في بعض الروايات وقد رجع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم والمسلمون إلى داخل المدينة أتى جبريل ﵇ معتجرا بعمامة إستبرق على بغلة عليها رحالة عليها قطيفة من ديباج رسول الله ﷺ وهو عند زينب بنت جحش تغسل رأسه الشريف وقد غسلت شقه فقال: أوقد وضعت السلاح يا رسول الله؟ قال: نعم، فقال: عفا الله تعالى عنك ما وضعت الملائكة ﵈ السلاح بعد وما رجعت إلّا الآن من طلب القوم وإن الله تعالى يأمرك بالمسير إلى بني قريظة وإني عامد إليهم فمزلزل
Bazı rivayetlerde [şöyle geçmektedir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar Medine'nin içine döndüklerinde Cebrail aleyhisselâm, üzerinde ipek kadifeden bir örtü bulunan bir eğer takılmış katır üzerinde, başını kalın ipekten bir sarıkla sarmış halde geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise o sırada Zeyneb bint Cahş'ın yanındaydı; Zeyneb onun mübarek başını yıkıyordu, başının bir tarafını yıkamıştı. Cebrail: 'Silahı bıraktın mı ey Allah'ın Resulü?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine Cebrail: 'Allah Teâlâ seni bağışlasın, melekler aleyhimüsselâm henüz silahlarını bırakmadılar ve ben o topluluğu takipten ancak şimdi döndüm. Şüphesiz Allah Teâlâ sana Benî Kureyza'ya yürümeni emrediyor. Ben de onların üzerine yöneldim;
بهم حصونهم فأمر ﵊ مؤذنا فأذن في الناس من كان سامعا مطيعا فلا يصلين العصر إلّا ببني قريظة واستعمل على المدينة ابن أم مكتوم وقدم علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه برايته إليهم وابتدرها الناس فسار كرم الله تعالى وجهه حتى إذا دنا من الحصون سمع منها مقالة قبيحة لرسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم فرجع حتى لقيه ﵊ فقال: يا رسول الله لا عليك أن تدنو من هؤلاء الأخابث قال: لم؟ أظنك سمعت لي منهم أذى قال: نعم يا رسول الله قال لو رأوني لم يقولوا من ذلك شيئا فلما دنا رسول الله ﷺ من حصونهم قال: يا إخوان القردة هل أخزاكم الله تعالى وأنزل بكم نقمته؟ قالوا: يا أبا القاسم ما كنت جهولا وفي رواية فحاشا وكان ﵊ قد مرّ بنفر من أصحابه بالصورين قبل أن يصل إليهم فقال: هل مرّ بكم أحد قالوا: يا رسول الله قد مرّ بنا دحية بن خليفة الكلبي على بغلة بيضاء عليها رحالة عليها قطيفة ديباج فقال ﵊: ذلك جبريل ﵇ بعث إلى بني قريظة يزلزل بهم حصونهم ويقذف الرعب في قلوبهم ولما أتاهم ﷺ نزل على بئر من آبارها من ناحية أموالهم يقال لها بئر أنا وتلاحق الناس فأتى رجال من بعد العشاء الآخرة ولم يصلوا العصر لقول رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم لا يصلين أحد العصر إلّا ببني قريظة وقد شغلهم ما لم يكن لهم منه بد في حربهم فلما أتوا صلوها بعد العشاء فما عابهم الله تعالى بذلك في كتابه ولا عنفهم رسوله ﵊.
onların kalelerini başlarına yıkacağım' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm bir münadiye emretti, o da insanlara: 'Söz dinleyip itaat eden hiç kimse ikindi namazını Benî Kureyza'dan başka bir yerde kılmasın!' diye nida etti. Medine'ye İbn Ümmü Mektûm'u vekil tayin etti. Ali b. Ebî Tâlib'i kerremallâhu Teâlâ vecheh sancağıyla birlikte onların önüne gönderdi, insanlar da aceleyle harekete geçti. Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh yürüdü; kalelere yaklaştığında oradan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında çirkin bir söz işitti. Geri dönüp [Resûlullah] aleyhisselâm ile karşılaştı ve: 'Ey Allah'ın Resulü, şu alçaklara yaklaşmaman senin için daha hayırlıdır' dedi. [Resûlullah]: 'Neden? Sanırım onlardan benim hakkımda incitici bir söz işittin?' dedi. [Ali]: 'Evet, ey Allah'ın Resulü' dedi. [Resûlullah]: 'Eğer beni görselerdi bundan hiçbir şey söyleyemezlerdi' buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların kalelerine yaklaşınca: 'Ey maymunların kardeşleri! Allah Teâlâ sizi rezil rüsvay etti ve azabını üzerinize indirdi mi?' buyurdu. Onlar: 'Ey Ebe'l-Kâsım, sen cahil/kaba biri değildin' dediler; bir rivayette ise 'ağzı bozuk değildin' dediler. [Resûlullah] aleyhisselâm onlara ulaşmadan önce es-Sûreyn mevkiinde ashabından bir grubun yanından geçmişti ve: 'Yanınızdan biri geçti mi?' diye sormuştu. Onlar: 'Ey Allah'ın Resulü, yanımızdan üzerinde ipek kadifeden bir örtü bulunan bir eğer takılmış beyaz bir katır üzerinde Dıhye b. Halîfe el-Kelbî geçti' dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: 'O, kalelerini başlarına yıkmak ve kalplerine korku salmak için Benî Kureyza'ya gönderilen Cebrail aleyhisselâm idi' buyurdu. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına vardığında, mallarının bulunduğu tarafta 'Enâ Kuyusu' denilen bir kuyunun başına konakladı. İnsanlar da peyderpey ona katıldılar; bazı kimseler yatsıdan sonra geldiler ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem 'Hiç kimse ikindi namazını Benî Kureyza'dan başka yerde kılmasın' sözü sebebiyle ikindi namazını kılmamışlardı; çünkü savaş hazırlıklarında kendileri için kaçınılmaz olan şeyler onları meşgul etmişti. Geldiklerinde ikindiyi yatsıdan sonra kıldılar; ne Allah Teâlâ Kitabı'nda bundan dolayı onları ayıpladı, ne de Resulü aleyhisselâm onları azarladı.
وحاصرهم صلّى الله تعالى عليه وسلم خمسة وعشرين ليلة، وقيل: إحدى وعشرين، وقيل: خمس عشرة وجهدهم الحصار وخافوا أشد الخوف وقد كان حي بن أخطب دخل معهم في حصنهم حين رجعت عنهم قريش وغطفان وفاء لكعب بن أسد بما عاهده عليه فلما أيقنوا بأن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم غير منصرف عنهم حتى يناجزهم قال لهم كعب: يا معشر يهود قد نزل بكم من الأمر ما ترون وإني عارض عليكم خلالا فخذوا أيها شئتم قالوا: وما هي؟ قال: نتابع هذا الرجل ونصدقه فو الله لقد تبين لكم أنه نبي مرسل وأنه الذي تجدونه في كتابكم فتأمنون على دمائكم وأموالكم وأبنائكم ونسائكم قالوا: لا نفارق حكم التوراة أبدا ولا نستبدل به غيره قال فإذا أبيتم على هذه فلنقتل أبناءنا ونساءنا ثم نخرج إلى محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه رجالا مصلتين بالسيوف لم نترك وراءنا ثقلا حتى يحكم الله تعالى بيننا وبينهم فإن نهلك نهلك ولم نترك وراءنا نسلا نخشى عليه وأن نظهر فلعمري لنتخذن النساء والأبناء قالوا: نقتل هؤلاء المساكين فما خير العيش بعدهم قال: فإن أبيتم على هذه فإن الليلة ليلة السبت وإنه عسى أن يكون محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه قد أمنونا فيها فأنزلوا لعلنا نصيب منهم غرة قالوا: نفسد سبتنا ونحدث فيه ما لم يحدث من كان قبلنا إلّا من قد علمت فأصابه ما لم يخف عليك من المسخ قال: فما بات رجل منكم منذ ولدته أمه ليلة واحدة من الدهر حازما ثم إنهم بعثوا إلى رسول الله ﷺ أن ابعث إلينا أبا لبابة بن عبد المنذر أخا بني عمرو بن عوف، وكانوا حلفاء الأوس نستشيره في أمرنا فأرسله ﵊ إليهم فلما رأوه قام إليه الرجال وجهش إليه النساء والصبيان يبكون في وجهه فرقّ لهم وقالوا له: يا أبا لبابة أترى أن ننزل على حكم محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم قال: نعم وأشار بيده إلى حلقه إنه الذبح فعرف أنه قد خان الله تعالى ورسوله ﵊ فلم يرجع إلى رسول الله ﷺ وذهب إلى المدينة وربط نفسه بجذع في المسجد حتى نزلت توبته رضي الله تعالى عنه ثم إنه ﵊ استنزلهم فتواثب الأوس فقالوا: يا رسول الله إنهم موالينا دون الخزرج وقد فعلت في موالي إخواننا بالأمس ما قد علمت وقد كان رسول الله ﷺ قبل بني قريظة حاصر بني قينقاع وقد كانوا حلفاء الخزرج فنزلوا على حكمه فسأله إياهم عبد الله بن أبي ابن سلول فوهبهم له فلما كلمته الأوس قال ﵊ ألا ترضون يا معشر الأوس أن يحكم فيهم رجل منكم؟ قالوا: بلى قال: فذاك إلى سعد بن معاذ وكان رسول
[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem onları yirmi beş gece kuşattı; yirmi bir gece veya on beş gece olduğu da söylenmiştir. Kuşatma onları zor durumda bıraktı ve son derece korktular. Kureyş ve Gatafân geri döndüğünde Huyey b. Ahtab, Ka'b b. Esed'e verdiği ahde vefa göstererek onlarla birlikte kalelerine girmişti. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendileriyle savaşmadan geri dönmeyeceğine kesin olarak kanaat getirdiklerinde Ka'b onlara şöyle dedi: 'Ey Yahudi topluluğu! Başınıza gelen durumu görüyorsunuz. Ben size birtakım teklifler sunacağım, hangisini dilerseniz seçin.' Onlar: 'Nedir onlar?' dediler. Ka'b: 'Bu adama tabi olup onu tasdik edelim. Vallahi onun gönderilmiş bir peygamber olduğu ve kitabınızda bulduğunuz kişi olduğu sizin için apaçık ortaya çıkmıştır. Böylece kanlarınızı, mallarınızı, çocuklarınızı ve kadınlarınızı güvenceye almış olursunuz' dedi. Onlar: 'Tevrat'ın hükmünden asla ayrılmayız ve onun yerine başka bir şeyi kabul etmeyiz' dediler. Ka'b: 'Bunu kabul etmiyorsanız, o halde çocuklarımızı ve kadınlarımızı öldürelim; sonra arkamızda kaygılanacağımız hiçbir ağırlık bırakmaksızın kılıçlarını çekmiş erkekler olarak Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının karşısına çıkalım, ta ki Allah Teâlâ bizimle onlar arasında hükmünü versin. Şayet helak olursak, arkamızda endişe edeceğimiz bir nesil bırakmadan helak oluruz; şayet galip gelirsek ömrüme andolsun ki kadınlar ve çocuklar ediniriz' dedi. Onlar: 'Şu zavallıları mı öldüreceğiz? Onlardan sonra yaşamanın ne hayrı olur!' dediler. Ka'b: 'Bunu da kabul etmiyorsanız, bu gece cumartesi gecesidir; umulur ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı bu gecede bizden emin olurlar. Aşağı inin, belki onları gafil avlarız' dedi. Onlar: 'Sebt günümüzü bozamayız ve bildiğin o kimseler dışında bizden öncekilerin yapmadığı bir şeyi bu günde ihdas edemeyiz; onların başına gelen mesh/şekil değiştirme cezası da sana gizli değildir' dediler. Ka'b: 'Annesinin onu doğurduğu günden beri sizden hiçbir adam ömründe tek bir gece bile kararlı ve dirayetli sabahlamamıştır' dedi. Sonra onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşimiz hakkında kendisiyle istişare etmek üzere Evs'in müttefiki olan Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'i bize gönder' diye haber yolladılar. [Resûlullah] aleyhisselâm da onu kendilerine gönderdi. Onu gördüklerinde erkekler ayağa kalktı; kadınlar ve çocuklar yüzüne karşı ağlayarak ona doğru koşuştular. Ebû Lübâbe onlara acıdı. Ona: 'Ey Ebû Lübâbe! Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne teslim olmamızı uygun görür müsün?' dediler. O da eliyle boğazına işaret ederek: 'Evet' dedi; [bu işaret] boğazlanma demekti. Bunun üzerine Allah Teâlâ'ya ve Resulü'ne aleyhisselâm hıyanet ettiğini anladı. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem dönmeyip Medine'ye gitti ve tövbesi inene kadar kendisini mescitteki bir kütüğe bağladı radıyallâhu Teâlâ anh. Sonra [Resûlullah] aleyhisselâm onları teslim olmaya çağırdı. Bunun üzerine Evsliler ayağa fırlayıp: 'Ey Allah'ın Resulü! Onlar Hazreclilerin değil, bizim müttefiklerimizdir. Dün kardeşlerimizin müttefiklerine ne yaptığını bildin' dediler. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kureyza'dan önce Hazreclilerin müttefiki olan Benî Kaynukâ'ı kuşatmıştı; onlar da onun hükmüne teslim olmuşlardı. Abdullah b. Übey b. Selûl onları [bağışlamasını] isteyince [Resûlullah] onları ona bağışlamıştı. Evsliler onunla konuşunca [Resûlullah] aleyhisselâm: 'Ey Evs topluluğu! İçinizden bir adamın onlar hakkında hüküm vermesine razı olmaz mısınız?' buyurdu. Onlar: 'Evet, [razı oluruz]' dediler. [Resûlullah]: 'O halde bu iş Sa'd b. Muâz'a aittir' buyurdu. Resûlullah
الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قد جعله في خيمة لامرأة من أسلم يقال لها رفيدة في مسجده كانت تداوي الجرحى وتحتسب بنفسها على خدمة من كانت به صنيعة من المسلمين وقد كان رضي الله تعالى عنه قد أصيب يوم الخندق رماه رجل من قريش يقال له ابن العرقة بسهم فأصاب أكحله فقطعه فدعا الله تعالى فقال: اللهم لا تمتني حتى تقر عيني من قريظة، وروي أن بني قريظة هم اختاروا النزول على حكم سعد ورضي رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم بذلك فأتاه قومه وهو في المسجد فحملوه على حمار وقد وطؤوا له بوسادة من آدم وكان رجلا جسيما جميلا ثم أقبلوا معه إلى رسول الله ﷺ وهم يقولون: يا أبا عمرو أحسن في مواليك فإن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم إنما ولاك ذلك لتحسن فيهم فلما أكثروا عليه قال: لقد آن لسعد أن لا تأخذه في الله تعالى لومة لائم فرجع بعض من كان معه من قومه إلى دار بني عبد الأشهل فنعى إليهم رجال بني قريظة قبل أن يصل إليهم سعد عن كلمته التي سمع منه فلما انتهى سعد إلى رسول الله ﵊ والمسلمين قال صلّى الله تعالى عليه وسلم: «قوموا إلى سيدكم» فأما المهاجرون من قريش فقالوا: إنما أراد رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم الأنصار وأما الأنصار فيقولون: قد
sallallâhu aleyhi ve sellem onu mescidinde Eslem kabilesinden Rüfeyde adında, yaralıları tedavi eden ve Müslümanlardan bakıma muhtaç olanların hizmetini kendi arzusuyla üstlenen bir kadının çadırına yerleştirmişti. Sa'd radıyallâhu Teâlâ anh Hendek günü vurulmuştu; Kureyş'ten İbnü'l-Arika denilen bir adam ona bir ok atmış, kolundaki ana damara isabet edip onu kesmişti. Sa'd da Allah Teâlâ'ya şöyle dua etmişti: 'Allahım! Kureyza'dan dolayı gözüm aydın olmadan canımı alma.' Rivayet edildiğine göre Sa'd'ın hükmüne teslim olmayı Benî Kureyza kendisi tercih etmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de buna razı olmuştu. Sa'd mescitte iken kavmi onun yanına geldi ve altına deriden bir yastık koyarak onu bir eşeğe bindirdiler; Sa'd iri yapılı ve yakışıklı bir adamdı. Sonra onunla birlikte Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem doğru yöneldiler ve: 'Ey Ebû Amr! Müttefiklerin hakkında iyi davran, zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni onlar hakkında iyi davranasın diye yetkili kıldı' diyorlardı. Ona karşı bunu çoğalttıklarında [Sa'd]: 'Sa'd için Allah Teâlâ yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeyeceği vakit gelmiştir' dedi. Bunun üzerine kavminden onunla birlikte olanların bir kısmı Benî Abdileşhel yurduna dönüp Sa'd'dan işittikleri bu sözden dolayı, Sa'd henüz onların yanına varmadan Benî Kureyza erkeklerinin ölüm haberini verdiler. Sa'd Resûlullah'a aleyhisselâm ve Müslümanlara ulaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Efendiniz için ayağa kalkın» buyurdu. Kureyşli Muhacirler: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bununla ancak Ensar'ı kastetti' dediler. Ensar ise: 'O aleyhisselâm
عم بها ﵊ المسلمين فقاموا إليه فقالوا: يا أبا عمرو إن رسول الله تعالى عليه وسلم قد ولّاك أمر مواليك لتحكم فيهم فقال سعد: عليكم عهد الله تعالى وميثاقه أن الحكم فيهم لما حكمت؟ قالوا: نعم قال: وعلى من هاهنا في الناحية التي فيها رسول الله ﷺ وهو معرض برسول الله ﵊؟ فقال صلّى الله تعالى عليه وسلم.
bununla bütün Müslümanları kastetti' diyorlardı. Müslümanlar Sa'd'a doğru kalktılar ve: 'Ey Ebû Amr! Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem müttefiklerin hakkında hüküm vermen için seni yetkili kıldı' dediler. Sa'd: 'Onlar hakkında ne hüküm verirsem hükmümün geçerli olacağına dair Allah Teâlâ'nın ahdi ve misakı üzerinize olsun mu?' dedi. Onlar: 'Evet' dediler. Sa'd -Resûlullah'a aleyhisselâm hürmetinden dolayı yüzünü başka yöne çevirerek- Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bulunduğu tarafı kastederek: 'Ve şuradaki zat üzerine de mi?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:
نعم قال سعد: فإني أحكم فيهم أن تقتل الرجال وتقسم الأموال وتسبى الذراري والنساء فكبر النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم وقال: لقد حكمت فيهم بحكم الله من فوق سبعة أرقعة فحبسهم رسول الله ﷺ في دار بنت الحارث امرأة من بني النجار ثم خرج إلى سوق المدينة التي هي سوقها اليوم فخندق بها خنادق ثم بعث إليهم فضرب أعناقهم في تلك الخنادق يخرج إليهم بها أرسالا وفيهم عدو الله تعالى حيي بن أخطب وكعب بن أسد رأس القوم وهم ستمائة أو سبعمائة والمستكثر لهم يقول: كانوا بين الثمانمائة والتسعمائة وقد قالوا لكعب وهم يذهب بهم إلى رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: أرسالا يا كعب ما تراه يصنع بنا؟ قال: أفي كل موطن لا تعقلون أما ترون الداعي لا ينزع ومن ذهب منكم لا يرجع هو والله القتل فلم يزل ذلك الدأب حتى فرغ منهم رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم، وأتي بحيي بن أخطب عدو الله تعالى وعليه حلة تفاحية (١) قد شقها عليه من كل ناحية قدر أنملة أنملة لئلا يسلبها مجموعة يداه إلى عنقه بحبل فلما نظر إلى رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قال: أما والله ما لمت نفسي في عداوتك ولكنه من يخذل الله تعالى يخذل ثم أقبل على الناس فقال: أيها الناس إنه لا بأس بأمر الله تعالى كتاب وقدر وملحمة كتبت على بني إسرائيل ثم جلس فضربت عنقه
'Evet' buyurdu. Sa'd: 'Ben onlar hakkında erkeklerinin öldürülmesine, mallarının taksim edilmesine, çocuklarının ve kadınlarının esir alınmasına hükmediyorum' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir getirdi ve: 'Onlar hakkında yedi kat göğün üstünden Allah'ın hükmüyle hükmettin' buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları Benî Neccâr'dan bintü'l-Hâris adlı bir kadının evinde hapsetti. Sonra bugün pazarı olan Medine pazarına çıktı, orada hendekler kazdırdı; ardından onlara haber gönderip o hendeklerde boyunlarını vurdurdu. Onlar gruplar halinde Resûlullah'ın huzuruna çıkarılıyordu; aralarında Allah Teâlâ'nın düşmanı Huyey b. Ahtab ve kavmin reisi Ka'b b. Esed de vardı. Sayıları altı yüz veya yedi yüzdü; sayıyı çok tutanlar ise sekiz yüz ile dokuz yüz arasında olduklarını söylerler. Gruplar halinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürülürken Ka'b'a: 'Ey Ka'b! Bize ne yapacağını düşünüyorsun?' dediler. Ka'b: 'Her yerde mi akletmeyeceksiniz? Görmüyor musunuz ki çağıran durmuyor ve sizden giden de geri dönmüyor; vallahi bu ölümdür!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların işini bitirinceye kadar bu uygulama böylece devam etti. Allah Teâlâ'nın düşmanı Huyey b. Ahtab, üzerinde elma yeşili (١) bir elbise olduğu halde getirildi; elbisesi soyulup alınmasın diye her bir yanından parmak ucu kadar parça parça yırtmıştı, elleri ise bir iple boynuna bağlanmıştı. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bakınca: 'Bilin ki vallahi sana düşmanlık hususunda kendimi kınamadım; fakat Allah Teâlâ'yı yüzüstü bırakan yüzüstü bırakılır' dedi. Sonra insanlara dönüp: 'Ey insanlar! Allah Teâlâ'nın emrinde bir beis yoktur; bu, İsrailoğulları üzerine yazılmış bir kader, bir takdir ve bir savaştır' dedi; sonra oturdu ve boynu vuruldu.
