Binûn

Ahzâb Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد جاء في الحديث الصحيح أنه ﵊ قال لهن بعد نزول الآية: «أذن لكن أن تخرجن لحاجتكن»

Sahih hadiste geldiğine göre o aleyhisselâm, ayetin nüzulünden sonra onlara şöyle buyurmuştur: «İhtiyaçlarınız için çıkmanıza izin verildi.»

فعلم أن المراد الأمر بالاستقرار الذي يحصل به وقارهن وامتيازهن على سائر النساء بأن يلازمن البيوت في أغلب أوقاتهن ولا يكن خراجات ولاجات طوافات في الطرق والأسواق وبيوت الناس، وهذا لا ينافي خروجهن للحج أو لما فيه مصلحة دينية مع التستر وعدم الابتذال، وعائشة رضي الله تعالى عنها، إنما خرجت من بيتها إلى مكة للحج وخرجت معها لذلك أيضا أم سلمة رضي الله تعالى عنها وهي وكذا صفية مقبولة عند الشيعة لكنها لما سمعت بقتل عثمان رضي الله تعالى عنه وانحياز قتلته إلى علي كرّم الله تعالى وجهه حزنت حزنا شديدا واستشعرت اختلال أمر المسلمين وحصول الفساد والفتنة فيما بينهم، وبينما هي كذلك جاءها طلحة والزبير ونعمان بن بشير وكعب بن عجرة في آخرين من الصحابة رضي الله تعالى عنهم هاربين من المدينة خائفين من قتلة عثمان رضي الله تعالى عنهم لما أنهم أظهروا المباهاة بفعلهم القبيح، وأعلنوا بسب عثمان فضاقت قلوب أولئك الكرام وجعلوا يستقبحون ما وقع ويشنعون على أولئك السفلة ويلومونهم على ذلك الفعل الأشنع فصح عندهم عزمهم على إلحاقهم بعثمان رضي الله تعالى عنه وعلموا أن لا قدرة لهم على منعهم إذا هموا بذلك فخرجوا إلى مكة ولاذوا بأم المؤمنين وأخبروها الخبر فقالت لهم: أرى الصلاح أن لا ترجعوا إلى المدينة ما دام أولئك السفلة فيها محيطين بمجلس الأمير علي كرّم الله تعالى وجهه غير قادر على القصاص منهم أو طردهم فأقيموا ببلد تأمنون فيه وانتظروا انتظام أمور أمير المؤمنين رضي الله تعالى عنه وقوة شوكته واسعوا في تفرقهم عنه وإعانته على الانتقام منهم ليكونوا عبرة لمن بعدهم فارتضوا ذلك واستحسنوه فاختاروا البصرة لما أنها كانت إذ ذاك مجمعا لجنود المسلمين ورجحوها على غيرها وألحوا على أمهم رضي الله تعالى عنها أن تكون معهم إلى أن ترتفع الفتنة ويحصل الأمن وتنتظم أمور الخلافة وأرادوا بذلك زيادة احترامهم وقوة أمنيتهم لما أنها أم المؤمنين والزوج المحترمة غاية الاحترام لرسول الله ﷺ وأنها كانت أحب أزواجه إليه وأكثرهن قبولا عنده وبنت خليفته الأول رضي الله تعالى عنه فسارت معهم بقصد الإصلاح وانتظام الأمور وحفظ عدة نفوس من كبار الصحابة رضي الله تعالى عنهم وكان معها ابن أختها عبد الله بن الزبير وغيره من أبناء أخواتها أم كلثوم زوج طلحة وأسماء زوج الزبير بل كل من معها بمنزلة الأبناء في المحرمية وكانت في هودج من حديد.

Böylece anlaşıldı ki [buradaki] maksat, vakarlarının ve diğer kadınlara olan üstünlüklerinin hasıl olacağı bir yerleşme emridir; şöyle ki vakitlerinin çoğunda evlerinde bulunsunlar, sürekli dışarı çıkan, içeri giren, yollarda, çarşılarda ve insanların evlerinde dolaşan kadınlar olmasınlar. Bu da örtünme ve vakarını koruma (münasebetsizliğe düşmeme) şartıyla hac için veya dini bir maslahat bulunan hususlar için dışarı çıkmalarına mani değildir. Âişe radıyallâhu Teâlâ anhâ da evinden Mekke'ye yalnızca hac için çıkmıştı; onunla beraber aynı amaçla Ümmü Seleme radıyallâhu Teâlâ anhâ da çıkmıştı. Ümmü Seleme de Safiyye de Şia nezdinde makbuldür. Fakat Âişe, Osman'ın radıyallâhu Teâlâ anh katledildiğini ve katillerinin Ali'nin kerremallâhu Teâlâ vecheh safına katıldığını işitince son derece üzüldü, Müslümanların durumunun bozulacağını, aralarında fesat ve fitnenin meydana geleceğini hissetti. O bu haldeyken Talha, Zübeyr, Nu'mân b. Beşîr ve Kâ'b b. Ucre diğer bazı sahabilerle radıyallâhu Teâlâ anhüm birlikte Medine'den kaçarak, Osman'ın radıyallâhu Teâlâ anh katillerinden korkar vaziyette onun yanına geldiler; zira katiller işledikleri bu çirkin fiille övünür olmuşlar, Osman'a açıktan sövmeye başlamışlardı. O faziletli zatların göğüsleri daraldı; meydana gelen olayı çirkin görmeye, o alçakları kınamaya ve onları bu pek çirkin fiilden ötürü ayıplamaya başladılar. Bu durumda katillerin kendilerini de Osman'a radıyallâhu Teâlâ anh katma (öldürme) azminde oldukları kesinleşti ve katiller buna kalkıştığında onlara mani olmaya güçlerinin yetmeyeceğini anladılar. Bunun üzerine Mekke'ye çıktılar, müminlerin annesine sığındılar ve haberi ona ilettiler. Âişe onlara şöyle dedi: 'O alçaklar orada bulunup Emir Ali'nin kerremallâhu Teâlâ vecheh meclisini kuşattıkları ve o da onlardan kısas almaya yahut onları kovmaya güç yetiremediği müddetçe Medine'ye dönmemenizi doğru buluyorum. Güvende olacağınız bir beldede ikamet edin, Müminlerin Emîri'nin radıyallâhu Teâlâ anh işlerinin düzene girmesini ve otoritesinin güçlenmesini bekleyin; o katillerin onun etrafından dağılmasına ve sonrakilere ibret olsunlar diye onlardan intikam alması hususunda ona yardımcı olmaya gayret edin.' Onlar bu görüşü uygun bulup beğendiler ve o dönemde Müslüman ordularının toplanma yeri olduğu için Basra'yı seçip diğer yerlere tercih ettiler. Fitne kalkıncaya, güven hasıl olup hilafet işleri düzene girinceye kadar anneleri radıyallâhu Teâlâ anhâ da kendileriyle birlikte olsun diye ısrar ettiler. Bununla, onun müminlerin annesi olması, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nezdinde son derece hürmet edilen hanımı bulunması, hanımları arasında ona en sevgilisi ve en makbulü olması ve ilk halifesinin radıyallâhu Teâlâ anh kızı bulunması hasebiyle saygınlıklarını artırmayı ve güvenliklerini güçlendirmeyi amaçladılar. O da ıslah, işlerin düzene girmesi ve sahabenin radıyallâhu Teâlâ anhüm büyüklerinden birkaç kişinin canını koruma gayesiyle onlarla birlikte yola çıktı. Yanında kız kardeşinin oğlu Abdullah b. ez-Zübeyr ile kız kardeşleri —Talha'nın hanımı Ümmü Gülsüm ve Zübeyr'in hanımı Esmâ'nın— diğer oğulları vardı; bilakis yanında bulunan herkes mahremiyet bakımından evlatları mesabesindeydi ve kendisi demirden bir hevenç (mahfe) içindeydi.

فبلغ الأمير كرّم الله تعالى وجهه خبر التوجه إلى البصرة أولئك القتلة السفلة على غير وجهه وحملوه على أن يخرج إليهم ويعاقبهم، وأشار عليه الحسن والحسين وعبد الله بن جعفر وعبد الله بن عباس رضي الله تعالى عنهم بعدم الخروج واللبث إلى أن يتضح الحال فأبى رضي الله تعالى عنه ليقضي الله أمرا كان مفعولا فخرج كرّم الله تعالى وجهه ومعه أولئك الأشرار أهل الفتنة فلما وصلوا قريبا من البصرة أرسلوا القعقاع إلى أم المؤمنين، وطلحة والزبير ليتعرف مقاصدهم ويعرضها على الأمير رضي الله تعالى عنه وكرّم الله وجهه فجاء القعقاع إلى أم المؤمنين فقال: يا أماه ما أشخصك وأقدمك هذه البلدة؟ فقالت: أي بني الإصلاح بين الناس ثم بعثت إلى طلحة والزبير فقال القعقاع: أخبراني بوجه الصلاح قالا: إقامة الحد على قتلة عثمان وتطييب قلوب أوليائه فيكون ذلك سببا لأمننا وعبرة لمن بعدهم فقال القعقاع: هذا لا يكون إلا بعد اتفاق كلمة المسلمين وسكون الفتنة فعليكما بالمسالمة في هذه الساعة فقالا: أصبت وأحسنت فرجع إلى الأمير كرّم الله تعالى وجهه فأخبره بذلك فسر به واستبشر وأشرف القوم على الرجوع ولبثوا ثلاثة أيام لا يشكون في الصلح فلما غشيتهم ليلة اليوم الرابع وقررت الرسل والوسائط في البين أن يظهروا المصالحة صبيحة هذه الليلة ويلاقي الأمير كرّم الله تعالى وجهه طلحة والزبير رضي الله تعالى عنهما وأولئك القتلة ليسوا حاضرين معه وتحققوا ذلك ثقل عليهم واضطربوا وضاقت عليهم الأرض بما رحبت فتشاوروا فيما بينهم أن يغيروا على من كان مع عائشة من المسلمين ليظنوا الغدر من الأمير كرّم الله تعالى وجهه فيهجموا على عسكره فيظنوا بهم أنهم هم الذين غدروا فينشب القتال ففعلوا ذلك فهجم من كان مع عائشة على عسكر الأمير وصرخ أولئك

O alçak katiller, Basra'ya yönelme haberini Emir'e kerremallâhu Teâlâ vecheh aslından saptırarak ulaştırdılar ve onu, onların üzerine yürüyüp cezalandırmaya sevk ettiler. Hasan, Hüseyin, Abdullah b. Ca'fer ve Abdullah b. Abbas radıyallâhu Teâlâ anhüm çıkmaması ve durum netleşinceye kadar beklemesi yönünde ona görüş belirttiler; fakat Allah'ın takdir ettiği bir işi yerine getirmesi için [Ali] radıyallâhu Teâlâ anh [beklemeyi] kabul etmedi. Emir kerremallâhu Teâlâ vecheh yanında o fitne ehli şerli kimselerle birlikte yola çıktı. Basra yakınlarına vardıklarında maksatlarını öğrenip Emir'e radıyallâhu Teâlâ anh ve kerremallâhu vecheh arz etmesi için Ka'kâ'ı müminlerin annesine, Talha'ya ve Zübeyr'e gönderdiler. Ka'kâ müminlerin annesinin yanına gelip: 'Ey anneciğim! Seni buraya getiren ve bu beldeye sevk eden nedir?' dedi. O: 'Ey oğulcuğum! İnsanların arasını düzeltmektir' dedi. Sonra Talha ve Zübeyr'e haber gönderdi. Ka'kâ: 'Bana ıslahın yolunu bildirin' dedi. Onlar: 'Osman'ın katillerine had cezasını uygulamak ve velilerinin gönlünü hoş etmektir; bu bizim güvenliğimize bir sebep, sonrakilere de bir ibret olur' dediler. Ka'kâ: 'Bu ancak Müslümanların birliği sağlandıktan ve fitne yatıştıktan sonra olur; şu anda size düşen barışçıl olmaktır' dedi. Onlar: 'Doğru söyledin ve güzel yaptın' dediler. Ka'kâ, Emir'e kerremallâhu Teâlâ vecheh dönüp bunu haber verdi; o buna sevindi ve müjdelendi. Topluluk geri dönmek üzereydi; üç gün boyunca barıştan hiç şüphe etmeksizin beklediler. Dördüncü günün gecesi bastırıp aradaki elçiler ve aracılar bu gecenin sabahında barışı ilan etmeye, Emir kerremallâhu Teâlâ vecheh yanında o katiller hazır bulunmaksızın Talha ve Zübeyr radıyallâhu Teâlâ anhümâ ile buluşmaya karar verince ve katiller bunu kesin olarak anlayınca bu durum onlara ağır geldi, telaşa kapıldılar ve yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar geldi. Kendi aralarında, Âişe'nin yanındaki Müslümanlara baskın yapmayı, böylece onların Emir'in kerremallâhu Teâlâ vecheh hıyanet ettiğini sanıp onun ordusuna saldırmalarını, [Ali'nin ordusunun da] onların hıyanet ettiğini zannedip savaşın patlak vermesini kararlaştırdılar. Bunu yaptılar; bunun üzerine Âişe'nin yanındakiler Emir'in ordusuna hücum etti ve o

القتلة بالغدر فالتحم القتال وركب الأمير متعجبا فرأى الوطيس قد حمي والرجال قد سبحت بالدماء فلم يسعه رضي لله تعالى عنه إلا الاشتغال بالحرب والطعن والضرب، وقد نقل الواقعة كما سمعت الطبري وجماهير ثقاة المؤرخين ورووها كذلك من طرق متعددة عن الحسن وعبد الله بن جعفر وعبد الله بن عباس، وما وراء ذلك مما رواه الشيعة عن أسلافهم قتلة عثمان مما لا يلتفت له، ويدل على تغلب القتلة وقوة شوكتهم ما

katiller 'hıyanet!' diye bağırdılar. Böylece savaş kızıştı; Emir şaşkınlık içinde binitine bindi, savaş ateşinin alevlendiğini ve adamların kana bulandığını gördü. Artık onun için radıyallâhu Teâlâ anh savaşmak, kılıç ve mızrak vurmaktan başka çare kalmamıştı. Bu hadiseyi, işittiğin şekilde Taberî ve güvenilir tarihçilerin cumhuru nakletmiş; bunu Hasan'dan, Abdullah b. Ca'fer'den ve Abdullah b. Abbas'tan müteaddit yollarla böyle rivayet etmişlerdir. Bunun ötesinde Şia'nın, Osman'ın katilleri olan seleflerinden rivayet ettiği şeylere ise iltifat edilmez. Katillerin üstün geldiğine ve güçlerinin baskın olduğuna delil ise,

في نهج البلاغة المقبول عند الشيعة من أنه قال للأمير كرّم الله تعالى وجهه بعض أصحابه: لو عاقبت قوما أجلبوا على عثمان فقال: يا إخوتاه إني لست أجهل ما تعلمون ولكن كيف لي بهم والمجلبون على شوكتهم يملكوننا ولا نملكهم وها هم هؤلاء قد ثارت معهم عبدانكم والتفت إليهم أعرابكم وهم خلالكم يسومونكم ما شاؤوا.

Şia katında makbul olan Nehcü'l-Belâğa'da yer alan şu husustur: Ashabından bazısı Emir'e kerremallâhu Teâlâ vecheh: 'Osman'ın aleyhine toplanıp hücum eden şu kavmi cezalandırsan ya!' demişti. O da şöyle buyurdu: 'Ey kardeşlerim! Sizin bildiğiniz şeyi ben bilmiyor değilim; fakat onlara gücüm nasıl yetsin ki o hücum edenler güçleriyle bize hükmediyor, biz onlara hükmedemiyoruz! İşte şunlar; köleleriniz onlarla birlikte ayaklandı, bedevileriniz onlara katıldı; onlar aranızdalar ve size dilediklerini dayatıyorlar.'

