancılıkla vasıflanır; oysa Allah Teâlâ'nın haklarında doğruluk haberi verdiği kimseler bunu eda etmeden ölmemişlerdir; dolayısıyla bir müşkillik yoktur. Evet, Râgıb'ın tefsir ettiği gibi ahitlerindeki sadakatten muradın fiillerinde ortaya koydukları ahdi gerçekleştirmek olduğu ve nahbin kazasından da adağı veya ahdi yerine getirmek murat edildiği takdirde işkâl vâki olur, nitekim bu gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: Zikredilen sadakatlerinden murat, dilleriyle kalplerinde olanın uyuşmasıdır; kalplerinde olmayanı dilleriyle söyleyen münafıkların aksine. Bu durumda taksimde hiçbir müşkillik kalmaz. Şöyle de denilmiştir: Sadakat, cumhur arasındaki meşhur anlamındadır; ancak "sadakū" (sadakat gösterdiler) fiilinden murat "tasdukūne" (sadakat gösterecekler) anlamıdır ve vukuunun kesinliği sebebiyle muzâri yerine mazi kullanılmıştır. Her iki görüş de gördüğün gibidir. İbn Abbâs'tan rivayete göre Nâfi' b. el-Ezrak ona Allah Teâlâ'nın: { قَضى نَحْبَهُ } kavlini sormuş, o da: "Kendisi için takdir edilen eceli" demiştir.
فقال: وهل تعرف العرب ذلك؟ قال: نعم أما سمعت قول لبيد:
Bunun üzerine [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. O da: "Evet, Lebîd'in şu sözünü işitmedin mi?" dedi:
ألا تسألان المرء ماذا يحاول ... أنحب فيقضي أم ضلال وباطل
İki kişi o adama sormaz mı neyin peşinde olduğunu ... Ömrünü tamamlayacağı bir ecel mi, yoksa bir sapıklık ve bâtıl mı?
وأخرج جماعة عنه أنه فسر ذلك بالموت، وروي نحوه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما، وعليه لا مانع من أن يراد بصدقوا ما عاهدوا الله عليه كما ذكر عن الراغب حققوا العهد فيما أظهروه من أفعالهم، فيكون المعنى من المؤمنين رجال عاهدوا الله تعالى على الثبات والقتال إذ لقوا حربا مع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم وحققوا ذلك وثبتوا فمنهم من مات ومن منهم من ينتظر الموت، والذي يقتضيه السياق أن المراد قضى نحبه ثابتا بأن يكون قد استشهد كأنس بن النضر، ومعصب بن عمير، ويحتمل أن يراد ما أعم من ذلك فيدخل من مات بعد الثبات حتف أنفه قبل نزول الآية إن كان هنالك من هو كذلك، وعدوا ممن ينتظر عثمان وطلحة وأول ما ورد في طلحة من أنه ممن قضى نحبه بأن المراد أنه في حكم من استشهد، وأوجبوا ذلك فيما
Bir cemaat ondan bunu ölümle tefsir ettiğini rivayet etmiştir; benzeri İbn Ömer'den radıyallâhu Teâlâ anhümâ de rivayet edilmiştir. Buna göre, Râgıb'dan zikredildiği üzere, Allah'a verdikleri söze sadakat göstermelerinden muradın fiillerinde ortaya koydukları ahdi gerçekleştirmeleri olmasına bir engel yoktur. Böylece mana şöyle olur: Müminlerden öyle adamlar vardır ki Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ile bir savaşa girdiklerinde sebat ve kıtâl üzere Allah Teâlâ'ya ahdettiler ve bunu gerçekleştirip sebat ettiler; onlardan kimi öldü, kimi de ölümü beklemektedir. Siyakın gerektirdiği ise; nahbini yerine getirmekten muradın Enes b. en-Nadr ve Mus'ab b. Umeyr gibi şehit olmak suretiyle sebat etmiş olarak bunu tamamlamasıdır. Bundan daha umumî bir anlamın murat edilmiş olması da muhtemeldir; böylece şayet varsa ayetin nüzulünden önce sebat ettikten sonra eceliyle ölen kimseler de buna dahil olur. Bekleyenlerden olarak Osman ve Talha'yı saymışlardır. Talha hakkında gelen onun nahbini kaza edenlerden olduğuna dair rivayeti ise onun şehit hükmünde olduğu şeklinde tevil etmişler ve şu rivayette de bunu zorunlu görmüşlerdir:
أخرج سعيد بن منصور، وأبو يعلى، وابن المنذر، وأبو نعيم وابن مردويه عن عائشة أن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قال: «من سره أن ينظر إلى رجل يمشي على الأرض قد قضى نحبه فلينظر إلى طلحة» وأخرج ابن مردويه من حديث جابر بن عبد الله مثله.
Saîd b. Mansûr, Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir, Ebû Nuaym ve İbn Merdûye Âişe'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yeryüzünde yürüyen ve nahbini (ecelini/adağını) yerine getirmiş bir adama bakmak kimi sevindirirse Talha'ya baksın.» İbn Merdûye de Câbir b. Abdillâh hadisinden benzerini rivayet etmiştir.
وفي إرشاد العقل السليم عن عائشة بلفظ «من سره أن ينظر إلى شهيد يمشي في الأرض، وقد قضى نحبه فلينظر إلى طلحة»
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de Âişe'den şu lafızla rivayet edilmiştir: «Yeryüzünde yürüyen ve nahbini yerine getirmiş bir şehide bakmak kimi sevindirirse Talha'ya baksın.»
