وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أنه قال أي في إيمانهم وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ على المكاره وعلى العبادات وعن المعاصي وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ المتواضعين لله تعالى بقلوبهم وجوارحهم.
İbn Ebî Hâtim, İbn Cübeyr'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yani imanlarında [doğru olanlar]; { وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ } “sabreden erkeklerle sabreden kadınlar”; zorluklara, ibadetlere [devam etmeye] ve günahlardan [kaçınmaya sabredenler]; { وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ } “saygılı erkeklerle saygılı kadınlar”; kalpleriyle ve organlarıyla Allah Teâlâ'ya karşı tevazu gösterenler.
وقيل: الذين لا يعرفون من عن أيمانهم وشمائلهم إذا كانوا في الصلاة وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ بما يحسن التصدق به من فرض وغيره وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ الصوم المشروع فرضا كان أو نفلا، وعن عكرمة الاقتصار على صوم رمضان، وقيل: من تصدق في كل أسبوع بدرهم فهو من المتصدقين ومن صام البيض من كل شهر فهو من الصائمين وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ عما لا يرضى به الله تعالى.
Denildi ki: Namazda olduklarında sağlarında ve sollarında kimin bulunduğunu bilmeyenler. { وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ } “sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar”; farz veya başka türden olsun tasadduk edilmesi güzel olan şeyleri verenler; { وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ } “oruç tutan erkeklerle oruç tutan kadınlar”; farz yahut nafile olsun meşru orucu [tutanlar] -İkrime'den bunun sadece Ramazan orucuyla sınırlı olduğu rivayet edilmiştir. Denildi ki: Her hafta bir dirhem sadaka veren kimse sadaka verenlerdendir, her aydan eyyâm-ı bîyzı (dolunay günlerini) oruç tutan da oruç tutanlardandır-; { وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ } “mahrem yerlerini koruyan erkeklerle koruyan kadınlar”; Allah Teâlâ'nın razı olmadığı şeylerden [koruyanlar].
وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ بالألسنة والقلوب ومدار الكثرة العرف عند جمع، وأخرج عبد الرزاق وسعيد بن منصور وعبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد قال: لا يكتب الرجل من الذاكرين الله كثيرا حتى يذكر الله تعالى قائما وقاعدا ومضطجعا.
{ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ } “Allah'ı çokça zikreden erkeklerle çokça zikreden kadınlar”; dilleriyle ve kalpleriyle [zikredenler]. Bir topluluğa göre çokluğun ölçüsü örftür. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir kimse ayakta, otururken ve yan yatarken Allah Teâlâ'yı zikretmedikçe Allah'ı çokça zikredenlerden yazılmaz.
وأخرج أبو داود والنسائي وابن ماجة وغيرهم عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: «إذا أيقظ الرجل امرأته من الليل فصليا ركعتين كانا تلك الليلة من الذاكرين الله كثيرا والذاكرات»
Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve başkaları Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Bir kimse geceleyin hanımını uyandırır da iki rekât namaz kılarlarsa, o gece Allah'ı çok zikreden erkekler ve kadınlardan yazılırlar.»
وقيل: المراد بذكر الله تعالى ذكر آلائه سبحانه ونعمه وروي ذلك عن عكرمة ومآل هذا إلى الشكر وهو خلاف الظاهر.
Denildi ki: Allah Teâlâ'yı zikretmekten maksat, O Sübhânehu'nun lütuflarını ve nimetlerini anmaktır. Bu İkrime'den rivayet edilmiştir ve bunun neticesi şükre varır ki bu da zâhirin hilafınadır.
أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ بسبب كسبهم ما ذكر من الصفات مَغْفِرَةً لما اقترفوا من الصغائر لأنهن مكفرات بالأعمال الصالحة كما ورد وَأَجْراً عَظِيماً على ما عملوا من الطاعات، والآية وعد للأزواج المطهرات وغيرهن ممن اتصفت بهذه الصفات،
{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ } “Allah onlar için hazırlamıştır”; zikredilen sıfatları kazanmaları sebebiyle; { مَغْفِرَةً } “bir bağışlanma”; işledikleri küçük günahlar için; çünkü varid olduğu üzere bunlar salih amellerle kefarete uğrar; { وَأَجْراً عَظِيماً } “ve büyük bir mükâfat”; yaptıkları taatler karşılığında. Ayet, tertemiz zevceler ve bu sıfatlarla vasıflanan diğer kadınlar için bir vaattir.
أخرج أحمد والنسائي وغيرهما عن أم سلمة رضي الله تعالى عنها قالت: قلت للنبي ﷺ ما لنا لا نذكر في القرآن كما يذكر الرجال؟ فلم يرعني منه ﷺ ذات يوم إلا نداءه على المنبر وهو يقول: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ إلى آخر الآية
Ahmed, Nesâî ve başkaları Ümmü Seleme radıyallâhu Teâlâ anhâ'dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Erkekler anıldığı gibi biz niçin Kur'an'da anılmıyoruz?" dedim. Bir gün minber üzerinde { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ayetinin sonuna kadar okuduğu nidasından başka bir şey beni irkiltmedi.
، وضمير ما لنا للنساء على العموم ففي رواية أخرى رواها النسائي وجماعة عنها أيضا أنها قالت: قلت للنبي ﵊ ما لي أسمع الرجال يذكرون في القرآن والنساء لا يذكرون؟
"Bize ne oluyor"daki zamir genel olarak kadınlara aittir. Zira Nesâî ve bir topluluğun yine ondan rivayet ettiği başka bir rivayette o şöyle demiştir: Nebî aleyhisselâm'a: "Bana ne oluyor ki erkeklerin Kur'an'da anıldığını, kadınların ise anılmadığını duyuyorum?" dedim.
فأنزل الله تعالى إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ الآية.
Bunun üzerine Allah Teâlâ { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ayetini indirdi.
وفي بعض الآثار ما يدل على أن القائل غيرها،
Bazı rivayetlerde bunu söyleyenin başkası olduğuna dair delil vardır.
أخرج الترمذي وحسنه والطبراني وعبد بن حميد وآخرون عن أم
Tirmizî -hasen kabul ederek-, Taberânî, Abd b. Humeyd ve başkaları Ümmü...
عمارة الأنصارية أنها أتت النبي ﷺ فقالت: ما أرى كل شيء إلا للرجال وما أرى النساء يذكرن بشيء فنزلت هذه الآية إِنَّ الْمُسْلِمِينَ
...Umâre el-Ensâriyye'den rivayet etmişlerdir ki o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Her şeyin erkekler için olduğunu, kadınların ise hiçbir şeyle anılmadığını görüyorum" dedi. Bunun üzerine şu { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ }...
إلخ.
...ayeti indi.
وأخرج ابن جرير عن قتادة قال: دخل نساء على نساء النبي ﷺ فقلن: قد ذكركن الله تعالى في القرآن وما يذكرنا بشيء أما فينا ما يذكر فأنزل الله تعالى إِنَّ الْمُسْلِمِينَ الآية
İbn Cerîr, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: Kadınlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının yanına girip: "Allah Teâlâ sizi Kur'an'da andı, bizi ise hiçbir şeyle anmıyor; bizde anılacak bir şey yok mu?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ } ayetini indirdi.
، وفي رواية أخرى عنه أنه قال لما ذكر أزواج النبي ﷺ قال النساء: لو كان فينا خير لذكرنا فأنزل الله تعالى الآية.
Ondan gelen başka bir rivayette ise şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevceleri anılınca kadınlar: "Eğer bizde bir hayır olsaydı anılırdık" dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ ayeti indirdi.