فحيث كان الخروج أولا للحج ومعها من محارمها من معها ولم يكن الأمر بالاستقرار في البيوت يتضمن النهي عن مثله لم يتوجه الطعن به أصلا، وكذا المسير إلى البصرة لذلك القصد فإنه ليس أدون من سفر حج النفل وما ترتب عليه لم يكن في حسابها ولم يمر ببالها ترتبه عليه، ولهذا لما وقع ما وقع وترتب ما ترتب ندمت غاية الندم، فقد روي أنها كلما كانت تذكر يوم الجمل تبكي حتى يبتل معجرها، بل أخرج عبد الله بن أحمد في زوائد الزهد وابن المنذر وابن أبي شيبة وابن سعد عن مسروق قال: كانت عائشة رضي الله تعالى عنها إذا قرأت وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ بكت حتى تبل خمارها وما ذاك إلا لأن قراءتها تذكرها الواقعة التي قتل فيها كثير من المسلمين، وهذا كما أن الأمير كرّم الله تعالى وجهه أحزنه ذلك،

Mademki ilk çıkış hac içindi ve yanında mahremlerinden olanlar bulunmaktaydı; evlerde oturma emri de böylesi bir çıkışı nehyetmeyi kapsamadığına göre, bununla asla bir ta'n yöneltilemez. Aynı şekilde bu gaye ile Basra'ya gitmek de böyledir; zira bu nafile hac yolculuğundan daha aşağı değildir. Bunun ardından meydana gelen neticeler ise onun hesabında yoktu ve bunun böyle sonuçlanacağı hatırından bile geçmemişti. İşte bu yüzdendir ki olan olup neticeler ortaya çıkınca son derece pişman oldu. Rivayet edildiğine göre o, Cemel gününü her andığında başörtüsü ıslanıncaya kadar ağlardı. Hatta Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Şeybe ve İbn Sa'd Mesrûk'tan şöyle tahric etmiştir: Âişe radıyallâhu Teâlâ anhâ { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde vakarla oturun” ayetini okuduğunda başörtüsünü ıslatıncaya kadar ağlardı. Bu da ancak ayeti okumasının, kendisine pek çok Müslümanın öldürüldüğü o hadiseyi hatırlatmasından ötürüydü. Tıpkı bunun gibi, o hadise Emir'i kerremallâhu Teâlâ vecheh de kederlendirmiştir.

فقد صح أنه رضي الله تعالى عنه لما وقع الانهزام على من مع أم المؤمنين وقتل من قتل من الجمعين طاف في مقتل القتلى فكان يضرب على فخذيه ويقول: يا ليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا، وليس بكاؤها عند قراءة الآية لعلمها بأنها أخطأت في فهم معناها أو أنها نسيتها يوم خرجت كما توهم، وقال في ذلك مستهزئا كاظم الأزدي البغدادي من متأخري شعراء الرافضة من قصيدة طويلة كفر بعدة مواضع فيها:

Sahih olarak sabittir ki o radıyallâhu Teâlâ anh, müminlerin annesinin yanındakiler hezimete uğrayıp iki taraftan da ölenler ölünce maktullerin düştüğü yerde dolaşmış, uyluklarına vurarak şöyle demiştir: 'Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!' Ayeti okurken ağlaması ise, vehmedildiği gibi onun manasını anlamada hata ettiğini bilmesinden veya çıktığı gün onu unutmuş olmasından dolayı değildir. Râfizîlerin müteahhir şairlerinden Kâzım el-Ezdi el-Bağdâdî, birçok yerinde küfre düştüğü uzun bir kasidesinde bu hususta alay ederek şöyle demiştir:

حفظت أربعين ألف حديث ومن الذكر آية تنساها

Kırk bin hadisi ezberledi de / Zikirden bir ayeti unutuverdi!

نعم قد ينضم لما ذكرناه في سبب البكاء

Evet, ağlama sebebine dair zikrettiğimiz hususlara şu da eklenebilir:

أن النبي ﷺ قال يوما لأزواجه المطهرات وفيهن عائشة «كأني بإحداكن تنبحها كلاب الحوأب»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün aralarında Âişe'nin de bulunduğu tertemiz hanımlarına şöyle buyurmuştur: «Hav'eb köpeklerinin aranızdan birine havladığını görür gibiyim.»

وفي بعض الروايات الغير المعتبرة عند أهل السنّة بزيادة «فإياك أن تكوني يا حميراء»

Ehl-i Sünnet nezdinde muteber olmayan bazı rivayetlerde «Ey Hümeyrâ! Sakın o sen olmayasın» ziyadesi bulunmaktadır.

ولم تكن سألت قبل المسير عن الحوأب هل هو واقع في طريقها أم لا حتى نبحتها في أثناء المسير كلاب عند ماء فقالت لمحمد بن طلحة: ما اسم هذا الماء؟ فقال: يقولون له حوأب فقالت أرجعوني وذكرت الحديث وامتنعت عن المسير وقصدت الرجوع فلم يوافقها أكثر من معها ووقع التشاجر حتى شهد مروان بن الحكم مع نحو من ثمانين رجلا من دهاقين تلك الناحية بأن هذا الماء ماء آخر وليس هو حوأبا فمضت لشأنها بسبب ذلك وتعذر الرجوع ووقوع الأمر، فكأنها رضي الله تعالى عنها رأت سكوتها عن السؤال وتحقيق الحال قبل المسير تقصيرا منها وذنبا بالنسبة إلى مقامها فبكت له. ولما تقدم وما زعمته الشيعة من أنها رضي الله تعالى عنها كانت هي التي تحرض الناس على قتل عثمان وتقول: اقتلوا نعثلا فقد فجره تشبهه بيهودي يدعى نعثلا حتى إذا قتل وبايع الناس عليا قالت: ما أبالي أن تقع السماء على الأرض قتل والله مظلوما وأنا طالبة بدمه فذكرها عبيد بما كانت تقول فقالت: قد والله قلت وقال الناس فأنشد:

Yola çıkmadan önce Hav'eb'in kendi yolu üzerinde bulunup bulunmadığını sormamıştı; nihayet yolculuk esnasında bir su başında köpekler ona havlayınca Muhammed b. Talha'ya: 'Bu suyun adı nedir?' dedi. O: 'Buna Hav'eb derler' deyince: 'Beni geri çevirin' dedi, hadisi hatırlattı, ilerlemekten imtina etti ve dönmeyi kastetti. Ancak yanındakilerin çoğu ona muvafakat etmedi ve çekişme çıktı; nihayet Mervân b. el-Hakem, o yörenin ileri gelenlerinden yaklaşık seksen adamla birlikte bu suyun başka bir su olduğuna ve Hav'eb olmadığına şahitlik edince bu sebeple, geri dönmenin imkânsızlaşması ve olayın vuku bulmasıyla yoluna devam etti. Sanki o radıyallâhu Teâlâ anhâ, yola çıkmadan önce sormayıp durumu tahkik etmemesini kendi makamına nispetle bir kusur ve günah olarak gördü de bundan ötürü ağladı. Şia'nın, Osman'ın öldürülmesine insanları kışkırtanın Âişe radıyallâhu Teâlâ anhâ olduğu, 'Na'sel'i öldürün, çünkü o yoldan çıkmıştır' dediği —onu Na'sel denilen bir Yahudiye benzeterek—; nihayet o öldürülüp insanlar Ali'ye biat edince de 'Göğün yere düşmesine aldırmam; vallahi o mazlum olarak öldürüldü ve ben onun kanını talep ediyorum' dediği, bunun üzerine Ubeyd'in ona daha önce söylediklerini hatırlattığı, onun da 'Vallahi ben de söyledim, insanlar da söyledi' dediği ve [Ubeyd'in] şu şiiri okuduğu yönündeki iddiaları:

فمنك البداء ومنك الغير ... ومنك الرياح ومنك المطر

Başlangıç da sendendir, değişim de senden... / Rüzgârlar da sendendir, yağmur da senden!

وأنت أمرت بقتل الإمام ... وقلت لنا إنه قد فجر

İmamın öldürülmesini sen emrettin / Ve bize dedin ki: O muhakkak fıska girdi!

كذب لا أصل له وهو من مفتريات ابن قتيبة وابن أعثم الكوفي والسمساطي وكانوا مشهورين بالكذب والافتراء، ومثل ذلك في الكذب زعمهم أنها رضي الله تعالى عنها ما خرجت وسارت إلى البصرة إلا لبغض علي كرّم الله تعالى وجهه فإنها لم تزل تروي مناقبه وفضائله، ومن ذلك ما

Asılsız bir yalandır; İbn Kuteybe, İbn A'sem el-Kûfî ve es-Semsâtî'nin iftiralarındandır; onlar da yalan ve iftira ile meşhur kimselerdi. Tıpkı bu yalan gibi, onun radıyallâhu Teâlâ anhâ sadece Ali'ye kerremallâhu Teâlâ vecheh olan buğzundan ötürü çıkıp Basra'ya gittiği yönündeki iddiaları da böyledir. Zira o, Ali'nin menkıbelerini ve faziletlerini rivayet etmekten geri durmamıştır. Bu kabilden olarak,

رواه الديلمي أنها قالت: «قال رسول الله ﷺ حبّ عليّ عبادة»

Deylemî'nin rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ali'yi sevmek ibadettir' buyurdu.»

وقالت بعد وقوع ما وقع: والله لم يكن بيني وبين علي إلا ما يكون بين المرأة وأحمائها.

Meydana gelen olaylar vuku bulduktan sonra da: 'Vallahi benimle Ali arasında, bir kadın ile kayınları arasında olandan başkası yoktu' demiştir.

وقد أكرمها علي كرّم الله تعالى وجهه وأحسن مثواها وبالغ في احترامها وردها إلى المدينة ومعها جماعة من نساء أعيان البصرة عزيزة كريمة، وهذا مما يرد به على الرافضة الزاعمين كفرها وحاشاها بما فعلت، وما

Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh de ona ikramda bulunmuş, ağırlamasını güzel yapmış, hürmette ileri gitmiş ve Basra'nın ileri gelen kadınlarından bir toplulukla birlikte onu aziz ve muhterem olarak Medine'ye geri göndermiştir. Bu da, işlediği amel sebebiyle onun küfrüne hükmeden Râfizîlere —o bundan pek uzaktır— reddiye teşkil eden hususlardandır. Ahnef b. Kays'tan,

روي عن الأحنف بن قيس من أن عليّا كرّم الله تعالى وجهه لما ظهر على أهل الجمل أرسل إلى عائشة أن ارجعي إلى المدينة فأبت فأعاد إليها الرسول وأمره أن يقول لها: والله لترجعن أو لأبعثن إليك نسوة من بكر بن وائل معهن شفار حداد يأخذنك بها فلما رأت ذلك خرجت لا يعول عليه

Ali'nin kerremallâhu Teâlâ vecheh Cemel ehline galip geldiğinde Âişe'ye 'Medine'ye dön' diye haber gönderdiği, onun reddetmesi üzerine elçiyi tekrar gönderip ona: 'Vallahi ya dönersin ya da sana Bekr b. Vâil kabilesinden yanlarında keskin bıçaklar bulunan kadınlar gönderirim, seni onunla götürürler' demesini emrettiği ve bunu görünce çıktığı yönünde rivayet edilen söze ise itimat edilmez;

وإن قيل: إنه رواه أبو بكر بن أبي شيبة في المصنف لمخالفته لما رواه الأوثق حتى كاد يبلغ مبلغ التواتر، هذا ولا يعكر على القول بجواز الخروج للحج ونحوه ما أخرجه عبد بن حميد وابن المنذر عن محمد بن سيرين قال: ثبت أنه قيل لسودة رضي الله تعالى عنها زوج النبي ﷺ: ما لك لا تحجين ولا تعتمرين كما يفعل أخواتك؟ فقالت: قد حججت واعتمرت وأمرني الله تعالى أن أقر في بيتي فو الله لا أخرج من بيتي حتى أموت قال: فو الله ما خرجت من باب حجرتها حتى أخرجت جنازتها لأن ذلك مبني على اجتهادها كما أن خروج الأخوات مبني على اجتهادهن، نعم

Her ne kadar Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'nin el-Musannef'te bunu rivayet ettiği söylense de, daha güvenilir ravilerin rivayet ettiği ve neredeyse tevatür derecesine ulaşan rivayetlere muhalif olduğu için [itibar olunmaz]. Hac ve benzeri şeyler için çıkmanın caiz olduğu görüşünü, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Muhammed b. Sîrîn'den tahric ettiği şu rivayet de zedelemez: Sabittir ki Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımı Sevde'ye radıyallâhu Teâlâ anhâ: 'Kız kardeşlerinin yaptığı gibi senin hac ve umre yapmamanın sebebi nedir?' denildi. O da: 'Ben hac ve umre yaptım; Allah Teâlâ da bana evimde oturmamı emretti. Vallahi ölünceye kadar evimden çıkmam' dedi. [İbn Sîrîn] dedi ki: 'Vallahi cenazesi çıkarılıncaya kadar odasının kapısından dışarı çıkmadı.' Zira bu onun içtihadına dayanmaktadır; nitekim diğer kız kardeşlerinin çıkışı da kendi içtihatlarına dayanmaktadır. Evet,

أخرج أحمد عن أبي هريرة أن النبي ﷺ قال لنسائه عام حجة الوداع: «هذه ثم لزوم الحصر»

Ahmed Ebû Hüreyre'den Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı yılında hanımlarına şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: «Bu [hac], sonra da hasırlara sarılmak (evde kalmak) vardır.»

قال: فكان كلهن يحججن إلا زينب بنت جحش وسودة بنت زمعة وكانتا تقولان: والله لا تحركنا دابة بعد أن سمعنا ذلك من رسول الله ﷺ، والمراد بقوله ﵊: هذه إلخ أنكن لا تعدن تخرجن بعد هذه الحجة من بيوتكن وتلزمن الحصر وهو جمع حصير الذي يبسط في البيوت من القصب وتضم الصاد وتسكن تخفيفا وهو في معنى النهي عن الخروج للحج فلا يتم ما ذكر أولا ويشكل خروج سائر الأزواج لذلك. وأجيب بأن الخبر ليس نصا في النهي عن الخروج للحج بعد تلك الحجة وإلا لما خرج له سائر الأزواج الطاهرات من غير نكير

[Ravi] dedi ki: Zeyneb bnt. Cahş ile Sevde bnt. Zem'a müstesna onların hepsi hacca giderlerdi. O ikisi ise: 'Vallahi bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittikten sonra bizi hiçbir binek hareket ettiremez' derlerdi. O'nun aleyhisselâm «Bu vb.» sözünden maksat: Bu hacdan sonra bir daha evlerinizden çıkmayacak ve hasırlara sarılıp kalacaksınız demektir. Husur (الْحُصُر), evlere serilen kamıştan yapılma hasırın (hasîr) çoğuludur; sâd harfi ötreli okunabildiği gibi hafifletmek için sakin de okunur. Bu ifade, hac için dahi olsa dışarı çıkmaktan nehiy manasındadır; dolayısıyla başta zikredilen husus tam olmaz ve diğer hanımların bunun için çıkması müşkil hale gelir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu haber, o hacdan sonra hac için çıkmanın nehyedildiğine dair kesin bir nass (açık ifade) değildir; aksi takdirde diğer tertemiz hanımlar sahabeden radıyallâhu Teâlâ anhüm

أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم عليهن بل جاء أن عمر رضي الله تعالى عنه أرسلهن للحج في عهده وجعل معهن عثمان وعبد الرحمن بن عوف وقال لهما: إنكما ولدان باران لهن فليكن أحدكما قدام مراكبهن والآخر خلفها ولم ينكر أحد فكان إجماعا سكوتيا على الجواز فكأن زينب وسودة فهما من الخبر قضيت هذه الحجة أو أبيحت لكن هذه الحجة بخصوصهما ثم الواجب بعدها عليكن لزوم البيوت فلم يحجا بعد لذلك، وغيرهما فهم منه المناسب لكن أو اللائق بكن هذه الحجة أي جنسها أو هذه الحالة من السفر للحج أو لأمر ديني مهم ثم بعد الفراغ المناسب أو اللائق لزوم البيوت فيكون مفاده إباحة الخروج لذلك، ومن أنصف لا يكاد يقول بإفادة الخبر الأمر بلزوم البيوت والنهي عن الخروج منها مطلقا بعد تلك الحجة بخصوصها فإن النبي ﷺ مرض في بيت عائشة رضي الله تعالى عنها وبقي مريضا فيه حتى توفي ﵊ ولا يكاد يشك أحد في خروج سائرهن لعيادته أو يتصور استقرارهن في بيوتهن غير بالين شوقهن برؤية طلعته الشريفة حتى توفي ﷺ فإن مثل ذلك لا يفعله أقل النساء حبا لأزواجهن الذين لا قدر لهم فكيف يفعله الأزواج الطاهرات مع رسول الله ﷺ وهو هو وحبهن له حبهن. ثم إن الجواب المذكور إنما يحتاج إليه بعد تسليم صحة الخبر ويحتاج الجزم بصحته إلى تنقير ومراجعة فلينقر وليراجع والله تعالى أعلم.

hiç kimsenin itirazı olmaksızın hacca çıkmazlardı. Hatta rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu Teâlâ anh kendi hilafeti döneminde onları hacca göndermiş, Osman ve Abdurrahman b. Avf'ı da yanlarına vermiş ve o ikisine: 'Sizler onlar için hayırlı evlatlarsınız; biriniz bineklerinin önünde, diğeri arkasında olsun' demiştir ve hiç kimse buna itiraz etmemiştir; böylece bu cevaza dair sükûtî bir icma olmuştur. Sanki Zeyneb ve Sevde bu haberden; 'Bu hac ifa edildi veya sadece bu hac size mubah kılındı, bundan sonra üzerinize vacip olan evlerde durmaktır' manasını anlamışlar ve bu sebeple bundan sonra hacca gitmemişlerdir. Bu ikisi dışındakiler ise bundan; 'Size münasip veya layık olan bu hacdır' yani hac cinsi yahut hac veya önemli bir dini mesele için yapılan bu yolculuk hali olduğunu, iş bittikten sonra ise münasip veya layık olanın evlerde durmak olduğunu anlamışlardır; dolayısıyla bunun gereği bu gibi maksatlarla çıkmanın mubahlığıdır. İnsaf sahibi olan kimse, bu haberin o hacdan sonra hususi olarak evde durmayı emrettiğini ve mutlak surette evden çıkmayı nehyettiğini pek söyleyemez. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'nin radıyallâhu Teâlâ anhâ evinde hastalanmış ve vefat edinceye aleyhisselâm kadar orada hasta kalmıştır; diğerlerinin onu hasta ziyaretine çıktığından kimse şüphe edemez veya o sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar şerefli yüzünü görme şevklerini dindirmeksizin evlerinde oturup durdukları tasavvur olunamaz. Çünkü böylesi bir şeyi, hiçbir kıymeti olmayan kocalarına karşı en az sevgi besleyen kadınlar dahi yapmazken; tertemiz hanımlar, o bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iken ve onların da ona sevgisi bu denliyken nasıl yapabilirler? Kaldı ki zikredilen bu cevaba, ancak haberin sıhhati kabul edildikten sonra ihtiyaç duyulur; onun sıhhati hakkında kesin hüküm vermek ise inceleme ve araştırmaya muhtaçtır. Artık incelensin ve araştırılsın; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ أمرن بهما لإنافتهما على غيرهما وكونهما أساس العبادات البدنية والمالية.

{ وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” Diğer ibadetlerden üstün olmaları ve bedeni ile mali ibadetlerin temeli bulunmaları sebebiyle kendilerine bu ikisi emredilmiştir.

وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أي في كل ما تأتين وتذرن لا سيما فيما أمرتن به ونهيتن عنه.

{ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin” Yani yapacağınız ve terk edeceğiniz her şeyde, bilhassa size emredilen ve nehyedildiğiniz hususlarda [itaat edin].

إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً استئناف بياني مفيد تعليل أمرهن ونهيهن، والرجس في الأصل الشيء القذر وأريد به هنا عند كثير الذنب مجازا، وقال السدي: الإثم وقال الزجاج:

{ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah ancak sizden kiri gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” [Bu cümle], kendilerine yapılan emir ve nehiylerin gerekçesini bildiren istînâf-ı beyânîdir. Rics (الرِّجْس), asılda pis olan şeydir; burada ise çoğunluğa göre mecazen günah manası kastedilmiştir. Süddî: 'Günah', Zeccâc:

الفسق وقال ابن زيد: الشيطان، وقال الحسن: الشرك، وقيل: الشك، وقيل: البخل والطمع، وقيل: الأهواء والبدع، وقيل: إن الرجس يقع على الإثم وعلى العذاب وعلى النجاسة وعلى النقائص، والمراد به هنا ما يعم كل ذلك، ولا يخفى عليك ما في بعض هذه الأقوال من الضعف، وأل فيه للجنس أو للاستغراق، والمراد بالتطهير قيل التحلية بالتقوى، والمعنى على ما قيل إنما يريد الله ليذهب عنكم الذنوب والمعاصي فيما نهاكم ويحليكم بالتقوى تحلية بليغة فيما أمركم، وجوز أن يراد به الصون، والمعنى إنما يريد سبحانه ليذهب عنكم الرجس ويصونكم من المعاصي صونا بليغا فيما أمر ونهى جل شأنه. واختلف في لام لِيُذْهِبَ فقيل زائدة وما بعدها في موضع المفعول به ليريد فكأنه قيل: يريد الله إذهاب الرجس عنكم وتطهيركم، وقيل: للتعليل ثم اختلف هؤلاء فقيل المفعول محذوف أي إنما يريد الله أمركم ونهيكم ليذهب أو إنما يريد منكم ما يريد ليذهب أو نحو ذلك، وقال الخليل وسيبويه ومن تابعهما: الفعل في ذلك مقدر بمصدر مرفوع بالابتداء واللام وما بعدها خبر أي إنما إرادة الله تعالى للإذهاب على حد ما قيل في- تسمع بالمعيدي خير من أن تراه- فلا مفعول للفعل، وقال الطبرسي: اللام متعلق بمحذوف تقديره وإرادته ليذهب وهو كما ترى، وهذا الذي ذكروه جار في قوله تعالى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ [النساء: ٢٦] أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الأنعام: ٧١] وقول الشاعر:

'Fısk', İbn Zeyd: 'Şeytan', Hasan: 'Şirk' demiştir. Şüphe, cimrilik ve hırs, heva ve bidatler olduğu da söylenmiştir. Rics kelimesinin günaha, azaba, necaset ve eksikliklere şamil olduğu, burada ise bütün bunları kapsayan şeyin kastedildiği de ifade edilmiştir. Bu görüşlerin bazısındaki zayıflık sana gizli kalmaz. Buradaki elif-lâm takısı cins veya istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Tathîr (تطهير/temizleme) ile takva ile bezenmenin kastedildiği söylenmiştir. Denildiğine göre mana: 'Allah ancak sizi nehyettiği şeylerde sizden günahları ve isyanları gidermek, size emrettiği şeylerde de sizi mükemmel bir takva ile donatmak ister' şeklindedir. Bununla korunmanın (ismet) kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bu durumda mana: 'Şanı yüce olan Allah, emrettiği ve nehyettiği şeylerde sizden ricsi gidermek ve sizi isyanlardan tam bir koruma ile muhafaza etmek ister' demektir. { لِيُذْهِبَ } lafzındaki lâm harfi hakkında ihtilaf edilmiştir: Zâid olduğu, sonrasının ise { يُرِيدُ } fiilinin mef'ûlü bihi konumunda bulunduğu söylenmiştir; sanki 'Allah sizden ricsi gidermeyi ve sizi tertemiz kılmayı ister' denilmiş gibidir. Ta'lîl (gerekçe bildirme) için olduğu da söylenmiştir. Ardından bu görüştekiler ihtilaf etmiştir: Mef'ûlün hazfedildiği söylenmiştir; yani 'Allah [ricsı] gidersin diye size emretmeyi ve sizi nehyetmeyi diler' yahut 'gidersin diye sizden dilediği şeyleri ister' veya benzeri bir takdirdedir. Halîl, Sîbeveyh ve onlara tabi olanlar ise şöyle demişlerdir: Buradaki fiil, mübteda olarak merfû bir masdar ile takdir edilmiştir; lâm ve sonrası ise haberdir; yani 'Allah Teâlâ'nın iradesi gidermek içindir' demektir; nitekim 'تسمع بالمعيدي خير من أن تراه / Muaydî'yi işitmen onu görmenden hayırlıdır' sözünde denildiği gibidir; dolayısıyla fiilin mef'ûlü yoktur. Tabersî: 'Lâm hazfedilmiş bir kelimeye taalluk etmektedir; takdiri de 've O'nun iradesi gidermek içindir' şeklindedir' demiştir ki bu görüşün durumu ortadadır. Zikrettikleri bu durum, Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde de geçerlidir: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [Nisâ: 26], { أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk” [En'âm: 71] ve şairin şu sözü:

أريد لأنسى ذكرها فكأنما ... تمثل لي ليلى بكل مكان

Onu anmayı unutmak istiyorum; fakat sanki / Leyla her mekânda bana tecessüm ediyor!

ونصب أَهْلَ على النداء، وجوز أن يكون على المدح فيقدر أمدح أو أعني، وأن يكون على الاختصاص وهو قليل في المخاطب ومنه بك الله نرجو الفضل، وأكثر ما يكون في المتكلم كقوله: نحن بنات طارق نمشي على النمارق.

{ أَهْلَ } lafzının nasbı nida üzere [münada olduğundan]dır. Övgü üzere [mansub] olması da caiz görülmüştür; bu takdirde 'överim' veya 'kastediyorum' takdir edilir. İhtisas üzere [mansub] olması da caizdir ki bu muhatapta az bulunur; 'Seninle ey Allahım, lütuf umarız' sözü bundandır. En çok ise mütekellimde bulunur; şairin: 'نحن بنات طارق نمشي على النمارق / Biz Târık'ın kızlarıyız, yastıklar üzerinde yürürüz' sözünde olduğu gibi.

وأل في البيت للعهد، وقيل: عوض عن المضاف إليه أي بيت النبي ﷺ والظاهر أن المراد به بيت الطين

{ الْبَيْتِ } lafzındaki elif-lâm ahid içindir. Muzâfun ileyhten ivaz olduğu da söylenmiştir; yani 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem evi' demektir. Zahir olan odur ki bununla kastedilen kerpiç

والخشب لا بيت القرابة والنسب وهو بيت السكنى لا المسجد النبوي كما قيل، وحينئذ فالمراد بأهله نساؤه ﷺ المطهرات للقرائن الدالة على ذلك من الآيات السابقة واللاحقة مع أنه ﵊ ليس له بيت يسكنه سوى سكناهن، وروى ذلك غير واحد، أخرج ابن أبي حاتم وابن عساكر من طريق عكرمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نزلت إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ إلخ في نساء النبي ﷺ خاصة، وأخرج ابن مردويه من طريق ابن جبير عنه ذلك بدون لفظ خاصة، وقال عكرمة من شاء بأهلته أنها نزلت في أزواج النبي ﷺ، وأخرج ابن جرير وابن مردويه عن عكرمة أنه قال في الآية: ليس بالذي تذهبون إليه إنما هو نساء النبي ﷺ.

ve ahşaptan evdir; akrabalık ve nesep evi değildir. Bu da mescid-i Nebevî değil, söylenildiği gibi ikamet edilen evdir. Bu durumda 'ehli' ile kastedilen, önceki ve sonraki ayetlerden buna delalet eden karineler sebebiyle O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem tertemiz hanımlarıdır; zira O'nun aleyhisselâm onların ikamet ettiği evlerden başka oturacağı bir evi yoktur. Bunu birden çok kişi rivayet etmiştir: İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, İkrime tarikiyle İbn Abbas'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ } vb. ayetin sadece Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları hakkında indiğini tahric etmiştir. İbn Merdûye, İbn Cübeyr tarikiyle İbn Abbas'tan bunu 'sadece' lafzı olmaksızın tahric etmiştir. İkrime: 'Dileyenle lanetleşirim ki bu ayet Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları hakkında inmiştir' demiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye İkrime'den, onun bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: 'Bu sizin gittiğiniz görüş üzere değildir; bu ancak Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarıdır.'

وروى ابن جرير أيضا أن عكرمة كان ينادي في السوق أن قوله تعالى: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ نزل في نساء النبي ﷺ، وأخرج ابن سعد عن عروة لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ قال: يعني أزواج النبي ﷺ وتوحيد البيت لأن بيوت الأزواج المطهرات باعتبار الإضافة إلى النبي ﷺ بيت واحد وجمعه فيما سبق ولحق باعتبار الإضافة إلى الأزواج المطهرات اللاتي كن متعددات وجمعه في قوله سبحانه الآتي إن شاء الله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ [الأحزاب: ٥٣] دفعا لتوهم إرادة بيت زينب لو أفرد من حيث أن سبب النزول أمر وقع فيه كما ستطلع عليه إن شاء الله تعالى، وأورد ضمير جمع المذكر في عَنْكُمُ ويُطَهِّرَكُمْ رعاية للفظ الأهل والعرب كثيرا ما يستعملون صيغ المذكر في مثل ذلك رعاية للفظ وهذا كقوله تعالى خطابا لسارة: امرأة الخليل ﵉ أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ [هود: ٧٣] ومنه على ما قيل قوله سبحانه: قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً خطابا من موسى ﵇ لامرأته ولعل اعتبار التذكير هنا أدخل في التعظيم، وقيل: المراد هو ﷺ ونساؤه المطهرات رضي الله تعالى عنهن وضمير جمع المذكر لتغليبه ﵊ عليهن. وقيل: المراد بالبيت بيت النسب ولذا أفرد ولم يجمع كما في السابق واللاحق.

İbn Cerîr ayrıca İkrime'nin çarşıda Allah Teâlâ'nın { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah ancak sizden kiri gidermek... ister” kavlinin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları hakkında indiğini sesli olarak ilan ettiğini rivayet etmiştir. İbn Sa'd Urve'den { لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } ayeti hakkında: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını kastediyor' dediğini tahric etmiştir. Evin tekil getirilmesi; tertemiz hanımların evlerinin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem izafet edilmesi bakımından tek bir ev olmasındandır. Önceki ve sonraki yerlerde çoğul getirilmesi ise birden çok olan tertemiz hanımlara izafet edilmesindendir. Şanı yüce olan Allah'ın inşaallah ileride gelecek olan { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin” [Ahzâb: 53] kavlinde çoğul getirilmesi ise, nüzul sebebi orada meydana gelen bir hadise olduğu için —inşaallah muttali olacağın üzere— tekil getirilseydi sadece Zeyneb'in evinin kastedildiği vehmini bertaraf etmek içindir. { عَنْكُمُ } ve { يُطَهِّرَكُمْ } ifadelerinde müzekker çoğul zamirinin getirilmesi, 'ehl' lafzına riayet edildiğindendir. Araplar lafza riayet ederek bu gibi yerlerde müzekker kalıplarını çokça kullanırlar. Nitekim bu, Allah Teâlâ'nın Halîl'in aleyhimesselâm hanımı Sâre'ye hitaben buyurduğu şu kavli gibidir: { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir ey hane halkı! Şüphesiz O, övülmeye layıktır, şanı yücedir” [Hûd: 73]. Mûsâ'nın aleyhisselâm hanımına hitabı olan şanı yüce olan Allah'ın şu kavli de denildiğine göre bundandır: { قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً } “Ailesine: 'Durun, ben bir ateş gördüm' dedi”. Belki de buradaki müzekkerlik itibarı tazimde daha etkilidir. Kastedilenin o sallallâhu aleyhi ve sellem ile tertemiz hanımları radıyallâhu Teâlâ anhünne olduğu, müzekker çoğul zamirinin ise O'nun aleyhisselâm hanımlarına tağlib edilmesinden ötürü geldiği de söylenmiştir. Ev ile nesep evinin kastedildiği, bu yüzden de önceki ve sonrakilerde olduğu gibi çoğul yapılmayıp tekil getirildiği de ifade edilmiştir.