وفي مجمع البيان عن أبي إسحاق عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: نزلت فينا رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ الآية وإنا والله المنتظر
Mecma'u'l-Beyân'da Ebû İshak kanalıyla Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Hakkımızda { رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } ayeti indi; vallahi biz bekleyenleriz"
، وفي وصفهم بالانتظار المنبئ عن الرغبة في المنتظر شهادة حقة بكمال اشتياقهم إلى الشهادة، وقيل: إلى الموت مطلقا حبا للقاء الله تعالى ورغبة فيما عنده ﷿ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا عطف على صَدَقُوا وفاعله فاعله أي وما بدلوا عهدهم وما غيروه تبديلا ما لا أصلا ولا وصفا بل ثبتوا عليه راغبين فيه مراعين لحقوقه على أحسن ما يكون، أما الذين قضوا فظاهر، وأما الباقون فيشهد به انتظارهم أصدق شهادة، وتعميم عدم التبديل للفريق الأول مع ظهور حالهم للإيذان بمساواة الفريق الثاني لهم في الحكم، وجوز أن يكون ضمير بَدَّلُوا للمنتظرين خاصة بناء على أن المحتاج إلى البيان حالهم، وفي الكلام تعريض بمن بدل من المنافقين حيث ولوا الأدبار وكانوا عاهدوا لا يولون الأدبار فكأنه قيل: وما بدلوا تبديلا كما بدل المنافقون فتأمل جميع ذاك والله تعالى يتولى هداك لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ أي الذين صدقوا ما عدوا الله تعالى عليه بِصِدْقِهِمْ أي بسبب صدقهم، وصرح بذلك مع أنه يقتضيه تعليق الحكم بالمشتق اعتناء بأمر الصدق، ويكتفي بما يقتضيه التعليق في قوله تعالى:
. Beklenen şeye karşı rağbeti haber veren intizar (bekleyiş) ile nitelenmelerinde, onların şehadete olan tam iştiyaklarına dair hakiki bir şahitlik vardır; Allah Teâlâ'ya kavuşma sevgisi ve O'nun azze ve celle katındakilere rağbet sebebiyle mutlak manada ölüme [iştiyaklarına dair olduğu] da söylenmiştir. { وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا } “ve hiçbir değişiklik yapmadılar”; { صَدَقُوا } fiiline matuftur, faili de onun failidir; yani ahitlerini değiştirmediler ve onu ne asıl ne de vasıf yönünden hiçbir şekilde değiştirmediler; aksine onda en güzel şekilde haklarını gözeterek ve ona rağbet ederek sebat ettiler. Nahbini yerine getirenlere gelince bu açıktır; geride kalanlara gelince onların bekleyişi buna en doğru şekilde şahitlik etmektedir. Halleri açık olmakla birlikte değiştirmeme vasfının birinci gruba da teşmil edilmesi, ikinci grubun hükümde onlara eşit olduğunu bildirmek içindir. Açıklanmaya muhtaç olanların onların hali olduğu esasına dayanılarak { بَدَّلُوا } fiilinin zamirinin sadece bekleyenlere ait olması da caiz görülmüştür. Bu sözde, arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair ahit vermişken arkalarını dönen münafıklardan ahdini bozanlara bir tariz (taşlama) vardır; sanki şöyle denilmiştir: "Münafıkların değiştirdiği gibi onlar asla değiştirmediler." Bütün bunları iyi düşün; hidayetini Allah Teâlâ üstlensin. { لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ } “Çünkü Allah doğru sözlüleri mükafatlandıracaktır”; yani Allah Teâlâ'ya verdikleri sözde sadakat gösterenleri, { بِصِدْقِهِمْ } “doğrulukları sebebiyle”; hükmün müştak bir lafza bağlanması bunu gerektirdiği halde sadakat işine verilen önem sebebiyle bu açıkça zikredilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki ta'lîk gereğiyle yetinilmiştir:
وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ لأنه الأصل ولا داعي إلى خلافه، والمراد ويعذب المنافقين بنفاقهم إِنْ شاءَ أي تعذيبهم أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أي فلا يعذبهم بل يرحمهم سبحانه إن شاء ﷿ كذا قيل: وظاهره أن كلا من التعذيب والرحمة للمنافقين يوم القيامة ولو ماتوا على النفاق معلق بمشيئته تعالى. واستشكل بأن النفاق أقبح الكفر كما يؤذن به قوله تعالى إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [النساء: ١٤٥] وقد أخبر ﷿ أنه سبحانه يعذب الكفرة مطلقا حتما لا محالة فكيف هذا التعليق وأجيب بأنه لا إشكال فإن الله ﷻ لا يجب عليه شيء والتعليق لذلك فهو جلّ شأنه إن شاء عذب المنافق وإن شاء رحمه لكن المتحقق أنه ﵎ شاء تعذيبه ولم يشأ رحمته فكأنه قيل: إن شاء يعذب المنافقين في الآخرة لكنه سبحانه شاء تعذيبهم فيها أو يتوب عليهم إن شاء لكنه جلّ وعلا لم يشأ، ورفع مقدم الشرطية الثانية في مثل هذه القضية ينتج رفع التالي، وإنما لم تقيد مجازاة الصادقين بالمشيئة كما قيد تعذيب المنافقين والتوبة عليهم بها مع أنه تعالى إن شاء يجزي الصادقين وإن شاء لم يجزهم لمكان نفي وجوب شيء عليه تعالى لمجموع أمرين هما تحقق مشيئة المجازاة وكون الرحمة مقصودة بالذات بخلاف العذاب، وكأنه سبحانه
{ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ } “ve münafıklara azap edecektir”; çünkü asıl olan budur ve hilafına bir gerekçe yoktur. Murat: Münafıklara nifakları sebebiyle azap etmesi, { إِنْ شاءَ } “dilerse” yani onlara azap etmeyi dilerse, { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “yahut tövbelerini kabul buyuracaktır”; yani O azze ve celle dilerse onlara azap etmeyip bilakis onlara merhamet edecektir; böyle denilmiştir. Bunun zâhiri, münafıklar nifak üzere ölseler bile kıyamet gününde onlara yönelik azabın da merhametin de Allah Teâlâ'nın meşietine bağlı olduğudur. Buna karşılık nifakın küfrün en çirkini olduğu —nitekim Allah Teâlâ'nın [Nisâ: 145] { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz ki münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar” kavli de bunu bildirir— ve Allah'ın azze ve celle kâfirlere mutlak olarak kesinlikle azap edeceğini haber verdiği halde bu şart koşmanın (meşiete bağlamanın) nasıl olacağı sorusuyla işkâl edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunda bir müşkillik yoktur; zira Allah'a celle celâlühû hiçbir şey vacip değildir ve meşiete bağlama bu sebepledir. O şânı yüce olan, dilerse münafığa azap eder, dilerse ona merhamet eder; lâkin tahakkuk eden şudur ki O celle celâlühû ona azap etmeyi dilemiş, ona merhamet etmeyi dilememiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Âhirette dilerse münafıklara azap eder —fakat O Teâlâ orada onlara azap etmeyi dilemiştir— yahut dilerse onların tövbesini kabul eder —fakat O celle ve alâ bunu dilememiştir. Bu tür önermelerde ikinci şartiyenin mukaddeminin ref edilmesi tâlisinin de ref edilmesini intaç eder. Sadık olanların mükâfatlandırılması, münafıkların azaplandırılması ve tövbelerinin kabulü gibi meşiete bağlanmamıştır; halbuki Allah Teâlâ'ya bir şeyin vacip olmaması hasebiyle O Teâlâ dilerse sadıklara mükâfat verir, dilerse vermez. Bunun bağlanmaması iki sebebin toplamından ötürüdür: Mükâfatlandırma meşietinin tahakkuk etmiş olması ve azabın aksine rahmetin bizzat maksut olmasıdır. Sanki O sübhânehu
لهذا الأخير لم يقل ليثيب أو لينعم وقال سبحانه في المقابل: وَيُعَذِّبَ وقال بعض الأجلة: إن التوبة عليهم مشروطة بتوبتهم ومعنى توبته تعالى على العباد قبول توبتهم فكأنه قيل: أو يقبل توبتهم إن تابوا، وحذف الشرط لظهور استلزام المذكور له، ويجوز أن تفسر توبته تعالى عليهم بتوفيقه تعالى إياهم للتوبة إليه سبحانه، وكلا هذين المعنيين لتوبته تعالى وارد كما في القاموس، وأيا ما كان فالأمر معلق بالمشيئة ضرورة أنه لا يجب عليه سبحانه قبول التوبة ولا التوفيق لها، والمراد من تعليق تعذيب المنافقين بالمشيئة أنه تعالى أن شاء عذبهم بإبقائه منافقين وإن شاء سبحانه لم يعذبهم بأن يسلب عنهم وصف النفاق بالتوفيق إلى الإخلاص في الإيمان. وقال ابن عطية: تعذيب المنافقين ثمرة إقامتهم على النفاق وموتهم عليه والتوبة موازنة لتلك الإقامة وثمرتها تركهم بلا عذاب فهناك أمران إقامة على النفاق، وتوبة منه وعنهما ثمرتان تعذيب ورحمة فذكر تعالى على جهة الإيجار واحدة من هاتين وواحدة من هاتين ودل ما ذكر على ما ترك ذكره، ويدلك على أن معنى قوله تعالى لِيُعَذِّبَ ليديم على النفاق قوله سبحانه: إِنْ شاءَ ومعادلته بالتوبة وحرف أَوْ انتهى، وأراد بذلك حل الإشكال، وكأن ما ذكره يؤول إلى أن التقدير ليقيموا على النفاق فيموتوا عليه إن شاء فيعذبهم أو يتوب عليهم فيرحمهم فحذف سبب التعذيب وأثبت المسبب وهو التعذيب وأثبت سبب الرحمة والغفران وحذف المسبب وهو الرحمة والغفران وذلك من قبيل الاحتباك، قال في البحر: وهذا من الإيجاز الحسن، وقال السدي: المعنى ويعذب المنافقين إن شاء أن يميتهم على نفاقهم أو يتوب عليهم بنقلهم من النفاق إلى الإيمان، وكأنه جعل مفعول المشيئة الإماتة على النفقة دون التعذيب كما هو الظاهر لما سمعت من استشكال تعليق تعذيبهم بالمشيئة مع أنه متحتم، وقيل لذلك أيضا: إن المراد يعذبهم في الدنيا إن شاء أو يتوب عليهم فلا يعذبهم فيها، وحكي هذا عن الجبائي والكلام عليه في غاية الظهور، وقد يقال: المراد بالمنافقين الجماعة المخصوصون القائلون ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً [الأحزاب: ١٢] على أن ذلك كالاسم لهم فلا يلاحظ فيه مبدأ الاشتقاق ولا يجعل علة للحكم بل العلة له ما يفهم من سياق الكلام فيكون المعلق بالمشيئة تعذيب أناس مخصوصين ويكون المعنى يعذب فلانا وفلانا مثلا إن شاء بأن يميتهم سبحانه مصرين على ما هم عليه مما يقتضي التعذيب أو يتوب عليهم بأن يوفقهم للتوبة فيرحمهم، ويجوز أن يراد بالصادقين نحو هذا وحينئذ يكون قوله سبحانه:
bu son sebepten ötürü "mükâfatlandırsın veya nimetlendirsin" dememiş ve karşıtında: { وَيُعَذِّبَ } "azap etsin" buyurmuştur. Bazı büyük zatlar şöyle demiştir: Onların tövbelerinin kabul edilmesi tövbe etmelerine bağlıdır ve Allah Teâlâ'nın kulların tövbesini kabul etmesinin manası tövbelerini geçerli saymasıdır; sanki şöyle denilmiştir: "Tövbe ederlerse tövbelerini kabul eder"; zikredilenin onu gerektirdiği açık olduğu için şart hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın onların tövbesini kabul etmesinin O'nun Teâlâ kendilerini tövbeye muvaffak kılması şeklinde tefsir edilmesi de caizdir; Kāmûs'ta geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın kulunun tövbesini kabul etmesinin bu iki manası da vârittir. Nasıl olursa olsun mesele meşiete bağlıdır; zira tövbeyi kabul etmek veya ona muvaffak kılmak Allah Teâlâ'ya asla vacip değildir. Münafıklara azap edilmesinin meşiete bağlanmasından murat, O Teâlâ dilerse onları münafık olarak bırakmak suretiyle azap eder, O sübhânehu dilerse imanda ihlasa muvaffak kılmak suretiyle onlardan nifak vasfını çekip alarak azap etmez. İbn Atıyye şöyle demiştir: Münafıklara azap edilmesi nifak