ولا مانع أن يكون كل ذلك، وعطف الإناث على الذكور كالمسلمات على المسلمين والمؤمنات على المؤمنين ضروري لأن تغاير الذوات المشتركة في الحكم يستلزم العطف ما لم يقصد السرد على طريق التعديد، وعطف الزوجين أعني مجموع كل مذكر ومؤنث كعطف مجموع المؤمنين والمؤمنات على مجموع المسلمين والمسلمات غير لازم وإنما ارتكب هاهنا للدلالة على أن مدار إعداد ما أعد لهم جمعهم بين هذه النعوت الجميلة.
Bütün bunların gerçekleşmiş olmasına bir engel yoktur. Müslüman kadınların müslüman erkekler üzerine ve mümin kadınların mümin erkekler üzerine atfedilmesi gibi dişilerin erillere atfedilmesi zorunludur; çünkü hükümde ortak olan fertlerin farklılığı, sayma yoluyla peş peşe dizme kast edilmedikçe atfı gerektirir. İki eşin atfı, yani mümin erkekler ve mümin kadınlar topluluğunun, müslüman erkekler ve müslüman kadınlar topluluğu üzerine atfedilmesi gibi her bir eril ve dişil topluluğunun atfedilmesi ise zorunlu değildir; fakat burada onlara hazırlanan mükâfatın dayanağının bu güzel nitelikleri kendilerinde toplamaları olduğunu göstermek için bu yola başvurulmuştur.
وذكر الفروج متعلقا للحفظ لكونها مركب الشهوة الغالبة وذكر الاسم الجليل متعلقا للذكر لأنه الاسم الأعظم المشعر بجميع الصفات الجليلة، وحذف متعلق كل من الحافظات والذاكرات لدلالة ما تقدم عليه، وجعل الذكر آخر الصفات لعمومه وشرفه وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ [العنكبوت: ٤٥] وتذكير الضمير في أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ لتغليب الذكور على الإناث وإلا فالظاهر لهم ولهن، ولله تعالى در التنزيل أشار في أول الآية وآخرها إلى أفضلية الذكور على الإناث وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ أي ما صح وما استقام لرجل ولا امرأة من المؤمنين إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أي قضى رسول الله ﷺ، وذكر الله تعالى لتعظيم أمره بالإشارة إلى أنه ﵊ بمنزلة من الله تعالى بحيث تعد أوامره أوامر الله ﷿ أو للإشعار بأن ما يفعله ﷺ إنما يفعله بأمره لأنه لا ينطق عن الهوى فالنظم إما من قبيل فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ [الأنفال: ٤١] أو من قبيل وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التوبة: ٦٢] أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ أي أن يختاروا من أمرهم ما شاؤوا بل يجب عليهم أن يجعلوا رأيهم تبعا لرأيه ﵊ واختيارهم تلوا لاختياره.
İffet yerlerinin korunmayla irtibatlandırılması, onların baskın şehvetin mahalli olması sebebiyledir. Lafza-i Celâl'in zikirle irtibatlandırılması ise onun bütün yüce sıfatları hissettiren İsm-i A'zam olması sebebiyledir. Hem koruyan kadınların hem de zikreden kadınların mef'ûlü, öncekilerin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Zikrin sıfatların en sonuncusu kılınması ise umumiliği ve şerefi sebebiyledir: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } [el-Ankebût: 45] “Allah'ı anmak elbette en büyüktür”. { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ } kısmındaki zamirin müzekker getirilmesi ise erkekleri kadınlara tağlîb etmek (üstün tutmak) içindir; aksi takdirde zâhir olan "onlara [erkeklere] ve onlara [kadınlara]" şeklinde olmasıydı. Tenzîl'in (Kur'an'ın) beyanındaki eşsizliğe bakın ki, ayetin başında ve sonunda erkeklerin kadınlara üstünlüğüne işaret etmiştir. { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ } “Hiçbir mümin erkeğe ve hiçbir mümin kadına yaraşmaz”; yani inananlardan hiçbir erkek ve kadın için sahih ve doğru olmaz; { إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman”; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hükmettiğinde. Allah Teâlâ'nın zikredilmesi, onun aleyhisselâm emirlerinin Allah Azze ve Celle'nin emirleri sayılacak derecede Allah Teâlâ katında bir mertebede bulunduğuna işaret ederek emrini tazim etmek içindir yahut onun sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı şeyleri ancak O'nun emriyle yaptığına dikkat çekmek içindir; zira o hevasından konuşmaz. Dolayısıyla bu diziliş ya { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } [el-Enfâl: 41] “beşte biri Allah'a ve Resûl'e aittir” kabilindendir yahut { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } [et-Tevbe: 62] “Allah ve Resûlü razı edilmeye daha lâyıktır” kabilindendir. { أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } “kendi işlerinde kendileri için bir seçim hakkı olması”; yani kendi işlerinden dilediklerini seçmeleri [yaraşmaz], bilakis görüşlerini onun aleyhisselâm görüşüne tâbi kılmaları ve seçimlerini onun seçimine uydurmaları üzerlerine vaciptir.
والخيرة مصدر من تخير كالطيرة مصدر من تطير، ولم يجىء على ما قيل مصدر بهذه الزنة غيرهما، وقيل: هي صفة مشبهة وفسرت بالمتخير، ومِنْ أَمْرِهِمْ متعلق بها أو بمحذوف وقع حالا منها، وجمع الضمير في لَهُمْ رعاية للمعنى لوقوع مؤمن ومؤمنة في سياق النفي والنكرة الواقعة في سياقه تعم، وكان من حقه على ما في الكشاف توحيده كما تقول: ما جاءني من امرأة ولا رجل إلا كان من شأنه كذا: وتعقبه أبو حيان بأن هذا عطف بالواو والتوحيد في العطف بأو نحو من جاءك من شريف أو وضيع أكرمه فلا يجوز إفراد الضمير في ذاك إلا بتأويل الحذف. وجمعه في أَمْرِهِمْ مع أنه للرسول ﷺ أوله ولله ﷿ للتعظيم على ما قيل.
Hıyere (seçim hakkı), tıpkı tayaranın (uğursuzluk saymanın) masdarının tayrah olması gibi tahayyurun (seçmenin) masdarıdır. Denildiğine göre bu vezinde bu ikisinden başka masdar gelmemiştir. Denildi ki: Sıfat-ı müşebbehedir ve seçilen diye tefsir edilmiştir. { مِنْ أَمْرِهِمْ } ifadesi ona yahut ondan hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. { لَهُمْ } ifadesindeki zamirin çoğul getirilmesi, olumsuzluk bağlamında mümin ve mümine kelimelerinin yer alması ve olumsuzluk bağlamındaki nekirenin umum ifade etmesi sebebiyle manaya riayetendir. Keşşâf'ta geçtiği üzere onun hakkı: "Bana ne bir kadın ne de bir erkek geldi, meğerki onun durumu şöyle olsun" demen gibi tekil olmasıydı. Ebû Hayyân, bunun "vâv" ile atıf olduğunu, tekil getirmenin ise "Sana ister soylu ister sıradan biri gelsin, ona ikram et" örneğindeki gibi "ev" (veya) ile atıfta bulunduğunu söyleyerek buna itiraz etmiş; dolayısıyla onda zamirin tekil kılınmasının ancak hazif teviliyle caiz olacağını belirtmiştir. { أَمْرِهِمْ } ifadesindeki zamirin çoğul getirilmesi ise Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için ve Allah Azze ve Celle için olmasına rağmen denildiğine göre tazim içindir.
وقال بعض الأجلة: لم يظهر عندي امتناع أن يكون عائدا على ما عاد عليه الأول على أن يكون المعنى ناشئة من أمرهم أي دواعيهم السائقة إلى اختيار خلاف ما أمر الله ورسوله ﷺ أو يكون المعنى الاختيار في شيء من أمرهم أي أمورهم التي يعنونها. ويرجح عوده على ما ذكر بعدم التفكيك ورد بأن ذاك قليل الجدوى ضرورة أن الخيرة ناشئة من دواعيهم أو واقعة في أمورهم وهو بين مستغن عن البيان بخلاف ما إذا كان المعنى بدل أمره الذي قضاه ﵊ أو متجاوزين عن أمره لتأكيده وتقريره للنفي وهذا هو المانع من عوده إلى ما عاد عليه الأول، والحق أنه لا مانع من ذلك على أن يكون المعنى ما كان للمؤمنين أن يكون لهم اختيار في شيء من أمورهم إذا قضى الله ورسوله لهم أمرا، ولا نسلم أن ما عد مانعا مانع فتدبر.