فقد أخرج الحكيم الترمذي والطبراني وابن مردويه وأبو نعيم والبيهقي معا في الدلائل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله تعالى قسم الخلق قسمين فجعلني في خيرهما قسما فذلك قوله تعالى:

Nitekim Hakîm et-Tirmizî, Taberânî, İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve Beyhakî birlikte ed-Delâil'de İbn Abbas'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ şöyle tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ mahlukatı iki kısma ayırdı ve beni bu iki kısmın en hayırlısında kıldı; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır:

وَأَصْحابُ الْيَمِينِ [الواقعة: ٢٧] . وَأَصْحابُ الشِّمالِ [الواقعة: ٤١] فأنا من أصحاب اليمين وأنا خير أصحاب اليمين ثم جعل القسمين أثلاثا فجعلني في خيرها ثلثا فذلك قوله تعالى : وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ [الواقعة: ٩، ١٠] فأنا من السابقين وأنا خير السابقين ثم جعل إلا ثلاث قبائل فجعلني في خيرها قبيلة وذلك قوله تعالى: وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الحجرات: ١٣] وأنا أتقى ولد آدم وأكرمهم على الله تعالى ولا فخر ثم جعل القبائل بيوتا فجعلني في خيرها بيتا فذلك قوله تعالى:

{ وَأَصْحابُ الْيَمِينِ } [Vâkıa: 27] { وَأَصْحابُ الشِّمالِ } [Vâkıa: 41] “Sağın adamları... Ve solun adamları...” Ben sağın adamlarındanım ve sağın adamlarının en hayırlısıyım. Sonra bu iki kısmı üçer gruba ayırdı ve beni bu üç grubun en hayırlısında kıldı; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır: { وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ } “Solun adamları, ne kötüdür o solun adamları! Ve o öne geçenler ki, onlar öncüdürler” [Vâkıa: 9, 10]. Ben öne geçenlerdenim ve öne geçenlerin en hayırlısıyım. Sonra bu üç grubu kabileler kıldı ve beni bunların en hayırlı kabilesinde kıldı; bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır” [Hucurât: 13]. Ben Âdemoğlunun en müttakisi ve Allah Teâlâ katında en üstünü/kerimi olanıyım; övünmek yok! Sonra kabileleri evler (aile kolları) kıldı ve beni bunların en hayırlı evinde kıldı; işte bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً أنا وأهل بيتي مطهرون من الذنوب»

{ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah ancak sizden kiri gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” Ben ve Ehl-i Beytim günahlardan arındırılmışızdır.»

فإن المتبادر من البيت الذي هو قسم من القبيلة البيت النسبي، واختلف في المراد بأهله فذهب الثعلبي إلى أن المراد بهم جميع بني هاشم ذكورهم وإناثهم، والظاهر أنه أراد مؤمني بني هاشم وهذا هو المراد بالآل عند الحنفية، وقال بعض الشافعية: المراد بهم آله ﷺ الذين هم مؤمنو بني هاشم والمطلب، وذكر الراغب أن أهل البيت تعورف في أسرة النبي ﷺ مطلقا وأسرة الرجل على ما في القاموس رهطه أي قومه وقبيلته الأدنون، وقال في موضع آخر: صار أهل البيت

Nitekim kabilenin bir kısmı olan beytten ilk akla gelen, nesep beytidir (soy bağıdır). Ehlinden kastedilen hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Sa‘lebî, bunlardan kastın erkekleriyle ve kadınlarıyla bütün Hâşimoğulları olduğu görüşüne meyletmiştir. Zahir olan ise onun Hâşimoğullarının müminlerini kastettiğidir; Hanefîlere göre de Âl'den kastedilen budur. Bazı Şâfiîler ise: «Onlardan maksat, [Peygamber'in] sallallâhu aleyhi ve sellem Hâşim ve Muttaliboğullarının müminleri olan Âl'idir» demişlerdir. Râgıb ise 'Ehl-i Beyt' ifadesinin mutlak olarak Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem üsresi (yakın ailesi/soydaşları) hakkında örfleştiğini zikretmiştir. Kāmûs'ta belirtildiğine göre bir adamın üsresi onun rahtıdır, yani en yakın kavmi ve kabilesidir. [Râgıb] başka bir yerde ise şöyle demiştir: «Ehl-i Beyt...

متعارفا في إله ﵊،

O'nun aleyhisselâm âli hakkında örfleşmiştir.

وصح عز زيد بن أرقم في حديث أخرجه مسلم أنه قيل له: من أهل بيته نساؤه ﷺ؟ فقال: لا ايم الله إن المرأة تكون مع الرجل العصر من الدهر ثم يطلقها فترجع إلى أبيها وقومها أهل بيته أصله وعصبته الذين حرموا الصدقة بعده ﷺ

Müslim'in tahric ettiği bir hadiste Zeyd b. Erkam'dan sahih olarak rivayet edildiğine göre ona: 'O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları Ehl-i Beyt'inden midir?' denilmiş, o da şöyle demiştir: 'Hayır, Allah'a yemin olsun ki kadın bir erkekle bir müddet beraber olur, sonra erkek onu boşar ve o da babasına ve kavmine döner. O'nun Ehl-i Beyti ise O'nun aslı ve O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra kendilerine sadaka haram kılınan asabesidir (akrabalarıdır).'

، وفي آخر أخرجه هو أيضا مبين هؤلاء الذين حرموا الصدقة أنه

Yine Müslim'in tahric ettiği diğer bir hadiste, kendilerine sadaka haram kılınan bu kimseleri açıklarken onun

قال: هم آل علي وآل عقيل وآل جعفر وآل عباس

şöyle dediği [rivayet edilmiştir]: 'Onlar Ali'nin âli, Akîl'in âli, Ca'fer'in âli ve Abbas'ın âlidir.'

، وقال بعض الشيعة: أهل البيت سواء أريد به البيت المدر والخشب أم بيت القرابة والنسب عام، أما عمومه على الثاني فظاهر، وأما على الأول فلأنه يشمل الإماء والخدم فإن البيت المدري يسكنه هؤلاء أيضا وقد صح ما يدل على أن العموم غير مراد.

Bazı Şiiler şöyle demiştir: Ehl-i Beyt, ister kerpiç ve ahşap ev kastedilsin isterse akrabalık ve nesep evi kastedilsin, umumidir (geneldir). İkinciye göre umumi olması açıktır; birinciye göre ise cariyeleri ve hizmetçileri de kapsar; zira kerpiçten eve bunlar da yerleşir. Oysa umumun kastedilmediğine delalet eden rivayetler sahih olarak sabittir.

أخرج الترمذي والحاكم وصححاه وابن جرير وابن المنذر وابن مردويه والبيهقي في سننه من طرق عن أم سلمة رضي الله تعالى عنها قالت في بيتي نزلت إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت وفي البيت فاطمة وعلي والحسن والحسين فجللهم رسول الله ﷺ بكساء كان عليه ثم قال: هؤلاء أهل بيتي فأذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا.

Tirmizî ve Hâkim —ve ikisi hadisi sahihlemiştir—, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî müteaddit yollarla Ümmü Seleme'den radıyallâhu Teâlâ anhâ tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } ayeti benim evimde indi; evde Fâtıma, Ali, Hasan ve Hüseyin vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerindeki örtüyü (kisâyı) onların üzerine bürüdü, sonra şöyle buyurdu: «Bunlar benim Ehl-i Beytimdir; onlardan kiri gider ve onları tertemiz kıl.»

وجاء في بعض الروايات أنه ﵊ أخرج يده من الكساء وأومأ بها إلى السماء وقال: اللهم هؤلاء أهل بيتي وخاصتي فأذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا ثلاث مرات.

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre o aleyhisselâm elini örtünün altından çıkarıp semaya doğru işaret etti ve üç defa şöyle buyurdu: «Allahım! Bunlar benim Ehl-i Beytim ve bana en yakın olanlarımdır; onlardan kiri gider ve onları tertemiz kıl.»

وفي بعض آخر أنه ﵊ ألقى عليهم كساء فدكيا ثم وضع يده عليهم ثم قال: اللهم إن هؤلاء أهل بيتي وفي لفظ آل محمد فاجعل صلواتك وبركاتك على آل محمد كما جعلتها على آل إبراهيم إنك حميد مجيد.

Diğer bazılarında ise o aleyhisselâm üzerlerine Fedek kumaşından bir örtü örttü, sonra elini üzerlerine koyup şöyle buyurdu: «Allahım! Şüphesiz bunlar benim Ehl-i Beytimdir —bir lafızda: Muhammed'in âlidir—; salât ve bereketlerini İbrâhim'in âline kıldığın gibi Muhammed'in âline de kıl. Şüphesiz sen övülmeye layıksın, şanı yücesin.»

وجاء في رواية أخرجها الطبراني عن أم سلمة أنها قالت: فرفعت الكساء لأدخل معهم فجذبه ﷺ من يدي وقال: إنك على خير

Taberânî'nin Ümmü Seleme'den tahric ettiği bir rivayette geldiğine göre o şöyle demiştir: 'Onlarla birlikte girmek için örtüyü kaldırdım; o sallallâhu aleyhi ve sellem elimden örtüyü çekti ve: «Sen hayır üzeresin» buyurdu.'

،

,

وفي أخرى رواها ابن مردويه عنها أنها قالت ألست من أهل البيت؟ فقال ﷺ إنك إلى خير إنك من أزواج النبي ﷺ

İbn Merdûye'nin ondan rivayet ettiği diğer bir rivayette ise o: 'Ben Ehl-i Beyt'ten değil miyim?' dedi; o da sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz sen hayır üzeresin, sen Peygamber'in hanımlarındansın» buyurdu.

وفي آخرها

Bir diğer rivayette ise

رواها الترمذي وجماعة عن عمر بن أبي سلمة ربيب النبي ﵊ قال: قالت أم سلمة وأنا معهم: يا نبي الله قال: أنت على مكانك وإنك على خير

Tirmizî ve bir topluluğun Peygamber'in aleyhisselâm üvey oğlu Ömer b. Ebî Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ümmü Seleme: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Ben de onlarla mıyım?' dedi; o da: «Sen olduğun yerdesin ve sen hayır üzeresin» buyurdu.

وأخبار إدخاله ﷺ عليا وفاطمة وابنيهما رضي الله تعالى عنهم تحت الكساء،

O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'yi, Fâtıma'yı ve iki oğullarını radıyallâhu Teâlâ anhüm örtünün (kisânın) altına soktuğuna dair rivayetler [pek çoktur];

وقوله ﵊ اللهم هؤلاء أهل بيتي

ve o aleyhisselâm'ın: «Allahım! Bunlar benim Ehl-i Beytimdir» buyurması,

ودعائه لهم وعدم إدخال أم سلمة أكثر من أن تحصى، وهي مخصصة لعموم أهل البيت بأي معنى كان البيت فالمراد بهم من شملهم الكساء ولا يدخل فيهم أزواجه ﷺ، وقد صرح بعدم دخولهن من الشيعة عبد الله المشهدي وقال المراد من البيت بيت النبوة ولا شك أن أهل البيت لغة شامل للأزواج بل للخدام من الإماء اللائي يسكن في البيت أيضا: وليس المراد هذا المعنى اللغوي بهذه السعة بالاتفاق فالمراد به آل العباء الذين خصصهم حديث السكاء وقال أيضا: إن كون البيوت جمعا في بُيُوتِكُنَّ وإفراد البيت في أَهْلَ الْبَيْتِ يدل على أن بيوتهن غير بيت النبي ﷺ اهـ، وفيه ما ستعلمه إن شاء الله تعالى وقيل المراد بالبيت بيت السكنى وبيت النسب وأهل ذلك أهل كل من البيتين وقد سمعت ما قيل فيه وفيه الجمع بين الحقيقة والمجاز.

onlar için dua etmesi ve Ümmü Seleme'yi [örtünün altına] sokmaması sayılamayacak kadar çoktur. Bu rivayetler, 'ev' hangi anlamda olursa olsun, Ehl-i Beyt'in umumiliğini tahsis edicidir (sınırlandırıcıdır); binaenaleyh onlardan kasıt örtünün kendilerini kapsadığı kimselerdir ve o sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları bu kapsama girmez. Şiilerden Abdullah el-Meşhedî onların [kapsama] girmediğini açıkça belirtmiş ve şöyle demiştir: 'Buradaki evden kasıt nübüvvet evidir; lügat bakımından Ehl-i Beyt'in zevceleri, hatta evde oturan cariyelerden olan hizmetçileri bile kapsadığında şüphe yoktur. Ancak ittifakla bu genişlikteki lügavî anlam kastedilmemiştir; dolayısıyla bundan kasıt, Kisâ hadisinin tahsis ettiği Âl-i Abâ'dır.' Şunu da söylemiştir: '{ بُيُوتِكُنَّ } lafzında evlerin çoğul, { أَهْلَ الْبَيْتِ } lafzında ise tekil olması, hanımların evlerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinden başka olduğuna delalet eder.' [Sözün sonu]. Bunda, Allah Teâlâ'nın izniyle öğreneceğin durumlar vardır. Denildi ki: Evden kasıt mesken evi ve nesep evidir; bunun ehli de her iki evin ehlidir. Bu konuda söylenenleri işitmiştin; bunda hakikat ile mecazın cem edilmesi vardır.

وقال بعض المحققين: المراد بالبيت بيت السكنى وأهله على ما يقتضيه سياق الآية وسباقها والأخبار التي لا تحصى كثرة ويشهد له العرف من له مزيد اختصاص به إما بالسكنى فيه مع القيام بمصالحه وتدبير شأنه والاهتمام بأمره وعدم كون الساكن في معرض التبدل والتحول بحكم العادة الجارية من بيع وهبة كالأزواج أو بالسكنى فيه كذلك بدون ملاحظة القيام بالمصالح كالأولاد أو بقربة من صاحبه تقضي بحسب العادة بالتردد إليه والجلوس فيه من غير طلب من صاحبه لذلك أو بعدم المنع من ذلك فالأولاد الذين لا يسكنونه وكأولادهم وإن نزلوا وكالأعمام وأولاد

Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Evden kasıt ikamet edilen evdir; onun ehli ise —ayetin öncesi ve sonrasının gerektirdiği, sayılamayacak kadar çok rivayetin ve örfün şahitlik ettiği üzere— o eve daha fazla aidiyeti olan kimsedir: Bu da ya zevceler gibi cari olan adet gereği satış ve hibe gibi değişme ve el değiştirme durumunda olmaksızın, evin maslahatlarını yerine getirmek, işlerini çekip çevirmek ve durumuna özen göstermek suretiyle orada ikamet etmekle; ya çocuklar gibi maslahatları yerine getirme gözetilmeksizin aynı şekilde orada ikamet etmekle; ya da sahibinin talebi olmaksızın veya bundan menedilmemek suretiyle adet gereği oraya gidip gelmeyi ve oturmayı gerektirecek derecede ev sahibine yakın olmakladır. Orada ikamet etmeyen çocuklar ve ne kadar aşağı inerse insin onların çocukları ile amcalar ve amca

الأعمام على هذا يحصل الجمع بين الأخبار وقد سمعت بعضها كحديث الكساء ولا دلالة فيه على الحصر،

çocukları buna dahildir. Buna göre rivayetler arasında uzlaşma sağlanır. Kisâ hadisi gibi bazılarını işitmiştin; onda hasr (sadece onlara has kılma) delaleti yoktur.