فقال فيه جبل بن جدال التغلبي:
Onun hakkında Cebell b. Civâl et-Tağlibî şöyle demiştir:
لعمرك ما لام ابن أخطب نفسه ... ولكنه من يخذل الله يخذل
Ömrüne andolsun ki İbn Ahtab kendisini kınamadı ... Lâkin Allah'ı yüzüstü bırakan yüzüstü bırakılır.
لجاهد حتى أبلغ النفس عذرها ... وقلقل يبغي العز كل مقلقل
Nefsini mazur gösterecek dereceye kadar mücadele etti ... Ve izzet arayarak her türlü çalkantıya göğüs gerdi.
وروي أن ثابت بن قيس بن شماس رضي الله تعالى عنه استوهب من رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم الزبير بن باطا القرظي لأنه منّ عليه في الجاهلية يوم بعاث فقال صلّى الله تعالى عليه وسلم هو لك فأتاه فقال: إن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قد وهب لي دمك فهو لك قال: شيخ كبير فما يصنع بالحياة ولا أهل له ولا ولد؟ فأتى ثابت رسول الله ﵊ فقال: بأبي أنت وأمي يا رسول الله امرأته وولده قال: هم لك فأتاه فقال
Rivayet edildiğine göre Sâbit b. Kays b. Şemmâs radıyallâhu Teâlâ anh, Câhiliye döneminde Buâs gününde kendisine iyilikte bulunduğu için Resûlullah’tan sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem Zübeyr b. Bâtâ el-Kurazî’yi [bağışlamasını] istedi. [Resûlullah] sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem: «O senindir» buyurdu. Bunun üzerine [Sâbit] onun yanına gelip: 'Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem senin canını bana bağışladı; o senindir' dedi. [Zübeyr]: 'Yaşlı bir ihtiyar, ailesi ve çocuğu yokken yaşayıp da ne yapsın?' dedi. Sâbit Resûlullah’a aleyhisselâm gelerek: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah’ın Resûlü! Karısı ve çocuğu [da bağışlansa]' dedi. [Resûlullah]: «Onlar da senindir» buyurdu. Sâbit onun yanına gelip şöyle dedi:
قد وهب لي رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم أهلك وولدك فهم لك قال أهل بيت بالحجاز لا مال لهم فما بقاؤهم على ذلك فأتى رسول الله ﵊ فقال: ما له قال: هو لك فأتاه فقال: قد أعطاني رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم مالك فهو لك فقال أي ثابت: ما فعل الذي كان وجهه مرآة صينية يتمرأ فيها عذارى الحي كعب بن أسد؟ قال: قتل قال: فما فعل مقدمتنا إذا شددنا وحاميتنا إذا فررنا غزال بن شموال؟ قال: قتل قال: فما فعل المجلسان؟ يعني بني كعب بن قريظة وبني عمرو بن قريظة قال: قتلوا قال: فإني أسألك يا ثابت بيدي عندك ألا ألحقني بالقوم فو الله ما في العيش بعد هؤلاء من خير فما أنا بصابر لله تعالى قتلة ذكر ناصح حتى ألقى الأحبة فقدمه ثابت فضرب عنقه فلما بلغ أبا بكر رضي الله تعالى عنه قوله: ألقى الأحبة قال: يلقاهم والله في جهنم خالدين فيها مخلدين، واستوهبت سلمى بنت أقيس أم المنذر أخت سليط بن قيس وكانت إحدى خالات رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قد صلت معه القبلتين وبايعته مبايعة النساء رفاعة بن شموال القرظي وقالت: بأبي أنت وأمي يا نبي الله هب لي رفاعة فإنه زعم أنه سيصل ويأكل لحم الجمل فوهبه ﵊ لها فاستحيته. وقتل منه كل من أنبت من الذكور، وأما النساء فلم يقتل منهم إلا امرأة يقال لها لبابة زوجة الحكم القرظي وكانت قد طرحت الرحى على خلاد بن سويد فقتلته. اخرج ابن إسحاق عن عروة بن الزبير عن عائشة قالت: والله ان هذه الامرأة لعندي تحدث معي وتضحك ظهرا وبطنا ورسول الله ﷺ يقتل رجالها بالسيوف إذ هتف هاتف باسمها أين فلانة قالت: أنا والله قلت لها: ويلك ما لك؟ قالت: اقتل قلت: ولم؟ قالت: لحدث أحدثته فانطلق بها فضربت عنقها فكانت عائشة رضي الله تعالى عنها تقول: فو الله ما أنسى عجبا منها طيب نفسها وكثرة ضحكها وقد عرفت أنها تقتل، ثم إن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قسم أموالهم ونساءهم وأبناءهم على المسلمين، وأعلم في ذلك اليوم سهمان الخيل وسهمان الرجال، وأخرج منها الخمس وكان للفرس سهمان وللفارس سهم وللراجل الذي ليس له فرس سهم، وكانت الخيل في تلك الغزوة ستة وثلاثين فرسا وهو أول فيء وقعت فيه السهمان وأخرج منه الخمس على ما ذكر ابن إسحاق، ثم بعث رسول الله ﷺ سعد بن زيد الأنصاري أخا بني عبد الأشهل بسبايا من سبايا القوم وكانت السبايا كلها على ما قيل سبعمائة وخمسين إلى نجد فابتاع بها لهم خيلا وسلاحا وكان ﵊ قد اصطفى لنفسه الكريمة من نسائهم ريحانة بنت عمرو وكانت في ملكه ﷺ حتى توفي، وقد كان ﵊ عرض عليها أن يتزوجها ويضرب عليها الحجاب فقالت: يا رسول الله بل تتركني في ملك فهو أخف علي وعليك فتركها ﷺ وكانت حين سباها قد أبت إلا اليهودية فعزلها ﵊ ووجد في نفسه لذلك فبينما هو صلّى الله تعالى عليه وسلم مع أصحابه إذ سمع وقع نعلين خلفه فقال: إن هذا لنعلا ابن شعبة جاء يبشرني بإسلام ريحانة فجاءه فقال: يا رسول الله قد أسلمت ريحانة فسره ذلك من أمرها
'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana aileni ve çocuğunu bağışladı, onlar senindir' dedi. Zübeyr: 'Hicaz'da malı olmayan bir hane halkı, bu durumda nasıl hayatta kalabilir?' dedi. Sâbit Resûlullah'a aleyhisselâm gelip: 'Onun malı [da bağışlansa]' dedi. [Resûlullah]: 'O da senindir' buyurdu. Sâbit onun yanına gelip: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana malını da verdi, o senindir' dedi. Zübeyr: 'Yüzü, kabilenin bakire kızlarının aynaya bakar gibi baktığı Çin aynası gibi olan Ka'b b. Esed ne yaptı?' diye sordu. Sâbit: 'Öldürüldü' dedi. Zübeyr: 'Hücum ettiğimizde öncümüz, kaçtığımızda arkamızı kollayan koruyucumuz Gazâl b. Semev'el ne yaptı?' dedi. Sâbit: 'Öldürüldü' dedi. Zübeyr: 'Peki o iki meclis ne yaptı?' -yani Benî Ka'b b. Kureyza ile Benî Amr b. Kureyza'yı kastetti- dedi. Sâbit: 'Onlar da öldürüldü' dedi. Zübeyr: 'O halde ey Sâbit! Bendeki iyiliğin hakkı için senden beni o topluluğa kavuşturmanı istiyorum; vallahi onlardan sonra yaşamakta hiçbir hayır yoktur. Ben sevdiklerime kavuşuncaya kadar öğüt veren bir erkeğin öldürülmesi gibi bir ölüm karşısında Allah Teâlâ için sabredecek değilim' dedi. Bunun üzerine Sâbit onu öne çıkardı ve boynunu vurdu. Onun 'Sevdiklerime kavuşuncaya kadar' sözü Ebû Bekir'e radıyallâhu Teâlâ anh ulaşınca: 'Vallahi onlara cehennemde ebediyen kalıcılar olarak kavuşacaktır' dedi. Selmâ bint Kays Ümmi'l-Münzir -ki o Selît b. Kays'ın kız kardeşi olup Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem teyzelerinden biriydi; onunla birlikte iki kıbleye doğru namaz kılmış ve kadınların biatıyla ona biat etmişti- Rifâa b. Semev'el el-Kurazî'yi [bağışlamasını] istedi ve: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Peygamberi! Rifâa'yı bana bağışla; çünkü o namaz kılacağını ve deve eti yiyeceğini iddia etti' dedi. [Resûlullah] aleyhisselâm da onu kendisine bağışladı, o da onu sağ bıraktı. Erkeklerden ergenlik çağına girmiş olan herkes öldürüldü; kadınlardan ise Hallâd b. Süveyd'in üzerine değirmen taşı atarak onu öldüren el-Hakem el-Kurazî'nin eşi Lümâme denilen bir kadından başkası öldürülmedi. İbn İshâk, Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: 'Vallahi o kadın yanımda benimle konuşuyor, kahkahalarla gülüyordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise o sırada erkeklerini kılıçtan geçiriyordu. Derken bir münadi onun adıyla seslendi: Filanca nerede? Kadın: Vallahi benim! dedi. Ben ona: Yazıklar olsun sana, neyin var? dedim. Kadın: Öldürüleceğim! dedi. Ben: Niçin? dedim. Kadın: İşlediğim bir suçtan dolayı, dedi. Onu götürüp boynunu vurdular.' Âişe radıyallâhu Teâlâ anhâ şöyle derdi: 'Öldürüleceğini bildiği halde onun iç huzuruna ve çokça gülmesine olan şaşkınlığımı vallahi hiç unutamam.' Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların mallarını, kadınlarını ve çocuklarını Müslümanlar arasında taksim etti. O gün at payları ile yaya paylarını belirledi ve ganimetten beşte biri (humus) ayırdı; ata iki pay, atlıya bir pay ve atı olmayan yayaya bir pay verildi. Bu gazvedeki atların sayısı otuz altı idi; İbn İshâk'ın zikrettiğine göre payların uygulandığı ve kendisinden humusun çıkarıldığı ilk fey ganimeti bu oldu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Abdileşhel'in kardeşi Sa'd b. Zeyd el-Ensârî'yi o kavmin kadın ve çocuk esirlerinden bir kısmıyla -ki nakledildiğine göre esirlerin tamamı yedi yüz elli idi- Necid'e gönderdi; Sa'd da onlar karşılığında Müslümanlar için atlar ve silahlar satın aldı. [Resûlullah] aleyhisselâm onların kadınlarından Reyhâne bint Amr'ı kendi şerefli nefsi için seçmişti ve o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar onun mülkiyetinde kaldı. [Resûlullah] aleyhisselâm ona evlenmeyi ve örtünmeyi teklif etmişti; Reyhâne: 'Ey Allah'ın Resulü! Beni mülkiyetinde bırakman hem benim için hem senin için daha kolaydır' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu [cariyesi olarak] bıraktı. Esir alındığı sırada Yahudilikten başkasını kabul etmemişti; bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm onu ayırdı ve bundan dolayı içinde bir üzüntü duydu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte iken arkasından bir çift ayakkabı sesi işitti ve: 'Bu, bana Reyhâne'nin Müslüman olduğunu müjdelemeye gelen İbn Şu'be'nin ayakkabılarının sesidir' buyurdu. İbn Şu'be yanına gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Reyhâne Müslüman oldu' dedi. Bu durum Resûlullah'ı sevindirdi.
، وكان الفتح على ما في البحر في آخر ذي القعدة وهذه الغزوة وغزوة الخندق كانتا في سنة واحدة كما يدل عليه ما ذكرناه أول القصة وهو الصحيح خلافا لمن قال: ان كلا منهما في سنة، ولما انقضى شأن بني قريظة انفجر لسعد رضي الله تعالى عنه جرحه فمات شهيدا، وقد استبشرت الملائكة ﵈ بروحه واهتزّ له العرش، وفي ذلك يقول رجل من الأنصار:
el-Bahr'da zikredildiğine göre fetih Zilkade ayının sonlarında idi. Bu gazve ile Hendek Gazvesi kıssanın başında zikrettiğimiz üzere aynı senede gerçekleşmişti; her birinin ayrı bir senede olduğunu söyleyenin aksine doğru olan da budur. Benî Kureyza'nın işi bitince Sa'd'ın radıyallâhu Teâlâ anh yarası patladı ve şehit olarak vefat etti. Melekler aleyhimüsselâm onun ruhuyla müjdelendiler ve onun için Arş titredi. Bu hususta Ensardan bir adam şöyle der:
وما اهتز عرش الله من موت هالك ... سمعنا به إلا لسعد أبي عمرو
Ölen hiçbir kimsenin vefatından dolayı Allah'ın Arşı titremedi ... İşittiğimiz kadarıyla sadece Sa'd Ebû Amr müstesna.
واستشهد يوم بني قريظة على ما
Benî Kureyza gününde Müslümanlardan,
روي عن ابن إسحاق من المسلمين ثم من بني الحارث بن الخزرج خلاد بن سويد بن ثعلبة بن عمرو وطرحت عليه رحى فشدخته شدخا شديدا، وذكروا ان رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم قال: إن له لأجر شهيدين
İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre, daha sonra Benî Hâris b. el-Hazrec'den Hallâd b. Süveyd b. Sa'lebe b. Amr şehit düştü; üzerine bir değirmen taşı atılmış ve başını feci şekilde parçalamıştı. Zikrettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onun için iki şehit ecri vardır' buyurmuştur.
، ومات أبو سنان بن محصن بن حرثان أخو بني أسد بن خزيمة ورسول الله عليه الصلاة
Benî Esed b. Huzeyme'nin kardeşi Ebû Sinân b. Mıhsan b. Hursân da Resûlullah aleyhissalâtü
والسلام محاصر بني قريظة فدفن في مقبرتهم التي يدفنون فيها اليوم واليه دفنوا موتاهم في الإسلام، وتمام الكلام فيما وقع في هذه الغزوة في كتب السير، وقوله تعالى: وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ عطف على قوله ﷾: أَنْزَلَ إلخ، والمراد بأرضهم مزارعهم، وتقدمت لكثرة المنفعة بها من النخل والزروع.
vesselâm Benî Kureyza'yı kuşattığı sırada vefat etti ve bugün Müslümanların defnedildiği kabristanlarına defnedildi; İslâm'da ölülerini ilk olarak onun yanına defnettiler. Bu gazvede vuku bulan olayların tam açıklaması siyer kitaplarındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ } “ve onların topraklarını size miras bıraktı” buyruğu, O azze ve celle'nin: 'indirdi...' kavline matuftur. Onların topraklarından kasat tarım arazileridir; hurmalıklar ve ekinler dolayısıyla faydasının çokluğu sebebiyle öne alınmıştır.
وفي قوله ﷿: أَوْرَثَكُمْ إشعار بأنه انتقل إليهم ذلك بعد موت أولئك المقتولين وأن ملكهم إياه ملك قوي ليس بعقد الفسخ أو الإقالة وَدِيارَهُمْ أي حصونهم وَأَمْوالَهُمْ نقودهم ومواشيهم وأثاثهم التي اشتملت عليها أرضهم وديارهم.
O azze ve celle'nin { أَوْرَثَكُمْ } “size miras bıraktı” buyruğunda, o malların öldürülen kimselerin vefatından sonra onlara intikal ettiğine ve Müslümanların bu mülkiyetinin fesih ya da ikâle (sözleşmeyi bozma) akdiyle olmayıp güçlü bir mülkiyet olduğuna bir işaret vardır. { وَدِيارَهُمْ } “ve yurtlarını” yani kalelerini; { وَأَمْوالَهُمْ } “ve mallarını” yani topraklarının ve yurtlarının içerdiği nakit paralarını, hayvanlarını ve eşyalarını [miras bıraktı].
أخرج ابن أبي شيبة، وابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم عن قتادة من خبر طويل أن سعدا رضي الله تعالى عنه حكم بقتل مقاتلهم وسبي ذراريهم بأن أعقارهم للمهاجرين دون الأنصار فقال قومه: أتؤثر المهاجرين بالأعقار علينا؟ فقال: إنكم ذو أعقار وإن المهاجرين لا أعقار لهم، وأمضى رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم حكمه.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den uzun bir haber içerisinde Sa'd'ın radıyallâhu Teâlâ anh onların savaşçı erkeklerinin öldürülmesine, çocuklarının esir alınmasına ve arazilerinin Ensar hariç sadece Muhacirlere verilmesine hükmettiğini rivayet etmişlerdir. Bunun üzerine kavmi: 'Arazileri bize bırakmayıp Muhacirleri mi tercih ediyorsun?' demiş; Sa'd da: 'Şüphesiz sizin arazileriniz var, Muhacirlerin ise arazileri yoktur' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun bu hükmünü uygulamıştır.
وفي الكشاف روي أن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم جعل عقارهم للمهاجرين دون الأنصار فقالت الأنصار في ذلك فقال ﵊: إنكم في منازلكم، وقال عمر رضي الله تعالى عنه: أما تخمس كما خمست يوم بدر؟ قال: لا إنما جعلت هذه لي طعمة دون الناس قال: رضينا بما صنع الله تعالى ورسوله ﷺ.
el-Keşşâf'ta rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların arazilerini Ensar hariç Muhacirlere vermiştir. Ensar bu hususta konuşunca [Resûlullah] aleyhisselâm: 'Sizler kendi yurtlarınızdasınız' buyurmuştur. Ömer radıyallâhu Teâlâ anh: 'Bedir günü beşte birini ayırdığın gibi beşte birini ayırmayacak mısın?' deyince; [Resûlullah]: 'Hayır, bu insanlar hariç sadece bana verilmiş bir geçimlik kılındı' buyurmuştur. Ömer de: 'Allah Teâlâ'nın ve Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığına razı olduk' demiştir.