Seçkin âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Anlamın, onların kendi işlerinden, yani Allah ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrettiği şeyin aksini seçmeye sevk eden gerekçelerinden kaynaklanması yahut mananın, onların önem verdikleri işlerinden herhangi birindeki seçim olması üzere birinci zamirin döndüğü yere dönmesinin imkânsızlığı bence açık değildir. Bu zamirin zikredilen yere döndürülmesi, ifadenin bölünmemesi kuralıyla tercih edilir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Seçimin onların gerekçelerinden kaynaklandığı veya onların işlerinde vuku bulduğu apaçık olup beyana ihtiyaç hissettirmediğinden bunun faydası azdır. Oysa mananın, onun aleyhisselâm hükmettiği emrinin yerine veya onun emrini aşarak şeklinde olması, olumsuzluğu pekiştirmesi ve teyit etmesi bakımından farklıdır. İşte bu durum, onun birinci zamirin döndüğü yere dönmesine engeldir. Doğrusu, mananın: "Allah ve Resûlü onlar için bir işe hükmettiği zaman, müminlerin kendi işlerinden herhangi birinde bir seçim hakkı olamaz" şeklinde olması durumunda buna hiçbir engel bulunmadığıdır; engel sayılan şeyin engel olduğunu da kabul etmiyoruz, iyice düşün.
ولعل الفائدة في العدول عن الظاهر في الضمير الأول على ما قال الطيبي الإيذان بأنه كما لا يصح لكل فرد فرد من المؤمنين أن يكون لهم الخيرة كذلك لا يصح أن يجتمعوا ويتفقوا على كلمة واحدة لأن تأثير الجماعة واتفاقهم أقوى من تأثير الواحد، ويستفاد منه فائدة الجمع في الضمير الثاني على تقدير عوده على ما عاد عليه الأول وكذا وجه إفراد الأمر إذا أمعن النظر وقرأ الحرميان والعربيان وأبو عمرو وأبو جعفر وشيبة والأعرج وعيسى تكون بتاء التأنيث والوجه ظاهر ووجه القراءة بالياء وهي قراءة الكوفيين والحسن والأعمش والسلمي أن المرفوع بالفعل مفصول مع كون تأنيثه غير حقيقي، وقرىء كما ذكر عيسى بن سليمان «الخيرة» بسكون الياء وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ في أمر من الأمور ويعمل فيه برأيه فَقَدْ ضَلَّ طريق الحق ضَلالًا مُبِيناً أي بين الانحراف عن سنن الصواب، والظاهر أن هذا في الأمور المقضية على ما يشعر به السوق، والآية على ما
Tîbî'nin belirttiğine göre, birinci zamirde zâhir olandan dönülmesindeki fayda muhtemelen şudur: Müminlerin her bir ferdinin seçim hakkına sahip olması sahih olmadığı gibi, tek bir söz üzerinde toplanıp ittifak etmeleri de sahih değildir; zira topluluğun ve ittifaklarının etkisi tekin etkisinden daha güçlüdür. Birinci zamirin döndüğü yere dönmesi takdirinde ikinci zamirdeki çoğulluğun faydası da buradan anlaşılır. İyice düşünüldüğünde emir kelimesinin tekil getirilme vechi de böyledir. İki Harem (Mekke ve Medine) imamı, iki Arap diyarı imamı (Basra ve Kûfe imamları), Ebû Amr, Ebû Ca'fer, Şeybe, el-A'rec ve Îsâ, te'nis (dişilik) tâ'sı ile «tekûne» şeklinde okumuşlardır; bunun vechi açıktır. Fiille merfû olan kelimenin gayr-ı hakiki müennes olmasıyla birlikte araya fasıla girmesi ise yâ ile okumanın vechidir ki bu Kûfelilerin, Hasan'ın, el-A'meş'in ve es-Sülemî'nin kıraatidir. Îsâ b. Süleyman'ın zikrettiği gibi yâ'nın sükûnu ile «el-Hîrah» şeklinde de okunmuştur. { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah'a ve Resûlüne isyan ederse”; işlerden herhangi bir işte ve o hususta kendi görüşüyle hareket ederse, { فَقَدْ ضَلَّ } “kesinlikle sapmıştır”; hak yoldan, { ضَلالًا مُبِيناً } “apaçık bir sapıklıkla”; yani doğru yoldan açıkça saparak. Zâhir olan odur ki bu, ifadenin akışının hissettirdiği üzere hükme bağlanmış işlerdedir. Ayet...
روي عن ابن عباس وقتادة ومجاهد وغيرهم نزلت في زينب بنت جحش من عمته ﷺ أميمة بنت عبد المطلب وأخيها عبد الله خطبها رسول الله ﷺ لمولاه زيد بن حارثة وقال: إني أريد أزوجك زيد بن حارثة فإني قد رضيته لك فأبت وقالت: يا رسول الله لكني لا أرضاه لنفسي وأنا أيم قومي وبنت عمتك فلم أكن لأفعل.
İbn Abbâs, Katâde, Mücâhid ve başkalarından rivayet edildiğine göre, [Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem'in halası Ümeyme bint Abdilmuttalib'in kızı Zeyneb bint Cahş ve onun erkek kardeşi Abdullah hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu azatlısı Zeyd b. Hârise'ye istemiş ve: "Seni Zeyd b. Hârise ile evlendirmek istiyorum; zira onu senin için uygun gördüm" buyurmuştur. Fakat o çekinip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben onu kendime denk görmüyorum; ben kavmimin duluyum ve senin halanın kızıyım, bunu yapamam" demiştir.
وفي رواية أنها قالت: أنا خير منه حسبا ووافقها أخوها بعد الله على ذلك فلما نزلت الآية رضيا وسلما فأنكحها رسول الله ﷺ زيدا بعد أن جعلت أمرها بيده وساق إليها عشرة دنانير وستين درهما مهرا وخمارا وملحفة ودرعا وإزارا وخمسين مدا من طعام وثلاثين صاعا من تمر.
Bir rivayette onun: "Ben soy bakımından ondan daha hayırlıyım" dediği ve kardeşi Abdullah'ın da bu hususta ona katıldığı belirtilmiştir. Ayet inince ikisi de razı olup teslim oldular. Bunun üzerine Zeyneb işini onun eline bıraktıktan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Zeyd ile evlendirdi; mehir olarak ona on dinar, altmış dirhem, bir başörtüsü, bir çarşaf, bir zırh gömlek, bir izâr (eteklik kumaş), elli müdd yiyecek ve otuz sâ' hurma gönderdi.
وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال نزلت في أم كلثوم بنت عقبة بن أبي معيط وكانت أول امرأة هاجرت من النساء فوهبت نفسها للنبي ﷺ فزوجها زيد بن حارثة فحطت (١) هي وأخوها وقالت إنما أردنا رسول الله ﷺ فزوجنا عبده وَإِذْ تَقُولُ خطاب للنبي ﷺ أي اذكر وقت قولك لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بتوفيقه للإسلام وتوفيقك لحسن تربيته وعتقه ومراعاته وتخصيصه بالتبني ومزيد القرب وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ بالعمل بما وفقك الله تعالى له من فنون الإحسان التي من جملتها تحريره وهو زيد بن حارثة رضي الله تعالى عنه، وإيراده بالعنوان المذكور كما قال شيخ الإسلام: لبيان منافاة حاله لما صدر عنه ﵊ من إظهار خلاف ما في ضميره الشريف إذ هو إنما يقع عند الاستحياء والاحتشام وكلاهما مما لا يتصور في حق زيد رضي الله تعالى عنه، وجوز أن يكون بيانا لحكمة إخفائه ﷺ ما أخفاه لأن مثل ذلك مع مثله مما يطعن به الناس كما قيل:
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: [Bu ayet] kadınlardan ilk hicret eden Ümmü Gülsüm bint Ukbe b. Ebî Muayt hakkında indi; o kendisini Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti, o da kendisini Zeyd b. Hârise ile evlendirdi. Bunun üzerine o ve kardeşi buna karşı çıkıp (١): "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i istemiştik, o ise bizi kölesiyle evlendirdi" dediler. { وَإِذْ تَقُولُ } Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır; yani: [Şu] söylediğin vakti hatırla; { لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Allah'ın kendisine lütufta bulunduğu”; onu İslâm'a muvaffak kılarak ve seni de onu güzelce yetiştirmeye, azat etmeye, gözetmeye, evlatlık edinerek ve daha fazla yakınlaştırarak özelleştirmeye muvaffak kılarak; { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } “senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye”; Allah Teâlâ'nın seni muvaffak kıldığı, azat edilmesi de dahil olmak üzere türlü iyiliklerle amel ederek lütufta bulunduğun kimseye ki o Zeyd b. Hârise radıyallâhu Teâlâ anh'tır. Şeyhülislâm'ın dediği gibi onun bu unvanla anılması: Onun durumunun, onun aleyhisselâm yüce gönlündekinin aksini izhar etmesi şeklindeki tutumuna aykırılığını beyan etmek içindir; zira bu durum ancak utanma ve çekinme anında vuku bulur ve her ikisi de Zeyd radıyallâhu Teâlâ anh hakkında düşünülemez. Bunun, onun sallallâhu aleyhi ve sellem gizlediği şeyi gizlemesindeki hikmeti beyan etmek olduğu da caiz görülmüştür; çünkü onun gibi bir kimseyle böylesi bir durum insanların diline düşüreceği şeylerdendir, nitekim şöyle denilmiştir:
وأظلم خلق الله من بات حاسدا ... لمن كان في نعمائه يتقلب
Allah'ın yarattıklarının en zalimi, gecesini hasetle geçirendir... / Nimetleri içinde yüzüp duran o kimseye karşı.
أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ أي زينب بنت جحش وذلك
«{ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut”»; yani Zeyneb bint Cahş'ı. Bu da...
أنها كانت ذا حدة ولا زالت تفخر على زيد بشرفها ويسمع منها ما يكره فجاء رضي الله تعالى عنه يوما إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله إن زينب قد اشتد علي لسانها وأنا أريد أن أطلقها فقال له ﵊: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ
...onun sert mizaçlı olması ve soyunun şerefiyle Zeyd'e karşı sürekli övünmesi ve Zeyd'in ondan hoşlanmadığı sözler işitmesi sebebiyleydi. Bir gün [Zeyd] radıyallâhu Teâlâ anh Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Zeyneb'in dili bana karşı çok ağırlaştı ve ben onu boşamak istiyorum" dedi. Bunun üzerine [Nebî] aleyhisselâm ona: «{ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ } “Eşini yanında tut ve Allah'tan kork”» buyurdu;
في أمرها ولا تطلقها ضرارا وتعللا بتكبرها واشتداد لسانها عليك. وتعدية أَمْسِكْ بعلى لتضمينه معنى الحبس.
onun hakkında [Allah'tan kork], ona zarar vermek kastıyla ve onun kibrini ve dilinin sana karşı ağırlaşmasını bahane ederek onu boşama. { أَمْسِكْ } fiilinin { على } ile geçişli kılınması, alıkoyma manasını tazammun etmesinden ötürüdür.
وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ عطف على تَقُولُ وجوزت الحالية بتقدير وأنت تخفي أو بدونه كما هو ظاهر كلام الزمخشري في مواضع من كشافه، والمراد بالموصول على ما
{ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “ve Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyorsun”; { تَقُولُ } fiiline matuftur. "Gizlediğin halde" takdiriyle veya bu takdir olmaksızın hâl olması da Zemahşerî'nin Keşşâf'ının muhtelif yerlerindeki kelamının zâhirinde olduğu gibi caiz görülmüştür. İsmi mevsûlden maksat...
أخرج الحكيم الترمذي وغيره عن
Hakîm et-Tirmizî ve başkalarının rivayet ettiğine göre,
علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما ما أوحى الله تعالى به إليه أن زينب سيطلقها زيد ويتزوجها بعد ﵊
...Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan gelen rivayette: Allah Teâlâ'nın kendisine, Zeyd'in Zeyneb'i boşayacağını ve ondan sonra onunla kendisinin aleyhisselâm evleneceğini vahyettiği şeydir.
وإلى هذا ذهب أهل التحقيق من المفسرين كالزهري وبكر بن العلاء والقشيري والقاضي أبي بكر بن العربي وغيرهم وَتَخْشَى النَّاسَ تخاف من اعتراضهم وقيل: أي تستحي من قولهم: إن محمدا ﷺ تزوج زوجة ابنه، والمراد بالناس الجنس والمنافقون وهذا عطف على ما تقدم أو حال. وقوله: وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ في موضع الحال لا غير، والمعنى والله تعالى وحده أحق أن تخشاه في كل أمر فتفعل ما أباحه سبحانه لك وأذن لك فيه، والعتاب عند من سمعت على قوله ﵊ ذلك مع أَمْسِكْ مع علمه بأنه سيطلقها ويتزوجها هو ﷺ بعده وهو عتاب على ترك الأولى.
Zührî, Bekr b. el-Alâ, Kuşeyrî, Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî ve diğer muhakkik müfessirler bu görüşe varmışlardır. { وَتَخْشَى النَّاسَ } “insanlardan çekiniyorsun”; onların itirazlarından korkuyorsun. Denildi ki: Yani onların "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem oğulluğunun karısıyla evlendi" demelerinden utanıyorsun. İnsanlardan maksat ise cins [olarak insanlar] ve münafıklardır. Bu, daha önce geçene matuftur yahut hâldir. O'nun: { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “oysa kendisinden çekinmene Allah daha lâyıktır” sözü ise yalnızca hâl konumundadır. Manası: Her hususta yalnızca Allah Teâlâ kendisinden çekinmene daha layıktır; öyleyse O Sübhânehu'nun sana mubah kıldığı ve izin verdiği şeyi yap. İşittiğin zatlara göre itap (sitem), [Zeyd'in] onu boşayacağını ve kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem ondan sonra onunla evleneceğini bildiği halde onun aleyhisselâm o sözü { أَمْسِكْ } "[eşini] tut" ile birlikte söylemesi üzerinedir ve bu evlâ olanı terk etme üzerine bir sitemdir.
وكان الأولى في مثل ذلك أن يصمت ﵊ أو يفوض الأمر إلى رأي زيد رضي الله تعالى عنه.
Böylesi bir durumda evlâ olan, onun aleyhisselâm susması yahut işi Zeyd radıyallâhu Teâlâ anh'ın görüşüne bırakmasıydı.
وأخرج جماعة عن قتادة أنه ﷺ كان يخفي إرادة طلاقها ويخشى قالة الناس إن أمره بطلاقها وأنه ﵊ قال له: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وهو يحب طلاقها، والعتاب عليه على ظهار ما ينافي الإضمار، وقد رد ذلك القاضي عياض في الشفاء وقال: لا تسترب في تنزيه النبي ﷺ عن هذا الظاهر وأنه يأمر زيدا بإمساكها وهو يحب تطليقه إياها كما ذكره جماعة من المفسرين إلى آخر ما قال.