üzere devam etmelerinin ve onun üzere ölmelerinin neticesidir; tövbe ise bu ısrara denktir ve neticesi azapsız bırakılmalarıdır. Dolayısıyla burada iki şey vardır: Nifak üzere ısrar ve ondan tövbe; bunlardan doğan iki semere vardır: Azap ve merhamet. Allah Teâlâ icaz yoluyla bunlardan birini ve diğerlerinden birini zikretmiş, zikredilen şey zikri terk edilene delalet etmiştir. Allah Teâlâ'nın { لِيُعَذِّبَ } kavlinin nifak üzere devam ettirmek manasında olduğuna delilin; O'nun sübhânehu { إِنْ شاءَ } kavli, bunu tövbe ile denkleştirmesi ve { أَوْ } harfidir; [sözü] bitti. Bununla işkâli çözmeyi kastetmiştir. Sanki onun zikrettiği şuna varmaktadır: Takdir; "Dilerse nifak üzere kalsınlar da onun üzere ölsünler ve onlara azap etsin, yahut tövbelerini nasip edip onlara merhamet etsin" şeklindedir; böylece azabın sebebi hazfedilip müsebbibi olan azap sabit bırakılmış, rahmet ve mağfiretin sebebi sabit bırakılıp müsebbibi olan rahmet ve mağfiret hazfedilmiştir ki bu da ihtibâk kabîlindendir. el-Bahr'da: "Bu, güzel bir icazdır" denilmiştir. Süddî ise şöyle demiştir: Mana; münafıkları nifakları üzere öldürmeyi dilerse onlara azap eder, yahut onları nifaktan imana naklederek tövbelerini kabul eder demektir. Sanki işittiğin üzere onların azaba uğratılmasının meşiete bağlanması kesin olmasına rağmen müşkil görüldüğünden, meşietin mef'ûlünü zâhir olan azap etmek değil nifak üzere öldürmek kılmıştır. Bu sebeple şöyle de denilmiştir: Murat, dilerse onlara dünyada azap eder yahut tövbelerini kabul eder de dünyada azap etmez demektir. Bu Cübbâî'den nakledilmiştir ve bu konudaki söz son derece açıktır. Şöyle de denilebilir: Münafıklardan maksat, bu ifade kendilerine ad kılınmışçasına [Ahzâb: 12] { ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً } “Allah ve Resûlü bize sadece bir aldatmaca vaad etti” diyen o malum topluluktur; dolayısıyla bunda iştikakın aslı gözetilmez ve hükme illet kılınmaz, bilakis onun illeti sözün siyakından anlaşılan şeydir. Böylece meşiete bağlanan şey belirli kimselerin cezalandırılması olur ve mana: O sübhânehu dilerse falanı ve filanı azabı gerektiren hallerinde ısrarlı bir şekilde öldürmek suretiyle cezalandırır, yahut onları tövbeye muvaffak kılarak tövbelerini kabul eder de onlara merhamet eder şeklinde olur. Sâdıklar ile de buna benzer bir şeyin murat edilmesi caizdir; bu takdirde O'nun sübhânehu:
بِصِدْقِهِمْ تصريحا بما يفهم من السياق، ويفهم من كلام شيخ الإسلام أن ذكر الصدق وحده من باب الاكتفاء حيث قال في معنى الآية: ليجزي الله الصادقين بما صدر عنهم من الأقوال والوفاء قولا وفعلا ويعذب المنافقين بما صدر عنهم من الأعمال والأقوال المحكية، قيل: ولم يقل في جانب المنافقين بنفاقهم لقوله سبحانه: أَوْ يَتُوبَ إلخ فإنه يستدعي فعلا خاصا بهم فتأمل، والظاهر أن اللام في لِيَجْزِيَ للتعليل، والكلام عند كثير تعليل للمنطوق من نفي التبديل عن الذين صدقوا ما عاهدوا الله عليه والمعرض به من إثبات التعريض لمن سواهم من المنافقين فإن الكلام على ما سمعت في قوة وما بدلوا تبديلا كما بدّل المنافقون فقوله: لِيَجْزِيَ ويُعَذِّبَ متعلق بالمنفي والمثبت على اللف والنشر التقديري، وجعل تبديل المنافقين علة للتعذيب مبني على تشبيه المنافقين بالقاصدين عاقبة السوء على نهج الاستعارة المكنية والقرينة إثبات معنى التعليل، وقيل: إن اللام للعلة حقيقة بالنظر إلى المنطوق ومجازا بالنظر إلى المعرض به ويكون من باب الجمع بين الحقيقة والمجاز وقد جوزه من جوزه.
{ بِصِدْقِهِمْ } kavli siyakından anlaşılanın açık ifadesi olur. Şeyhülislâm'ın sözünden, sadakatin tek başına zikredilmesinin iktifâ kabilinden olduğu anlaşılmaktadır; nitekim o ayetin anlamı hakkında şöyle demiştir: "Allah sadıkları, kavlen ve fiilen kendilerinden sâdır olan sözler ve vefakârlık sebebiyle mükâfatlandırsın; münafıklara da kendilerinden sâdır olan ve nakledilen fiiller ve sözler sebebiyle azap etsin." Münafıklar tarafında nifakları sebebiyle denmeyişinin, O'nun sübhânehu: { أَوْ يَتُوبَ } vb. kavlinden dolayı olduğu söylenmiştir; zira bu ifade onlara has bir fiili gerektirir, iyi düşün. Zâhir olan, { لِيَجْزِيَ } ifadesindeki lâm harfinin ta'lîl (gerekçe) için olduğudur. Birçok âlime göre bu söz, Allah'a verdikleri sözde sadakat gösterenlerden tebdilin nefyedilmesi şeklindeki mantûkun ve onların dışındaki münafıklara tarizin sübutu şeklindeki muarrazu bih'in gerekçesidir; zira söz işittiğin üzere "münafıkların değiştirdiği gibi onlar asla değiştirmediler" gücündedir. Dolayısıyla { لِيَجْزِيَ } ve { يُعَذِّبَ } ifadeleri takdirî leff ü neşr yoluyla menfîye ve müsbet olan kısma taalluk eder. Münafıkların tebdilinin azaba illet kılınması, münafıkların istiare-i mekniyye yoluyla kötü akıbeti kasteden kimselere benzetilmesine dayanır; karine ise talil manasının sübutudur. Şöyle de denilmiştir: Lâm harfi mantûka nispetle hakikat, muarrazu bih'e nispetle mecaz olarak illet içindir ve hakikat ile mecazın birlikte cem edilmesi kabilindendir; bunu caiz görenler caiz saymıştır.