وكالحديث الحسن أنه ﷺ اشتمل على العباس وبنيه بملاءة ثم قال: يا رب هذا عمي وصنو أبي وهؤلاء أهل بيتي فاسترهم من النار كستري إياهم بملاءتي هذه فأمنت أسكفة الباب وحوائط البيت فقالت آمين ثلاثا

Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abbâs'ı ve oğullarını bir örtüye bürüdüğü, sonra da şöyle buyurduğu hasen hadis de böyledir: «Ey Rabbim! Bu benim amcam ve babamın öz kardeşidir, bunlar da benim Ehl-i Beytimdir; benim onları bu örtümle örttüğüm gibi sen de onları cehennem ateşinden ört.» Bunun üzerine kapının eşiği ve evin duvarları üç defa «Âmîn» diyerek amin demiştir.

. وجاء في بعض الروايات أنه ﵊ ضم إلى أهل الكساء علي وفاطمة والحسنين رضي الله تعالى عنهم بقية بناته وأقاربه وأزواجه

Bazı rivayetlerde geldiğine göre o aleyhisselâm, Ehl-i Kisâ olan Ali, Fâtıma ve Hasan ile Hüseyin'in radıyallâhu Teâlâ anhüm yanına diğer kızlarını, akrabalarını ve hanımlarını da katmıştır.

وصح عن أم سلمة في بعض آخر أنها قالت، فقلت يا رسول الله أما أنا من أهل البيت؟

Diğer bazı rivayetlerde Ümmü Seleme'den sahih olarak nakledildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ben: Ey Allah'ın Resûlü! Ben Ehl-i Beyt'ten değil miyim?' dedim;

فقال: بلى إن شاء الله تعالى

o da: «Evet, inşâallah Teâlâ» buyurdu.

،

,

وفي بعض آخر أيضا أنها قالت له ﷺ؟ ألست من أهلك قال: بلى وأنه ﵊ أدخلها الكساء بعد ما قضى دعاءه لهم

Yine diğer bazılarında Ümmü Seleme'nin o sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ben senin ehlinden değil miyim?' dediği, o aleyhisselâm'ın da: «Evet» dediği ve onlara olan duasını tamamladıktan sonra onu da örtünün altına soktuğu rivayet edilmiştir.

، وقد تكرر كما أشار إليه المحب الطبري منه ﷺ الجمع وقول هؤلاء أهل بيتي والدعاء في بيت أم سلمة وبيت فاطمة رضي الله تعالى عنهما وغيرهما وبه جمع بين اختلاف الروايات في هيئة الاجتماع وما جلل ﷺ به المجتمعين وما دعا به لهم، وما أجاب به أم سلمة وعدم إدخالها في بعض المرات تحت الكساء ليس لأنها ليست من أهل البيت أصلا بل لظهور أنها منهم حيث كانت من الأزواج اللاتي يقتضي سياق الآية وسباقها دخولهن فيهم بخلاف من أدخلوا تحته رضي الله تعالى عنهم فإنه ﵊ لو لم يدخلهم ويقل ما قال لتوهم عدم دخولهم في الآية لعدم اقتضاء سياقها وسباقها ذلك، وذكر ابن حجر على تقدير صحة بعض الروايات المختلفة الحمل على أن النزول كان مرتين، وقد أدخل ﷺ بعض من لم يكن بينه وبينه قرابة شبيبة ولا نسبية في أهل البيت توسعا وتشبيها كسلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه حيث

Muhibbüddîn et-Taberî'nin işaret ettiği üzere, o sallallâhu aleyhi ve sellem'in [onları] bir araya toplaması, «Bunlar benim Ehl-i Beytimdir» demesi ve dua etmesi Ümmü Seleme'nin evinde, Fâtıma'nın radıyallâhu Teâlâ anhümâ evinde ve başkalarının evinde defalarca tekrarlanmıştır. Toplanma biçimi, o sallallâhu aleyhi ve sellem'in toplananların üzerini ne ile örttüğü, onlar için nasıl dua ettiği, Ümmü Seleme'ye ne cevap verdiği hususlarındaki farklı rivayetler bununla cem edilmiştir (uzlaştırılmıştır). Bazı defalarda Ümmü Seleme'nin örtünün altına sokulmaması, onun asla Ehl-i Beyt'ten olmamasından değil; ayetin öncesi ve sonrasının gereği olarak Ehl-i Beyt'e dahil olan zevcelerden olduğu için onlardan oluşunun apaçık bilinmesindendir. Örtünün altına sokulanların radıyallâhu Teâlâ anhüm durumu ise böyle değildir; zira o aleyhisselâm onları [örtünün altına] sokmayıp o söylediklerini söylemeseydi, ayetin öncesi ve sonrasının bunu gerektirmemesi sebebiyle onların ayete dahil olmadığı zannı doğabilirdi. İbn Hacer, farklı rivayetlerin bazılarının sahihliği takdirinde, nüzulün iki kez gerçekleştiğine hamledileceğini zikretmiştir. O sallallâhu aleyhi ve sellem, aralarında ne süt ne de nesep hısımlığı bulunmayan bazı kimseleri de genişletme ve benzetme yoluyla Ehl-i Beyt'e dahil etmiştir; nitekim Selmân-ı Fârisî radıyallâhu Teâlâ anh hakkında

قال ﵊ «سلمان منا أهل البيت»

o aleyhisselâm: «Selmân bizdendir, Ehl-i Beyt'tendir» buyurmuştur.

وجاء في رواية صحيحة أن واثلة قال: وأنا من أهلك يا رسول الله؟ فقال: ﵊ وأنت من أهلي فكان واثلة يقول: إنها لمن أرجى ما أرجو

Sahih bir rivayette geldiğine göre Vâsile: 'Ben de senin ehlinden miyim ey Allah'ın Resûlü?' demiş; o aleyhisselâm da: «Sen de benim ehlimdensin» buyurmuştur. Bunun üzerine Vâsile: 'Bu, [ahirete dair] umduğum şeylerin en ümit vericisidir' derdi.

، والخبر الدال بظاهره على أن المراد بالبيت البيت النسبي أعني خبر الحكيم الترمذي ومن معه عن ابن عباس يجوز حمل البيت فيه على بيت المدر والحيوان ينقسم إلى رومي وزنجي مثلا كما ينقسم الإنسان إليهما على أن في رواته من وثقه ابن معين وضعفه غيره والجرح مقدم على التعديل وما روي عن زيد بن أرقم رضي الله تعالى عنه من نفي كون أزواجه ﷺ أهل بيته وكون أهل بيته أصله وعصبته الذين حرموا الصدقة بعده ﵊ فالمراد بأهل البيت فيه أهل البيت الذين جعلهم رسول الله ﷺ ثاني الثقلين لا أهل البيت بالمعنى الأعم المراد في الآية، ويشهد لهذا ما

Zahiriyle evden kastın nesep evi olduğuna delalet eden haber, yani Hakîm et-Tirmizî ve beraberindekilerin İbn Abbâs'tan naklettiği rivayette geçen 'ev' kelimesinin kerpiçten yapılmış eve hamledilmesi caizdir; zira insanın Rumî ve Zencî diye kısımlara ayrılması gibi hayvan da mesela [evcil veya yabanî gibi] kısımlara ayrılır. Kaldı ki onun ravileri arasında İbn Maîn'in güvenilir bulduğu, başkalarının ise zayıf saydığı kimse vardır; cerh ise ta'dilden önce gelir. Zeyd b. Erkam'dan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edilen, o sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının onun Ehl-i Beyti olmadığını, Ehl-i Beytinin o aleyhisselâm'dan sonra sadaka alması haram kılınan aslı ve asabesi (yakın akrabaları) olduğunu belirten rivayete gelince: Buradaki Ehl-i Beyt'ten kasıt, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'sekaleyn'in (iki ağır emanetin) ikincisi kıldığı Ehl-i Beyt'tir; ayette kastedilen daha genel anlamdaki Ehl-i Beyt değildir. Buna şahitlik eden şey,

في صحيح مسلم عن يزيد بن حبان قال: انطلقت أنا وحصين بن سبرة وعمر بن مسلم إلى زيد بن أرقم فلما جلسنا إليه قال له حصين: لقد لقيت يا زيد خيرا كثيرا رأيت رسول الله ﷺ وسمعت حديثه وغزوت معه وصليت خلفه لقد لقيت يا زيد خيرا كثيرا حدثنا يا زيد بما سمعت من رسول الله ﷺ قال: يا ابن أخي والله لقد كبرت سني وقدم عهدي ونسيت بعض الذي كنت أعي من رسول الله ﷺ فما حدثتكم فاقبلوا وما لا لا تكلفونيه ثم قال: قام رسول الله ﷺ يوما فينا خطيبا بماء يدعى خما بين مكة والمدينة فحمد الله تعالى وأثنى عليه ووعظ وذكر ثم قال: «أما بعد ألا يا أيها الناس فإنما أنا بشر يوشك أن يأتي رسول ربي فأجيب وإني تارك فيكم ثقلين أولهما كتاب لله فيه الهدى والنور فخذوا بكتاب الله واستمسكوا به» فحث على كتاب الله ورغب فيه، ثم قال: «وأهل بيتي أذكركم الله في أهل بيتي أذكركم الله في أهل بيتي أذكركم الله في أهل بيتي ثلاثا- فقال له حصين: ومن أهل بيته يا زيد أليس نساؤه من أهل بيته؟ قال: نساؤه من أهل بيته ولكن أهل بيته من حرم الصدقة بعده- قال: ومن هم قال هم آل على وآل عقيل وآل جعفر وآل عباس» الحديث

Sahîh-i Müslim'de Yezîd b. Hayyân'dan nakledilen şu rivayettir: O dedi ki: Ben, Husayn b. Sebre ve Ömer b. Müslim ile birlikte Zeyd b. Erkam'a gittik. Yanına oturduğumuzda Husayn ona: 'Ey Zeyd! Sen gerçekten çok büyük bir hayra eriştin; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördün, onun hadisini işittin, onunla birlikte savaştın ve arkasında namaz kıldın. Ey Zeyd! Gerçekten çok büyük bir hayra eriştin. Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin şeyleri anlat' dedi. Zeyd dedi ki: 'Ey kardeşimin oğlu! Vallahi yaşım ilerledi, üzerimden uzun zaman geçti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bellediğim şeylerin bir kısmını unuttum. Size anlattıklarımı kabul edin, anlatmadıklarımı da bana teklif edip zorlamayın.' Sonra şöyle dedi: 'Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke ile Medine arasında bulunan ve Hum adı verilen bir su başında aramızda bir hatip olarak ayağa kalktı. Allah Teâlâ'ya hamdetti, O'na övgüde bulundu, vaaz etti ve hatırlatmalarda bulundu; sonra şöyle buyurdu: «Ammâ ba'd! Haberiniz olsun ey insanlar, ben ancak bir beşerim; Rabbimin elçisinin gelip de benim ona icabet etmem yakındır. Ben aranızda iki ağır emanet (sekaleyn) bırakıyorum: Bunların ilki, içinde hidayet ve nur bulunan Allah'ın Kitabı'dır; Allah'ın Kitabı'na sarılın ve ona sımsıkı tutunun.» Böylece Allah'ın Kitabı'na teşvik etti ve ona rağbet uyandırdı. Sonra: «Ve Ehl-i Beytim! Ehl-i Beytim hakkında size Allah'ı hatırlatırım! Ehl-i Beytim hakkında size Allah'ı hatırlatırım! Ehl-i Beytim hakkında size Allah'ı hatırlatırım!» diyerek üç kez tekrarladı. Husayn ona: 'Onun Ehl-i Beyti kimdir ey Zeyd? Kadınları onun Ehl-i Beyt'inden değil midir?' dedi. Zeyd: 'Kadınları onun Ehl-i Beyt'indendir; fakat [buradaki] Ehl-i Beyti, kendisinden sonra sadaka almaları haram kılınan kimselerdir' dedi. Husayn: 'Onlar kimlerdir?' dedi. O da: 'Onlar Ali ailesi, Akîl ailesi, Ca'fer ailesi ve Abbâs ailesidir' dedi.' Hadis...

فإن الاستدراك بعد جعله النساء من أهل بيته ﷺ ظاهر في أن الغرض بيان المراد بأهل البيت في الحديث الذي حدث به عن رسول الله ﵊ وهم فيه ثاني الثقلين فلأهل البيت إطلاقان يدخل في أحدهما النساء ولا يدخلن في الآخر وبهذا يحصل الجمع بين هذا الخبر والخبر السابق المتضمن نفيه رضي الله تعالى عنه كون النساء من أهل البيت.

Zira kadınları o sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyti saydıktan sonra yapılan bu istidrak (düzeltme), amacın Resûlullah aleyhisselâm'dan naklettiği hadisteki Ehl-i Beyt'ten ne kastedildiğini beyan etmek olduğu konusunda açıktır; onlar da o hadiste 'sekaleyn'in ikincisidir. Dolayısıyla Ehl-i Beyt'in iki kullanımı vardır: Birine kadınlar girer, diğerine ise girmez. Böylece bu haber ile daha önceki, onun radıyallâhu Teâlâ anh kadınların Ehl-i Beyt'ten oluşunu nefyettiğini içeren haber arasında uzlaşma sağlanır.

وقال بعضهم: إن ظاهر تعليله نفي كون النساء أهل البيت

Bazıları şöyle demiştir: Kadınların Ehl-i Beyt oluşunu nefyetmesindeki gerekçenin zahiri,

بقوله: ايم الله إن المرأة تكون مع الرجل العصر من الدهر ثم يطلقها فترجع إلى أبيها وقومها

onun şu sözüdür: «Allah'a yemin olsun ki kadın, bir erkeğin yanında ömrün bir dönemi boyunca kalır, sonra adam onu boşar; o da babasına ve kavmine döner.»

يقتضي أن لا يكن من أهل البيت مطلقا فلعله أراد بقوله في الخبر السابق نساؤه من أهل بيته نساؤه إلخ بهمزة الاستفهام الإنكاري فيكون بمعنى ليس نساؤه من أهل بيته كما في معظم الروايات في غير صحيح مسلم ويكون رضي الله تعالى عنه ممن يرى أن نساءه ﵊ لسن من أهل البيت أصلا ولا يلزمنا أن ندين الله تعالى برأيه لا سيما وظاهر الآية معنا وكذا العرف وحينئذ يجوز أن يكون أهل البيت الذين هم أحد الثقلين بالمعنى الشامل للأزواج وغيرهن من أصله وعصبته ﷺ الذين حرموا الصدقة بعده ولا يضر في ذلك عدم استمرار بقاء الأزواج كما استمر بقاء الآخرين مع الكتاب كما لا يخفى اهـ، وأنت تعلم أن ظاهر ما

Bu da onların mutlak olarak Ehl-i Beyt'ten olmamasını gerektirir. Belki de önceki haberdeki «kadınları Ehl-i Beytindendir... ilah» sözüyle, istifham-ı inkârî (reddedici soru) hemzesini kastetmiştir; bu durumda Sahîh-i Müslim dışındaki rivayetlerin çoğunda olduğu gibi 'kadınları onun Ehl-i Beyt'inden değildir' manasında olur. Böylece o radıyallâhu Teâlâ anh, Peygamber'in aleyhisselâm hanımlarının asla Ehl-i Beyt'ten olmadığı görüşünde olanlardan biri olur. Ayetin zahiri ve keza örf bizimle beraberken, onun şahsi görüşüyle Allah Teâlâ'ya dinen bağlanmamız gerekmez. Bu takdirde, iki ağır emanetten biri olan Ehl-i Beyt'in; hanımları ve o sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra kendilerine sadaka haram kılınan aslı ve asabesi gibi hanımlar dışındakileri de kapsayan bir anlamda olması caizdir. Gizli kalmayacağı üzere, diğerlerinin Kitap ile birlikte baki kalmaya devam etmesi gibi hanımların devamlı baki kalmayışı buna zarar vermez. [Sözün sonu]. Sen de bilirsin ki,

صح من قوله ﷺ: «إني تارك فيكم خليفتين- وفي رواية- ثقلين كتاب الله حبل ممدود ما بين السماء والأرض وعترتي أهل بيتي وإنهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض»

o sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahih olan şu sözünün zahiri: «Şüphesiz ben aranızda iki halife —bir rivayette: iki ağır emanet— bırakıyorum: Gök ile yer arasında uzatılmış bir ip olan Allah'ın Kitabı ve ıtretim olan Ehl-i Beytim. Onlar Havz'ın başında bana gelinceye kadar asla birbirinden ayrılmazlar»