Bir topluluk Katâde'den rivayet etmiştir ki: O sallallâhu aleyhi ve sellem onun boşanması arzusunu gizliyor ve ona boşanmasını emrettiği takdirde insanların dedikodusundan çekiniyordu; nitekim o aleyhisselâm onun boşanmasını arzu ettiği halde ona: «{ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ } “Eşini yanında tut ve Allah'tan kork”» demiştir; bu sebeple sitem, içinde gizlediğine aykırı olanı açığa vurması üzerinedir. Kâdî İyâz eş-Şifâ'da bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu zâhirî manadan, yani bir grup müfessirin zikrettiği üzere Zeyd'e onu tutmasını emrederken aslında onun Zeyneb'i boşamasını arzulamasından tenzih edilmesi hususunda şüpheye düşme... -sözünün sonuna kadar-.
وذكر بعضهم أن إرادته ﷺ طلاقها وحبه إياه كان مجرد خطوره بباله الشريف بعد العلم بأنه يريد مفارقتها، وليس هناك حسد منه ﵊ وحاشاه له عليها فلا محذور، والأسلم ما ذكرناه عن زين العابدين رضي الله تعالى عنه والجمهور، وحاصل العتاب لم قلت أمسك عليك زوجك وقد أعلمتك أنه ستكون من أزواجك وهو مطابق للتلاوة لأن الله تعالى أعلم أنه مبدي ما أخفاه ﵊ ولم يظهر غير تزويجها منه فقال سبحانه:
Bazıları onun sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb'in boşanması iradesi ve bunu arzu etmesinin, Zeyd'in ondan ayrılmak istediğini bildikten sonra yüce gönlüne doğan salt bir düşünceden ibaret olduğunu; onun aleyhisselâm ona karşı -hâşâ- hiçbir hasedinin bulunmadığını, dolayısıyla mahzurlu bir durum olmadığını zikretmişlerdir. En selametli olan ise Zeynelâbidîn radıyallâhu Teâlâ anh'tan ve cumhurdan zikrettiğimizdir. Sitemin özeti: "Onun senin zevcelerinden olacağını sana bildirmişken niçin 'Eşini yanında tut' dedin?" şeklindedir ve bu da metne uygundur; çünkü Allah Teâlâ onun aleyhisselâm gizlediği şeyi açığa çıkaracağını bildirmiş ve onun kendisiyle evlendirilmesinden başkasını da izhar etmemiştir. Nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur:
زَوَّجْناكَها فلو كان المضمر محبتها وإرادة طلاقها ونحو ذلك لأظهره جل وعلا، وللقصاص في هذه القصة كلام لا ينبغي أن يجعل في حيز القبول.
{ زَوَّجْناكَها } “onu seninle evlendirdik”. Şayet gizlenen şey ona duyulan sevgi, boşanması iradesi ve benzeri bir şey olsaydı, Celle ve Alâ onu muhakkak açığa vururdu. Kıssacıların bu kıssa hakkında kabul dairesine konulmaması gereken sözleri vardır.
منه ما
Bunlardan biri şudur:
أخرجه ابن سعد والحاكم عن محمد بن يحيى بن حبان أنه ﷺ جاء إلى بيت زيد فلم يجده وعرضت زينب عليه دخول البيت فأبى أن يدخل وانصرف راجعا يتكلم بكلام لم تفهم منه سوى سبحان الله العظيم سبحان مصرف القلوب فجاء يد فأخبرته بما كان فأتى رسول الله ﷺ فقال له: بلغني يا رسول الله إنك جئت منزلي فهلا دخلت يا رسول الله لعل زينب أعجبتك فأفارقها فقال ﵊: أمسك عليك زوجك واتق الله فما استطاع زيد إليها سبيلا بعد ففارقها
İbn Sa'd ve el-Hâkim'in Muhammed b. Yahyâ b. Habbân'dan rivayet ettiğine göre: O sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'in evine geldi ama onu bulamadı; Zeyneb eve girmesini teklif ettiyse de o girmekten imtina etti ve dönerken Zeyneb'in ancak "Büyük olan Allah'ı tesbih ederim, kalpleri evirip çevireni tesbih ederim" kısmını anlayabildiği bazı sözler söyleyerek geri döndü. Zeyd gelince [Zeyneb] olanları ona haber verdi. Bunun üzerine Zeyd Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Evime geldiğin bana ulaştı; içeri girseydin ya ey Allah'ın Resûlü! Belki de Zeyneb hoşuna gitti, onu boşayayım" dedi. [Nebî] aleyhisselâm ise: «Eşini yanında tut ve Allah'tan kork» buyurdu. Bundan sonra Zeyd ona yaklaşmaya yol bulamadı ve ondan ayrıldı.
،
,
وفي تفسير علي بن إبراهيم أنه ﷺ أتى بيت زيد فرأى زينب جالسة وسط حجرتها تسحق طيبا بفهر لها فلما نظر إليها قال: سبحان خالق النور تبارك الله أحسن الخالقين فرجع فجاء زيد فأخبرته الخبر فقال لها: لعلك وقعت في قلب رسول الله ﷺ فهل لك أن أطلقك حتى يتزوجك رسول الله ﵊ فقالت: أخشى أن تطلقني ولا يتزوجني فجاء إلى رسول الله ﷺ فقال له: أريد أن أطلق زينب فأجابه بما قص الله تعالى
Ali b. İbrâhim'in tefsirinde ise şöyledir: O sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'in evine geldi ve Zeyneb'i odasının ortasında oturmuş, elindeki taşla koku ezerken gördü. Ona bakınca: "Nurun yaratıcısı olan Allah'ı tenzih ederim; yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir" buyurdu ve geri döndü. Sonra Zeyd geldi, Zeyneb haberi ona verdi. Zeyd ona: "Herhalde sen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine düştün; Resûlullah aleyhisselâm seninle evlensin diye seni boşayayım mı?" dedi. Zeyneb: "Beni boşarsan benimle evlenmeyeceğinden korkarım" dedi. Zeyd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Zeyneb'i boşamak istiyorum" dedi; o da ona Allah Teâlâ'nın anlattığı şekilde cevap verdi...
إلى غير ذلك مما لا يخفى على المتتبع، وفي شرح المواقف أن هذه القصة مما يجب صيانة النبي ﷺ عن مثله فإن صحت فميل القلب غير مقدور مع ما فيه من الابتلاء لهما، والظاهر أن الله تعالى لما أراد نسخ تحريم زوجة المتبنى أوحى إليه ﵊ أن يتزوج زينب إذا طلقها زيد فلم يبادر له ﷺ مخافة طعن الأعداء فعوتب عليه، وهو توجيه وجيه قاله الخفاجي عليه الرحمة ثم قال: إن القصة شبيهة بقصة داود ﵇ لا سيما وقد كان النزول عن الزوجة في صدر الهجرة جاريا بينهم من غير حرج فيه انتهى، وأبعد بعضهم فزعم أن وَتُخْفِي إلخ خطاب كسابقه من الله ﷿ أو من النبي ﷺ لزيد فإنه أخفى الميل إليها وأظهر الرغبة عنها لما وقع في قلبه أن النبي صلّى الله عليه وسلم
...ve araştıran kimseye gizli kalmayacak diğer rivayetler. Şerhu'l-Mevâkıf'ta, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu kıssadaki gibi durumlardan korunması gerektiği; eğer sahih ise kalbin meylinin, ikisi için bir imtihan olmasıyla birlikte elde olmayan bir durum olduğu ifade edilmiştir. Zâhir olan odur ki Allah Teâlâ evlatlığın hanımıyla evlenme yasağını neshetmek isteyince, Zeyd onu boşadığı takdirde Zeyneb ile evlenmesini ona aleyhisselâm vahyetti; o da sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanların kınamasından çekinerek buna hemen girişmedi ve bu sebeple siteme uğradı. Bu, Hafâcî'nin -ona rahmet olsun- söylediği tutarlı bir izahtır. Ardından şöyle demiştir: "Bu kıssa Dâvûd aleyhisselâm'ın kıssasına benzemektedir; bilhassa hicretin ilk dönemlerinde hanımından feragat etme aralarında hiçbir mahzur olmaksızın carî olan bir âdetti" -sözü bitti-. Bazıları ise uzaklaşarak { وَتُخْفِي } ve devamının, öncesinde olduğu gibi Allah Azze ve Celle'den yahut Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den Zeyd'e yönelik bir hitap olduğunu; çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in...