وذكر الجلال السيوطي أن الخبر رواه الواقدي من رواية خارجة بن زيد عن أم العلاء، قالت: لما غنم رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم بني النضير جعل الحديث، ومن طريق المسور بن رفاعة قال: فقال عمر يا رسول الله ألا تخمس ما أصيب من بني النضير الحديث اهـ، وعليه لا يحسن من الزمخشري ذكره هاهنا مع أن الآيات عنده في شأن بني قريظة، وسيأتي الكلام فيما وقع لبني النضير في تفسير سورة الحشر إن شاء الله تعالى وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها قال مقاتل، ويزيد بن رومان، وابن زيد: هي خيبر فتحت بعد بني قريظة، وقال قتادة: كان يتحدث أنها مكة، وقال الحسن: هي أرض الروم وفارس، وقيل: اليمن، وقال عكرمة: هي ما ظهر عليه المسلمون إلى يوم القيامة واختاره في البحر، وقال عروة: لا أحسبها إلا كل أرض فتحها الله تعالى على المسلمين أو هو ﷿ فاتحها إلى يوم القيامة، والظاهر أن العطف على أَرْضَهُمْ واستشكل بأن الإرث ماض حقيقة بالنسبة إلى المعطوف عليه ومجازا بالنسبة الى هذا المعطوف. وأجيب بأنه يراد بأورثكم أورثكم في علمه وتقديره وذلك متحقق فيما وقع من الإرث كأرضهم وديارهم وأموالهم وفيما لم يقع بعد كإرث ما لم يكن مفتوحا وقت نزول الآية. وقدر بعضهم أورثكم في جانب المعطوف مرادا به يورثكم إلا أنه عبر بالماضي لتحقق الوقوع والدليل المذكور، واستبعد دلالة المذكور عليه لتخالفهما حقيقة ومجازا.
Celâl es-Süyûtî, bu haberin Vâkıdî tarafından Hârice b. Zeyd yoluyla Ümmü'l-Alâ'dan rivayet edildiğini zikretmiştir; [Ümmü'l-Alâ] şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Nadîr'i ganimet olarak aldığında...' [şeklinde] hadisi nakletmiştir. Yine Misver b. Rifâa yoluyla da: 'Ömer: Ey Allah'ın Resulü, Benî Nadîr'den elde edilenlerin beşte birini ayırmayacak mısın? dedi...' hadisi rivayet edilmiştir. Buna göre Zemahşerî'nin, ayetlerin kendi nezdinde Benî Kureyza hakkında olmasına rağmen bu rivayeti burada zikretmesi uygun düşmemiştir; Benî Nadîr'in başına gelenler hakkındaki açıklama inşâallah Teâlâ Haşr Suresi tefsirinde gelecektir. { وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها } “ve henüz ayak basmadığınız toprakları da” [ifadesine gelince]; Mukâtil, Yezîd b. Rûmân ve İbn Zeyd: 'Bu, Benî Kureyza'dan sonra fethedilen Hayber'dir' demişlerdir. Katâde: 'Bunun Mekke olduğu konuşuluyordu' demiştir. Hasan: 'Bu, Rum ve Fars topraklarıdır' demiştir; Yemen olduğu da söylenmiştir. İkrime: 'Bu, kıyamet gününe kadar Müslümanların galip geleceği yerlerdir' demiştir ve el-Bahr sahibi de bunu tercih etmiştir. Urve: 'Ben bunu, Allah Teâlâ'nın Müslümanlara fethettiği veya kıyamet gününe kadar O azze ve celle'nin fethedeceği her bir toprak parçası olarak kabul ediyorum' demiştir. Zahir olan, bu cümlenin { أَرْضَهُمْ } ifadesine matuf olmasıdır. Ancak miras bırakmanın matûfun aleyhe nispetle hakikat, bu matûfa nispetle ise mecaz olması sebebiyle müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: { أَوْرَثَكُمْ } ile O'nun ilminde ve takdirinde miras kıldığı kastedilmektedir; bu da onların toprakları, yurtları ve malları gibi vuku bulmuş mirasta da, ayetin indiği sırada henüz fethedilmemiş olanların mirası gibi henüz vuku bulmamış olanlarda da gerçekleşmiştir. Bazıları ise matuf tarafında { أَوْرَثَكُمْ } fiilini takdir ederek 'size miras bırakacaktır' anlamını kastetmiş, ancak vuku bulmasının kesinliği ve zikredilen delil sebebiyle geçmiş zaman kalıbıyla ifade edildiğini söylemişlerdir; fakat hakikat ve mecaz olarak farklı oldukları için zikredilen lafzın buna delalet etmesi uzak bir ihtimal olarak görülmüştür.
وقيل: الدليل ما بعد من قوله تعالى: وَكانَ اللَّهُ إلخ، ثم إذا جعلت الأرض شاملة لما فتح على أيدي الحاضرين ولما فتح على أيدي غيرهم ممن جاء بعدهم لا يخص الخطاب الحاضرين كما لا يخفى. ومن بدع التفاسير أنه أريد بهذه الأرض نساؤهم، وعليه لا يتوهم إشكال في العطف. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «لم تطوها» بحذف الهمزة أبدل همزة تطأ الفا على حد قوله:
Delilin Allah Teâlâ'nın daha sonra gelen: { وَكانَ اللَّهُ } vb. buyruğu olduğu da söylenmiştir. Sonra toprak ifadesi hem hazır bulunanların eliyle fethedilenleri hem de onlardan sonra gelen başkalarının eliyle fethedilenleri kapsayacak şekilde alındığında, hitabın sadece hazır bulunanlara tahsis edilmeyeceği gizli değildir. Tefsirdeki bidat/asılsız yorumlardan biri de bu toprak ile onların kadınlarının kastedilmiş olduğudur; buna göre atıfta hiçbir müşkillik vehmedilmez. Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ hemzenin hazfiyle «lem tatûhâ» şeklinde okumuştur; şairin şu sözündeki kurala göre 'teta' fiilinin hemzesini elife dönüştürmüştür:
إن السباع لتهدى في مرابضها ... والناس لا يهتدى من شرهم أبدا
Yırtıcı hayvanlar bile inlerinde doğru yolu bulurlar ... İnsanların şerrinden ise asla doğru yol bulunmaz.
فالتقت ساكنة مع الواو فحذفت كقولك لم تروها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً فهو سبحانه قادر على أن يملككم ما شاء يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا أي السعة والتنعم فيها وَزِينَتَها أي
Böylece sakin olan harf vâv harfi ile karşılaşmış ve 'lem terevhâ' demen gibi hazfedilmiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً } “ve Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”; O sübhânehu dilediği şeyi size mülk kılmaya kādirdir. { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını” yani dünyada genişliği ve nimet içinde yaşamayı “istiyorsanız” { وَزِينَتَها } “ve onun süsünü” yani
زخرفها وهو تخصيص بعد تعميم فَتَعالَيْنَ أي أقبلن بإرادتكن واختياركن لإحدى الخصلتين كما يقال أقبل يخاصمني وذهب يكلمني وقام يهددني، وأصل تعال أمر بالصعود لمكان عال ثم غلب في الأمر بالمجيء مطلقا والمراد هاهنا ما سمعت، وقال الراغب: قال بعضهم إن أصله من العلو وهو ارتفاع المنزلة فكأنه دعاء إلى ما فيه رفعة كقولك: افعل كذا غير صاغر تشريفا للمقول له، وهذا المعنى غير مراد هنا كما لا يخفى أُمَتِّعْكُنَّ أي أعطكن متعة الطلاق، والمتعة للمطلقة التي لم يدخل بها ولم يفرض لها في العقد واجبة عند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه وأصحابه، ولسائر المطلقات مستحبة، وعن الزهري متعتان أحدهما يقضي بها السلطان ويجبر عليها من طلق قبل أن يفرض ويدخل بها والثانية حق على المتقين من طلق بعد ما فرض ودخل. وخاصمت امرأة إلى شريح في المتعة فقال: متعها إن كنت من المتقين ولم يجبره، وعن سعيد بن جبير المتعة حق مفروض، وعن الحسن لكل مطلقة متعة إلا المختلعة والملاعنة، والمتعة درع وحمار وملحفة على حسب السعة والاقتار إلا أن يكون نصف مهرها أقل من ذلك فيجب لها الأقل منهما ولا ينقص من خمسة دراهم لأن أقل المهر معشرة دراهم فلا ينقص من نصفها كذا في الكشاف، وتمام الكلام في الفروع، والفعل مجزوم على أنه جواب الأمر وكذا قوله تعالى: وَأُسَرِّحْكُنَّ وجوز أن يكون الجزم على أنه جواب الشرط ويكون فَتَعالَيْنَ اعتراضا بين الشرط وجزائه، والجملة الاعتراضية قد تقترن بالفاء كما في قوله:
onun ziynet ve şatafatını [istiyorsanız] -ki bu, umumdan sonra husustur-; { فَتَعالَيْنَ } “gelin” yani iki seçenekten birini kendi iradeniz ve ihtiyarınızla tercih etmeye yönelin; nitekim 'benimle tartışmaya yöneldi', 'benimle konuşmaya gitti', 'beni tehdit etmeye kalkıştı' denilmesi gibidir. 'Teâle' kelimesinin aslı yüksek bir yere çıkmayı emretmektir; sonra mutlak olarak gelmeyi emretmede galebe çalmıştır; buradaki maksat da işittiğin anlamdır. Râgıb şöyle demiştir: Bazıları bunun aslının 'ulüvv'den yani makamın yüceliğinden geldiğini söylemiştir; sanki hitap edilen kişiyi onurlandırmak amacıyla 'küçülmeksizin şöyle yap' demen gibi yücelik barındıran bir şeye davettir; gizli olmadığı üzere bu mana burada kastedilmemiştir. { أُمَتِّعْكُنَّ } “size boşanma bedeli/bağışı vereyim” yani boşanma müt'asını vereyim. Zifafa girilmemiş ve akitte kendisi için mehir belirlenmemiş olan boşanmış kadına müt'a verilmesi, İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu Teâlâ anh ve ashabına göre vaciptir; diğer boşanmış kadınlar için ise müstehaptır. Zührî'den iki müt'a olduğu rivayet edilmiştir: Biri hâkimin hükmettiği ve mehir belirlemeden ve zifafa girmeden önce boşayan kimsenin buna mecbur tutulduğu müt'a; ikincisi ise mehir belirleyip zifafa girdikten sonra boşayan kimse üzerine takva sahiplerine bir hak olan müt'adır. Bir kadın müt'a hususunda Şüreyh'e dava açtı; Şüreyh: 'Eğer takva sahiplerinden isen ona müt'a ver' dedi ve adamı zorlamadı. Saîd b. Cübeyr'den: 'Müt'a farz kılınmış bir haktır' dediği rivayet edilmiştir. Hasan'dan ise: 'Muhâlea yapan (bedel karşılığı ayrılan) ve mülâane yapan kadın müstesna, boşanan her kadına müt'a vardır' dediği rivayet edilmiştir. Müt'a genişliğe ve darlığa göre elbise, başörtüsü ve çarşaftır; mehrinin yarısı bundan daha az olmadıkça böyle olup daha azsa ikisinden az olanı vacip olur ve beş dirhemden az olamaz; çünkü mehrin en azı on dirhemdir, dolayısıyla onun yarısından az olamaz. el-Keşşâf'ta böyle geçmektedir; meselenin tam açıklaması füru kitaplarındadır. Fiil, emir sîgasının cevabı olarak mezumdur; Allah Teâlâ'nın: { وَأُسَرِّحْكُنَّ } “ve sizi salıvereyim” buyruğu da böyledir. Cezmin şartın cevabı olması ve { فَتَعالَيْنَ } ifadesinin şart ile cezası arasında bir itiraz cümlesi (ara cümle) olması da caiz görülmüştür; ara cümle şairin şu sözünde olduğu gibi fâ harfiyle de başlayabilir:
واعلم فعلم المرء ينفعه ... أن سوف يأتي كل ما قدرا
Ve bil ki -ki insanın bilmesi kendisine fayda verir- ... Takdir edilen her şey muhakkak gelecektir.
وقرأ حميد الخراز «أمتعكن وأسرحكن» بالرفع على الاستئناف، وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «أمتعكن» بالتخفيف من أمتع، والتسريح في الأصل مطلق الإرسال ثم كنى به عن الطلاق أي وأطلقكن سَراحاً أي طلاقا جَمِيلًا أي ذا حسن كثير بأن يكون سنيا لا ضرار فيه كما في الطلاق البدعي المعروف عند الفقهاء. وفي مجمع البيان تفسير السراح الجميل بالطلاق الخالي عن الخصومة والمشاجرة، وكان الظاهر تأخير التمتيع عن التسريح لما أنه مسبب عنه إلا أنه قدم عليه إيناسا لهن وقطعا لمعاذيرهن من أول الأمر، وهو نظير قوله تعالى: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التوبة: ٤٣] من وجه ولأنه مناسب لما قبله من الدنيا: وجوز أن يكون في محلة بناء على أن إرادة الدنيا بمنزلة الطلاق والسراح الإخراج من البيوت فكأنه قيل: إن أردتن الدنيا وطلقتن فتعالين أعطكن المتعة وأخرجكن من البيوت إخراجا جميلا بلا مشاجرة ولا إيذاء، ولا يخفى بعده وسبب نزوله الآية على ما قيل: إن أزواجه ﵊ سألنه ثياب الزينة وزيادة النفقة.
Humeyd el-Harrâz isti'nâf (yeni başlangıç) üzere ref ile «ümetti'ukunne ve üserrihukunne» şeklinde; Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ ise 'emte'a' fiilinden tahfif ile «ümti'kunne» şeklinde okumuştur. Tesrih aslında mutlak olarak salıvermektir; sonra boşanmadan kinaye olarak kullanılmıştır, yani 'sizi boşayayım'; { سَراحاً } “bir salıverme ile” yani bir talak ile; { جَمِيلًا } “güzel bir” yani fakihler nezdinde bilinen bid'î talakta olduğu gibi hiçbir zarar verme bulunmayan, sünnete uygun bir talak olması suretiyle çok güzellik sahibi bir salıverme ile. Mecmeu'l-Beyân'da güzel salıverme, çekişme ve tartışmadan uzak bir talak olarak tefsir edilmiştir. Zahir olan, müt'a vermenin salıvermenin bir neticesi olması sebebiyle sonraya bırakılmasıydı; lâkin kadınların gönlünü hoş etmek ve işin başından itibaren mazeretlerini ortadan kaldırmak için öne alınmıştır. Bu durum bir yönüyle Allah Teâlâ'nın: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [et-Tevbe: 43] “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?” buyruğuna benzemektedir ve dünya hayatından önce zikredilen kısma da uygundur. Dünyayı istemenin talak ve salıvermenin de evlerden çıkarmak mesabesinde olduğu esasına dayanılarak müt'anın yerinde olduğu da caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer dünyayı istiyor ve boşanıyorsanız, gelin size müt'anızı vereyim ve sizi çekişme ve incitme olmaksızın güzel bir şekilde evlerden çıkarayım.' Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Nakledildiğine göre ayetin nüzul sebebi şudur: [Resûlullah'ın] aleyhisselâm eşleri kendisinden ziynet elbiseleri ve nafakanın artırılmasını istemişlerdi.
وأخرج أحمد، ومسلم، والنسائي، وابن مردويه من طريق أبي الزبير عن جابر قال: أقبل أبو بكر رضي الله تعالى عنه والناس ببابه جلوس والنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم جالس فلم يؤذن له ثم أذن لأبي بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما فدخلا والنبي ﷺ جالس وحوله نساؤه وهو ساكت فقال عمر: لأكلمن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم لعله يضحك فقال: يا رسول الله لو أردت ابنة زيد يعني امرأته رضي الله تعالى عنه سألتني النفقة آنفا فوجأت عنقها فضحك النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم حتى بدأ ناجذه وقال: هن حولي سألنني النفقة فقام أبو بكر رضي الله تعالى عنه إلى عائشة ليضربها وقام عمر رضي الله تعالى عنه إلى حفصة كلاهما يقولان: تسألان النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم ما ليس عنده فنهاهما رسول الله ﷺ فقلن نساؤه: والله لا نسأل رسول الله ﷺ بعد هذا المجلس ما ليس عنده. وأنزل الله تعالى الخيار فبدأ بعائشة فقال ﵊: إني ذاكر لك أمرا ما أحب أن تعجلي فيه حتى تستأمري أبويك قالت: ما هو؟ فتلا عليها يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ الآية قالت عائشة: أفيك أستأمر أبوي؟ بل
Ahmed, Müslim, Nesâî ve İbn Merdûye, Ebû ez-Zübeyr yoluyla Câbir'den şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir radıyallâhu Teâlâ anh geldi; insanlar kapısının önünde oturuyorlardı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de [içeride] oturuyordu, kendisine izin verilmedi. Sonra Ebû Bekir ve Ömer'e radıyallâhu Teâlâ anhümâ izin verildi; içeri girdiler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oturuyor, kadınları da etrafında bulunuyordu ve o suskundu. Ömer: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşayım, belki güler' dedi ve: 'Ey Allah'ın Resulü! Zeyd'in kızını -yani hanımını radıyallâhu Teâlâ anh kastederek- bir görseydin; az önce benden nafaka istedi, ben de boynuna vurdum' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görünecek şekilde güldü ve: 'İşte onlar da etrafımdalar, benden nafaka istiyorlar' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu Teâlâ anh Âişe'ye vurmak için kalktı, Ömer radıyallâhu Teâlâ anh da Hafsa'ya kalktı; her ikisi de: 'Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem yanında olmayan bir şeyi mi istiyorsunuz?' diyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları menetti. Kadınları da: 'Vallahi bu meclisten sonra Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem yanında olmayan hiçbir şeyi istemeyeceğiz' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ muhayyerlik (seçme hakkı) ayetini indirdi. Resûlullah Âişe'den başladı ve: 'Sana bir mesele zikredeceğim; anne babana danışıncaya kadar acele etmeni istemem' buyurdu. Âişe: 'Nedir o?' dedi. Resûlullah ona: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } ayetini okudu. Âişe: 'Senin hakkında mı anne babama danışacağım? Bilakis
أختار الله تعالى ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم وأسألك أن لا تذكر لامرأة من نسائك ما اخترت فقال ﵊: إن الله تعالى لم يبعثني متعنتا ولكن بعثني معلما مبشرا لا تسألني امرأة منهن عما اخبرتني إلا أخبرتها
Allah Teâlâ'yı ve Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem seçiyorum; ancak kadınlarından hiçbirine benim neyi seçtiğimi söylememeni senden rica ediyorum' dedi. [Resûlullah] aleyhisselâm: 'Şüphesiz Allah Teâlâ beni zorlaştırıcı/sıkıntı verici olarak göndermedi; aksine beni bir öğretici ve müjdeleyici olarak gönderdi. Onlardan hangi kadın bana senin tercihini sorarsa mutlaka ona haber veririm' buyurdu.
،
,
وفي خبر رواه ابن جرير، وابن أبي حاتم عن قتادة، والحسن أنه لما نزلت آية التخيير كان تحته ﵊ تسع نسوة خمس من قريش: عائشة، وحفصة، وأم حبيبة بنت أبي سفيان، وسودة بنت زمعة، وأم سلمة بنت أبي أمية وكان تحته صفية بنت حيي الخيبرية، وميمونة بنت الحارث الهلالية، وزينب بنت جحش الأسدية، وجويرية بنت الحارث من بني المصطلق وبدأ بعائشة فلما اختارت الله تعالى ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم والدار الآخرة رئي الفرح في وجه رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم فتتابعن كلهن على ذلك فلما خيرهن واخترن الله ﷿ ورسوله ﵊ والدار الآخرة شكرهن الله جلّ شأنه على ذلك إذ قال سبحانه: لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ [الأحزاب: ٥٢] فقصره الله تعالى عليهن وهن التسع اللاتي اخترن الله ﷿ ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde ve Hasan'dan rivayet ettiği bir haberde [şöyle denilmektedir]: Muhayyerlik ayeti indiğinde [Resûlullah'ın] aleyhisselâm nikâhı altında dokuz kadın vardı; beşi Kureyş'tendi: Âişe, Hafsa, Ümmü Habîbe bint Ebî Süfyân, Sevde bint Zem'a ve Ümmü Seleme bint Ebî Ümeyye. Ayrıca Hayberli Safiyye bint Huyey, Hilâlli Meymûne bint el-Hâris, Esedli Zeyneb bint Cahş ve Benî Mustalık'tan Cüveyriye bint el-Hâris nikâhı altındaydı. Âişe'den başladı; Âişe Allah Teâlâ'yı, Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem ve ahiret yurdunu seçince Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünde sevinç görüldü; ardından hepsi bu tercihte ona tabi oldular. Onları muhayyer bırakıp onlar da Allah azze ve celle'yi, Resulü'nü aleyhisselâm ve ahiret yurdunu seçince, Allah Teâlâ celle şânühû şu buyruğuyla bundan dolayı onlara teşekkür etti: { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } [el-Ahzâb: 52] “Bundan sonra sana başka kadınlar helal olmaz ve güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]”. Böylece Allah Teâlâ onu bu kadınlara has kıldı; bunlar Allah azze ve celle'yi ve Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem seçen dokuz kadındı.