وقيل: لا يبعد جعل لِيَجْزِيَ إلخ تعليلا للمنطوق المقيد بالمعرض به فكأنه قيل: ما بدلوا كغيرهم ليجزيهم بصدقهم ويعذب غيرهم إن لم يتب، وأنه يظهر بحسن صنيعهم قبح غيره، وبضدها تتبين الأشياء، وقيل:
{ لِيَجْزِيَ } vb. ifadesinin muarrazu bih ile kayıtlanmış olan mantûkun ta'lili kılınmasının da uzak olmadığı söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: "Başkaları gibi değiştirmediler ki sadakatleri sebebiyle onlara mükâfat versin ve tövbe etmediği takdirde başkalarına azap etsin; ve onların güzel davranışlarıyla diğerlerinin çirkinliği açığa çıksın; nitekim eşya zıddıyla tebeyyün eder." Şöyle de denilmiştir:
تعليل لصدقوا وحكي ذلك عن الزجاج، وقيل: لما يفهم من قوله تعالى: وَما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَتَسْلِيماً وقيل: لما
{ صَدَقُوا } fiilinin gerekçesidir ve bu Zeccâc'dan nakledilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَتَسْلِيماً } kavlinden anlaşılanın ta'lili olduğu da söylenmiştir. Şunun gerekçesi olduğu da söylenmiştir:
يستفاد من قوله تعالى: وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ كأنه قيل: ابتلاهم الله تعالى برؤية ذلك الخطب ليجزي الآية، واختاره الطيبي قائلا: إنه طريق أسهل مأخذا وأبعد عن التعسف وأقرب إلى المقصود من جعله تعليلا للمنطوق والمعرض به، واختار شيخ الإسلام كونه متعلقا بمحذوف والكلام مستأنف مسوق بطريق الفذلكة لبيان ما هو داع إلى وقوع ما حكي من الأقوال والأفعال على التفصيل وغاية كما في قوله تعالى: لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ [الأحزاب: ٨] كأنه قيل: وقع جميع ما وقع ليجزي الله إلخ، وهو عندي حسن وإن كان فيه حذف فتأمل ذاك والله تعالى يتولى هداك إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً أي لمن تاب، وهذا اعتراض فيه بعث إلى التوبة.
Allah Teâlâ'nın { وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ } kavlinden istifade edilen şey; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ o zorlu durumu görmeleriyle onları imtihan etti ki ayette geçtiği üzere mükâfatlandırsın... Tîbî bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Bu, mantûk ve muarrazu bih'in ta'lili kılınmasından daha kolay anlaşılan, zorlamadan daha uzak ve maksada daha yakın bir yoldur." Şeyhülislâm ise bunun mahzuf bir fiile müteallak olduğunu ve kelamın, nakledilen söz ve fiillerin ayrıntılı olarak vuku bulmasına sevk eden âmili ve gayeyi beyan etmek için fezleke yoluyla getirilmiş müstakil bir cümle olduğunu tercih etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın [Ahzâb: 8] { لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ } “doğru söyleyenlerden sadakatlerini sormak için” kavlinde olduğu gibidir; sanki şöyle denilmiştir: "Bütün bu vuku bulanlar Allah mükâfatlandırsın vb. diye vuku buldu." İçinde hazif bulunsa da bana göre bu güzeldir; bunu iyi düşün, hidayetini Allah Teâlâ üstlensin. { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”; yani tövbe eden kimseye. Bu, tövbeye teşvik içeren bir itirâzî cümledir.
وقوله سبحانه: وَرَدَّ اللَّهُ إلخ رجوع إلى حكاية بقية القصة وتفصيل لتتمة النعمة المشار إليها إجمالا بقوله تعالى: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها [الأحزاب: ٩] وهو معطوف على (أرسلنا) وقد وسط بينهما بيان كون ما نزل بهم واقعة طامة تحيرت به العقول والأفهام وداهية تحاكت فيها الركب وزلت الأقدام، وتفصيل ما صدر عن فريقي أهل الإيمان وأهل الكفر والنفاق من الأحوال والأقوال لإظهار عظم النعمة وإبانة خطرها الجليل ببيان وصولها إليهم عند غاية احتياجهم إليها أي فأرسلنا عليهم ريحا وجنودا لم تروها ورددنا بذلك الَّذِينَ كَفَرُوا والالتفات إلى الاسم الجليل لتربية المهابة وإدخال الروعة، وجوز شيخ الإسلام ولعل صنيعه يشير إلى أولويته حيث بدأ به كونه معطوفا على فاعلي المقدر قبل: لِيَجْزِيَ اللَّهُ كأنه قيل إثر حكاية الأمور المذكورة وقع ما وقع من الحوادث ورد الله الذين كفروا وقيل هو معطوف من حيث المعنى على قوله تعالى لِيَجْزِيَ كأنه قيل فكان عاقبة الذين صدقوا ما عاهدوا الله عليه أن جزاهم الله تعالى بصدقهم ورد أعدائهم وهذا الرد من جملة جزائهم على صدقهم وهو كما ترى، والمراد بالذين كفروا الأحزاب على ما روي غير واحد عن مجاهد، والظاهر أنه عنى المشركين واليهود الذين تحزبوا.