يود أن تكون من نسائه، هذا وفي قوله تعالى: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وصول الفعل الرافع الضمير المتصل إلى الضمير المجرور وهما لشخص واحد فهو كقوله: هون عليك ودع عنك نهبا صيح في حجراته، وذكروا في مثل هذا التركيب أن على وعن اسمان ولا يجوز أن يكونا حرفين لامتناع فكر فيك وأعين بك بل هذا مما تكون فيه النفس أي فكر في نفسك وأعين بنفسك، والحق عندي جواز ذلك التركيب مع حرفية علي وعن فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً أي طلقها كما روي عن قتادة وهو كناية عن ذلك مثل لا حاجة لي فيك، ومعنى الوطر الحاجة وقيدها الراغب بالمهمة، وقال أبو عبيدة: هو كالأدب وأنشد للربيع بن ضبع:
...onun hanımlarından olmasını arzu ettiği kalbine doğunca, Zeyneb'e olan meylini gizleyip ondan yüz çevirdiğini gösterdiğini iddia etmişlerdir. Şunu da belirtelim ki, Allah Teâlâ'nın: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut” kavlinde, muttasıl zamiri ref eden fiil, mecrûr zamire ulaşmıştır ve ikisi de aynı şahsa aittir; bu durum: "Kendine kolaylık göster ve hücrelerinde haykırılan yağmayı bırak" sözü gibidir. Bu tür terkiplerde «alâ» ve «an»ın isim olduğunu, «fikr fîke» ve «uîn bike» denilemeyeceği için harf olmalarının caiz olmadığını, bilakis bunun «nefs» kelimesinin kullanıldığı yerlerden olduğunu, yani «fikr fî nefsike» ve «uîn bi-nefsike» takdirinde olduğunu zikretmişlerdir. Bana göre doğru olan, «alâ» ve «an»ın harf olmasıyla birlikte bu terkibin caiz olmasıdır. { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً } “Zeyd onunla ilişiğini kesince”; yani Katâde'den rivayet edildiği üzere onu boşayınca; bu da "Benim sana ihtiyacım kalmadı" sözü gibi bundan kinayedir. "Vatar"ın manası ihtiyaçtır; Râgıb bunu "önemli ihtiyaç" olarak kayıtlamıştır. Ebû Ubeyde ise: "Edeb (ihtiyaç) gibidir" demiş ve Rebî' b. Dab'ın şu beytini okumuştur:
ودعنا قبل أن نودعه ... لما قضى من شبابنا وطرا
Biz ona veda etmeden önce o bize veda etti... / Gençliğimizden muradını aldıktan sonra.
ويفسر الأدب بالحاجة الشديدة المقتضية للاحتيال في دفعها ويستعمل تارة في الحاجة المفردة وأخرى في الاحتيال وإن لم تكن حاجة، وقال المبرد: هو الشهوة والمحبة يقال: ما قضيت من لقائك وطرا أي ما استمتعت منك حتى تنتهي نفسي وأنشد:
Edeb (ihtiyaç), savuşturulmasında çare aramayı gerektiren şiddetli ihtiyaç olarak tefsir edilir; bazen tekil ihtiyaç anlamında, bazen de bir ihtiyaç olmasa dahi çare arama anlamında kullanılır. el-Müberred ise: "O, şehvet ve sevgidir; 'Buluşmandan muradımı alamadım' denir, yani nefsim kanıncaya kadar senden zevk alamadım demektir" demiş ve şu beyti okumuştur:
وكيف ثوائي بالمدينة بعد ما ... قضى وطرا منها جميل بن معمر
Medine'de ikametim nasıl mümkün olur... / Cemîl b. Ma'mer ondan muradını aldıktan sonra?
وعن ابن عباس تفسير الوطر هنا بالجماع، والمراد لم يبق له بها حاجة الجماع وطلقها، وفي البحر نقلا عن بعضهم أنه رضي الله تعالى عنه أنه لم يتمكن من الاستمتاع بها، وروى أبو عصمة نوح بن أبي مريم بإسناد رفعه إليها أنها قالت ما كنت أمتنع منه غير أن الله ﷿ منعني منه، وروي أنه كان يتورم ذلك منه حين يريد أن يقربها فيمتنع.
İbn Abbâs'tan buradaki vatarın cinsel ilişki diye tefsir edildiği rivayet edilmiştir; maksat ise onunla cinsel ilişki ihtiyacının kalmaması ve onu boşamış olmasıdır. el-Bahr'da bazılarından naklen onun radıyallâhu Teâlâ anh ondan yararlanmaya muktedir olamadığı zikredilmiştir. Ebû İsme Nûh b. Ebî Meryem, Zeyneb'e merfû olarak ulaşan bir senetle onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ben ona engel olmuyordum, ne var ki Allah Azze ve Celle beni ona yasak kıldı." Rivayet edildiğine göre, ona yaklaşmak istediği zaman Zeyd'in o uzvu şişer, o da bundan vazgeçerdi.
قيل: ولا يخفى أنه على هذا يحسن جدا جعل قضاء الوطر كناية عن الطلاق فتأمل، وفي الكلام تقدير أي فلما قضى زيد منها وطرا وانقضت عدتها، وقيل: إن قضاء الوطر يشعر بانقضاء العدة لأن القضاة الفراغ من الشيء على التمام فكأنه قيل: فلما قضى زيد حاجته من نكاحها فطلقها وانقضت عدتها فلم يكن في قلبه ميل إليها ولا وحشة من فراقها زَوَّجْناكَها أي جعلناها زوجة لك بلا واسطة عقد أصالة أو وكالة، فقد صح من حديث البخاري والترمذي أنها رضي الله تعالى عنها كانت تفخر على أزواج النبي ﷺ تقول: زوجكن أهاليكن وزوجني الله تعالى من فوق سبع سماوات، وأخرج ابن جرير عن الشعبي قال كانت تقول للنبي ﵊: إني لأدل عليك بثلاث ما من نسائك امرأة تدل بهن إن جدي وجدك واحد وإني أنكحك الله إياي من السماء وإن السفير لجبريل ﵇، ولعلها أرادت سفارته ﵇ بين الله تعالى وبين رسوله ﷺ وإلا فالسفير بينه ﵊ وبينها كان زيدا
Denildi ki: Gizli değildir ki bu duruma göre vatarın bitirilmesinin boşamadan kinaye kılınması pek güzel olur; iyice düşün. Kelamda bir takdir vardır; yani: Zeyd onunla ilişiğini kesip iddeti bitince. Denildi ki: Vatarın bitirilmesi iddetin bitişini de hissettirir; çünkü kaza, bir işi tamamen bitirip boşa çıkmaktır; sanki şöyle denilmiştir: Zeyd onun nikâhından olan ihtiyacını tamamlayıp onu boşayınca ve iddeti de bitince -artık kalbinde ona bir meyil ve ayrılığından ötürü bir burukluk kalmamıştı-, { زَوَّجْناكَها } “onu seninle evlendirdik”; yani asalet veya vekalet yoluyla hiçbir akit vasıtası olmaksızın onu sana zevce kıldık. Nitekim Buhârî ve Tirmizî'nin hadisinde sahih olarak rivayet edildiğine göre, o radıyallâhu Teâlâ anhâ Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına karşı övünür ve: "Sizi aileleriniz evlendirdi, beni ise yedi kat semanın üzerinden Allah Teâlâ evlendirdi" derdi. İbn Cerîr, Şa'bî'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: [Zeyneb], Nebî aleyhisselâm'a: "Ben sana karşı üç özellikle övünürüm ki kadınlarından hiçbirinde bunlar yoktur: Benim dedem ile senin deden birdir, beni seninle gökten Allah evlendirmiştir ve aradaki elçi de Cebrail aleyhisselâm'dır" derdi. Muhtemelen o, Cebrail'in aleyhisselâm Allah Teâlâ ile Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki elçiliğini kastetmiştir; aksi takdirde onun aleyhisselâm ile Zeyneb arasındaki elçi Zeyd idi.