وأخرج ابن سعد عن عمرو بن سعيد عن أبيه عن جده أنه صلّى الله تعالى عليه وسلم خير نساءه فاخترن جميعا الله تعالى ورسوله ﵊ غير العامرية اختارت قومها
İbn Sa'd, Amr b. Saîd yoluyla babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlarını muhayyer bıraktı; Âmiriyeli kadın hariç hepsi Allah Teâlâ'yı ve Resulü'nü aleyhisselâm seçtiler, Âmiriyeli kadın ise kavmini seçti.
فكانت بعد تقول: أنا الشقية وكانت تلقط البعر وتبيعه وتستأذن على أزواج النبي ﷺ فتقول: أنا الشقية.
O kadın sonradan: 'Ben bahtsız biriyim' derdi; deve tezeği toplar ve satardı. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerinin yanına girmek için izin ister ve: 'Ben o bahtsız kadınım' derdi.
وأخرج أيضا عن ابن جناح قال: اخترنه جميعا غير العامرية كانت ذاهبة العقل حتى ماتت. وجاء في بعض الروايات عن ابن جبير غير الحميرية وهي العامرية، وكان هذا التخيير كما روي عن عائشة، وأبي جعفر بعد أن هجرهن ﵊ شهرا تسعة وعشرين يوما. وفي البحر أنه لما نصر الله تعالى نبيه صلّى الله تعالى عليه وسلم ورد عنه الأحزاب وفتح عليه النضير وقريظة ظن أزواجه ﵊ أنه اختص بنفائس اليهود وذخائرهم فقعدن حوله وقلن: يا رسول الله بنات كسرى، وقيصر في الحلي والحلل والإماء والخول ونحن على ما تراه من الفاقة والضيق وآلمن قلبه الشريف ﵊ بمطالبتهن له بتوسعة الحال وأن يعاملهن بما تعامل به الملوك وأبناء الدنيا أزواجهم فأمره الله تعالى بأن يتلو عليهن ما نزل في أمرهن وما أحسن موقع هذه الآيات على هذا بعد انتهاء قصة الأحزاب وبني قريظة كما لا يخفى، ويفهم من كلام الإمام أنها متعلقة بأول السورة وذلك أن مكارم الأخلاق منحصرة في شيئين: التعظيم لإمر الله تعالى والشفقة على خلقه ﷿ فبدأ سبحانه بإرشاد حبيبه ﵊ إلى ما يتعلق بجانب التعظيم له تعالى فقال سبحانه: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ [الأحزاب: ٢] إلخ ثم أرشده سبحانه الى ما يتعلق بجانب الشفقة، وبدأ بالزوجات لأنهن أولى الناس بذلك، وقدم سبحانه الشرطية المذكورة على قوله تعالى: وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إلخ لأن سبب النزول ما سمعت.
Yine İbn Cünâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Âmiriyeli kadın hariç hepsi onu seçtiler; o kadın ise ölünceye kadar aklı gitmiş vaziyette kaldı. İbn Cübeyr'den gelen bazı rivayetlerde 'Hımyerli kadın hariç' şeklinde geçmektedir ki o da Âmiriyeli kadındır. Âişe ve Ebû Ca'fer'den rivayet edildiğine göre bu muhayyerlik, [Resûlullah'ın] aleyhisselâm onları bir ay -yirmi dokuz gün- terk etmesinden (ilâ) sonra gerçekleşmiştir. el-Bahr'da [şöyle denilmektedir]: Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem yardım edip düşman fırkaları ondan geri püskürttüğünde ve Nadîr ile Kureyza'nın fethini ona nasip ettiğinde, eşleri aleyhisselâm onun Yahudilerin kıymetli eşyalarını ve hazinelerini yalnızca kendisine tahsis ettiğini zannettiler. Etrafına oturup: 'Ey Allah'ın Resulü! Kisrâ ve Kayser'in kızları takılar, süslü elbiseler, cariyeler ve hizmetçiler içindeyken biz gördüğün gibi yoksulluk ve darlık içindeyiz' dediler ve durumlarını genişletmesini, kralların ve dünya ehlinin eşlerine davrandığı gibi kendilerine davranmasını talep ederek onun mübarek kalbini aleyhisselâm incittiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ durumları hakkında inen ayetleri onlara okumasını emretti. Gizli olmadığı üzere Ahzâb ve Benî Kureyza kıssasının bitiminden sonra bu ayetlerin yerinin ne kadar güzel olduğu ortadadır. İmam'ın sözünden bu ayetlerin surenin başı ile irtibatlı olduğu anlaşılmaktadır; şöyle ki: Güzel ahlak iki şeyde münhasırdır: Allah Teâlâ'nın emrini yüceltmek ve O azze ve celle'nin mahlukatına şefkat göstermek. O sübhânehu Habîbi'ne aleyhisselâm Kendisini yüceltme yönüyle ilgili olanı rehberlik ederek başladı ve: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ } [el-Ahzâb: 2] “Ey Peygamber! Allah'tan kork...” buyurdu; sonra şefkat yönüyle ilgili olana rehberlik etti ve buna en layık insanlar oldukları için eşlerinden başladı. Nüzul sebebi işittiğin husus olduğu için zikredilen şart cümlesini Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Ve eğer Allah'ı ve Resulünü istiyorsanız...” buyruğundan öne aldı.
وقال الإمام: إن التقديم إشارة إلى أن النبي ﷺ غير ملتفت إلى الدنيا ولذاتها غاية الالتفات، وذكر أن في وصف السراح بالجميل إشارة إلى ذلك أيضا، ومعنى إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إن كنتن تردن رسول الله وإنما ذكر الله ﷿ للإيذان بجلالة محله ﵊ عنده تعالى وَالدَّارَ الْآخِرَةَ أي نعيمها الباقي الذي لا قدر عنده للدنيا وما فيها فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ أي هيأ ويسّر لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ بمقابلة إحسانهن أَجْراً لا تحصى كثرته عَظِيماً لا تستقصى عظمته، و (من) للتبيين لأن كلهن كن محسنات.
İmam şöyle demiştir: Bu takdim, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem dünyaya ve onun lezzetlerine kesinlikle hiç iltifat etmediğine bir işarettir. Ayrılmanın 'güzel' olarak nitelenmesinde de buna bir işaret bulunduğunu zikretmiştir. { إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Eğer siz Allah'ı ve Resulünü istiyorsanız” ifadesinin manası; 'Eğer Resulullah'ı istiyorsanız' demektir; Allah azze ve celle'nin zikredilmesi ise Resulullah'ın aleyhisselâm Allah Teâlâ katındaki makamının yüceliğini bildirmek içindir. { وَالدَّارَ الْآخِرَةَ } “ve ahiret yurdunu” yani dünyanın ve içindekilerin yanında hiçbir değerinin olmadığı ebedî nimetlerini [istiyorsanız]; { فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ } “şüphesiz Allah hazırlamıştır” yani hazırlamış ve kolaylaştırmıştır; { لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ } “içinizden güzel davrananlara” güzel amellerine karşılık olarak; çokluğu sayılamayacak { أَجْراً } “bir mükâfat”, büyüklüğü ihata edilemeyecek { عَظِيماً } “büyük bir” [mükâfat hazırlamıştır]. (Min) harf-i cerri beyan içindir; zira onların hepsi muhsinedir/güzel davranan kimselerdir.
وقيل: ويجوز فيه التبعيض على أن المحسنات المختارات لله ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم واختيار الجميع لم يعلم وقت النزول، وهو على ما قال الخفاجي عليه الرحمة بعيد، وجواب إِنْ في الظاهر ما قرن بالفاء
Muhsinelerin Allah'ı ve Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem tercih edenler olduğu ve hepsinin bu tercihi yapacağının nüzul anında bilinmediği gerekçesiyle teb'îz (bir kısmını ifade etme) için olmasının caiz olduğu da söylenmiştir; ancak Hafâcî'nin -üzerine rahmet olsun- belirttiği gibi bu uzak bir ihtimaldir. { إِنْ } şartının cevabı, zahirde fâ harfi ile bitişen kısımdır;
إلا أنه قيل الماضي فيه بمعنى المضارع الدال على الاستقبال والتعبير به دونه لتحقق الوقوع، وقيل: الجواب محذوف نحو تثبن أو تنلن خيرا وما ذكر دليله، وتجريد الشرطية الأولى عن الوعيد للمبالغة في تحقيق معنى التخيير والاحتراز عن شائبة الإكراه، قيل: وهو السر في تقديم التمتيع على التسريح ووصف التسريح بالجميل.
fakat oradaki geçmiş zaman fiilinin istikbale delalet eden muzari anlamında olduğu, vukuunun kesinliği sebebiyle muzari yerine mazi ile ifade edildiği söylenmiştir. Cevabın 'sevaba erersiniz' veya 'hayra ulaşırsınız' gibi mahzuf olduğu ve zikredilen kısmın da onun delili olduğu söylenmiştir. Birinci şart cümlesinin tehditten soyutlanması, muhayyerlik manasını kuvvetle gerçekleştirmek ve zorlama şaibesinden kaçınmak içindir; müt'a vermenin salıvermekten öne alınmasının ve salıvermenin güzel olarak nitelendirilmesinin sırrının da bu olduğu söylenmiştir.
هذا واختلف فيما وقع من التخيير هل كان تفويض الطلاق إليهن حتى يقع الطلاق بنفس الاختيار او لا فذهب الحسن، وقتادة وأكثر أهل العلم (١) على ما في إرشاد العقل السليم وهو الظاهر إلى أنه لم يكن تفويض الطلاق وإنما كان تخييرا لهن بين الإرادتين على أنهن إن أردن الدنيا فارقهن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم كما ينبىء عنه قوله تعالى: فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ وذهب آخرون إلى أنه كان تفويضا للطلاق إليهن حتى لو أنهن اخترن انفسهن كان ذلك طلاقا، وكذا اختلف في حكم التخيير بأن يقول الرجل لزوجته اختاري فتقول اخترت نفسي أو اختاري نفسك فتقول اخترت فعن زيد بن ثابت أنه يقع الطلاق الثلاث وبه أخذ مالك في المدخول بها وفي غيرها يقبل من الزوج دعوى الواحدة، وعن عمر، وابن عباس، وابن مسعود أنه يقع واحدة رجعية وهو قول عمر بن عبد العزيز، وابن أبي ليلى، وسفيان، وبه أخذ الشافعي، وأحمد.
Burada vuku bulan muhayyerliğin, tercihin kendisiyle talakın vuku bulacağı şekilde talakın onlara tefvizi (yetki devri) mi olduğu yoksa böyle olmadığı mı hususunda ihtilaf edilmiştir. Hasan, Katâde ve ilim ehlinin çoğunluğu (١) -İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği ve zahir olan da budur- bunun talakın tefvizi olmadığı, bilakis Allah Teâlâ'nın: { فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ } “Gelin size boşanma bedeli vereyim ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim” buyruğunun bildirdiği üzere dünyayı istedikleri takdirde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerinden ayrılması esasına dayalı olarak iki irade arasında bir muhayyerlik olduğu görüşüne varmışlardır. Diğerleri ise bunun kendilerine talakın tefvizi olduğu, öyle ki nefislerini seçselerdi bunun talak sayılacağı görüşüne varmışlardır. Aynı şekilde bir erkeğin karısına 'Seçimini yap' demesi üzerine kadının 'Kendimi seçtim' demesi veya 'Kendini seç' demesi üzerine kadının 'Seçtim' demesi şeklindeki muhayyerlik hükmünde de ihtilaf edilmiştir: Zeyd b. Sâbit'ten üç talakın vuku bulacağı rivayet edilmiştir; zifafa girilmiş kadın hakkında Mâlik de bu görüşü almış, zifafa girilmemiş kadında ise kocanın tek talak iddiası kabul edilir demiştir. Ömer, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan bir ric'î talak vuku bulacağı rivayet edilmiştir; bu Ömer b. Abdilazîz, İbn Ebî Leylâ ve Süfyân'ın da görüşüdür; Şâfiî ve Ahmed de bunu benimsemiştir.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه أنه يقع واحدة بائنة
Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh ise bir bâin talak vuku bulacağı rivayet edilmiştir;
، وروى ذلك الترمذي عن ابن مسعود، وأيضا عن عمر رضي الله تعالى عنهما، وبذلك أخذ أبو حنيفة عليه الرحمة، فإن اختارت زوجها فعن زيد بن ثابت أنه تقع طلقة واحدة وعن علي كرم الله تعالى وجهه روايتان إحداهما أنه تقع واحدة رجعية والأخرى أنه لا يقع شيء أصلا وعليه فقهاء الأمصار.
bunu Tirmizî İbn Mes'ûd'dan ve yine Ömer'den radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet etmiştir; Ebû Hanîfe -üzerine rahmet olsun- de bu görüşü benimsemiştir. Kadın kocasını seçerse, Zeyd b. Sâbit'ten bir talak vuku bulacağı rivayet edilmiştir. Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh iki rivayet vardır: Biri bir ric'î talak vuku bulacağı, diğeri ise hiçbir şeyin vuku bulmayacağıdır ki beldelerin fakihlerinin görüşü de budur.
وذكر الطبرسي أن المروي عن أئمة أهل البيت رضوان الله تعالى عليهم أجمعين اختصاص التخيير بالنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم وأما غيره ﵊ فلا يصح له ذلك. واختلف في مدة ملك الزوجة الاختيار إذا قال لها الزوج ذلك فقيل: تملكه ما دامت في المجلس وروي هذا عن عمر، وعثمان، وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم.
Tabersî, Ehl-i Beyt imamlarından rıdvânullâhi Teâlâ aleyhim ecmaîn rivayet edilen görüşün, muhayyer bırakmanın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has olduğu, ondan aleyhisselâm başkası için bunun geçerli olmadığı yönünde olduğunu zikretmiştir. Koca karısına bunu söylediğinde kadının muhayyerliğe mâlik olma süresinde de ihtilaf edilmiştir: Mecliste bulunduğu sürece mâlik olacağı söylenmiştir; bu rivayet Ömer, Osman ve İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu Teâlâ anhüm nakledilmiştir.
وبه قال جابر بن عبد الله، وجابر بن زيد، وعطاء، ومجاهد، والشعبي، والنخعي، ومالك، وسفيان، والأوزاعي، وأبو حنيفة، والشافعي، وأبو ثور، وقيل:
Câbir b. Abdillâh, Câbir b. Zeyd, Atâ, Mücâhid, Şa'bî, Nehaî, Mâlik, Süfyân, Evzâî, Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ebû Sevr de bu görüşü belirtmişlerdir. Şöyle de denilmiştir:
تملكه في المجلس وفي غيره وهو قول الزهري، وقتادة، وأبي عبيدة، وابن نصر وحكاه صاحب المغني عن علي كرم الله تعالى وجهه.
Hem mecliste hem de meclis dışında buna mâlik olur; bu Zührî, Katâde, Ebû Ubeyde ve İbn Nasr'ın görüşüdür ve el-Mugnî sahibi bunu Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh nakletmiştir.
وفي بلاغات محمد بن الحسن أنه كرم الله تعالى وجهه قائل بالاقتصار على المجلس كقول الجماعة رضي الله تعالى عنهم أجمعين، وتمام الكلام في هذه المسألة وما لكل من هذه الأقوال وما عليه يطلب من كتب الفروع كشروح الهداية وما يتعلق بها بيد أبي أقول: كون ما في الآية هو المسألة المذكور في الفروع التي وقع الاختلاف فيها مما لا يكاد يتسنى، وتأويل الخفاجي استدلال من استدل بها في هذا المقام بما لا يخلو عن كلام عند ذوي الأفهام.
Muhammed b. el-Hasan'ın Belâgât'ında ise Ali'nin kerremallâhu Teâlâ vecheh cemaatin radıyallâhu Teâlâ anhüm ecmaîn görüşü gibi meclisle sınırlandırma görüşünde olduğu yer almaktadır. Bu meseleye ve bu görüşlerin her birinin delillerine ve itirazlarına dair tam açıklama, el-Hidâye şerhleri ve benzeri füru kitaplarından aranmalıdır. Ancak ben derim ki: Ayette geçen durumun, füruatta ihtilaf edilen mezkûr mesele olması pek mümkün görünmemektedir; bu makamda onunla delil getirenlerin istidlalini Hafâcî'nin tevil etmesi de anlayış sahipleri nezdinde eleştiriden uzak değildir.
هذا وذكر الإمام في الكلام على تفسير هذه الآية عدة مسائل. الأولى أن التخيير منه صلّى الله تعالى عليه وسلم قولا كان واجبا عليه ﵊ بلا شك لأنه إبلاغ الرسالة، وأما معنى فكذلك على القول بأن الأمر للوجوب.
İmam bu ayetin tefsirinde birkaç mesele zikretmiştir: Birincisi: [Resûlullah'ın] sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sözlü olarak muhayyer bırakması, risaleti tebliğ mahiyetinde olduğu için şüphesiz onun aleyhisselâm üzerine vacipti; mana olarak da emrin vücup ifade ettiği görüşüne göre yine böyledir.
الثانية أنه لو أردن كلهن أو إحداهن الدنيا فالظاهر نظرا إلى منصب النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم أنه يجب عليه التمتيع والتسريح لأن الخلف في الوعد منه ﵊ غير جائز. الثالثة أن الظاهر أنه لا تحرم المختارة بعد البينونة على غيره ﵊ وإلا لا يكون التخيير ممكنا من التمتع بزينة الدنيا. الرابعة أن الظاهر أن من
İkincisi: Şayet onların hepsi veya biri dünyayı isteseydi, Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem makamı göz önüne alındığında, ona mut'a vermesi ve [güzellikle] salıvermesi zâhir [olan görüşe göre] üzerine vacip olurdu. Zira onun aleyhisselâm tarafından vaatten dönülmesi caiz değildir. Üçüncüsü: Zâhir olan şudur ki, [dünyayı] seçen kadın, bâin talakla ayrıldıktan sonra onun aleyhisselâm dışındakilere haram olmaz; aksi takdirde [bu] muhayyer kılma, dünya ziynetinden faydalanmaya imkân tanımazdı. Dördüncüsü: Zâhir olan şudur ki,
اختارت الله تعالى ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم يحرم على النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم نظرا إلى منصبه الشريف طلاقها والله تعالى أعلم.
Allah Teâlâ'yı ve Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem seçen kadını boşamak, onun şerefli makamı dikkate alındığında Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem haram olur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
يا نِساءَ النَّبِيِّ تلوين للخطاب وتوجيه له إليهن لإظهار الاعتناء بنصحهن ونداؤهن هاهنا وفيما بعد بالإضافة اليه ﵊ لأنها التي يدور عليها ما يرد عليهن من الأحكام، واعتبار كونهن نساء في الموضعين أبلغ من اعتبار كونهن أزواجا كما لا يخفى على المتأمل مَنْ يَأْتِ بالياء التحتية حملا على لفظ مَنْ، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما، والجحدري، وعمرو بن قائد الأسواري ويعقوب بالتاء الفوقية حملا على معناها مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ بكبيرة مُبَيِّنَةٍ ظاهرة القبح من بين بمعنى تبين، وقرأ ابن كثير، وأبو بكر مبينة بفتح الياء والمراد بها على ما قيل: كل ما يقترف من الكبائر، وأخرج البيهقي في السنن عن مقاتل بن سليمان أنها العصيان للنبي ﷺ، وقيل: ذلك وطلبهن ما يشق ﵊ أو ما يضيق به ذرعه ويغتم ﷺ لأجله.