يقتضي أن النساء المطهرات غير داخلات في أهل البيت الذين هم أحد الثقلين لأن عترة الرجل كما في الصحاح نسله ورهطه الأدنون، وأهل بيتي في الحديث الظاهر أنه بيان له أو بدل منه بدل كل من كل وعلى التقديرين يكون متحدا معه فحيث لم تدخل النساء في الأول لم تدخل في الثاني. وفي النهاية أن عترة النبي ﷺ بنو عبد المطلب وقيل أهل بيته الأقربون وهم أولاده وعلي وأولاده رضي الله تعالى عنهم، وقيل:

tertemiz hanımların, iki emanetten biri olan Ehl-i Beyt'e dahil olmadığını gerektirir. Çünkü Sıhâh'ta geçtiği üzere bir adamın ıtreti, onun nesli ve en yakın akrabalarıdır. Hadisteki 'Ehl-i Beytim' ifadesi ise zahiren onun beyanı veya bedel-i kül minel-küldür (bütünden bedeldir); her iki takdirde de onunla özdeş olur. Birincisine kadınlar girmediğine göre ikincisine de girmezler. en-Nihâye'de [şöyle geçer]: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ıtreti Abdülmuttalib oğullarıdır; bir görüşe göre onun en yakın Ehl-i Beytidir ki onlar çocukları, Ali ve Ali'nin çocuklarıdır radıyallâhu Teâlâ anhüm. Bir görüşe göre de

عترته الأقربون والأبعدون منهم اهـ. والذي رجحه القرطبي أنهم من حرمت عليهم الزكاة، وفي كون الأزواج المطهرات كذلك خلاف قال ابن حجر: والقول بتحريم الزكاة عليهن ضعيف وإن حكي ابن عبد البرّ الإجماع عليه فتأمل، ولا يرد على حمل أهل البيت في الآية على المعنى الأعم ما

onlardan en yakınları ve en uzakları olan ıtretidir.' [Sözün sonu]. Kurtubî'nin tercih ettiği görüşe göre onlar kendilerine zekatın haram kılındığı kimselerdir. Tertemiz hanımların bu durumda olup olmadığı hususu ise ihtilaflıdır. İbn Hacer şöyle demiştir: 'İbn Abdilberr bu konuda icma nakletmiş olsa bile, zekatın onlara haram kılındığı görüşü zayıftır.' Düşün! Ayetteki Ehl-i Beyt'i daha genel anlama hamletmeye,

أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم والطبراني عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله ﷺ نزلت هذه الآية في خمسة في وفي علي وفاطمة وحسن وحسين إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت ويطهركم تطهيرا»

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den tahric ettiği şu rivayet bir nakîza teşkil etmez: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Bu ayet beş kişi hakkında indi: Benim, Ali'nin, Fâtıma'nın, Hasan'ın ve Hüseyin'in hakkında: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”»

إذ لا دليل فيه على الحصر والعدد لا مفهوم له، ولعل الاقتصار على من ذكر صلوات الله تعالى وسلامه عليهم لأنهم أفضل من دخل في العموم وهذا على تقدير صحة الحديث والذي يغلب على ظني أنه غير صحيح إذ لم أعهد نحو هذا في الآيات منه ﷺ في شيء من الأحاديث الصحيحة التي وقفت عليها في أسباب النزول، وبتفسير أهل البيت بمن له مزيد اختصاص به على الوجه الذي سمعت يندفع ما ذكره المشهدي من شموله للخدام والإماء والعبيد الذين يسكنون البيت فإنهم في معرض التبدل والتحول بانتقالهم من ملك إلى ملك بنحو الهبة والبيع وليس لهم قيام بمصالحه واهتمام بأمره وتدبير لشأنه إلا حيث يؤمرون بذلك، ونظمهم في سلك الأزواج ودعوى أن نسبة الجميع إلى البيت على حد واحد مما لا يرتضيه منصف ولا يقول به إلا متعسف.

Zira bunda hasr (sınırlandırma) delili yoktur; sayının mefhum-ı muhalifi (zıt anlamı) delil sayılmaz. Zikredilen zevatla —Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerlerine olsun— yetinilmesi, belki de onların umuma dahil olanların en faziletlileri olmasındandır. Bu da hadisin sahihliği takdirindedir; bana galip gelen zanna göre hadis sahih değildir, zira nüzul sebepleri konusunda muttali olduğum sahih hadislerin hiçbirinde o sallallâhu aleyhi ve sellem'den ayetler hakkında bu tür bir ifadeye rastlamadım. Ehl-i Beyt'in, işittiğin minval üzere eve daha fazla aidiyeti olan kimse olarak tefsir edilmesiyle, Meşhedî'nin bunun evde oturan hizmetçileri, cariyeleri ve köleleri de kapsayacağına dair zikrettiği husus bertaraf edilmiş olur; zira onlar hibe ve satış gibi yollarla mülkten mülke geçmek suretiyle değişme ve el değiştirme durumundadırlar ve kendilerine emredilmedikçe evin maslahatlarını yerine getirme, durumuna özen gösterme ve işlerini çekip çevirme yetkileri yoktur. Onları hanımların safına katmak ve hepsinin eve nispetinin aynı seviyede olduğunu iddia etmek, hiçbir insaf sahibinin razı olmayacağı ve ancak taassup sahibinin söyleyeceği bir sözdür.

وقال بعض المتأخرين: إن دخولهم في العموم مما لا بأس به عند أهل السنّة لأن الآية عندهم لا تدل على العصمة ولا حجر على رحمة الله ﷿ ولأجل عين ألف عين تكرم، وأما أمر الجمع والأفراد فقد سمعت ما يتعلق به، والظاهر على هذا القول أن التعبير بضمير جمع المذكر في عَنْكُمُ للتغليب، وذكر أن في عَنْكُمُ عليه تغليبين أحدهما تغليب المذكر على المؤنث، وثانيهما تغليب المخاطب على الغائب إذ غير الأزواج المطهرات من أهل البيت لم يجر لهم ذكر فيما قبل ولم يخاطبوا بأمر أو نهي أو غيرهما فيه، وأمر التعليل عليه ظاهر وإن لم يكن كظهوره على القول بأن المراد بأهل البيت الأزواج المطهرات فقط.

Müteahhirînden bazıları şöyle demiştir: Ehl-i Sünnet'e göre onların umuma girmesinde bir sakınca yoktur; çünkü onlara göre ayet ismete (masumluğa) delalet etmez, Allah Azze ve Celle'nin rahmetine de sınır konulamaz; hem «bir hatır için bin hatır sayılır». Çoğul ve tekil konusuna gelince, buna dair hususları işitmiştin. Bu görüşe göre { عَنْكُمُ } ifadesinde müzekker (eril) çoğul zamiri kullanılmasının tağlîb (çoğunluğa/baskına uyma) yoluyla olduğu açıktır. Zikredildiğine göre { عَنْكُمُ } lafzında iki tağlîb vardır: Birincisi müzekkerin müennese (erilin dişile) tağlîbi, ikincisi ise muhatabın gaibe tağlîbidir; zira tertemiz hanımlar dışındaki Ehl-i Beyt'in daha önce adı geçmemiş ve orada herhangi bir emir, nehiy veya başka bir şeyle muhatap alınmamışlardır. Ta'lil (gerekçelendirme) meselesi de bu görüşe göre açıktır; her ne kadar Ehl-i Beyt'ten kastın sadece tertemiz zevceler olduğu görüşündeki açıklık kadar olmasa da.

واعتذر المشهدي عن وقوع جملة إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ إلخ في البين بأن مثله واقع في القرآن الكريم فقد قال تعالى شأنه: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ [النور: ٥٤] ثم قال سبحانه بعد تمام الآية:

Meşhedî, { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ } [cümlesi] ve devamının ara cümle olarak girmesini, benzerinin Kur'ân-ı Kerîm'de vaki olmasıyla savunmuştur; nitekim şanı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ } “De ki: «Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz, onun üzerine düşen ancak kendisine yükletilendir...»” [en-Nûr: 54]. Sonra Sübhânehu ayetin tamamlanmasının ardından şöyle buyurmuştur:

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [النور: ٥٦] فعطف أقيموا على أطيعوا مع وقوع الفصل الكثير بينهما، وفيه أنه وقع

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” [en-Nûr: 56]. Böylece aralarında çokça fasıla bulunmasına rağmen 'namazı dosdoğru kılın' emrini 'itaat edin' emrine atfetmiştir. Bunda [şöyle bir itiraz] vardır: Zira

بعد أَقِيمُوا الصَّلاةَ إلخ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فلو كان العطف على ما ذكر لزم عطف أطيعوا على أطيعوا وهو كما ترى.

{ أَقِيمُوا الصَّلاةَ } ve devamından sonra { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } gelmiştir; şayet atıf zikredildiği gibi olsaydı, 'itaat edin' emrinin 'itaat edin' emrine atfedilmesi gerekirdi ki bunun durumu da gördüğün gibidir.

سلمنا أن لا فساد في ذلك إلا أن مثل هذا الفصل ليس في محل النزاع فإنه فصل بين المعطوف والمعطوف عليه بالأجنبي من حيث الإعراب وهو لا ينافي البلاغة وما نحن فيه على ما ذهبوا إليه فصل بأجنبي باعتبار موارد الآيات اللاحقة والسابقة، وإنكار منافاته للبلاغة القرآنية مكابرة لا تخفى. ومما يضحك منه الصبيان أنه قال بعد: إن بين الآيات مغايرة إنشائية وخبرية لأن آية التطهير جملة ندائية وخبرية وما قبلها وما بعدها من الأمر والنهي جمل إنشائية وعطف الإنشائية على الخبرية لا يجوز، ولعمري أنه أشبه كلام من حيث الغلط بقول بعض عوام الأعجام: خسن وخسين دختران مغاوية وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ [النور: ٤٠] ثم إن الشيعة استدلوا بالآية بعد قولهم: بتخصيص أهل البيت فيها بمن سمعت وجعل لِيُذْهِبَ مفعولا به ل يُرِيدُ وتفسير الرجس بالذنوب على العصمة فذهبوا إلى أن عليا وفاطمة والحسنين رضي الله تعالى عنهم معصومون من الذنوب عصمته ﷺ منها، وتعقبه بعض أجلة المتأخرين بأنه لو فرض تعين كل ما ذهبوا إليه لا تسلم دلالتها على العصمة بل لها دلالة على عدمها إذ لا يقال في حق من هو طاهر: إني أريد أن أطهره ضرورة امتناع تحصيل الحاصل، وغاية ما في الباب أن كون أولئك الأشخاص رضي الله تعالى عنهم محفوظين من الرجس والذنوب بعد تعلق الإرادة بإذهاب رجسهم يثبت بالآية ولكن هذا أيضا على أصول أهل السنّة لا على أصول الشيعة لأن وقوع مراده تعالى غير لازم عندهم لإرادته ﷿ مطلقا وبالجملة لو كانت إفادة معنى العصمة مقصودة لقيل هكذا إن الله أذهب عنكم الرجس أهل البيت وطهركم تطهيرا وأيضا لو كانت مفيدة للعصمة ينبغي أن يكون الصحابة لا سيما الحاضرين في غزوة بدر قاطبة معصومين لقوله تعالى فيهم: وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [المائدة: ٦] بل لعل هذا أفيد لما فيه من قوله سبحانه: وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ فإن وقوع هذا الإتمام لا يتصور بدون الحفظ عن المعاصي وشر الشيطان اهـ. وقرر الطبرسي وجه الاستدلال بها على العصمة بأن إِنَّما لفظة محققة لما أثبت بعدها نافية لما لم يثبت فإذا قيل: إنما لك عندي درهم أفاد أنه ليس للمخاطب عنده سوى درهم فتفيد الآية تحقق الإرادة ونفي غيرها، والإرادة لا تخلو من أن تكون هي الإرادة المحضة أو الإرادة التي يتبعها التطهير وإذهاب الرجس لا يجوز أن تكون الإرادة المحضة لأنه ﷾ قد أراد من كل مكلف ذلك بالإرادة المحضة فلا اختصاص لها بأهل البيت دون سائر المكلفين ولأن هذا القول يقتضي المدح والتعظيم لهم بلا ريب ولا مدح في الإرادة المجردة فتعين إرادة الإرادة بالمعنى الثاني، وقد علم أن من عدا أهل الكساء غير مراد فتختص العصمة بهم اهـ. وهو كما ترى، على أنه قد ورد في كتب الشيعة ما يدل على عدم عصمة الأمير كرّم الله تعالى وجهه وهو أفضل من ضمه الكساء بعد رسول الله ﷺ

Bunda bir fesat olmadığını kabul etsek bile, bu tür bir fasıla tartışma konumuz olan yerde değildir; zira o, matuf ile matufun aleyh arasını irap bakımından yabancı bir ögeyle ayırmaktır ki bu belagate aykırı değildir. Bizim üzerinde durduğumuz mesele ise onların iddiasına göre, sonraki ve önceki ayetlerin bağlamları itibarıyla büsbütün yabancı bir öge ile fasıla yapılmasıdır; bunun Kur'an belagatına aykırılığını inkâr etmek ise gizlenemez bir inatçılıktır. Çocukların bile güleceği şeylerden biri de şudur ki o daha sonra şöyle demiştir: 'Ayetler arasında inşâîlik ve haberîlik bakımından bir başkalık vardır; çünkü tathîr ayeti nida ve haber cümlesidir, öncesindeki ve sonrasındaki emir ve nehiyler ise inşâî cümlelerdir; inşâî cümlenin haberî cümleye atfedilmesi ise caiz değildir.' Ömrüme yemin olsun ki bu, yanlışlık bakımından bazı Acem avamının şu sözüne çok benzer: «Hasan ve Hüseyin, Muaviye'nin kızlarıdır!» { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime bir nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur.” [en-Nûr: 40]. Bundan sonra Şia, ayetteki Ehl-i Beyt'i işittiğin kimselere tahsis ettikten, { لِيُذْهِبَ } ifadesini { يُرِيدُ } fiilinin mef'ûlüün bihi kıldıktan ve ricsi günahlar olarak tefsir ettikten sonra, ayeti ismete (masumluğa) delil getirmişler; Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'in radıyallâhu Teâlâ anhüm, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in günahlardan masum olduğu gibi günahlardan masum oldukları görüşüne varmışlardır. Müteahhirînin büyüklerinden bazıları buna şu şekilde itiraz etmiştir: Onların ileri sürdüğü her şeyin kesinleştiği varsayılsa bile, ayetin ismete delaleti kabul edilemez; bilakis ayette onun bulunmadığına dair delalet vardır. Çünkü zaten temiz olan kimse hakkında: 'Onu temizlemek istiyorum' denilmez; zira zâtında hâsıl olan bir şeyi yeniden elde etmenin (tahsîl-i hâsıl) imkânsızlığı zorunludur. Meselenin varacağı nihai nokta şudur: İradenin onların ricsini gidermeye taalluk etmesinden sonra o şahısların radıyallâhu Teâlâ anhüm ricsten ve günahlardan korunmuş olmaları bu ayetle sabit olur; fakat bu da Şia'nın usulüne göre değil, Ehl-i Sünnet usulüne göredir. Çünkü onlara göre Allah Azze ve Celle'nin muradının vuku bulması, mutlak olarak O'nun iradesiyle zorunlu değildir. Hâsılı kelam, şayet ismet anlamını bildirmek kastedilseydi: 'Şüphesiz Allah sizden kiri giderdi ey Ehl-i Beyt ve sizi tertemiz kıldı' şeklinde buyrulurdu. Ayrıca şayet ismet ifade etseydi, haklarında Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Fakat sizi tertemiz kılmak ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister; tâ ki şükredesiniz” [el-Mâide: 6] buyurması sebebiyle başta Bedir Gazvesi'nde bulunanlar olmak üzere bütün sahâbîlerin de masum olması gerekirdi. Hatta bu ayet, Sübhânehu'nun: «üzerinizdeki nimetini tamamlamak [ister]» buyruğunu içermesi hasebiyle [bu anlama] daha elverişlidir; zira bu tamamlamanın vuku bulması, günahlardan ve şeytanın şerrinden korunmaksızın düşünülemez. [Sözün sonu]. Tabersî, ayetin ismete delalet yönünü şöyle temellendirmiştir: «{ إِنَّما } lafzı, kendisinden sonra sabit olanı kesinleştiren, sabit olmayanı ise nefyeden bir edattır. Nitekim 'Benim yanımda senin için ancak bir dirhem vardır' denildiğinde, bu muhatabın onun yanında bir dirhemden başkası olmadığını ifade eder. Dolayısıyla ayet, iradenin sübutunu ve diğerlerinin nefyini ifade eder. İrade ise ya sırf iradedir ya da arkasından temizlenmenin ve ricsin giderilmesinin geldiği iradedir. Sırf irade olması caiz değildir; çünkü Allah Azze ve Celle sırf irade ile her bir mükelleften bunu murad etmiştir; dolayısıyla diğer mükellefler haricinde Ehl-i Beyt'e bir tahsisi kalmaz. Ayrıca bu söz şüphesiz onlar için bir övgü ve tazimi gerektirir, yalın iradede ise bir övgü yoktur; bu yüzden ikinci anlamdaki iradenin kastedildiği kesinleşir. Ehl-i Kisâ dışındakilerin kastedilmediği de bilindiğine göre, ismet onlara has olur.» [Sözün sonu]. Bu da gördüğün gibidir; kaldı ki Şia kitaplarında da Emîr'in kerremallâhu Teâlâ vecheh —ki o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra örtünün içine aldığı zevatın en faziletlisidir— masum olmadığına delalet eden rivayetler gelmiştir.