أخرج أحمد ومسلم والنسائي وغيرهم عن أنس قال: لما انقضت عدة زينب قال رسول الله ﷺ لزيد: اذهب فاذكرها علي فانطلق قال: فلما رأيتها عظمت في صدري فقلت: يا زينب أبشري أرسلني رسول الله ﷺ يذكرك قالت: ما أنا بصانعة شيئا حتى أؤامر ربي فقامت إلى مسجدها ونزل القرآن وجاء رسول الله ﷺ ودخل عليها بغير إذن.
Ahmed, Müslim, Nesâî ve başkaları Enes'ten rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Zeyneb'in iddeti bitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'e: «Git, onu bana zikret (benden söz et)» buyurdu. Zeyd gitti ve dedi ki: "Onu gördüğümde gözümde öyle büyüdü ki [yüzüne bakamadım] ve: 'Ey Zeyneb! Müjdeler olsun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni istemek üzere beni gönderdi' dedim. O: 'Rabbime danışmadıkça hiçbir şey yapmam' dedi ve mescidine yöneldi. Derken Kur'an indi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve izinsiz olarak yanına girdi."
ومن حديث أخرجه الطبراني والبيهقي في سننه وابن عساكر من طريق ابن زيد الأسدي عن مذكور مولى زينب قالت طلقني زيد فبت طلاقي فلما انقضت عدتي لم أشعر إلا والنبي ﵊ قد دخل عليّ وأنا مكشوفة الشعر فقلت: هذا من السماء دخلت يا رسول الله بلا خطبة ولا شهادة فقال: الله تعالى المزوج وجبريل الشاهد
Taberânî, Sünen'inde Beyhakî ve İbn Asâkir'in İbn Zeyd el-Esedî tarikiyle Zeyneb'in azatlısı Mezkûr'dan rivayet ettikleri hadiste ise [Zeyneb] şöyle demiştir: Zeyd beni kesin bir talakla boşadı. İddetim bitince bir de baktım ki Nebî aleyhisselâm saçım açık bir haldeyken yanıma girivermiş. Ben: "Bu göktendir; ey Allah'ın Resûlü, ne dünürlük ne de şahit olmaksızın girdin!" dedim. O da: «Evlendiren Allah Teâlâ'dır, şahit ise Cebrail'dir» buyurdu.
، ولا يخفى أن هذا بظاهره يخالف ما تقدم من الحديث والمعول على ذاك، وقيل: المراد بزوجناكها أمرناك بتزوجها.
Gizli değildir ki bu rivayet zâhiri itibariyle daha önce geçen hadise aykırıdır ve itimat edilen de önceki hadistir. Denildi ki: "Onu seninle evlendirdik" ifadesinden maksat, onunla evlenmeni sana emrettik demektir.
وقرأ علي وابناه ريحانتا رسول الله ﷺ الحسن والحسين وابنه محمد بن الحنفية وجعفر الصادق رضي الله
Ali, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki reyhanı olan iki oğlu Hasan ve Hüseyin, oğlu Muhammed b. el-Hanefiyye ve Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu...
تعالى عنهم أجمعين «زوجتكها» بتاء الضمير للمتكلم وحده
...Teâlâ anhüm ecmaîn, tekil mütekellim zamiri olan tâ ile «زوجتكها» (Onu seninle evlendirdim) şeklinde okumuşlardır.
لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ أي ضيق وقيل إثم، وفسره بهما بعضهم كالطبرسي بناء على جواز استعمال المشترك في معنييه مطلقا كما ذهب إليه الشافعية أو في النفي كما ذهب إليه العلّامة ابن الهمام من الحنفية فِي أَزْواجِ أي في حق تزوج أزواج أَدْعِيائِهِمْ الذين تبنوهم إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً أي إذا طلقهن الأدعياء وانقضت عدتهن فإن لهم في رسول الله أسوة حسنة، واستدل بهذا على أن ما ثبت له ﷺ من الأحكام ثابت لأمته إلا ما علم أنه من خصوصياته ﵊ بدليل، وتمام الكلام في المسألة مذكور في الأصول، والمراد بالحكم هاهنا على ما سمعت أولا مطلق تزوج زوجات الأدعياء وهو على ما قيل ظاهر وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ أي ما يريد تكوينه من الأمور أو مأموره الحاصل بكن مَفْعُولًا مكونا لا محالة، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبله من تزويج زينب رضي الله تعالى عنها ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ أي ما صح وما استقام في الحكمة أن يكون له حرج فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ أي قسم له ﷺ وقدر من قولهم: فرض له في الديوان كذا، ومنه فروض العساكر لما يقطعه السلطان لهم ويرسم به، وقال قتادة: أي فيما أحل له، وقال الحسن:
{ لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ } “Müminlere bir darlık olmasın diye” yani bir sıkıntı, bir görüşe göre de günah [olmasın diye]. Şâfiîlerin benimsediği üzere müşterek lafzın her iki manasında mutlak olarak kullanılmasının caiz oluşuna ya da Hanefîlerden Allâme İbnü'l-Hümâm'ın benimsediği üzere nefy (olumsuzluk) bağlamında caiz oluşuna dayanarak Tabersî gibi bazı müfessirler bu lafzı her iki manayla da tefsir etmişlerdir. { فِي أَزْواجِ } Yani eşleriyle evlenme hususunda, { أَدْعِيائِهِمْ } evlat edindikleri kimselerin [eşleriyle], { إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً } “onlardan ilişkilerini kestiklerinde” yani evlatlıkları o kadınları boşayıp iddetleri bittiğinde [evlenmelerinde bir güçlük olmasın diye]. Zira müminler için Resûlullah'ta güzel bir örnek vardır. Buradan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için sabit olan hükümlerin, bir delille onun aleyhisselâm hasiselerinden (özel hükümlerinden) olduğu bilinmedikçe ümmeti için de sabit olduğuna delil getirilmiştir. Bu meseledeki sözün tamamı usûl-i fıkıh kitaplarında zikredilmiştir. Burada hükümden maksat, ilk duyduğun üzere evlatlıkların eşleriyle mutlak olarak evlenmektir ki denildiğine göre zâhir olan da budur. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri” yani var etmek istediği işler veya «kün / ol» [emriyle] meydana gelen buyruğu, { مَفْعُولًا } “mutlaka yerine getirilmiştir” kaçınılmaz olarak var edilir. Bu cümle, Zeyneb radıyallâhu Teâlâ anhâ ile evlendirmeyi pekiştiren tezyîlî bir itiraziyedir (ara cümledir). { ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ } “Peygamber'e hiçbir güçlük yoktur” yani hikmet açısından ona bir darlık olması ne sahih ne de tutarlı olur, { فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ } “Allah'ın kendisi için takdir ettiği şeylerde” yani [Allah'ın] onun sallallâhu aleyhi ve sellem için paylaştırdığı ve takdir ettiği şeylerde; nitekim Arapların: «Divanda ona şöyle farz edildi (tahsis edildi)» sözü de bu kabildendir. Sultanın askerlere bağladığı ve belirlediği tahsisat için «fürûdu'l-asâkir» denmesi de bundandır. Katâde: «Yani ona helal kıldığı şeylerde» demiştir. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir:
فيما خصه به من صحة النكاح بلا صداق، وقال الضحّاك: من الزيادة على الأربع سُنَّةَ اللَّهِ أي سن الله تعالى ذلك سنّة فهو مصدر منصوب بفعل مقدر من لفظه، والجملة مؤكدة لما قبلها من نفي الحرج، وذهب الزمخشري إلى أنه اسم موضوع موضع المصدر كقولهم: تربا وجندلا أي رغما وهوانا وخيبة، وكأنه لم تثبت عنده مصدريته، وقيل:
«Mehirsiz nikâhın sahih olması gibi ona tahsis ettiği şeylerde.» Dahhâk ise: «Dörtten fazla kadınla evlenmekte» demiştir. { سُنَّةَ اللَّهِ } “Allah'ın kanunudur” yani Allah Teâlâ bunu bir sünnet (yol/kanun) kılmıştır; bu, kendi lafzından takdir edilen bir fiille mensub olan bir masdardır. Cümle, daha önce geçen güçlüğün nefyedilmesini pekiştirmektedir. Zemahşerî ise bunun: «رَغْمًا وَهَوَانًا وَخَيْبَةً» (burnu yere sürtülsün, zelil ve hüsranda kalsın) anlamında söylenen «تَرْبًا وَجَنْدَلًا» sözünde olduğu gibi masdar yerine konulmuş bir isim olduğu görüşüne gitmiştir; sanki ona göre bunun masdariyeti sabit olmamıştır. Denildi ki:
منصوب بتقدير الزم ونحوه.