{ يا نِساءَ النَّبِيِّ } “Ey Peygamber hanımları!”; hitabın yönünü değiştirmek ve onlara nasihat etmeye gösterilen özeni ortaya koymak için hitabı doğrudan onlara yöneltmektir. Burada ve sonrasında onlara [Resûlullah'a] aleyhisselâm izafe edilerek nida edilmesi, kendilerine yönelik hükümlerin bu bağ etrafında dönmesinden dolayıdır. Düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere her iki yerde de 'zevcât' (eşler) yerine 'nisâ' (kadınlar/hanımlar) olarak değerlendirilmeleri daha beliğdir. { مَنْ يَأْتِ } “kim gelirse/işlerse”; 'men' lafzına hamledilerek 'yâ' ile okunmuştur; Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ, Cahderî, Amr b. Kâid el-Usvârî ve Ya'kûb ise manasına hamlederek 'tâ' ile «men te'ti» şeklinde okumuşlardır. { مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ } “sizden çirkin bir hayasızlık” yani büyük bir günahla; { مُبَيِّنَةٍ } “apaçık” yani 'tebeyyene' (açığa çıktı) anlamındaki 'beyyene' fiilinden gelerek çirkinliği aşikâr olan [bir hayasızlıkla]. İbn Kesîr ve Ebû Bekir yâ harfinin fethasıyla «mübeyyenetin» şeklinde okumuşlardır. Söylendiğine göre bundan murat işlenen bütün büyük günahlardır. Beyhakî es-Sünen'de Mukâtil b. Süleymân'dan bunun Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem isyan etmek olduğunu rivayet etmiştir; bununla birlikte [Resûlullah'a] aleyhisselâm ağır gelecek veya canını sıkacak ve üzülmesine yol açacak şeyleri talep etmeleri olduğu da söylenmiştir.
ومنع في البحر أن يراد بها الزنا قال: لأن النبي ﷺ معصوم من ارتكاب نسائه ذلك ولأنه وصفت الفاحشة بالتبين والزنا مما يتستر به ومقتضاه منع إرادة الأعم ثم قال: وينبغي أن تحمل الفاحشة على عقوق الزوج وفساد عشرته، ولا يخلو كلامه عن بحث والإمام فسرها به، وجعل الشرطية من قبيل لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] من حيث إن ذلك ممكن الوقوع في أول النظر ولا يقع جزما فإن الأنبياء صان الله تعالى زوجاتهم عن ذلك، وقد تقدم بعض الكلام في هذه المسألة في سورة النور وسيأتي إن شاء الله تعالى طرف مما يتعلق بهما أيضا يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ يوم القيامة على ما روي عن مقاتل أو فيه، وفي الدنيا على ما روي عن قتادة ضِعْفَيْنِ أي يعذبن ضعفي عذاب غيرهن أي مثليه فإن مكث غيرهن ممن أتى بفاحشة مبينة في النار يوما مثلا مكثن هن لو أتين بمثل ما أتى يومين. وإن وجب على غيرهن حد لفاحشة وجب عليهن لو أتين بمثلها حدان، وقال أبو عمرو، وأبو عبيدة فيما حكى الطبري عنهما الضعفان أن يجعل الواحدة ثلاثة فيكون عليهن ثلاثة حدود أو ثلاثة أمثال عذاب غيرهن، وليس بذاك، وسبب تضعيف العذاب أن الذنب منهن أقبح فإن زيادة قبحه تابعة لزيادة فضل المذنب والنعمة عليه وتلك ظاهرة فيهن ولذلك جعل حد الحر ضعف حد الرقيق وعوتب الأنبياء ﵈ بما لا يعاتب به الأمم وكذا حال العالم بالنسبة الى الجاهل فليس من يعلم كمن لا يعلم،
el-Bahr'da bununla zinanın kastedilmesi reddedilmiştir; şöyle demiştir: 'Çünkü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarının bunu işlemesinden korunmuştur; ayrıca fuhşiyat apaçık olmakla nitelenmiştir, zina ise gizlenen şeylerdendir.' Bunun gereği daha genel bir anlamın kastedilmesini de men etmektir. Sonra şöyle demiştir: 'Fahşanın kocaya itaatsizlik ve kötü geçim olarak hamledilmesi gerekir.' Onun sözü incelemeye açıktır; İmam da onu bu şekilde tefsir etmiş ve şart cümlesini ilk bakışta vuku bulması mümkün görünen ancak kesinlikle vuku bulmayan { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [ez-Zümer: 65] “Eğer şirk koşarsan, amelin kesinlikle boşa gider” ayeti kabilinden kılmıştır; zira peygamberlerin hanımlarını Allah Teâlâ bundan korumuştur. Bu meseleye dair bazı açıklamalar Nûr Suresi'nde geçmişti; inşâallah Teâlâ her ikisiyle ilgili bir kısım açıklama yine gelecektir. { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ } “onun için azap kat kat artırılır”; Mukâtil'den rivayet edildiğine göre kıyamet gününde veya Katâde'den rivayet edildiğine göre hem orada hem de dünyada; { ضِعْفَيْنِ } “iki kat” yani başkalarının azabının iki katı, iki misli olarak azap edilirler. Zira apaçık bir hayasızlık işleyen başkaları cehennemde mesela bir gün kalacaksa, onlar şayet onun işlediğinin bir benzerini işleyecek olsalardı iki gün kalırlardı. Bir hayasızlıktan dolayı başkasına bir had cezası gerekiyorsa, onlar benzerini işleselerdi iki had gerekirdi. Ebû Amr ve Ebû Ubeyde -Taberî'nin kendilerinden naklettiğine göre- 'dı'feyn'in bir olanı üç yapmak olduğunu, dolayısıyla onların üzerinde üç had veya başkalarının azabının üç misli olacağını söylemişlerdir; fakat bu doğru değildir. Azabın katlanmasının sebebi, onlardan sâdır olacak günahın daha çirkin olmasıdır; zira çirkinliğin artması günahı işleyenin faziletinin ve üzerindeki nimetin artmasına bağlıdır ve bu durum onlarda gayet açıktır. Bu sebeple hür kimsenin haddi kölenin haddinin iki katı kılınmış ve peygamberler aleyhimüsselâm ümmetlerin kınanmadığı şeylerle kınanmışlardır; aynı şekilde âlimin durumu da cahile göredir; zira bilen kimse bilmeyen gibi değildir.
وروي عن زين العابدين رضي الله تعالى عنه أنه قال له رجل: إنكم أهل بيت مغفور لكم فغضب وقال: نحن أحرى أن يجري فينا ما أجرى الله تعالى في أزواج النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم من أن نكون كما تقول إنا نرى لمحسننا ضعفين من الأجر ولمسيئنا ضعفين من العذاب وقرأ هذه الآية والتي تليها
Zeynelâbidîn'den radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edildiğine göre bir adam ona: 'Sizler günahları bağışlanmış bir Ehl-i Beyt'siniz' demiştir. Bunun üzerine o öfkelenmiş ve şöyle demiştir: 'Bizler senin dediğin gibi olmaktan ziyade, Allah Teâlâ'nın Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri hakkında geçerli kıldığı hükmün bizim hakkımızda da geçerli olmasına daha layığız. Biz iyilik yapanımıza iki kat mükâfat, kötülük yapanımıza ise iki kat azap olduğuna inanırız.' Sonra da bu ayeti ve peşinden gelen ayeti okumuştur.
، وقرأ الحسن، وعيسى، وأبو عمرو «يضعف» بالياء التحتية مبنيا للمفعول بلا ألف والجحدري، وابن كثير، وابن عامر «نضعف» بالنون مبنيا للفاعل بلا ألف أيضا وزيد بن علي، وابن محيصن، وخارجة عن أبي عمرو «نضاعف» بالنون والألف والبناء للفاعل وفرقة «يضاعف» بالياء والألف والبناء للفاعل، وقرأ «العذاب» بالرفع من قرأ بالبناء للمفعول وبالنصب من قرأ للفاعل وَكانَ ذلِكَ أي تضعيف العذاب عليهن عَلَى اللَّهِ يَسِيراً أي سهلا لا يمنعه جلّ شأنه عنه كونهن نساء النبي ﷺ بل هو سبب له.
Hasan, Îsâ ve Ebû Amr, elifsiz olarak meçhul sîgasıyla ve noktalı 'ye' ile «يضعف» şeklinde okumuşlardır. Cahderî, İbn Kesîr ve İbn Âmir yine elifsiz olarak fâil sîgasıyla ve 'nûn' ile «نضعف» şeklinde okumuşlardır. Zeyd b. Alî, İbn Muhaysın ve Ebû Amr'dan rivayetle Hârice fâil sîgasıyla 'nûn' ve elifle «نضاعف» şeklinde; bir grup da fâil sîgasıyla 'ye' ve elifle «يضاعف» şeklinde okumuştur. Meçhul sîgasıyla okuyanlar «العذاب» kelimesini merfû (ötreli), fâil sîgasıyla okuyanlar ise mansûb (üstünlü) okumuşlardır. { وَكانَ ذلِكَ } “Bu ise” yani onlar üzerindeki azabın katlanması, { عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Allah'a göre pek kolaydır” yani son derece kolaydır; zâtı yüce olan Allah'ı bundan, onların Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları olmaları alıkoymaz, bilakis bu durum [azabın katlanmasının] bir sebebidir.
تم بحمد الله الجزء الحادي والعشرون ويليه إن شاء الله تعالى الجزء الثاني والعشرون وأوله وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ.
Allah'a hamdolsun yirmi birinci cüz tamamlandı. İnşâallah Teâlâ ardından yirmi ikinci cüz gelecektir ve onun başı { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ } ayetidir.
الجزء الثاني العاشر
Yirmi İkinci Cüz
وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ أي ومن تخشع وتخضع لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ عملا صالِحاً كصلاة وصوم وحج وإيتاء زكاة وهذا العمل غير القنوت لله تعالى على ما سمعت من تفسيره فلا تكرار، وفسره بعضهم بالطاعة ودفع التكرار بأن المراد وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لرسول الله وَتَعْمَلْ صالِحاً لله تعالى، وذكر الله إنما هو لتعظيم الرسول ﷺ يجعل طاعته غير منفكة عن طاعة الله ﷿، وبعضهم بما ذكر أيضا إلا أنه دفع التكرار بأن المراد بالعمل الصالح
{ وَمَنْ يَقْنُtْ مِنْكُنَّ } “Sizden her kim de boyun eğerse” yani her kim huşû ve huzu gösterirse; { لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlüne”; { وَتَعْمَلْ صالِحاً } “ve salih bir amel işlerse” namaz, oruç, hac ve zekât vermek gibi. Bu amel, tefsirinden işittiğin üzere Allah Teâlâ'ya olan kunûttan (itaatten) farklıdır; dolayısıyla bir tekrar söz konusu değildir. Bazıları ise bunu itaat ile tefsir etmiş ve tekrarı şöyle savuşturmuşlardır: Murâd, “Sizden her kim Resûlullah'a itaat eder ve Allah Teâlâ için salih amel işlerse” demektir. Allah'ın zikredilmesi ise Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem tazim etmek içindir; böylece onun itaati Allah azze ve celle'nin itaatinden ayrılmaz kılınmıştır. Bazıları da yine aynı şekilde zikretmiş ancak tekrarı şu şekilde savuşturmuşlardır: Salih amelden murat,
الخدمة الحسنة والقيام بمصالح البيت لا نحو الصلاة والصيام وبالطاعة المفسر بها القنوت امتثال الأوامر واجتناب النواهي، وفسره بعضهم بدوام الطاعة فقيل في دفع التكرار نحو ما مر، وقيل: المراد به الدوام على الطاعة السابقة وبالعمل الصالح: العبادات التي يكلفن بها بعد.
namaz ve oruç gibi ibadetler değil, güzel hizmet ve evin işlerini çekip çevirmektir; kendisiyle kunûtun tefsir edildiği itaat ise emirleri yerine getirmek ve yasaklardan kaçınmaktır. Bazıları da kunûtu itaatin devamlılığı olarak tefsir etmiştir; bu durumda tekrarın giderilmesi hususunda geçen açıklamalara benzer şeyler söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bundan murat önceki itaate devam etmek, salih amelden murat ise bundan sonra mükellef tutulacakları ibadetlerdir.
وقيل: القنوت السكوت كما قيل ذلك في قوله تعالى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [البقرة: ٢٣٨] والمراد به هاهنا السكوت عن طلب ما لم يأذن الله تعالى ورسوله ﷺ لهن به من زيادة النفقة وثياب الزينة، وقيل غير ذلك. نُؤْتِها أَجْرَها الذي تستحقه على ذلك فضلا وكرما مَرَّتَيْنِ فيكون أجرها مضاعفا وهذا في مقابلة يضاعف لها العذاب ضعفين.
Şöyle de denilmiştir: Kunût, Allah Teâlâ'nın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } [Bakara: 238] kavlinde denildiği gibi susmaktır. Buradaki murat ise Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine izin vermediği nafaka artışı ve süslü elbiseler istemekten yana susmaktır. Başka görüşler de ileri sürülmüştür. { نُؤْتِها أَجْرَها } “ona mükâfatını veririz” bir lütuf ve ikram olarak buna karşılık hak ettiği [mükâfatı]; { مَرَّتَيْنِ } “iki kat” böylece onun mükâfatı katlanmış olur. Bu, { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “onun için azap iki kat katlanır” ifadesinin mukabilidir.
أخرج ابن أبي حاتم عن الربيع بن أنس أنه قال في حاصل معنى الآيتين: أنه من عصى منكن فإنه يكون للعذاب عليها الضعف منه على سائر نساء المؤمنين ومن عمل صالحا فإن الأجر لها الضعف على سائر نساء المسلمين، ويستدعي هذا أنه إذا أثيب نساء المسلمين على الحسنة بعشر أمثالها أثبن هن على الحسنة بعشرين مثلا لها وإن زيد للنساء على العشر شيء زيد لهن ضعفه، وكأنه والله تعالى أعلم إنما قيل نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ دون يضاعف لها الأجر كما قيل في المقابل يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ لأن أصل تضعيف الأجر ليس من خواصهن بل كل من عمل صالحا من النساء والرجال من هذه الأمة يضاعف أجره فأخرج الكلام مغايرا لما تقتضيه المقابلة رمزا إلى أن تضعيف الأجر على طرز مغاير لطرز تضعيف العذاب مع تضمن الكلام المذكور الإشارة إلى مزيد تكريمهن ووفور الاعتناء بهن فإن الإحسان المكرر أحلى، ومن تأمل في الجملتين ظهر له تغليب جانب الرحمة على جانب الغضب وكفى بالتصريح بفاعل إيتاء الأجر وجعله ضمير العظمة والتعبير عما يؤتون من النعيم بالأجر مع إضافته إلى ضميرهن مع خلو جملة تضعيف العذاب عن مثل ذلك شهداء على ما ذكر، ثم إن تضعيف أجرهن لمزيد كرامتهن رضي الله تعالى عنهن على الله ﷿ مما منّ به عليهن من النسبة إلى خير البرية عليه من الله تعالى أفضل الصلاة وأكمل التحية، والظاهر أن ذلك ليس بالنسبة إلى أعمالهن الصالحة التي عملنها في حياته ﷺ فقط بل يضاعف أجرهن عليها وعلى الأعمال الصالحة التي يعملنها بعد وفاته ﵊.
İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o, bu iki ayetin hâsıl olan anlamı hakkında şöyle demiştir: 'Sizden kim isyan ederse, diğer mümin kadınlara göre ona azap iki kat olur; kim de salih amel işlerse, diğer Müslüman kadınlara göre ona mükâfat iki kat olur.' Bu durum şunu gerektirir: Şayet Müslüman kadınlara bir iyiliğe karşılık on katı mükâfat veriliyorsa, onlara bir iyiliğe karşılık yirmi katı mükâfat verilir; kadınlara on katın üzerinde bir şey artırılırsa onlara da onun iki katı artırılır. —En doğrusunu Allah Teâlâ bilir ya— sanki karşıtı olan { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } kavlinde söylendiği gibi “onun mükâfatı katlanır” denilmeyip { نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ } denilmesinin sebebi şudur: Mükâfatın katlanmasının aslı sadece onlara mahsus bir durum değildir; bilakis bu ümmetten salih amel işleyen her kadın ve erkeğin mükâfatı katlanır. Bu sebeple söz, mukabelenin gerektirdiğinden farklı bir üslupla sevk edilmiştir ki mükâfatın katlanmasının azabın katlanma tarzından farklı bir tarzda olduğuna işaret edilsin. Bununla birlikte mezkûr söz, onlara olan ikramın ziyadeliğini ve gösterilen özenin bolluğunu tazammun etmektedir; zira tekrarlanan ihsan daha tatlıdır. İki cümleyi tefekkür eden kimseye rahmet tarafının gazap tarafına galip kılındığı açıkça görünür. Mükâfatı vermenin fâilinin açıkça zikredilip azamet zamiri kılınması, verilecek nimetin 'ecir' olarak ifade edilip onların zamirine izafe edilmesi ve azabın katlanması cümlesinin ise bu tür şeylerden hâlî bulunması zikredilen hususlara şahit olarak kâfidir. Sonra onların mükâfatlarının katlanması, mahlûkâtın en hayırlısına —Allah Teâlâ'dan en faziletli salât ve en kâmil selam onun üzerine olsun— mensubiyet lütfundan ötürü onların radıyallâhu Teâlâ anhünne Allah azze ve celle katındaki yüksek kerametinden kaynaklanmaktadır. Zahir olan şudur ki bu durum, sadece onun sallallâhu aleyhi ve sellem hayatında işledikleri salih amellere mahsus olmayıp, hem bu amellerin hem de onun aleyhisselâm vefatından sonra işleyecekleri salih amellerin mükâfatı katlanarak verilir.
وقال بعض الأجلة: إن هاتين المرتين إحداهما على الطاعة والأخرى على طلبهن رضاء للنبي ﷺ بالقناعة وحسن المعاشرة، وجعل في البحر وغيره سبب التضعيف هذا الطلب وتلك لطاعة، ولا يخفى أن ما ذكروه موهم لعدم التضعيف بالنسبة لما فعلوه من العمل الصالح بعد وفاته ﷺ، وقال بعض المدققين: أراد من جعل سبب مضاعفة أجورهن ما ذكر التطبيق على لفظ الآية حيث جعل القنوت لله ولرسوله مع ما تلاه سببا ويدمج فيه أن مضاعفة العذاب إنما نشأت من أن النشوز مع الرسول ﷺ وطلب ما يشق عليه ليس كالنشوز مع سائر الأزواج ولذلك اقتضى مضاعفة العذاب وكذلك طاعته وحسن التخلق معه والمعاشرة على عكس ذلك فهذا يؤكد ما قالوا من أن سبب تضعيف العذاب زيادة قبح الذنب منهن وفيه أن العكس يوجب العكس فتأمل.
Büyük zatlardan bazıları şöyle demiştir: 'Bu iki katın biri itaate, diğeri ise kanaat ve güzel geçim ile Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem rızasını talep etmelerine karşılıktır.' el-Bahr ve diğer tefsirlerde katlamanın sebebi olarak bu talep ve o itaat gösterilmiştir. Ancak açıktır ki onların zikrettiği bu husus, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra yaptıkları salih ameller hakkında katlamanın olmayacağı vehmini doğurmaktadır. Bazı tahkik ehli âlimler ise şöyle demiştir: Mükâfatlarının katlanma sebebini zikredilen husus kılanlar, ayetin lafzına tatbik etmek istemişlerdir; zira Allah'a ve Resûlü'ne kunût ile peşinden gelen salih ameli sebep kılmıştır. Bunun zımnında şu da vardır: Azabın katlanması, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı serkeşlik etmenin ve ona zor gelecek şeyleri talep etmenin diğer eşlere serkeşlik etmek gibi olmamasından neşet etmiştir; bu sebeple azabın katlanmasını gerektirmiştir. Aynı şekilde ona itaat etmek, onunla güzel ahlak ve muaşeret içinde bulunmak da bunun tam aksidir. Bu durum, azabın katlanma sebebinin onlardan sâdır olan günahın çirkinliğinin artması olduğuna dair söylediklerini teyit etmektedir; zira zıt olan durum zıddını gerektirir, bunu iyi düşün.