Allah Teâlâ'nın: { وَرَدَّ اللَّهُ } vb. kavli, kıssanın kalanının anlatımına bir dönüş ve Allah Teâlâ'nın [Ahzâb: 9] { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها } “Biz de onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular gönderdik” kavliyle icmâlî olarak işaret edilen nimetin tamamlanmasının tafsilatıdır. Bu ifade { أرسلنا } fiiline matuftur; ikisinin arasına, başlarına gelen şeyin akılları ve anlayışları hayrete düşüren korkunç bir vaka, dizlerin birbirine çarptığı ve ayakların kaydığı bir felaket olduğunun beyanı ile iman ehli ve küfür/nifak ehlinden sâdır olan hallerin ve sözlerin tafsilatı girmiştir; bu da nimetin büyüklüğünü göstermek ve ona son derece muhtaç oldukları anda kendilerine ulaşmasını beyan ederek onun yüce kadrini açığa çıkarmak içindir; yani: Biz onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular gönderdik ve bununla inkâr edenleri geri püskürttük. Lafza-i Celâl'e iltifat yapılması heybet uyandırmak ve korku salmak içindir. Şeyhülislâm —ve belki de onun ilk olarak bunu zikretmesi önceliğine işaret etmektedir— bunun { لِيَجْزِيَ اللَّهُ } ifadesinden önce takdir edilen bir fiilin failine matuf olmasını caiz görmüştür; sanki zikredilen hususların naklinin ardından şöyle denilmiştir: Vuku bulan olaylar vuku buldu ve Allah inkâr edenleri geri çevirdi. Manen Allah Teâlâ'nın { لِيَجْزِيَ } kavline matuf olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Allah'a verdikleri söze sadakat gösterenlerin akıbeti, Allah Teâlâ'nın sadakatleri sebebiyle onları mükâfatlandırması ve düşmanlarını geri püskürtmesi oldu; bu geri püskürtme de sadakatlerine karşılık verilen mükâfatın cümlesindendir; bu da gördüğün gibidir. İnkâr edenlerden maksat, Mücâhid'den birden fazla kişinin rivayetine göre müttefik ordulardır; zâhir olan onunla bir araya gelen müşrikleri ve Yahudileri kastettiğidir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه فسر ذلك بأبي سفيان، وأصحابه، ولعله الأولى، وعلى القولين المراد رد الله الذين كفروا من محل اجتماعهم حول المدينة وتحزبهم إلى مساكنهم بِغَيْظِهِمْ حال من الموصول لا من ضمير كَفَرُوا والباء للملابسة أي ملتبسين بغيظهم وهو أشد الغضب، وقوله تعالى: لَمْ يَنالُوا خَيْراً حال من ذاك أيضا أو من ضمير بِغَيْظِهِمْ أي غير ظافرين بخير أصلا، وفسر بعضهم الخير بالظفر بالنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين، وإطلاق الخير عليه مبني على زعمهم، وفسره بعضهم بالمال كما في قوله تعالى: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [العاديات: ٨] والأولى أن يراد به كل خير عندهم فالنكرة في سياق النفي تعم، وجوز أن يكون الجملة مستأنفة لبيان سبب غيظهم أو بدلا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ أي وقاهم سبحانه ذلك، وكَفَى هذه تتعدى لاثنين، وقيل: هي بمعنى أغنى وتتعدى إلى مفعول واحد.
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o bunu Ebû Süfyân ve arkadaşları ile tefsir etmiştir ve belki de en uygun olanı budur. Her iki görüşe göre de mana: Allah inkâr edenleri Medine etrafında toplandıkları ve fırkalaştıkları yerden yurtlarına { بِغَيْظِهِمْ } “öfkeleriyle” geri çevirdi. Bu mevsûlün halidir, { كَفَرُوا } fiilinin zamirinden hal değildir; bâ harfi mülâbese içindir; yani öfkelerine bürünmüş olarak; bu da gazabın en şiddetlisidir. Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَنالُوا خَيْراً } “hiçbir hayra erişemediler” kavli de bundan haldir yahut { بِغَيْظِهِمْ } ifadesindeki zamirden haldir; yani hiçbir hayrı elde edememiş olarak. Bazıları hayrı Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ve müminlere karşı zafer elde etmekle tefsir etmişlerdir; buna hayır denilmesi onların zannına göredir. Bazıları ise [Âdiyât: 8] { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } kavlinde olduğu gibi malla tefsir etmiştir; en uygun olanı ise onların katındaki her türlü hayrın kastedilmiş olmasıdır; nitekim nefy siyakındaki nekre umum ifade eder. Cümlenin onların öfkelerinin sebebini beyan eden müstakil bir cümle veya bedel olması da caiz görülmüştür. { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “Savaşta da Allah müminlere yetti”; yani O sübhânehu onları bundan korudu. Bu "kefâ" (كفى) fiili iki mef'ûl alır; yetti/müstağni kıldı manasında olup tek mef'ûl aldığı da söylenmiştir.
والكلام هنا على الحذف والإيصال والأصل وكفى الله المؤمنين عن القتال أي أغناهم سبحانه عنه ولا وجه له وهذه الكفاية كانت كما أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم عن قتادة بالريح والملائكة ﵇، وقيل: بقتل علي كرم الله تعالى وجهه عمرو بن عبد ود.