ففي نهج البلاغة أنه كرّم الله تعالى وجهه قال لأصحابه: لا تكفوا عن مقالة بحق أو مشورة بعدل فإني لست بفوق أن أخطئ ولا آمن من ذلك في فعلي إلا أن يلقي الله تعالى في نفسي ما هو أملك به مني.

Nitekim Nehcü'l-Belâga'da onun kerremallâhu Teâlâ vecheh ashabına şöyle dediği [geçmektedir]: «Hak olan bir sözü söylemekten veya adaletli bir meşverette bulunmaktan geri durmayın; çünkü ben hata etmekten müstağni (üstün) değilim ve Allah Teâlâ nefsimde bana benden daha malik olan şeyi kılmadıkça da fiilimde bundan emin olamam.»

وفيه أيضا

Yine onda [geçtiğine göre]

كان كرّم الله تعالى وجهه يقول في دعائه: اللهم اغفر لي ما تقربت به إليك وخالفه قلبي

o kerremallâhu Teâlâ vecheh duasında şöyle derdi: «Allahım! Sana kendisiyle yakınlaştığım halde kalbimin muhalefet ettiği şeyleri benim için bağışla.»

، وقصد التعليم كما في بعض الأدعية النبوية بعيد كذا قيل فتدبر ولا تغفل، وفسر بعض أهل السنّة الإرادة هاهنا بالمحبة قالوا:

Peygamberî duaların bazılarında olduğu gibi ta'lim (öğretme) kastı ise uzaktır; böyle denilmiştir, iyi düşün ve gaflete düşme! Ehl-i Sünnet'ten bazıları buradaki iradeyi muhabbet (sevme/razı olma) ile tefsir etmiş ve şöyle demişlerdir:

لأنه لو أريد بها الإرادة التي يتحقق عندها الفعل لكان كل من أهل البيت إلى يوم القيامة محفوظا من كل ذنب والمشاهد خلافه، والتخصيص بأهل الكساء وسائر الأئمة الاثني عشر كما ذهب إليه الإمامية المدعون عصمتهم مما لا يقوم عليه دليل عندنا، والمدح جاء من جهة الاعتناء بشأنهم وإفادتهم محبة الله تعالى لهم هذا الأمر الجليل الشأن ومخاطبته سبحانه إياهم بذلك وجعله قرآنا يتلى إلى يوم القيامة.

«Çünkü şayet bununla yanında fiilin tahakkuk ettiği irade kastedilseydi, kıyamet gününe kadar Ehl-i Beyt'ten olan her bir ferdin bütün günahlardan korunmuş olması gerekirdi; oysa müşahede edilen durum bunun aksinedir. İsmetlerini iddia eden İmâmiyye'nin gittiği gibi Ehl-i Kisâ'ya ve diğer on iki imama tahsis edilmesine gelince, bu da bizce üzerine hiçbir delil bulunmayan bir şeydir. Övgü ise onların şanına özen gösterilmesi, Allah Teâlâ'nın bu şanı yüce emri onlar için sevdiğinin kendilerine bildirilmesi, Sübhânehu'nun onlara bu şekilde hitap etmesi ve bunu kıyamet gününe kadar okunacak bir Kur'an kılması cihetinden gelmiştir.»

وقد يستدل على كون الإرادة هاهنا بالمعنى المذكور دون المعنى المشهور الذي يتحقق عنده الفعل

Buradaki iradenin, yanında fiilin tahakkuk ettiği meşhur anlamda değil de zikredilen manada olduğuna bazen şununla da delil getirilir:

بأنه ﷺ قال حين أدخل عليا وفاطمة والحسنين رضي الله تعالى عنهم تحت الكساء «اللهم هؤلاء أهل بيتي فأذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا»

O sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'i radıyallâhu Teâlâ anhüm örtünün altına soktuğunda: «Allahım! Bunlar benim Ehl-i Beytimdir; onlardan kiri gider ve onları tertemiz kıl» buyurmuştur.

فإنه أي حاجة للدعاء لو كان ذلك مرادا بالإرادة بالمعنى المشهور وهل هو الادعاء بحصول واجب الحصول.

Çünkü şayet bu durum meşhur anlamdaki irade ile murad edilmiş olsaydı, duaya ne hacet kalırdı? Bu, gerçekleşmesi zorunlu olan şeyin gerçekleşmesini talep etmekten başka ne olurdu?

واستدل بهذا بعضهم على عدم نزول الآية في حقهم وإنما أدخلهم ﷺ في أهل البيت المذكور في الآية بدعائه الشريف ﵊ ولا يخلو جميع ما ذكر عن بحث، والذي يظهر لي أن المراد بأهل البيت من لهم مزيد علاقة به ﷺ ونسبة قوية قريبة إليه ﵊ بحيث لا يقبح عرفا اجتماعهم وسكناهم معه ﷺ في بيت واحد ويدخل في ذلك أزواجه والأربعة أهل الكساء وعلي كرّم الله تعالى وجهه مع ماله من القرابة من رسول الله ﷺ قد نشأ في بيته وحجره ﵊ فلم يفارقه وعامله كولده صغيرا أو صاهره وآخاه كبيرا، والإرادة على معناها الحقيقي المستتبع للفعل، والآية لا تقوم دليلا على عصمة أهل بيته ﷺ وعليهم وسلم الموجودين حين نزولها وغيرهم ولا على حفظهم من الذنوب على ما يقوله أهل السنّة لا لاحتمال أن يكون المراد توجيه الأمر والنهي أو نحوه لإذهاب الرجس والتطهير بأن يجعل المفعول به «ليريد» محذوفا ويجعل لِيُذْهِبَ و «يطهر» في موضع المفعول له وإن لم يكن فيه بأس وذهب إليه من ذهب بل لأن المعنى حسبما ينساق إليه الذهن ويقتضيه وقوع الجملة موقع التعليل للنهي والأمر نهاكم الله تعالى وأمركم لأنه ﷿ يريد بنهيكم وأمركم إذهاب الرجس عنكم وتطهيركم وفي ذلك غاية المصلحة لكم ولا يريد بذلك امتحانكم وتكليفكم بلا منفعة تعود إليكم وهو على معنى الشرط أي يريد بنهيكم وأمركم ليذهب عنكم الرجس ويطهركم إن انتهيتم وائتمرتم ضرورة أن أسلوب الآية نحو أسلوب قول القائل لجماعة علم أنهم إذا شربوا الماء أذهب عنهم عطشهم لا محالة يريد الله سبحانه بالماء ليذهب عنكم العطش فإنه على معنى يريد سبحانه بالماء إذهاب العطش عنكم إن شربتوه فيكون المراد إذهاب العطش بشرط شرب المخاطبين الماء لا الإذهاب مطلقا. فمفاد التركيب في المثال تحقق إذهاب العطش بعد الشرب وفيما نحن فيه إذهاب الرجس والتطهير بعد الانتهاء والائتمار لأن المراد الإذهاب المذكور بشرطهما فهو متحقق الوقوع بعد تحقق الشرط وتحققه غير معلوم إذ هو أمر اختياري وليس متعلق الإرادة، والمراد بالرجس الذنب وبإذهابه إزالة مبادئه بتهذيب النفس وجعل قواها كالقوة الشهوانية والقوة الغضبية بحيث لا ينشأ عنهما ما ينشأ من الذنوب كالزنا وقتل النفس التي حرم الله تعالى وغيرهما لا إزالة نفس الذنب بعد تحققه في الخارج وصدوره من الشخص إذ هو غير معقول إلا على معنى محوه من صحائف الأعمال وعدم المؤاخذة عليه وإرادة ذلك كما ترى.

Bazıları bununla, ayetin onlar hakkında inmediğine; o sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefli duasıyla aleyhisselâm onları ayette zikredilen Ehl-i Beyt'e dahil ettiğine delil getirmiştir. Zikredilenlerin hiçbiri tartışmadan uzak değildir. Bana zahir olan şudur ki Ehl-i Beyt'ten kasıt, o sallallâhu aleyhi ve sellem ile daha fazla irtibatı ve o aleyhisselâm'a kuvvetli ve yakın nispeti bulunan, öyle ki örfen bir evde o sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir arada toplanıp ikamet etmeleri çirkin görülmeyen kimselerdir. Buna hanımları ile Ehl-i Kisâ olan dört kişi dahildir. Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan yakınlığıyla birlikte, onun evinde ve kucağında aleyhisselâm büyümüş, ondan hiç ayrılmamış; [Peygamber] küçükken ona kendi çocuğu gibi muamele etmiş, büyüdüğünde de damadı ve kardeşi kılmıştır. İrade ise fiili netice veren hakiki anlamı üzeredir. Ayet; nüzulü esnasında mevcut olan ve olmayan Ehl-i Beytinin sallallâhu aleyhi ve sellem ve aleyhim ve sellem masumluğuna delil teşkil etmediği gibi, Ehl-i Sünnet'in dediği üzere onların günahlardan korunmuşluğuna da delil olmaz. Bu durum, emir ve nehyin veya benzerinin ricsi gidermeye ve temizlemeye yöneltilmesinin kastedilmiş olması ihtimalinden —yani «yürîdü» fiilinin mef'ûlüün bihinin hazfedilip { لِيُذْهِبَ } ve «yütahhiraküm» lafızlarının mef'ûlün leh konumunda kılınması suretiyle ki bunda bir sakınca yoktur ve bunu benimseyenler de olmuştur— ötürü değil; bilakis zihne ilk gelen ve cümlenin nehiy ve emir için gerekçe konumunda bulunmasının gerektirdiği manadan ötürüdür: Allah Teâlâ size yasaklamış ve emretmiştir; çünkü O Azze ve Celle size yasaklaması ve emretmesiyle sizden ricsi gidermeyi ve sizi tertemiz kılmayı murad etmektedir ki bunda sizin için nihai maslahat vardır; bununla size hiçbir faydası dokunmayacak şekilde sizi sınamayı ve size külfet yüklemeyi murad etmemektedir. Bu, şart manası üzeredir; yani şayet nehiyden sakınır ve emri yerine getirirseniz, nehye ve emre bağlı olarak sizden ricsi gidermeyi ve sizi temizlemeyi murad eder. Zira ayetin üslubu; su içtikleri takdirde susuzluklarının kesinlikle gideceğini bildiği bir topluluğa bir kimsenin söylediği: 'Allah Sübhânehu su ile sizden susuzluğu gidermek istiyor' sözünün üslubu gibidir. Bu da 'Şayet suyu içerseniz Sübhânehu su ile sizden susuzluğu gidermeyi murad eder' manasındadır; dolayısıyla murad edilen, mutlak giderme değil, muhatapların suyu içmesi şartına bağlı olarak susuzluğun giderilmesidir. Örnekteki terkibin ifade ettiği mana içtikten sonra susuzluğun giderilmesinin tahakkukudur; bizim meselemizde ise nehiyden sakınma ve emre uyma gerçekleştikten sonra ricsin giderilmesi ve temizlenmenin tahakkukudur. Çünkü murad edilen, o ikisinin şartına bağlı olan mezkûr gidermedir; dolayısıyla şart tahakkuk ettikten sonra vuku bulması gerçekleşir; oysa şartın tahakkuku kesin olarak bilinmemektedir, zira o ihtiyarî (iradî) bir durumdur ve [doğrudan cebrî] iradenin taalluk ettiği husus değildir. Ricsten kasıt günahtır; onun giderilmesinden kasıt ise nefsin tezkiyesiyle ve şehvet gücü ile öfke gücü gibi kuvvetlerinin, zina ve Allah Teâlâ'nın haram kıldığı cana kıymak gibi günahlara yol açmayacak hale getirilmesiyle günahın sebeplerinin ortadan kaldırılmasıdır; yoksa dış dünyada tahakkuk edip şahıstan sadır olduktan sonra günahın bizzat kendisinin yok edilmesi değildir. Zira bu, amel sahifelerinden silinmesi ve hesaba çekilmemesi manası dışında aklen düşünülemez; bunun murad edilmesi ise gördüğün gibidir.

وكأن مآل الإذهاب التخلية ومآل التطهير التحلية بالحاء المهملة، والآية متضمنة الوعد منه ﷿ لأهل بيت نبيه ﷺ بأنهم أن ينتهوا عما ينهي عنه ويأتمروا بما يأمرهم به يذهب عنهم لا محالة مبادئ ما يستهجن ويحليهم أجلّ تحلية بما يستحسن، وفيه إيماء إلى قبول أعمالهم وترتب الآثار الجميلة عليها قطعا ويكون هذا خصوصية لهم ومزية على من عداهم من حيث إن أولئك الأغيار إذا انتهوا وائتمروا لا يقطع لهم بحصول ذلك.

Sanki izhâbın (gidermenin) neticesi tahliye (kötülüklerden arınma), tathîrin (temizlemenin) neticesi ise noktasız hâ ile tahliye (güzelliklerle bezenme) gibidir. Ayet, Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Ehl-i Beyti'ne, yasakladığı şeylerden sakınıp kendilerine emrettiği şeyleri yerine getirdikleri takdirde, çirkin görülen şeylerin başlangıçlarını onlardan mutlaka gidereceğine ve onları en yüce şekilde güzel hasletlerle donatacağına dair O'ndan Azze ve Celle bir vaat içermektedir. Bunda onların amellerinin kabul edileceğine ve güzel semerelerinin kesin olarak tecelli edeceğine dair bir ima vardır; bu da başkaları nehiyden sakınıp emri yerine getirdiğinde bunun tahakkuku onlar için kesin değilken, onlar için bir hususiyet ve başkalarına karşı bir üstünlük olur.