وقال بعض المفسرين: العذاب الذي توعد به ضعفين هو عذاب الدنيا ثم عذاب الآخرة وكذلك الأجر فالمرتان إحداهما في الدنيا وثانيتهما في الأخرى، ولا يخفى ضعفه وقرأ الجحدري والأسواري ويعقوب في رواية وكذا ابن عامر «ومن تقنت» بتاء التأنيث حملا على المعنى وقرأ السلمي وابن وثاب وحمزة والكسائي بياء من تحت في الأفعال الثلاثة على أن في «يؤتها» ضمير اسم الله تعالى، وذكر أبو البقاء أن بعضهم قرأ «ومن تقنت» بالتاء من فوق حملا على المعنى «ويعمل» بالياء من تحت حملا على اللفظ فقال بعض النحويين: هذا ضعيف لأن التذكير أصل فلا يجعل تبعا
Bazı müfessirler şöyle demiştir: İki kat olmakla tehdit edilen azap, önce dünya azabı sonra ahiret azabıdır; mükâfat da böyledir, iki kattan biri dünyada, ikincisi ahirettedir; fakat bunun zayıflığı ortadadır. Cahderî, Üsvârî ve bir rivayette Ya'kûb ile İbn Âmir, manaya hamlederek müennes 'tâ'sı ile «ومن تقنت» şeklinde okumuşlardır. Sülemî, İbn Vessâb, Hamza ve Kisâî, «يؤتها» kelimesinde Allah Teâlâ'nın isminin zamiri bulunması üzere üç fiilde de noktalı 'yâ' ile okumuşlardır. Ebü'l-Bekâ, bazılarının manaya hamlederek 'tâ' ile «ومن تقنت», lafza hamlederek 'yâ' ile «ويعمل» şeklinde okuduğunu zikretmiş; bunun üzerine bazı nahivciler şöyle demiştir: 'Bu zayıftır; çünkü müzekkerlik asıldır, dolayısıyla müennesliğe tâbi kılınamaz.'
للتأنيث وما عللوه به قد جاء مثله في القرآن وهو قوله تعالى: خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا [الأنعام:
[Fakat] onların gerekçe gösterdiği bu durumun benzeri Kur'an'da gelmiştir; o da Allah Teâlâ'nın: { خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } [En'âm: 139]
١٣٩] انتهى فتذكر وَأَعْتَدْنا لَها في الجنة زيادة على أجرها المضاعف رِزْقاً كَرِيماً عظيم القدر رفيع الخطر مرضيا لصاحبه، وقيل الرزق الكريم ما يسلم من كل آفة.
ayetidir, hatırında tut. { وَأَعْتَدْنا لَها } “ve onun için hazırlamışızdır” cennette, kat kat verilmiş mükâfatına ilave olarak; { رِزْقاً كَرِيماً } “cömertçe bir rızık” kadri yüce, mertebesi yüksek, sahibini hoşnut kılan [bir rızık]. Şöyle de denilmiştir: Kerîm rızık, her türlü afetten sâlim olan rızıktır.
وجوز ابن عطية أن يكون في ذلك وعد دنياوي أي إن رزقها في الدنيا على الله تعالى وهو كريم من حيث هو حلال وقصد برضا من الله تعالى في نيله، وهو كما ترى يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ ذهب جمع من الرجال إلى أن المعنى ليس كل واحدة منكن كشخص واحد من النساء أي من نساء عصركن أي إن كل واحدة منكن أفضل من كل واحدة منهن لما امتازت بشرف الزوجية لرسول الله وأمومة المؤمنين- فأحد- باق على كونه وصف مذكر إلا أن موصوفه محذوف ولا بدّ من اعتبار الحذف في جانب المشبه كما أشير إليه، وقال الزمخشري: أحد في الأصل بمعنى وحد وهو الواحد ثم وضع في النفي العام مستويا فيه المذكر والمؤنث والواحد وما وراءه، والمعنى لستن كجماعة واحدة من جماعات النساء أي إذا تقصيت أمة النساء جماعة جماعة لم يوجد منهن جماعة واحدة تساويكن في الفضل والسابقة، وقد استعمل بمعنى المتعدد أيضا في قوله تعالى: وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ [النساء: ١٥٢] لمكان بَيْنَ المقتضية للدخول على متعدد وحمل أحد على الجماعة على ما في الكشف ليطابق المشبه، والمعنى على تفضيل نساء النبي ﷺ على نساء غيره لا النظر إلى تفضيل واحدة على واحدة من آحاد النساء فإن ذلك ليس مقصودا من هذا السياق ولا يعطيه ظاهر اللفظ.
İbn Atıyye bunda dünyevi bir vaadin bulunmasını da caiz görmüştür; yani onun dünyadaki rızkı Allah Teâlâ'ya aittir ve helal olması ve ona ulaşmada Allah Teâlâ'nın rızasının kastedilmesi hasebiyle kerîmdir; ancak durum gördüğün gibidir. { يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Ey Peygamber'in hanımları! Siz, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” Bir grup âlim mananın şöyle olduğu görüşüne gitmiştir: Sizden her biriniz kadınlardan yani çağınızın kadınlarından tek bir fert gibi değilsiniz; yani Resûlullah'a eşlik ve müminlerin annesi olma şerefiyle temayüz ettiği için her biriniz onlardan her birinden daha faziletlidir. Bu durumda 'ehad' (أحد) kelimesi müzekker vasfı olma özelliğini korur; ancak mevsufları hazfedilmiştir ve işaret edildiği üzere müşebbeh (benzetilen) tarafında da hazfin takdir edilmesi zorunludur. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Ehad kelimesi aslen 'vahd' (وحد) manasındadır ve o da bir (vâhid) demektir; sonra genel nefy (olumsuzluk) makamında müzekker, müennes, tekil ve ötesi eşit olacak şekilde vaz'edilmiştir. Mana ise şöyledir: Kadın topluluklarından herhangi bir topluluk gibi değilsiniz; yani şayet kadınlar zümresini topluluk topluluk sayıp araştırsan, fazilet ve öncelikte sizlere denk olacak tek bir topluluk bulunmaz.' Bu kelime, çokluğu gerektiren 'beyne' (بين) kelimesinin başına gelmesinden ötürü: { وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } [Nisâ: 152] ayetinde çokluk manasında da kullanılmıştır. el-Keşf'te belirtildiğine göre 'ehad' kelimesinin topluluk manasına hamledilmesi, müşebbeh ile uyumlu olması içindir. Mana ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarının diğer kadınlara üstün tutulması üzerinedir; yoksa tekil kadın fertlerinden bir ferdin diğeri üzerine üstün tutulması kastedilmemiştir; zira bu bağlamın kastı o değildir ve lafzın zahiri de bunu vermez.
وكون ذلك أبلغ لما يلزم عليه تفضيل جماعتهن على كل جماعة ولا يلزم ذلك تفضيل كل واحدة على كل واحدة من آحاد النساء لو سلم لكان إذا ساعده اللفظ والمقام، واعترضه أيضا بعضهم بأنه يلزم عليه أن يكون كل واحدة من نساء النبي ﷺ أفضل من فاطمة رضي الله تعالى عنها مع أنه ليس كذلك.
Bunun daha beliğ olması, onların topluluğunun bütün topluluklara üstün kılınmasını gerektirmesinden ve kadın fertlerinden her birine karşı onların her birinin üstün tutulmasını gerektirmemesindendir; kabul edilse bile bu ancak lafız ve makam elverdiği takdirde geçerli olurdu. Bazıları buna ayrıca şu itirazı yöneltmiştir: Bu durum, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından her birinin Fâtıma'dan radıyallâhu Teâlâ anhâ daha faziletli olmasını gerektirir; hâlbuki durum böyle değildir.
وأجيب عن هذا بأنه لا مانع من التزامه إلا أنه يلتزم كون الأفضلية من حيث أمومة المؤمنين والزوجية لرسول الله ﷺ لا من سائر الحيثيات فلا يضر فيه كون فاطمة رضي الله تعالى عنها أفضل من كل واحدة منهن لبعض الحيثيات الأخر بل هي من بعض الحيثيات كحيثية البضعية أفضل من كل من الخلفاء الأربعة رضي الله تعالى عنهم أجمعين، نعم أورد على ما في الكشاف أن أحد الموضوع في النفي العام همزته أصلية غير منقلبة عن الواحد وقد نص على ذلك أبو علي، وخالف فيه الرضي فنقل عنه أن همزة أحد في كل مكان بدل من الواو، والمشهور التفرقة بين الواقع في النفي العام والواقع في الإثبات بأن همزة الأول أصلية وهمزة الثاني منقلبة عن الواو. وفي العقد المنظوم في ألفاظ العموم للفاضل القرافي قد أشكل هذا على كثير من الفضلاء لأن اللفظين صورتهما واحدة ومعنى الوحدة يتناولهما والواو فيها أصلية فيلزم قطعا انقلاب ألف أحد مطلقا عنها وجعل ألف أحدهما منقلبا دون ألف الآخر تحكم، وقد أطلعني الله تعالى على جوابه وهو أن أحد الذي لا يستعمل إلا في النفي معناه إنسان بإجماع أهل اللغة وأحد الذي يستعمل في الإثبات معناه الفرد من العدد فإذا تغاير مسماهما تغاير اشتقاقهما لأنه لا بدّ فيه من المناسبة بين اللفظ والمعنى ولا يكفي فيه أحدهما، فإذا كان المقصود به الإنسان فهو الذي لا يستعمل إلا في النفي وهمزته أصلية، وإن قصد به العدد ونصف الإثنين فهو الصالح للإثبات والنفي وألفه منقلبة عن واو اهـ، ولا يخفى أنه إذا سلم الفرق المذكور ينبغي أن تكون الهمزة هنا أصلية، وإلى أن همزة الواقع في النفي أصلية ذهب أبو حيان فقال: إن ما ذكره الزمخشري من قوله: ثم وضع في النفي العام إلخ غير صحيح لأن الذي يستعمل في النفي العام مدلوله غير مدلول واحد لأن واحدا ينطلق على كل شيء اتصف بالوحدة وأحد المستعمل في النفي العام مخصوص بمن يعقل وذكر
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü benimsemeye bir engel yoktur; ancak şu var ki, faziletin diğer bütün yönlerden değil, sadece müminlerin annesi olma ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem eş olma hasebiyle olduğu kabul edilir. Dolayısıyla Fâtıma'nın radıyallâhu Teâlâ anhâ başka bazı açılardan her birinden daha faziletli olması buna zarar vermez; hatta o, Peygamber'in bir parçası olma gibi bazı açılardan dört halifenin radıyallâhu Teâlâ anhüm ecmaîn her birinden bile daha faziletlidir. Evet, Keşşâf'taki ifadelere şu itiraz yöneltilmiştir: Genel nefy makamında vaz'edilen 'ehad' kelimesinin hemzesi aslidir, 'vâhid'den dönüşmüş değildir. Ebû Alî bunu açıkça belirtmiştir; Radî ise buna muhalefet ederek 'ehad' kelimesindeki hemzenin her yerde 'vav'dan bedel olduğunu nakletmiştir. Meşhur olan ise, genel nefy makamında vaki olan ile müspet makamda vaki olanın arasını ayırıp birincisinin hemzesinin asli, ikincisinin hemzesinin ise 'vav'dan dönüşmüş olduğunu söylemektir. Faziletli Karâfî'nin el-Iktü'l-Manzûm fî Elfâzı'l-Umûm adlı eserinde geçtiği üzere bu mesele birçok ilim ehline müşkül gelmiştir; çünkü iki lafzın sûreti birdir, teklik manası her ikisini de kapsamaktadır ve oradaki 'vav' aslidir. Dolayısıyla mutlak olarak 'ehad' kelimesinin elifinin ondan dönüşmüş olması gerekir; birinin elifini dönüşmüş kılıp diğerinikini kılmamak ise keyfî bir hükümdür. Allah Teâlâ beni bunun cevabına muttali kılmıştır; o da şudur: Yalnızca nefy makamında kullanılan 'ehad' kelimesinin manası, dil ehlinin icmaıyla 'insan'dır; ispat makamında kullanılan 'ehad' ise sayılardan 'tek' manasındadır. Müsemmaları farklı olunca iştikakları da farklı olur; zira lafız ile mana arasında münasebet şarttır, tek başına biri yetmez. Eğer kastedilen insan ise, bu sadece nefyde kullanılır ve hemzesi aslidir; şayet sayı ve ikinin yarısı kastediliyorsa, bu ispat ve nefy için elverişlidir ve elifi 'vav'dan dönüşmüştür. Açıktır ki zikredilen bu fark kabul edilirse buradaki hemzenin asli olması gerekir. Nefyde vaki olanın hemzesinin asli olduğu görüşüne Ebû Hayyân da gitmiş ve şöyle demiştir: 'Zemahşerî'nin «sonra genel nefyde vaz'edildi...» sözü doğru değildir; çünkü genel nefyde kullanılanın medlûlü 'vâhid'in medlûlünden farklıdır. Çünkü vâhid, teklik vasfına sahip olan her şeye ıtlak olunur; genel nefyde kullanılan 'ehad' ise akıl sahiplerine mahsustur. Nahivciler
النحويون أن مادته همزة وحاء ودال ومادة أحد بمعنى واحد أصله واو وحاء ودال فقد اختلفا مادة ومدلولا.
onun maddesinin hemze, hâ ve dâl olduğunu; vâhid manasındaki ehadın aslının ise vav, hâ ve dâl olduğunu zikretmişlerdir. Dolayısıyla hem madde hem de medlûl olarak farklılaşmışlardır.'
وذكر أن ما في قوله تعالى: لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [البقرة: ٢٨٥] يحتمل أن يكون الذي للنفي العام ويحتمل أن يكون بمعنى واحد، ويكون قد حذف معطوف أي بين واحد وواحد من رسله كما قال الشاعر:
O, Allah Teâlâ'nın: { لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } [Bakara: 285] kavlindeki ifadenin genel nefy için olan manaya da 'vâhid' (bir) manasına da ihtimali olduğunu; şairin şu sözünde olduğu gibi matufun hazfedilmiş olabileceğini, yani 'onun elçilerinden biri ile diğeri arasını ayırmayız' manasında olduğunu zikretmiştir:
فما كان بين الخير لو جاء سالما ... أبو حجر إلا ليال قلائل
Eğer Ebû Hacer sağ salim gelseydi, hayır ile onun arasında ancak birkaç gece olurdu.
وقال الراغب: أحد يستعمل على ضربين في النفي لاستغراق جنس الناطقين، ويتناول القليل والكثير على الاجتماع والانفراد نحو ما في الدار أحد أي لا واحد ولا اثنان فصاعدا لا مجتمعين ولا متفرقين، وهذا المعنى لا يمكن في الإثبات لأن نفي المتضادين يصح، ولا يصح إثباتهما، فلو قيل في الدار أحد لكان إثبات أحد منفرد مع إثبات ما فوق الواحد مجتمعين ومتفرقين وهو بين الإحالة ولتناوله ما فوق الواحد صح نحو فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الحاقة: ٤٧] وفي الإثبات على ثلاثة أوجه، استعماله في الواحد المضموم إلى العشرات كأحد عشر وأحد وعشرين، واستعماله مضافا أو مضافا إليه بمعنى الأول نحو أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي [يوسف: ٤١] وقولهم يوم الأحد، واستعماله وصفا وهذا لا يصح إلا في وصفه تعالى شأنه، أما أصله- أعني وحد- فقد يستعمل في غيره سبحانه كقول النابغة:
Râgıb şöyle demiştir: 'Ehad iki şekilde kullanılır: Nefy makamında konuşanlar cinsini istiğrak (tamamını kapsama) için; evde hiç kimse yok anlamındaki «ما في الدار أحد» sözünde olduğu gibi toplu ve ayrı olarak azı da çoğu da kapsar, yani ne bir ne de iki veya daha fazlası ne bir arada ne de ayrı ayrı vardır. Bu mana ispat makamında mümkün değildir; zira iki zıddın nefyi sahih olurken ikisinin ispatı sahih olmaz. Şayet evde biri var denseydi, tek bir ferdin ispatı ile birden fazlasının toplu ve ayrı olarak ispatı olurdu ki bu apaçık bir imkânsızlıktır. Birden fazlasını kapsaması sebebiyle: { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } [Hâkka: 47] ayeti sahih olmuştur. İspat makamında ise üç vecih üzeredir: Onluklara eklenen 'bir' sayısında kullanılması, on bir (أحد عشر) ve yirmi bir (أحد وعشرين) gibi; muzaf veya muzafun ileyh olarak 'evvel' manasında kullanılması, { أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي } [Yûsuf: 41] ve pazar günü manasındaki «يوم الأحد» sözleri gibi; sıfat olarak kullanılması ki bu ancak şânı yüce olan Allah'ın vasfında sahihtir. Aslına —yani vahd (وحد) kelimesine— gelince, Nâbiga'nın şu sözünde olduğu gibi O'nun sübhânehû dışındakiler için de kullanılabilir:
كأن رحلي وقد زال النهار بنا ... بذي الجليل على مستأنس وحد
Gündüz üzerimizden çekilip gittiğinde binek heybem Zü'l-Celîl'de, insan görmeye alışmış yalnız bir [yaban öküzünün] üzerindeymiş gibiydi.
انتهى.
Alıntı bitti.
وهو محتمل لدعوى انقلاب همزته عن واو مطلقا ولدعوى انقلابها عنها في الاستعمال الأخير.
Bu açıklama, hemzesinin mutlak olarak 'vav'dan dönüştüğü iddiasına da sadece son kullanımda dönüştüğü iddiasına da ihtimallidir.
ولا يخفى على المنصف أن كون المعنى في الآية ما ذكره الزمخشري أظهر، وتفضيل كل واحدة من نسائه ﷺ على كل واحدة واحدة من سائر النساء لا يلزم أن يكون لهذه الآية بل هو لدليل آخر إما عقلي أو نص مثل قوله تعالى: وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الأحزاب: ٦] وقيل يجوز أن يكون ذلك لها فإنها تفيد بحسب عرف الاستعمال تفضيل كل منهن على سائر النساء لأن فضل الجماعة على الجماعة يكون غالبا لفضل كل منها.
İnsaf sahibine gizli kalmaz ki, ayetteki mananın Zemahşerî'nin zikrettiği şekilde olması daha açıktır. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından her birinin diğer kadınların her birine üstün kılınması ise bu ayetten kaynaklanmak zorunda olmayıp, ya akli bir delilden ya da Allah Teâlâ'nın: { وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } [Ahzâb: 6] kavli gibi bir nastan ileri gelmektedir. Denildi ki bunun söz konusu ayetten olması da caizdir; zira kullanım örfü gereği onların her birinin diğer kadınlara üstünlüğünü ifade eder; çünkü bir topluluğun diğer topluluğa üstünlüğü ekseriyetle her bir ferdin üstünlüğünden kaynaklanır.
إِنِ اتَّقَيْتُنَّ شرط لنفي المثلية وفضلهن على النساء وجوابه محذوف دل عليه المذكور والاتقاء بمعناه المعروف في لسان الشرع، والمفعول محذوف أي إن اتقيتن مخالفة حكم الله تعالى ورضا رسوله ﷺ، والمراد إن دمتن على اتقاء ذلك ومثله شائع أو هو على ظاهره والمراد به التهييج بجعل طلب الدنيا والميل إلى ما تميل إليه النساء لبعده من مقامهن بمنزلة الخروج من التقوى أو شرط جوابه قوله تعالى:
{ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } “eğer sakınırsanız” benzerliğin nefyi ve kadınlara olan üstünlükleri için bir şarttır; cevabı ise zikredilen ifadenin delalet ettiği üzere hazfedilmiştir. Sakınmak (ittikâ), şeriat lisanındaki bilinen manasındadır ve mefulü hazfedilmiştir; yani “Allah Teâlâ'nın hükmüne muhalefet etmekten ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem rızasını kaybetmekten sakınırsanız” demektir. Murat ise “bunu sakınmaya devam ederseniz” demektir ve böylesi kullanım yaygındır. Yahut da zahiri üzeredir ve bundan murat; dünyayı talep etmeyi ve kadınların meylettiği şeylere meyletmeyi, makamlarından uzaklığı sebebiyle takvadan çıkmak mesabesinde sayarak şevke getirmektir. Yahut da cevabı Allah Teâlâ'nın şu kavli olan bir şarttır:
فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ والاتقاء بمعناه الشرعي أيضا، وفي البحر أنه بمعنى الاستقبال أي إن استقبلتن أحدا فلا تخضعن، وهو بهذا المعنى معروف في اللغة قال النابغة:
{ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } “artık sözü yumuşak söylemeyin”. Sakınmak (ittikâ) yine şer'î manasındadır. el-Bahr'da ise 'karşılama' manasında olduğu söylenmiştir; yani “bir kimseyle karşılaşırsanız boyun büküp yumuşak konuşmayın” demektir. Bu kelime bu manada dilde bilinmektedir; Nâbiga şöyle demiştir:
سقط النصيف ولم ترد إسقاطه ... فتناولته واتقتنا باليد
Başörtüsü düştü, düşürmek istememişti; / Onu aldı ve eliyle bizi karşıladı (yüzünü örttü).