Buradaki söz hazif ve îsâl (harf-i cerin hazfiyle fiilin ulaştırılması) üzeredir; aslı "ve kefallâhu'l-mü'minîne ani'l-kıtâl" (Allah müminleri savaşa ihtiyaç duymaktan müstağni kıldı) şeklindedir, fakat bunun bir dayanağı yoktur. Bu yetme, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettikleri üzere rüzgâr ve melekler aleyhimüsselâm ile olmuştur. Ali'nin kerremallâhu Teâlâ vecheh Amr b. Abdüvedd'i öldürmesiyle olduğu da söylenmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم، وابن مردويه، وابن عساكر عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه كان يقرأ هذا الحرف «وكفى الله المؤمنين القتال بعلي بن أبي طالب» وفي مجمع البيان هو المروي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet ettiklerine göre o bu harfi «ve kefallâhu'l-mü'minîne'l-kıtâle bi-Aliyyi bni Ebî Tâlib» (Allah Ali b. Ebî Tâlib ile müminlere savaşta yetti) şeklinde okurdu. Mecma'u'l-Beyân'da bunun Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edildiği belirtilmektedir
ولا يكاد يصح ذلك، والظاهر ما روي عن قتادة لمكان قوله تعالى: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها [الأحزاب: ٩] وكأن المراد بالقتال الذي كفاهم الله تعالى إياه القتال على الوجه المعروف من تعبية الصفوف والرمي
; fakat bunun sahih olması pek mümkün değildir. Zâhir olan, Allah Teâlâ'nın [Ahzâb: 9] { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها } “Biz de onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular gönderdik” kavlinden ötürü Katâde'den rivayet edilen görüştür. Sanki Allah Teâlâ'nın onlara yetip bertaraf ettiği savaştan murat; safların tanzimi, okların atılması
بالسهام والمقارعة بالسيوف أو القتال الذي يقتضيه ذلك التحزب والاجتماع بحكم العادة.
ve kılıçların çalınması şeklinde bilinen tarzdaki savaş yahut âdete göre o toplanmanın ve birlikteliğin gerektirdiği savaştır.
وفي البحر ما هو ظاهر في أن المراد كفى الله المؤمنين مداومة القتال وعودته فإن قريشا هزموا بقوة الله تعالى وعزته ﷿ وما غزوا المسلمين بعد ذلك وإلّا فقد وقع قتال في الجملة وقتل من المشركين على ما روي عن ابن إسحاق ثلاثة نفر من بني عبد الدار بن قصي منبه بن عثمان بن عبيد بن السباق بن عبد الدار أصابه سهم فمات منه بمكة، ومن بني مخزوم بن يقظة نوفل بن عبد الله بن المغيرة اقتحم الخندق فتورط فيه فقتل، ومن بني عامر بن لؤي ثم من بني مالك بن حسل عمرو بن عبد ود نازله علي كرم الله تعالى وجهه كما علمت فقتله.
el-Bahr'da, muradın Allah'ın müminlere savaşın devam etmesi ve tekrarlanması hususunda yetmesi olduğuna dair zâhir bir ifade vardır; zira Kureyş Allah Teâlâ'nın kuvveti ve O'nun azze ve celle izzetiyle hezimete uğradı ve bundan sonra bir daha Müslümanlara saldırmadı. Yoksa genel manada bir savaş vuku bulmuş ve İbn İshak'tan rivayet edildiğine göre müşriklerden üç kişi öldürülmüştür: Benî Abdüddâr b. Kusay'dan Münebbih b. Osmân b. Ubeyd b. es-Sibbâk b. Abdiddâr ki kendisine bir ok isabet etmiş ve Mekke'de bundan dolayı ölmüştür; Benî Mahzûm b. Yakaza'dan Nevfel b. Abdillâh b. el-Mugīre ki hendeğe atlamış, hendeğin içinde sıkışıp kalmış ve öldürülmüştür; Benî Âmir b. Lüeyy ve ardından Benî Mâlik b. Hasel'den Amr b. Abdüvedd ki bildiğin üzere Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh onunla teke tek vuruşmuş ve onu öldürmüştür.
وروي عن ابن شهاب أنه رضي الله تعالى عنه قتل يؤمئذ ابنه حسل أيضا فيكون من قتل من المشركين أربعة واستشهد من المؤمنين بسبب هذه الغزوة سعد بن معاذ وأنس بن أويس بن عتيك وعبد الله بن سهل وهم من بني عبد الأشهل، والطفيل بن النعمان، وثعلبة بن عثمة وهما من بني جشم بن الخزرج من بني سلمة، وكعب بن زيد وهو من بني النجار ثم من بني دينار أصابه سهم غرب فقتله، قال ابن إسحاق: ولم يستشهد إلّا هؤلاء الستة رضي الله تعالى عنهم وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا على إحداث كل ما يريد جل شأنه عَزِيزاً غالبا على كل شيء وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ أي عاونوا الأحزاب المردودة مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وهم بنو قريظة عند الجمهور، وعن الحسن أنهم بنو النضير وعلى الأول المعول مِنْ صَياصِيهِمْ أي من حصونهم جمع صيصية وهي كل ما يمتنع به ويقال لقرن الثوار والظباء ولشوكة الديك التي في رجله كالقرن الصغير، وتطلق الصياصي على الشوك الذي للنساجين ويتخذ من حديد قاله أبو عبيدة وأنشد لدريد بن الصمة الجشمي:
İbn Şihâb'dan rivayet edildiğine göre o radıyallâhu Teâlâ anh o gün onun oğlu Hasel'i de öldürmüştür; böylece müşriklerden öldürülenlerin sayısı dört olur. Bu gazve sebebiyle müminlerden şu kimseler şehit düşmüştür: Benî Abdüleşhel'den Sa'd b. Muâz, Enes b. Üveys b. Atîk ve Abdullah b. Sehl; Benî Selime'den Hazrec'in Benî Cüşem koluna mensup et-Tufeyl b. en-Nu'mân ve Sa'lebe b. Asme; Benî Neccâr'ın Benî Dînâr kolundan Ka'b b. Zeyd ki ona kör bir ok isabet edip onu öldürmüştür. İbn İshak: "Bu altı kişiden radıyallâhu Teâlâ anhüm başkası şehit olmadı" demiştir. { وَكانَ اللَّهُ قَوِيًّا } “Allah çok güçlüdür” dilediği her şeyi meydana getirmeye şânı yüce olan, { عَزِيزاً } “mutlak galiptir” her şeye galip gelendir. { وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ } “Onlara yardım edenleri indirdi”; yani püskürtülen o düşman fırkalarına arka çıkanları, { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden” cumhura göre bunlar Benî Kurayza'dır; Hasan'dan ise Benî Nadîr oldukları rivayet edilmiştir, itimat edilecek olan birinci görüştür. { مِنْ صَياصِيهِمْ } “kalelerinden”; "sayâsî" kelimesi sîsıye (صيصية) kelimesinin çoğuludur ki kendisiyle korunulan/savunulan her şey demektir. Boğaların ve ceylanların boynuzuna, horozun ayağındaki küçük boynuz gibi olan mahmuza da denir. Sayâsî, dokumacıların kullandığı demirden yapılan şişlere/taraklara da denir; bunu Ebû Ubeyde söylemiş ve Cüşemî kabilesinden Dureyd b. es-Sımme'nin şu beytini inşad etmiştir:
نظرت إليه والرماح تنوشه ... كوقع الصياصي في النسيج الممدد
Mızraklar onu didik didik ederken ona baktım ... Gerilmiş kumaşa dokuma şişlerinin batışı gibi.