ولذا نجد عباد أهل البيت أتم حالا من سائر العباد المشاركين لهم في العبادة الظاهرة وأحسن أخلاقا وأزكى نفسا وإليهم تنتهي سلاسل الطرائق التي مبناها كما لا يخفى على سالكيها التخلية والتحلية اللتان هما جناحان للطيران إلى حظائر القدس والوقوف على أوكار الأنس حتى ذهب قوم إلى أن القطب في كل عصر لا يكون إلا منهم خلافا للأستاذ أبي العباس المرسي حيث ذهب كما نقل عنه تلميذه التاج بن عطاء الله إلى أنه قد يكون من غيرهم، ورأيت

Bundan dolayıdır ki Ehl-i Beyt'in ibadet edenlerini, zahirî ibadette kendilerine ortak olan diğer abidlerden hal bakımından daha kamil, ahlak bakımından daha güzel ve nefisçe daha temiz bulmaktayız. Saliklerine gizli kalmayacağı üzere temeli kudsiyet hazirelerine uçmanın ve ünsiyet yuvalarına konmanın iki kanadı mesabesindeki tahliye (arınma) ve tahliye (bezenme) olan tarikat silsileleri onlara dayanır. Hatta bir topluluk her asırdaki kutbun ancak onlardan olacağı görüşüne varmıştır; Üstad Ebü'l-Abbâs el-Mürsî ise öğrencisi Tâcüddîn İbn Atâullah'ın kendisinden naklettiğine göre kutbun onlardan başkalarından da olabileceği görüşüne gitmiştir. Gördüm ki

في مكتوبات الإمام الفاروقي الرباني مجدد الألف الثاني قدس سره ما حاصله أن القطبية لم تكن على سبيل الأصالة إلا الأئمة أهل البيت المشهورين ثم إنها صارت بعدهم لغيرهم على سبيل النيابة عنهم حتى انتهت النوبة إلى السيد الشيخ عبد القادر الكيلاني قدس سره النوراني فنال مرتبة القطبية على سبيل الأصالة فلما عرج بروحه القدسية إلى أعلى عليين نال من نال بعده تلك الرتبة على سبيل النيابة عنه فإذا جاء المهدي ينالها أصالة كما نالها غيره من الأئمة رضوان الله تعالى عليهم أجمعين اهـ، وهذا مما لا سبيل إلى معرفته والوقوف على حقيته إلا بالكشف وأنى لي به.

İmâm-ı Rabbânî el-Fârûkî Müceddid-i Elf-i Sânî'nin kuddise sırruh Mektûbât'ında özetle şöyle denmektedir: Kutbiyet asaleten ancak meşhur Ehl-i Beyt imamlarına mahsustu; sonra onlardan sonra onlara vekalet (niyabet) yoluyla başkalarına geçti, nihayet sıra Seyyid Şeyh Abdülkâdir-i Geylânî'ye kuddise sırruhu'n-nûrânî ulaştı ve o, kutbiyet mertebesini asaleten elde etti. Onun kudsî ruhu a'lâ-yı illiyyîne yükselince, ondan sonra bu rütbeyi elde eden kimse ona vekaleten elde etti; Mehdî geldiğinde ise diğer imamların rıdvânullâhi Teâlâ aleyhim ecmaîn asaleten elde ettiği gibi o da asaleten elde edecektir. [Sözün sonu]. Bu ise hakikatine keşif dışında vakıf olmaya ve bilinmesine yol bulunmayan hususlardandır; keşif nerede, ben nerede!

والذي يغلب على ظني أن القطب قد يكون من غيرهم لكن قطب الأقطاب لا يكون إلا منهم لأنهم أزكى الناس أصلا وأوفرهم فضلا وأن من ينال هذه الرتبة منهم لا ينالها إلا على سبيل الأصالة دون النيابة والوكالة وأنا لا أعقل النيابة في ذلك المقام وإن عقلت قلت: كل قطب في كل عصر نائب عن نبينا عليه من الله تعالى أفضل الصلاة وأكمل السلام ولا بدع في نيابة الأقطاب بعده عنه ﷺ كما نابت عنه الأنبياء قبله فهو ﵊ الكامل المكمل للخليقة والواسطة في الإفاضة عليهم على الحقيقة وكل من تقدمه عصرا من الأنبياء وتأخر عنه من الأقطاب والأولياء نواب عنه ومستمدون منه، وأقول إن السيد الشيخ عبد القادر قدس سره وغمرنا بره قد نال ما نال من القطبية بواسطة جده ﵊ على أتم وجه وأكمل حال فقد كان رضي الله تعالى عنه من أجلة أهل البيت حسنيا من جهة الأب حسينيا من جهة الأم لم يصبه نقص لو أن وعسى وليت ولا ينكر ذلك إلا زنديق أو رافضي ينكر صحبة الصديق وأرى أن قوله رضي الله تعالى عنه:

Bana galip gelen zanna göre kutub onlardan başkası da olabilir; fakat kutbü'l-aktâb (kutuplar kutbu) ancak onlardan olur. Çünkü onlar asıl bakımından insanların en temizi, fazilet bakımından en bol olanıdır; onlardan bu rütbeyi elde eden kimse de bunu ancak vekalet ve temsilcilik yoluyla değil asaleten elde eder. Ben o makamda vekaleti anlayamıyorum; eğer anlayacak olursam da derim ki: Her asırdaki her kutup, Allah Teâlâ'dan üzerine en üstün salât ve en kamil selâm olan Peygamberimiz'in vekilidir. Kendisinden önceki peygamberler onun yerine vekillik yaptığı gibi, kendisinden sonraki kutupların da o sallallâhu aleyhi ve sellem'e vekillik yapmasında şaşılacak bir şey yoktur; zira o aleyhisselâm mahlukatın kamili ve kemale erdireni, hakikatte onlara feyiz akışındaki vasıtadır. Zaman bakımından kendisinden önce gelen nebîler de kendisinden sonra gelen kutuplar ve veliler de onun vekilleridir ve feyzi ondan alırlar. Derim ki: Seyyid Şeyh Abdülkâdir kuddise sırruh ve gamaranâ birruh, dedesi aleyhisselâm vasıtasıyla kutbiyetten payına düşeni en tam vechile ve en mükemmel hal üzere elde etmiştir; zira o radıyallâhu Teâlâ anh baba cihetinden Hasenî, anne cihetinden Hüseynî olarak Ehl-i Beyt'in büyüklerindendi; «keşke», «belki», «şayet» gibi noksanlıklar ona isabet etmemiştir. Bunu da ancak zındık yahut Sıddîk'ın sohbetini inkâr eden bir Râfızî inkâr eder. Bana göre onun radıyallâhu Teâlâ anh şu sözü:

أفلت شموس الأولين وشمسنا ... أبدا على فلك العلا لا تغرب

Öncekilerin güneşleri battı, bizim güneşimiz ise ... Yücelik semasında ebediyen batmaz

لا يدل على أن من ينال القطبية بعده من أهل البيت الذين عنصرهم وعنصره واحد نائب عنه ليس له فيض إلا منه بل غاية ما يدل عليه ويومىء إليه استمرار ظهور أمره وانتشار صيته وشهرة طريقته وعموم فيضه لمن استفاض على الوجه المعروف عند أهله منه وذلك مما لا يكاد ينكر وأظهر من الشمس والقمر، هذا ما عندي في الكلام على الآية الكريمة المتضمنة لفضيلة لأهل البيت عظيمة، ويعلم منه وجه التعبير بيريد على صيغة المضارع ووجه تقديم إذهاب الرجس على التطهير ووجه دعائه ﷺ لأهل الكساء بإذهاب الرجس من غير حاجة إلى القول بأن ذلك طلب للدوام كما قيل في قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا ونحوه ولا يورد عليه كثير مما يورد على غيره ومع هذا لمسلك الذهن اتساع ولا حجر على فضل الله ﷿ فلا مانع من أن يوفق أحدا لما هو أحسن من هذا وأجل فتدبر ذاك والله سبحانه يتولى هداك.

kendisinden sonra mayası onun mayasıyla bir olan Ehl-i Beyt'ten kutbiyete eren kimsenin, ancak ondan feyiz alan bir vekili olduğuna delalet etmez. Bilakis en fazla delalet ettiği ve ima ettiği husus; onun şanının devamlı zuhur etmesi, namının yayılması, tarikatının şöhreti ve ehlince bilinen usul üzere feyiz talep eden kimseye feyzinin umumi olmasıdır. Bu ise neredeyse inkâr edilemeyecek bir durum olup güneşten ve aydan daha açıktır. Ehl-i Beyt için büyük bir fazilet içeren yüce ayet hakkındaki sözüm bundan ibarettir. Buradan; muzari sığasıyla «yürîdü» denilmesinin vechi, ricsin giderilmesinin tathîrden (temizlemeden) önce zikredilmesinin vechi ve Allah Teâlâ'nın: «Ey iman edenler! İman edin» ve benzeri buyruklarında söylendiği gibi bunun devam talebi olduğunu söylemeye hacet kalmaksızın o sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Kisâ için ricsin giderilmesi yönünde dua etmesinin vechi anlaşılır. Başkalarına yöneltilen birçok itiraz da buna yöneltilemez. Bununla birlikte zihnin yol alış sahası geniştir ve Allah Azze ve Celle'nin lütfuna sınır konulamaz; binaenaleyh bir kimseyi bundan daha güzel ve daha yüce bir anlayışa muvaffak kılmasına hiçbir engel yoktur; bunu iyi düşün, hidayetini üstlenecek olan Allah Sübhânehu'dur.

وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ أي اذكرن للناس بطريق العظة والتذكير، وقيل: أي تذكرن ولا تنسين ما يتلى في بيوتكن مِنْ آياتِ اللَّهِ أي القرآن وَالْحِكْمَةِ هي السنّة على ما أخرج ابن جرير. وغيره عن قتادة وفسرت بنصائحه ﷺ، وعن عطاء عن ابن عباس أنه كان في المصحف بدل الْحِكْمَةِ السنّة حكاه محمد بن عبد الكريم الشهرستاني في أوائل تفسيره مفاتيح الأسرار، وقال جمع: المراد بالآيات والحكمة القرآن وهو أوفق بقوله سبحانه: يُتْلى أي اذكرن ما يتلى من الكتاب الجامع بين كونه آيات الله تعالى البينة الدالة على صدق النبوة بأوجه شتى وكونه حكمة منطوية على فنون العلوم والشرائع، وهذا تذكير بما أنعم عليهن حيث جعلهن أهل بيت النبوة ومهبط الوحي وما شاهدن من برحاء الوحي مما يوجب قوة الإيمان والحرص على الطاعة وفيه حث على الانتهاء والائتمار فيما كلفنه، وقيل: هذا هذا أمر بتكميل الغير بعد الأمر بما فيه كما لهن ويعلم منه وجه توسيط إِنَّما يُرِيدُ إلخ في البين والتعرض للتلاوة في البيوت دون النزول فيها مع أنها الأنسب لكونها مهبط الوحي لعمومها لجميع الآيات ووقوعها في

{ وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde okunanı hatırlayın”; yani insanlara vaaz ve hatırlatma yoluyla anlatın. Denildi ki: Evlerinizde okunanı aklınızda tutun ve unutmayın; { مِنْ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerinden” yani Kur'an'dan; { وَالْحِكْمَةِ } “ve hikmetten”. Hikmet, İbn Cerîr ve başkalarının Katâde'den tahric ettiğine göre sünnettir; o sallallâhu aleyhi ve sellem'in nasihatleri olarak da tefsir edilmiştir. Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onun mushafında { الْحِكْمَةِ } yerine «es-Sünne» lafzı yer almaktaydı; bunu Muhammed b. Abdilkerîm eş-Şehristânî, tefsiri Mefâtîhu'l-Esrâr'ın başlarında nakletmiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: Ayetler ve hikmetten kasıt Kur'an'dır; bu da Sübhânehu'nun: { يُتْلى } “okunmakta olan” buyruğuna daha uygundur; yani çeşitli yönlerden nübüvvetin doğruluğuna delalet eden Allah Teâlâ'nın apaçık ayetleri oluşu ile ilim ve şeriatların inceliklerini içeren bir hikmet oluşunu kendisinde toplayan Kitap'tan okunmakta olanı hatırlayın. Bu; onları nübüvvet evinin ve vahyin iniş yerinin ehli kılmasıyla ve imanın kuvvetini ve itaate hırsı gerektiren vahyin ağır hallerine şahit olmalarıyla kendilerine ihsan ettiği nimetleri onlara bir hatırlatmadır; bunda mükellef kılındıkları hususlarda nehiylerden kaçınmaya ve emirlere sarılmaya bir teşvik vardır. Denildi ki: Bu, hanımların kendi kemallerine dair emirden sonra başkalarını ikmâl etmeye yönelik bir emirdir. Buradan { إِنَّما يُرِيدُ } cümlesi ve devamının araya girmesinin ve vahyin iniş yeri olması hasebiyle daha uygun olan nüzul yerine evlerde tilavete yer verilmesinin vechi anlaşılır; zira tilavet bütün ayetleri kapsar, bütün

كل البيوت وتكررها الموجب لتمكنهن من الذكر والتذكير بخلاف النزول، وقيل: إن ذلك لرعاية الحكمة بناء على أن المراد بها السنة فإنها لم تنزل نزول القرآن وتعقب بأنها لم تتل أيضا تلاوته، وعدم تعيين التالي لتعم تلاوة جبريل وتلاوة النبي عليهما الصلاة والسلام وتلاوتهن وتلاوة غيرهن تعليما وتعلما.

evlerde gerçekleşir ve nüzulün aksine onların ezberlemelerini ve hatırlatmalarını sağlayacak şekilde tekrar eder. Denildi ki: Bu durum, hikmetten kastın sünnet olduğu kabulüne dayalı olarak hikmete riayet etmek içindir; çünkü sünnet Kur'an'ın inişi gibi inmemiştir. Buna, sünnetin Kur'an'ın okunduğu gibi de okunmadığı şeklinde itiraz edilmiştir. Okuyanın tayin edilmeyip mutlak bırakılması ise Cebrail'in tilavetini, Nebî'nin —ikisine de salât ve selâm olsun— tilavetini, hanımların tilavetini ve talim ve taallüm (öğretme ve öğrenme) amacıyla başkalarının tilavetini kapsaması içindir.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «تتلى» بتاء التأنيث إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً يعلم ويدبر ما يصلح في الدين ولذلك فعل ما فعل من الأمر والنهي أو يعلم من يصلح للنبوة ومن يستأهل أن يكون من أهل بيته، وقيل:

Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ te'nis (dişilik) tâ'sı ile «tütlâ» şeklinde okumuştur. { إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır”; dinde neyin maslahat olduğunu bilir ve tedbir eder, nitekim bu sebeple emir ve nehiy kabilinden yaptıklarını yapmıştır; yahut kimin peygamberliğe elverişli olduğunu ve kimin onun Ehl-i Beyt'inden olmaya layık bulunduğunu bilir. Denildi ki:

يعمل الحكمة حيث أنزل كتابه جامعا بين الوصفين، وجوز بعضهم أن يكون اللطيف ناظرا للآيات لدقة إعجازها والخبير للحكمة لمناسبتها للخبرة.

Kitabını iki vasfı cem edecek şekilde indirmesi hasebiyle hikmetle muamele eder. Bazıları «Latîf» isminin icazının inceliği sebebiyle ayetlere, «Habîr» isminin ise vukufiyete uygunluğu sebebiyle hikmete baktığını caiz görmüştür.

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ أي الداخلين في السلم المنقادين لحكم الله تعالى أو المفوضين أمرهم لله ﷿ من الذكور والإناث وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ المصدقين بما يجب أن يصدق به من الفريقين.

{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Şüphesiz müslüman erkeklerle müslüman kadınlar”; yani İslâm'a giren, Allah Teâlâ'nın hükmüne boyun eğen veya işlerini Allah Azze ve Celle'ye havale eden erkekler ve kadınlar; { وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “mümin erkeklerle mümin kadınlar”; her iki gruptan inanılması gereken şeyleri tasdik edenler;

وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ المداومين على الطاعات القائمين بها وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ في أقوالهم التي يجب الصدق فيها، وقيل في القول والعمل.

{ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ } “itaatkâr erkeklerle itaatkâr kadınlar”; taatlere devam eden ve onları yerine getirenler; { وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ } “doğru sözlü erkeklerle doğru sözlü kadınlar”; doğruluğun zorunlu olduğu sözlerinde [doğru olanlar]; sözde ve amelde [doğru olanlar] da denilmiştir;