أي استقبلتنا باليد، ويكون هذا المعنى أبلغ في مدحهن إذ لم يعلق فضلهن على التقوى ولا علق نهيهن عن الخضوع بها إذ هن متقيات لله تعالى في أنفسهن، والتعليق يقتضي ظاهره أنهن لسن متحليات بالتقوى، وفيه أن اتقى بمعنى استقبل وإن كان صحيحا لغة، وقد ورد في القرآن كثيرا كقوله تعالى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ [الزمر: ٢٤] إلا أنه لا يتأتى هاهنا لأنه لا يستعمل في ذلك المعنى إلا مع المتعلق الذي تحصل به الوقاية، كقوله سبحانه: بِوَجْهِهِ وقول النابغة باليد وما استدل به أمره سهل، وظاهر عبارة الكشاف اختيار كون إِنِ اتَّقَيْتُنَّ شرطا جوابه فلا تخضعن، وفسر إِنِ اتَّقَيْتُنَّ بإن أردتن التقوى وإن كنتن متقيات مشيرا بذلك إلى أنه لا بدّ من
Yani bizi eliyle karşıladı. Bu mana onların övgüsünde daha beliğ olur; zira üstünlükleri takvaya bağlanmamış ve sözü yumuşak söylemekten nehyedilmeleri de ona bağlanmamış olur; çünkü onlar bizzat kendilerinde Allah Teâlâ'dan sakınan kimselerdir. Şarta bağlamanın zahiri ise onların takva ile bezenmemiş olduklarını gerektirir. Ancak şu var ki, 'ittakâ' kelimesi dilde 'karşıladı' manasında sahih olsa ve Kur'an'da Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ } [Zümer: 24] kavli gibi çokça yer alsa da burada kabil-i tatbik değildir; çünkü bu kelime bu manada ancak korunmanın kendisiyle sağlandığı bir müteallak ile kullanılır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: “yüzüyle” ve Nâbiga'nın “eliyle” sözlerinde böyledir; onun delil getirdiği durum ise basittir. Keşşâf'ın ibaresinin zahiri, { إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } şartının cevabının { فَلا تَخْضَعْنَ } olmasını tercih etmektir. O, { إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } ifadesini “şayet takvayı dilerseniz” ve “şayet takvalı iseniz” şeklinde tefsir ederek sözde mutlaka bir mecazın bulunması gerektiğine
تجوز في الكلام لأن الواقع أن المخاطبات متقيات فإما أن يكون المقصود الأولى المبالغة في النهي فيفسر بأن أردتن التقوى، وإما أن يكون المقصود التهييج والإلهاب، فيفسر بأن كنتن متقيات فليس في ذلك جمع بين الحقيقة والمجاز كما توهم، وقد قرر ذلك في الكشف، ومعنى لا تخضعن بالقول لا تجبن بقولكن خاضعا أي لينا خنثا على سنن كلام المريبات والمومسات، وحاصله لا تلنّ الكلام ولا ترققنه، وهذا على ما قيل في غير مخاطبة الزوج ونحوه كخاطبة الأجانب وإن كن محرمات عليهم على التأبيد.
işaret etmiştir; çünkü vaki olan şudur ki hitap edilenler zaten takvalıdır. Dolayısıyla maksat ya nehyde mübalağa ise “takvayı dilerseniz” diye tefsir edilir; ya da maksat teşvik ve gayrete getirme ise “takvalı iseniz” diye tefsir edilir. Dolayısıyla vehmedildiği gibi hakikat ile mecazın bir arada toplanması söz konusu değildir; bu husus el-Keşf'te takrir edilmiştir. “Sözü yumuşak söylemeyin” ifadesinin manası; şüphe uyandıran kadınların ve iffetsizlerin konuşma tarzı üzere sözünüzle boyun eğerek, yani gevşek ve kırıtkan bir edayla cevap vermeyin demektir. Hâsılı, sözü yumuşatmayın ve inceltmeyin. Bu, eşe ve benzerlerine hitap dışındaki durumlarda —kendilerine ebediyen haram olsalar bile yabancı erkeklere hitap gibi— geçerli olduğu söylenmiştir.
روي عن بعض أمهات المؤمنين أنها كانت تضع يدها على فمها إذا كلمت أجنبيا تغير صوتها بذلك خوفا من أن يسمع رخيما لينا، وعد إغلاظ القول لغير الزوج من جملة محاسن خصال النساء جاهلية وإسلاما، كما عد منها بخلهن بالمال وجبنهن، وما وقع في الشعر من مدح العشيقة برخامة الصوت وحسن الحديث ولين الكلام فمن باب السفه كما لا يخفى. وعن الحسن أن المعنى لا تكلمن بالرفث، وهو كما ترى فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ أي فجور وزنا، وبذلك فسره ابن عباس وأنشد قول الأعشى:
Müminlerin annelerinden bazısının, yabancı bir erkekle konuştuğunda sesi ince ve yumuşak işitilmesin diye sesini bu yolla değiştirmek için elini ağzına koyduğu rivayet edilmiştir. Kocadan başkasına karşı sözü sert tutmak, tıpkı malda cimrilik ve korkaklık gibi hem Câhiliye'de hem İslâm'da kadınların güzel hasletlerinden sayılmıştır. Şiirlerde sevgilinin sesinin inceliği, tatlı dilliliği ve sözünün yumuşaklığı ile övülmesi ise gizli kalmayacağı üzere sefahat kabilindendir. Hasan'dan gelen rivayette mananın 'müstehcen söz söylemeyin' olduğu belirtilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. { فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “sonra kalbinde bir hastalık bulunan kimse tamaha düşer” yani fücur ve zina arzusu bulunan kimse. İbn Abbâs bunu böyle tefsir etmiş ve A'şâ'nın şu beytini okumuştur:
حافظ للفرج راض بالتقى ... ليس ممن قلبه فيه مرض
İffetini koruyan, takvadan razı olan, / Kalbinde hastalık bulunan kimselerden değildir.
والمراد نية أو شهوة فجور وزنا، وعن قتادة تفسيره بالنفاق، وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما، أنه قال: المرض مرضان فمرض زنا ومرض نفاق، ونصب (يطمع) في جواب النهي وقرأ أبان ابن عثمان وابن هرمز «فيطمع» بالجزم وكسر العين لالتقاء الساكنين وهو عطف على محل فعل النهي على أنه نهي لمريض القلب عن الطمع عقيب نهيهن عن الخضوع بالقول كأنه قيل: فلا تخضعن بالقول فلا يطمع الذي في قلبه مرض، وقال أبو عمرو الداني: قرأ الأعرج وعيسى «فيطمع» بفتح الياء وكسر الميم، ونقلها ابن خالويه عن أبي السمال قال: وقد روي ذلك عن ابن محيصن، وذكر أن الأعرج وهو ابن هرمز قرأ «فيطمع» بضم الياء وفتح العين وكسر الميم أي فيطمع هو أي الخضوع بالقول. والَّذِي مفعول أو الذي فاعل والمفعول محذوف أي فيطمع الذي في قلبه مرض نفسه وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً حسنا بعيدا عن الريبة غير مطمع لأحد، وقال الكلبي: أي صحيحا بلا هجر ولا تمريض، وقال الضحّاك: عنيفا، وقيل أي قولا أذن لكم فيه، وقيل: ذكر الله تعالى وما يحتاج إليه من الكلام وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ من قر يقر من باب علم أصله اقررن فحذفت الراء الأولى وألقيت فتحتها على ما قبلها وحذفت الهمزة للإستغناء عنها بتحرك القاف. وذكر أبو الفتح الهمداني في كتاب التبيان وجها آخر قال: قار يقار إذا اجتمع ومنه القارة لاجتماعها، ألا ترى إلى قول عضل والديش: اجتمعوا فكونوا قارة فالمعنى واجمعن أنفسكن في البيوت.
Murat, fücur ve zina niyeti veya arzusudur. Katâde'den ise bunun nifak olarak tefsiri rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Alî'den radıyallâhu Teâlâ anhümâ şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Hastalık iki türlüdür: Biri zina hastalığı, diğeri nifak hastalığıdır.' (يطمع) fiili nehyin cevabında mansûb kılınmıştır. Ebân b. Osmân ve İbn Hürmüz, iki sakinin birleşmesi sebebiyle ayn harfini kesreli ve meczûm olarak «فيطمع» şeklinde okumuşlardır; bu da nehiy fiilinin mahalline atıftır ve onların sözü yumuşak söylemekten nehyedilmelerinin hemen akabinde kalbinde hastalık bulunan kimsenin tamah etmesine yönelik bir nehiydir; sanki: “Sözü yumuşak söylemeyin, kalbinde hastalık bulunan kimse de tamah etmesin” denilmiştir. Ebû Amr ed-Dânî şöyle demiştir: A'rec ve Îsâ, yâ harfini fethalı ve mîm harfini kesreli olarak «فيطمع» şeklinde okumuşlardır; İbn Hâleveyh bunu Ebü's-Semmâl'den nakletmiş ve 'Bu, İbn Muhaysın'dan da rivayet edilmiştir' demiştir. Ayrıca o, A'rec'in —yani İbn Hürmüz'ün— yâ'yı zammeli, ayn'ı fethalı ve mîm'i kesreli olarak «فيطمع» şeklinde okuduğunu zikretmiştir; yani o —sözü yumuşak söylemek— tamah ettirir. { الَّذِي } mefuldür veya fâildir ve meful hazfedilmiştir; yani kalbinde hastalık bulunan kimse nefsini tamaha düşürür. { وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً } “ve uygun söz söyleyin” güzel, şüpheden uzak, kimseyi tamaha düşürmeyecek [bir söz]. Kelbî: 'Yani çirkinlik ve kırıtma bulunmayan dürüst bir söz' demiştir. Dahhâk: 'Sert bir söz' demiştir. Denildi ki: 'Kendisine izin verilen bir söz.' Şöyle de denildi: 'Allah Teâlâ'yı zikretmek ve sözden ihtiyaç duyulan miktardır.' { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde vakarla oturun” Alime babından olan قر يقر fiilindendir; aslı اقررن şeklindedir, birinci râ harfi hazfedilmiş, fethası kendisinden öncekine aktarılmış ve kâf harfinin harekeli olmasıyla ihtiyaç kalmadığı için hemze hazfedilmiştir. Ebü'l-Feth el-Hemedânî et-Tibyân adlı kitabında başka bir vecih zikretmiş ve şöyle demiştir: قار يقار fiili toplandı manasındadır, nitekim kabileye (القارة) toplanmasından dolayı bu ad verilmiştir. Adal ve ed-Dîş'in: 'Toplanın ve bir kabile olun' sözünü görmez misin? Buna göre mana: “Kendinizi evlerde toplayıp tutun” demektir.
وقرأ الأكثر وَقَرْنَ بكسر القاف من وقر يقر وقارا إذا سكن وثبت، وأصله أو قرن ففعل به ما فعل بعدن من وعد أو من قر يقر المضاعف من باب ضرب وأصله اقررن حذفت الراء الأولى وألقيت كسرتها إلى القاف وحذفت الهمزة للاستغناء عنها. وقال مكي وأبو علي: أبدلت الراء التي هي عين الفعل ياء كراهة التضعيف ثم نقلت حركتها إلى القاف ثم حذفت لسكونها وسكون الراء بعدها وسقطت الهمزة لتحرك القاف وهذا غاية في التمحل، وفي البحر ان قررت وقررت بالفتح والكسر كلاهما من القرار في المكان بمعنى الثبوت فيه وقد حكى ذلك أبو عبيدة والزجاج وغيرهما، وأنكر قوم منهم المازني مجيء قررت في المكان بالكسر أقر بالفتح وإنما جاء قرت عينه تقر بالكسر في الماضي والفتح في المضارع والمثبت مقدم على النافي.
Çoğunluk ise kâf harfinin kesresiyle { وَقَرْنَ } şeklinde okumuştur; bu da sâkin ve sâbit oldu manasında وقر يقر وقارا fiilindendir ve aslı اوقرن şeklindedir; vaade'den türeyen عدن kelimesine yapılan işlem buna da yapılmıştır. Yahut darabe babından muzaaf olan قر يقر fiilindendir; aslı اقررن olup birinci râ hazfedilmiş, kesresi kâf'a aktarılmış ve ihtiyaç kalmadığı için hemze hazfedilmiştir. Mekkî ve Ebû Alî şöyle demiştir: 'Fiilin ayn'ı olan râ harfi, şeddeleşme hoş karşılanmadığı için yâ'ya dönüştürülmüş, sonra harekesi kâf'a nakledilmiş, ardından kendisinin ve sonrasındaki râ'nın sâkin olması sebebiyle hazfedilmiş ve kâf harekeli kılındığı için hemze düşmüştür.' Bu ise aşırı bir zorlamadır. el-Bahr'da belirtildiğine göre fetha ve kesre ile قررت ve قررت şeklindeki iki kullanım da mekânda sabit olmak manasında karardan gelir; Ebû Ubeyde, Zeccâc ve diğerleri bunu nakletmiştir. Mâzinî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk, mekânda sabit olmak anlamında kesre ile قررت mazi, fetha ile أقر muzari kullanımını inkâr etmiş; ancak gözü aydın oldu manasında mazi kesre تقر, muzari fetha ile قرت عينه gelmiştir; ispat eden inkâr edene takdim edilir.
وقرأ ابن أبي عبلة «واقررن» بألف الوصل وكسر الراء الأولى والمراد على جميع القراءات أمرهن رضي الله تعالى عنهن بملازمة البيوت وهو أمر مطلوب من سائر النساء.
İbn Ebî Abele vasıl elifi ve ilk râ harfinin kesresiyle «واقررن» şeklinde okumuştur. Bütün kıraatlerdeki murat, onların radıyallâhu Teâlâ anhünne evlerine bağlı kalmalarını emretmektir; bu ise diğer bütün kadınlardan da istenen bir durumdur.
أخرج الترمذي والبزار عن ابن مسعود عن النبي ﷺ قال: «إن
Tirmizî ve Bezzâr, İbn Mes'ûd'dan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz
المرأة عورة فإذا خرجت من بيتها استشرفها الشيطان وأقرب ما تكون من رحمة ربها وهي في قعر بيتها»
kadın avrettir; dışarı çıktığında şeytan ona gözünü diker. Kadının Rabbine en yakın olduğu an, evinin en kuytu yerinde bulunduğu andır.»
وأخرج البزار عن أنس قال جئن النساء إلى رسول الله ﷺ فقلن: يا رسول الله ذهب الرجال بالفضل والجهاد في سبيل الله تعالى فهل لنا عمل ندرك به فضل المجاهدين في سبيل الله تعالى فقال ﵊: «من قعدت منكن في بيتها فإنها تدرك عمل المجاهدين في سبيل الله تعالى»
Bezzâr, Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kadınlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler fazileti ve Allah Teâlâ yolunda cihadı alıp götürdüler; bizim için Allah yolundaki mücahidlerin faziletine erişebileceğimiz bir amel var mıdır?' dediler. Bunun üzerine o aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Sizden kim evinde oturursa, o Allah Teâlâ yolundaki mücahidlerin ameline erişir.»
وقد يحرم عليهن الخروج بل قد يكون كبيرة كخروجهن لزيارة القبور إذا عظمت مفسدته وخروجهن ولو إلى المسجد وقد استعطرن وتزين إذا تحققت الفتنة أما إذا ظنت فهو حرام غير كبيرة، وما يجوز من الخروج كالخروج للحج وزيارة الوالدين وعيادة المرضى، وتعزية الأموات من الأقارب ونحو ذلك، فإنما يجوز بشروط مذكورة في محلها. وظاهر إضافة البيوت إلى ضمير النساء المطهرات إنها كانت ملكهن وقد صرح بذلك الحافظ غلام محمد الأسلمي نور الله تعالى ضريحه في التحفة الاثني عشرية، وذكر فيها أنه ﵊ بنى كل حجرة لمن سكن فيها من الأزواج وكانت كل واحدة منهن تتصرف بالحجرة الساكنة هي فيها تصرف المالك في ملكه بحضوره ﷺ، وقد ذكر الفقهاء أن من بنى بيتا لزوجته وأقبضه إياها كان كمن وهب زوجته بيتا وسلمه إليها، فيكون البيت ملكا لها ويشهد لدعوى أن الحجرة التي كانت تسكنها عائشة رضي الله تعالى عنها كانت ملكا لها غير الإضافة في بُيُوتِكُنَّ الداخل فيه حجرتها استئذان عمر رضي الله تعالى عنه لدفنه فيها منها بمحضر من الصحابة، وعدم إنكار أحد منهم حتى علي كرّم الله تعالى وجهه، واستئذان الحسن رضي الله تعالى عنه منها لذلك أيضا الثابت عند أهل السنّة والشيعة، كما ذكر في الفصول المهمة في معرفة الأئمة وغيره من كتبهم فإن تلك الحجرة لو كانت لبيت المال
Onların dışarı çıkmaları bazen haram, hatta mefsedeti büyük olduğunda kabir ziyareti için çıkmaları gibi büyük günah olabilir; fitne kesinleştiğinde koku sürünüp süslenerek mescide dahi çıkmaları böyledir; fitne zannedildiğinde ise büyük günah olmayan bir haramdır. Hac için çıkmak, anne babayı ziyaret etmek, hastaları yoklamak, akrabaların cenazelerine taziye bildirmek gibi caiz olan çıkışlar ise ancak kendi yerinde zikredilen şartlar dahilinde caizdir. Evlerin tertemiz hanımların zamirine izafe edilmesinin zahiri, o evlerin onların mülkü olduğunu gösterir; Hâfız Gulâm Muhammed el-Eslemî —Allah Teâlâ kabrini nurlandırsın— et-Tuhfetü'l-İsnâ Aşeriyye'de bunu açıkça ifade etmiş ve orada, onun aleyhisselâm her bir odayı hanımlarından orada oturan kimse için inşa ettiğini, onların her birinin oturduğu odada onun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda mâlikin mülkündeki tasarrufu gibi tasarruf ettiğini zikretmiştir. Fakihler, bir kimsenin hanımı için bir ev yapıp onu kendisine teslim etmesi durumunda, hanımına bir ev bağışlayıp ona teslim eden kimse gibi olduğunu, dolayısıyla evin kadının mülkü olacağını zikretmişlerdir. Âişe'nin radıyallâhu Teâlâ anhâ oturduğu odanın kendi mülkü olduğu iddiasına, odasının da dahil olduğu { بُيُوتِكُنَّ } kavlindeki izafetten başka şu hususlar da şahitlik etmektedir: Ömer'in radıyallâhu Teâlâ anh oraya defnedilmek için sahabenin huzurunda bizzat ondan izin istemesi ve Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh dahil hiçbirinin buna itiraz etmemesi; ayrıca Hasan'ın radıyallâhu Teâlâ anh da aynı maksatla ondan izin istemesi ki bu Ehl-i Sünnet ve Şîa nezdinde sabittir; nitekim el-Fusûlü'l-Mühimme fî Ma'rifeti'l-Eimme ve diğer kitaplarında zikredilmiştir. Zira o oda şayet beytülmâle ait olsaydı,
لحديث «نحن معاشر الأنبياء لا نورث»
«Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız» hadisinden ötürü,
لاستأذن رضي الله تعالى عنه من الوزغ مروان فإنه إذ ذاك كان حاكم المدينة المنوّرة والمتصرف في بيت المال، ولو كانت للورثة بناء على زعم الشيعة من أنه ﷺ يورث كغيره لزم الاستئذان من سائر الأزواج أيضا لتعلق حقهن فيها على زعمهم بل يلزم الاستئذان أيضا من عصبته ﵊ المستحقين لما يبقى بعد النصف والثمن إذا قلنا بتوريثهم فحيث لم يستأذن رضي الله تعالى عنه إلا منها علم أنها ملكها وحدها.
o radıyallâhu Teâlâ anh keler Mervân'dan izin isterdi; çünkü o sırada Medine-i Münevvere'nin valisi ve beytülmâlde tasarruf sahibi olan oydu. Şayet Şîa'nın onun sallallâhu aleyhi ve sellem başkaları gibi miras bırakacağı zannına dayalı olarak vârislere ait olsaydı, onların zannına göre odada hakları taalluk ettiği için diğer hanımlardan da izin alınması gerekirdi; hatta onların miras bıraktığını söylersek yarım ve sekizde birden arta kalana hak kazanan onun aleyhisselâm asabesinden de izin almak gerekirdi. Dolayısıyla o radıyallâhu Teâlâ anh sadece ondan izin istediğine göre odanın yalnızca onun mülkü olduğu anlaşılır.