وتطلق على الأصول أيضا قال: أبو عبيدة إن العرب تقول جذ الله تعالى صئصئه أي أصله.
Asıllar/kökler için de kullanılır; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Araplar "cezallâhu Teâlâ sı'sıehû" yani "Allah onun kökünü kazısın" derler.
وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ أي الخوف الشديد بحيث أسلموا فيهم للقتل وأهليهم وأولادهم للأسر حسبما ينطق به قوله تعالى: فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً أي من غير أن يكون من جهتهم حراك فضلا عن المخالفة والاستعصاء. وفي البحر أن قذف الرعب سبب لإنزالهم ولكن قدم المسبب لما أن السرور بإنزالهم أكثر والإخبار به أهم، وقدم مفعول تَقْتُلُونَ لأن القتل وقع على الرجال وكانوا مشهورين وكان الاعتناء بحالهم أهم ولم يكن في المأسورين هذا الاعتناء بل الاعتناء هناك بالأسر أشد، ولو قيل: وفريقا تأسرون لربما ظن قبل سماع تأسرون أنه يقال بعد تهزمون: أو نحو ذلك، وقيل: قدم المفعول في الجملة الأولى لأن مساق الكلام لتفصيله وأخر في الثانية لمراعاة الفواصل، وقيل التقديم لذلك وأما التأخير فلئلا يفصل بين القتل وأخيه وهو الأسر فاصل، وقيل: غوير بين الجملتين في النظم لتغاير حال الفريقين في الواقع فقد قدم أحدهما فقتل وأخر الآخر فأسروا وقرأ ابن عامر والكسائي «الرّعب» بضم العين وقرأ أبو حيوة «تأسرون» بضم السين، وقرأ اليماني «يأسرون» بياء الغيبة وقرأ ابن أنس عن ابن ذكوان بها فيه وفي يقتلون ولا يظهر لي وجه وجيه لتخصيص الاسم بصيغة الغيبة فتأمل، وتفصيل القصة على سبيل الاختصار إنه لما كانت صبيحة الليلة التي انهزم فيها الأحزاب أو ظهر يوم تلك الليلة على ما
{ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ } “ve kalplerine korku saldı”; öyle şiddetli bir korku ki Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun ifade ettiği üzere kendilerini öldürülmeye, ailelerini ve çocuklarını esir düşmeye teslim ettiler: { فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً } “bir kısmını öldürüyor, bir kısmını da esir alıyordunuz”; yani karşı koymak ve direnmek bir yana, kendi taraflarından hiçbir kımıldama olmaksızın. el-Bahr'da [şöyle denilmektedir]: Korkunun kalplere salınması onların kalelerinden indirilmelerinin sebebidir; lâkin indirilmeleriyle duyulan sevinç daha fazla olduğu ve bunu haber vermek daha mühim bulunduğu için müsebbeb öne alınmıştır. { تَقْتُلُونَ } fiilinin mef'ûlü öne alınmıştır; çünkü öldürülme işlemi erkekler üzerinde vuku bulmuştur, onlar meşhur kimselerdi ve onların durumuyla ilgilenmek daha mühimdi; esir alınanlarda ise bu derecede bir ehemmiyet yoktu, bilakis oradaki asıl dikkat esaret üzerindeydi. Eğer "ve ferîkan te'sirûn" denseydi, "te'sirûn" ifadesi işitilmeden önce belki de ardından "tehzimûn" (bozguna uğratıyorsunuz) vb. denileceği zannedilebilirdi. Birinci cümlede mef'ûlün sözün gelişi onun tafsilatını bildirmek için olduğundan öne alındığı, ikinci cümlede ise fasılalara riayet için sona bırakıldığı da söylenmiştir. Öne almanın bunun için olduğu, sona bırakmanın ise öldürme ile onun kardeşi olan esir alma arasına bir fasılanın girmemesi için olduğu da söylenmiştir. Nazımda iki cümlenin birbirinden farklı kılınmasının vakıada iki grubun halinin farklılığından kaynaklandığı da söylenmiştir; nitekim onlardan biri öne alınmış ve öldürülmüş, diğeri ise geriye bırakılmış ve esir alınmıştır. İbn Âmir ve Kisâî ayın harfinin zammesiyle «er-Ru'ub» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve sîn harfinin zammesiyle «te'surûn» şeklinde okumuştur. Yemânî ise gayb yâ'sı ile «ye'sirûn» şeklinde okumuştur. İbn Enes İbn Zekvân'dan hem bunda hem de «yaktulûn» fiilinde gayb yâ'sı ile rivayet etmiştir; ismin gayb sîgasına tahsis edilmesi için bana göre kayda değer bir yön görünmemektedir, bunu iyi düşün. Kıssanın özet olarak tafsilatı şudur: Düşman fırkalarının hezimete uğradığı gecenin sabahı veya rivayete göre o gecenin gündüzünün öğle vakti olduğunda...