والقول بأنه علم رضا الجميع سواها رضي الله تعالى عنها فاستأذنها لذلك لا يقوم لهم حجة، ولهم في هذا الباب أكاذيب لا يعول عليها ولا يلتفت أريب إليها، منها أن عائشة رضي الله تعالى عنها أذنت للحسن رضي الله تعالى عنه حين استأذنها في الدفن في الحجرة المباركة، ثم ندمت بعد وفاته رضي الله تعالى عنه وركبت على بغلة لها وأتت المسجد ومنعت الدفن ورمت السهام على جنازته الشريفة الطاهرة وادعت الميراث.
O radıyallâhu Teâlâ anhâ dışındakilerin hepsinin rızasını bildiği için sadece ondan izin istediği sözü onlar için bir delil teşkil etmez. Onların bu konuda itibar edilmeyecek ve hiçbir akıl sahibinin dönüp bakmayacağı yalanları vardır: Bunlardan biri, Hasan radıyallâhu Teâlâ anh mübarek odaya defnedilmek için kendisinden izin istediğinde Âişe'nin radıyallâhu Teâlâ anhâ izin verdiği, sonra o radıyallâhu Teâlâ anh vefat edince pişman olup katırına binerek mescide geldiği, defni engellediği, onun şerefli ve temiz cenazesine oklar attırdığı ve miras iddia ettiğidir.
وأنشأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقول:
Ve İbn Abbâs'ın radıyallâhu Teâlâ anhümâ şöyle dediğini [uydurmuşlardır]:
تجملت تبلغت وإن عشت تفيلت ... لك التسع من الثمن فكيف الكل ملكت
Süslendin, katıra bindin; yaşarsan file de binersin; / Sekizde birin dokuzda biri senindir, nasıl oldu da hepsine sahip oldun?
وركاكة هذا الشعر تنادي بكذب نسبته إلى ذلك الحبر رضي الله تعالى عنه، وليت شعري أي حاجة لها إلى الركوب ومسكنها كان تلك الحجرة المباركة فلو كانت بصدد المنع لأغلقت بابها ثم إنها رضي الله تعالى عنها كيف يظن بها ولها من العقل الحظ الأوفر بالنسبة إلى سائر أخواتها أمهات المؤمنين تدعي الميراث وهي وأبوها رضي الله تعالى عنهما رويا بمحضر الصحابة الذين لا تأخذهم في الله تعالى لومة لائم
Bu şiirin bayağılığı, o büyük ilim deryasına radıyallâhu Teâlâ anh nispet edilmesinin bir yalan olduğunu haykırmaktadır. Keşke bilseydim, onun binek hayvana ne ihtiyacı vardı ki; zira meskeni zaten o mübarek odaydı; şayet engellemek isteseydi kapısını kilitlerdi. Sonra, diğer müminlerin anneleri olan kardeşlerine nispetle aklî nasibi en bol olan o zat hakkında radıyallâhu Teâlâ anhâ, bizzat kendisi ve babası radıyallâhu Teâlâ anhümâ, Allah Teâlâ yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan sahabenin huzurunda:
«نحن معاشر الأنبياء لا نورث»
«Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız» hadisini rivayet etmişken nasıl olur da miras iddia ettiği zannedilebilir?
هذا، ويجوز أن تكون إضافة البيوت إلى ضمير النساء المطهرات باعتبار أنهن ساكنات فيها قائمات بمصالحها قيمات عليها، واستعمال الخاصة والعامة شائع بإضافة البيوت إلى الأزواج بهذا الاعتبار. والاستئذان يجوز أن يكون لانتقال كل بيت إلى ملك الساكنة فيه بعد وفاته ﷺ من جهة الخليفة ولي بيت المال لما رأى من المصلحة في تخصيص كل منهن
Bununla birlikte, evlerin tertemiz kadınların zamirine izafe edilmesi, onların orada ikamet etmeleri, oranın işlerini çekip çevirmeleri ve idarecileri olmaları itibarıyla olması da caizdir; nitekim havas ve avamın kullanımında bu itibar ile evlerin hanımlara izafe edilmesi yaygındır. İzin isteme ise, onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra beytülmâl yöneticisi olan halife tarafından, her birine
بمسكنه وتركه لها على نحو الإقطاع من بيت المال، ومما يستأنس به لكون الإضافة إلى ضميرهن بهذا الاعتبار لا لكون البيوت ملكهن إضافة البيت إلى النبي ﷺ في غير ما أثر، بل سيأتي إن شاء الله تعالى إضافة البيوت إليه ﵊ وذلك في قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ [الأحزاب: ٥٣] الآية وهي أحق بأن تكون للملك فليراجع هذا المطلب وليتأمل وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى التبرج على ما روي عن مجاهد وقتادة وابن أبي نجيح المشي بتبختر وتكسر وتغنج، وعن مقاتل أن تلقي المرأة خمارها على رأسها ولا تشده فيواري قلائدها وقرطها وعنقها ويبدو ذلك كله منها، وقال المبرد: أن تبدي من محاسنها ما يجب عليها ستره، قال الليث: ويقال تبرجت المرأة إذا أبدت محاسنها من وجهها وجسدها ويرى مع ذلك من عينها حسن نظر، وقال أبو عبيدة: أن تخرج من محاسنها ما تستدعي به شهوة للرجال، وأصله على ما في البحر من البرج وهو سعة العين وحسنها، ويقال طعنة برجاء أي واسعة وفي أسنانه برج إذا تفرق ما بينها وقيل: هو البرج بمعنى القصر، ومعنى تبرجت المرأة ظهرت من برجها أي قصرها، وجعل الراغب إطلاق البرج على سعة العين وحسنها للتشبيه بالبرج في الأمرين، ولا يخفى أنه لو فسر التبرج هنا بالظهور من البرج تكون هذه الجملة كالتأكيد لما قبلها فالأولى أن لا يفسر به، وتبرج مصدر تشبيهي مثل له صوت صوت حمار أي لا تبرجن مثل تبرج الجاهلية الأولى، وقيل في الكلام إضمار مضافين أي تبرج نساء أيام الجاهلية، وإضافة نساء على معنى في والمراد بالجاهلية الأولى على ما أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم والحاكم وابن مردويه والبيهقي في شعب الإيمان عن ابن عباس الجاهلية ما بين نوح وإدريس ﵉ وكانت ألف سنة، قال: وإن بطنين من ولد آدم كان أحدهما يسكن السهل والآخر يسكن الجبال، وكان رجال الجبال صباحا وفي النساء دمامة، وكان نساء السهل ورجاله على العكس فاتخذ أهل السهل عيدا يجتمعون إليه في السنة، فتبرج النساء للرجال والرجال لهن، وأن رجلا من أهل الجبل هجم عليهم في عيدهم فرأى النساء وصباحتهن فأتى أصحابه فأخبرهم بذلك فتحولوا إليهن فنزلوا معهن فظهرت الفاحشة فيهن، وفي رواية أن المرأة إذ ذاك تجتمع بين زوج وعشيق.
kendi meskenini tahsis etmede ve beytülmâlden bir tür iktâ yoluyla ona bırakmada maslahat gördüğü için her evin orada ikamet edenin mülkiyetine geçmiş olmasından kaynaklanması da caizdir. İzafetin, evlerin onların mülkü olmasından değil bu itibardan ileri geldiğine dair istinas edilen hususlardan biri de birçok rivayette evin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem izafe edilmesidir; hatta inşâallah Teâlâ evlerin ona aleyhisselâm izafe edildiği ayet gelecektir ki o da Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } [Ahzâb: 53] kavlidir; bu ayet mülkiyet ifade etmeye daha layıktır. Bu meseleye müracaat edilmeli ve üzerinde düşünülmelidir. { وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “ve ilk Câhiliye açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın”. Mücâhid, Katâde ve İbn Ebî Necîh'ten rivayet edildiğine göre teberrüc; çalımlı, kırıla döküle ve cilveli yürümektir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre ise, kadının başörtüsünü başına atıp gerdanlıklarını, küpelerini ve boynunu örtecek şekilde bağlamaması ve bunların tamamının kendisinden görünmesidir. Müberred: 'Örtmesi gereken güzelliklerini ortaya çıkarmasıdır' demiştir. Leys: 'Kadın yüzünden ve bedeninden güzelliklerini ortaya çıkardığında ve bununla birlikte gözünde güzel bir bakış görüldüğünde kadın teberrüc etti denir' demiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Erkeklerin şehvetini celbedecek güzelliklerini açığa çıkarmasıdır' demiştir. el-Bahr'da geçtiği üzere bunun aslı 'burc' (البرج) kökünden olup gözün genişliği ve güzelliğidir. Nitekim geniş yaraya 'ta'netün bercâ' (طعنة برجاء) ve dişlerin arası ayrık olduğunda 'fî esnânihî berecün' (في أسنانه برج) denir. Denildi ki: O, köşk manasındaki 'burc' (البرج) kelimesidir; kadının teberrüc etmesinin manası da burcundan yani köşkünden dışarı çıkıp görünmesidir. Râgıb ise 'burc' kelimesinin gözün genişliğine ve güzelliğine ıtlak edilmesini, her iki hususta köşke benzetilmesinden dolayı kılmıştır. Gizli kalmaz ki şayet buradaki teberrüc köşkten dışarı çıkıp görünmekle tefsir edilirse, bu cümle kendisinden öncekini tekit kabilinden olur; dolayısıyla bu şekilde tefsir edilmemesi daha uygundur. 'Teberrüce' lafzı, 'sesi merkep sesi gibidir' sözünde olduğu gibi teşbih mastarıdır; yani 'ilk Câhiliye teberrücü gibi teberrüc etmeyin' demektir. Sözde iki muzafın gizlendiği de söylenmiştir; yani 'Câhiliye günlerinin kadınlarının teberrücü' demektir ve kadınlar kelimesinin izafeti 'fî' (içinde) manasındadır. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre 'ilk Câhiliye'den murat; Nûh ile İdrîs aleyhimesselâm arasındaki bin yıllık Câhiliye dönemidir. O şöyle demiştir: 'Âdem'in çocuklarından iki kabile vardı; biri ovada, diğeri dağlarda oturuyordu. Dağlardaki erkekler yakışıklı, kadınlar ise çirkindi; ova kadınları ve erkekleri ise bunun tam aksineydi. Ova halkı senede bir toplanacakları bir bayram ihdas etti; kadınlar erkeklere, erkekler de kadınlara karşı süslenip açıldı. Dağ halkından bir adam bayramlarında onların üzerine baskın yapıp kadınları ve onların güzelliklerini gördü; hemen arkadaşlarının yanına gelip bunu haber verdi. Bunun üzerine onlar da bu kadınların tarafına geçip onlarla birlikte kondular ve aralarında fuhuş zuhur etti.' Bir rivayette ise kadının o zamanlar hem kocayı hem aşığı bir arada tuttuğu nakledilmiştir.
وأخرج ابن جرير عن الحكم بن عيينة قال: كان بين آدم ونوح ﵉ ثمانمائة سنة فكان نساؤهم من أقبح ما يكون من النساء ورجالهم حسان وكانت المرأة تراود الرجل عن نفسه وهي الجاهلية الأولى. وروي مثله عن عكرمة، وقال الكلبي هي ما بين نوح وإبراهيم ﵉، وقال مقاتل: كانت زمن نمروذ وكان فيه بغايا يلبسن أرق الدروع ويمشين في الطرق، وروي عنه أيضا أن الجاهلية الأولى زمن إبراهيم ﵇ والثانية زمن محمد ﷺ قبل أن يبعث، وقال أبو العالية: كانت الأولى زمن داود وسليمان ﵉ وكان للمرأة قميص من الدر غير مخيط الجانبين يظهر منه الأعكان والسوأتان.
İbn Cerîr, Hakem b. Uyeyne'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Âdem ile Nûh aleyhimesselâm arasında sekiz yüz yıl vardı. Onların kadınları kadınların en çirkinlerinden, erkekleri ise yakışıklıydı; kadın erkeği nefsinden murat almaya çağırırdı; işte ilk Câhiliye budur.' Benzeri İkrime'den de rivayet edilmiştir. Kelbî: 'Nûh ile İbrâhîm aleyhimesselâm arasıdır' demiştir. Mukâtil: 'Nemrud zamanıydı; o dönemde ince zırhlar giyip yollarda yürüyen fahişeler vardı' demiştir. Ondan ayrıca ilk Câhiliye'nin İbrâhîm aleyhisselâm zamanı, ikincisinin ise gönderilmesinden önce Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamanı olduğu rivayet edilmiştir. Ebü'l-Âliye ise şöyle demiştir: 'İlki Dâvûd ve Süleymân aleyhimesselâm zamanıydı; kadının yanları dikilmemiş inciden bir gömleği olurdu, bundan boğumları ve avret yerleri görünürdü.'
وقال المبرد: كانت المرأة تجمع بين زوجها وخدنها للزوج نصفها الأسفل وللخدن نصفها الأعلى يتمتع به في التقبيل والترشف، وقيل: ما بين موسى وعيسى ﵉، وقال الشعبي: ما بين عيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام قال الزجاج: وهو الأشبه لأنهم هم الجاهلية المعروفة كانوا يتخذون البغايا، وإنما قيل الْأُولى لأنه يقال لكل متقدم ومتقدمة أول وأولى، وتأويله أنهم تقدموا على أمة محمد ﷺ وروي عن ابن عباس ما هو نص في أن الأولى هنا مقابل الأخرى، وقال الزمخشري: يجوز أن تكون الجاهلية الأولى جاهلية الكفر قبل الإسلام والجاهلية الأخرى جاهلية الفسوق والفجور في الإسلام فكأن المعنى ولا تحدثن بالتبرج جاهلية في الإسلام تتشبهن بها بأهل جاهلية الكفر.
Müberred şöyle demiştir: 'Kadın kocasını ve dostunu bir araya getirirdi; alt yarısı kocasına, üst yarısı ise öpüp koklamada faydalanması için dostuna aitti.' Denildi ki: 'Mûsâ ile Îsâ aleyhimesselâm arasıdır.' Şa'bî: 'Îsâ ile Muhammed aleyhimesselâm arasıdır' demiştir. Zeccâc: 'En uygun olanı budur; çünkü fahişeler edinen meşhur Câhiliye onlardır. { الْأُولى } denilmesinin sebebi, öne geçen her erkek ve kadına 'evvel' ve 'ûlâ' denilmesidir; bunun tevili ise onların Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden önce geçmiş olmalarıdır' demiştir. İbn Abbâs'tan, buradaki 'ûlâ' kelimesinin 'uhrâ'nın (sonrakinin) karşıtı olduğuna dair açık nas niteliğinde bir rivayet gelmiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'İlk Câhiliye'nin İslâm'dan önceki küfür Câhiliyesi, diğer Câhiliye'nin ise İslâm içindeki fısk ve fücur Câhiliyesi olması caizdir; sanki mana şöyledir: İslâm'da teberrüc ile küfür Câhiliyesi ehline benzeyeceğiniz bir Câhiliye ihdas etmeyin.'
وقال ابن عطية: الذي يظهر عندي أن الجاهلية الأولى إشارة إلى الجاهلية التي تخصهن فأمرن بالنقلة عن سيرتهن فيها وهي ما كان قبل الشرع من سيرة الكفر وقلة الغيرة ونحو ذلك.
İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bana göre zahir olan şudur ki ilk Câhiliye, kendilerine has Câhiliyeye işarettir; dolayısıyla o dönemdeki yaşantılarından dönmeleri emredilmiştir; bu da şeriattan önceki küfür yaşantısı, kıskançlık azlığı ve benzeri şeylerdir.'
وفي حديث أخرجه الشيخان وأبو داود والترمذي أنه ﷺ قال لأبي ذر وكان قد عير رجلا أمه أعجمية فشكاه إلى رسول الله ﷺ: يا أبا ذر إنك امرؤ فيك جاهلية
İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin tahric ettiği bir hadiste geçtiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem, annesi Arap olmayan bir adamı ayıplayıp o adam da kendisini Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyet eden Ebû Zerr'e şöyle buyurmuştur: «Ey Ebû Zerr! Sen kendisinde Câhiliye [adeti] bulunan bir adamsın!»
، وفسرها ابن الأثير بالحالة التي عليها العرب قبل الإسلام من الجهل بالله تعالى ورسوله ﵊ وشرائع الدين والمفاخرة بالأنساب والكبر والتجبر وغير ذلك والله تعالى أعلم، وتمسك الرافضة في طعن أم المؤمنين عائشة رضي الله تعالى عنها وحاشاها من كل طعن بخروجها من المدينة إلى مكة ومنها إلى البصرة وهناك وقعت وقعة الجمل بهذه الآية قالوا: إن الله تعالى أمر نساء النبي ﷺ وهي منهن بالسكون في البيوت ونهاهن عن الخروج وهي بذلك قد خالفت أمر الله تعالى ونهيه ﷿. وأجيب بأن الأمر بالاستقرار في البيوت والنهي عن الخروج ليس مطلقا وإلا لما أخرجهن ﷺ بعد نزول الآية للحج والعمرة ولما ذهب بهن في الغزوات ولما رخص لهن لزيارة الوالدين وعيادة المرضى وتعزية الأقارب وقد وقع كل ذلك كما تشهد به الأخبار، وقد صح أنهن كلهن كن يحججن بعد وفاة رسول الله ﷺ إلا سودة بنت زمعة، وفي رواية عن أحمد عن أبي هريرة إلا زينب بنت جحش. وسودة ولم ينكر عليهن أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم الأمير كرّم الله تعالى وجهه وغيره،
İbnü'l-Esîr bunu, İslâm'dan önce Arapların üzerinde bulunduğu Allah Teâlâ'yı, Resûlü'nü aleyhisselâm ve dinin şeriatlarını bilmeme, soylarla övünme, kibir, zorbalık ve benzeri durumlar olarak tefsir etmiştir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Râfizîler, müminlerin annesi Âişe'ye radıyallâhu Teâlâ anhâ —o her türlü ta'ndan uzaktır— dil uzatmada, Medine'den Mekke'ye ve oradan Basra'ya çıkmasını ve orada Cemel Vakası'nın cereyan etmesini bu ayete dayandırmışlardır. Demişlerdir ki: 'Allah Teâlâ Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarına —ki o da onlardandır— evlerde durmalarını emretmiş ve dışarı çıkmaktan nehyetmiştir; o ise bununla Allah azze ve celle'nin emrine ve nehyine muhalefet etmiştir.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Evlerde oturma emri ve dışarı çıkma nehyi mutlak değildir; aksi takdirde o sallallâhu aleyhi ve sellem ayetin nüzulünden sonra onları hac ve umre için çıkarmaz, gazvelere götürmez, anne babayı ziyaret, hastaları yoklama ve akrabalara taziye bildirme hususunda onlara ruhsat vermezdi; hâlbuki haberlerin şahitlik ettiği üzere bütün bunlar vaki olmuştur. Sevde bnt. Zem'a müstesna —Ahmed'in Ebû Hüreyre'den bir rivayetinde Zeyneb bnt. Cahş ve Sevde müstesna— onların hepsinin Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra hacca gittikleri sahih olarak sabittir. Sahabeden radıyallâhu Teâlâ anhüm Emir kerremallâhu Teâlâ vecheh ve diğerlerinden hiç kimse onlara bu konuda itiraz etmemiştir.