«İlzem» (sımsıkı tutun) ve benzeri bir takdirle mensubdur.
قال ابن عطية: ويجوز أن يكون نصبا على الإغراء كأنه قيل: فعليه سنّة الله. وتعقبه أبو حيان بأنه ليس بجيد لأن عامل الاسم في الإغراء لا يجوز حذفه، وأيضا تقدير فعليه سنّة الله بضمير الغائب لا يجوز إذ لا يغرى غائب وقولهم عليه رجلا ليسنى مؤول وهو مع ذلك نادر. واعترض بأن قوله: لأن عامل الاسم في الإغراء لا يجوز حذفه ممنوع، وهو خلاف ما يفهم من كتب النحو وبأن ما ذكره في أمر إغراء الغائب مسلم لكن يمكن توجيهه هاهنا كما لا يخفى، ثم قيل: إن ظاهر كلام ابن عطية يشعر بأن النصب بتقدير الزم قسيم للنصب على الإغراء وليس كذلك بل هو قسم منه اهـ فتدبر.
İbn Atıyye: «Sanki: 'Öyleyse Allah'ın sünnetine sarılsın' denilmiş gibi iğrâ (teşvik) üzere nasb olması da caizdir» demiştir. Ebû Hayyân, iğrâda ismin âmilinin hazfedilmesinin caiz olmaması sebebiyle bunun iyi bir görüş olmadığını belirterek ona itiraz etmiştir. Ayrıca gaib zamiriyle «Öyleyse Allah'ın sünnetine sarılsın» şeklinde takdir yapmak da caiz değildir; çünkü gaib olan kimse teşvik edilmez. Nitekim Arapların «عَلَيْهِ رَجُلًا لَيْسَنِي» sözü tevile muhtaçtır ve bununla birlikte şâzdır/nâdirdir. Buna karşı şu itiraz yapılmıştır: «İğrâda ismin âmilinin hazfedilmesi caiz değildir» sözü kabul edilemez; nitekim nahiv kitaplarından anlaşılanın hilafınadır. Gaibin teşviki hususunda zikrettiği şey ise kabul edilmekle birlikte gizli olmadığı üzere burada tevil edilmesi mümkündür. Sonra denildi ki: İbn Atıyye'nin sözünün zâhiri, «ilzem» takdiriyle nasbın, iğrâ yoluyla nasbın karşılığı (onun dışında bir kısım) olduğunu hissettirmektedir; oysa öyle değildir, bilakis onun bir kısmıdır. [Burayı] iyi düşün!
فِي الَّذِينَ خَلَوْا أي مضوا مِنْ قَبْلُ أي من قبلك من الأنبياء ﵊ حيث لم يحرج جل شأنه عليهم في الإقدام على ما أحل لهم ووسع عليهم في باب النكاح وغيره وقد كانت تحتهم المهائر والسراري وكانت لداود ﵇ مائة امرأة وثلاثمائة سرية ولسليمان ﵇ ثلاثمائة امرأة وسبعمائة سرية.
{ فِي الَّذِينَ خَلَوْا } “Daha önce gelip geçenlerde” yani gelip geçmiş olan, { مِنْ قَبْلُ } “daha öncekilerde” yani şânı yüce olan Allah'ın, kendilerine helal kıldığı şeylere yönelme hususunda bir güçlük çıkarmadığı; nikâh ve diğer konularda kendilerine genişlik tanıdığı senden önceki peygamberlerde aleyhimüsselâm [da Allah'ın kanunu böyledir]. Nitekim nikâhlı hür kadınlar ve cariyeler onların nikâhı altındaydı. Dâvûd'un aleyhisselâm yüz hanımı ve üç yüz cariyesi vardı; Süleyman'ın aleyhisselâm ise üç yüz hanımı ve yedi yüz cariyesi vardı.
وأخرج ابن سعد عن محمد بن كعب القرظي أنه كان له ﵇ ألف امرأة، والظاهر أنه عنى بالمرأة ما يقابل السرية ويحتمل أنه أراد بها الأعم فيوافق ما قبله. يروى أن اليهود قاتلهم الله تعالى عابوه وحاشاه من العيب ﷺ بكثرة النكاح وكثرة الأزواج فرد الله تعالى عليهم بقوله سبحانه: سُنَّةَ اللَّهِ الآية.
İbn Sa'd, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den onun aleyhisselâm bin kadını olduğunu rivayet etmiştir. Zâhir olan, kadından maksadının cariyenin karşıtı olduğudur; bunun daha genel anlamda kastedilmiş olması da muhtemeldir, bu takdirde öncekiyle uyuşur. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ onları kahretsin Yahudiler, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i —hâşâ o ayıptan uzaktır— çok evlenmek ve çok eş sahibi olmakla ayıpladılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { سُنَّةَ اللَّهِ } “Allah'ın kanunudur” ayetiyle onlara cevap verdi.
وقيل: إنه جل وعلا أشار بذلك إلى ما وقع لداود ﵇ من تزوجه امرأة أوريا. وأخرج ذلك ابن المنذر والطبراني عن ابن جريج، واسم تلك الامرأة عنده اليسية وهذا مما لا يلتفت إليه، والقصة عند المحققين لا أصل لها وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً أي عن قدر أو ذا قدر ووصفه بمقدور نحو وصف الظل بالظليل والليل بالأليل في قولهم ظل ظليل وليل أليل في قصد التأكيد، والمراد بالقدر عند جمع المعنى المشهور للقضاء وهو الإرادة الأزلية المتعلقة بالأشياء على ما هي عليه، وجوز كونه بالمعنى المشهور له وهو إيجاد الأشياء على قدر مخصوص وكمية معينة من وجوه المصلحة وغيرها، والمعنى الأول أظهر، والقضاء والقدر يستعمل كل منهما بمعنى الآخر وفسر الأمر بنحو ما فسر به فيما سبق. وجوز أن يراد به الأمر الذي هو واحد الأوامر من غير تأويل ويراد أن أتباع أمر الله تعالى
Denildi ki: Şânı yüce olan [Allah] bununla Dâvûd'un aleyhisselâm Uryâ'nın eşiyle evlenmesi hadisesine işaret etmiştir. Bunu İbnü'l-Münzir ve Taberânî, İbn Cüreyc'den rivayet etmişlerdir; onun nezdinde o kadının adı Elyesa'dır (veya Yesiyye). Fakat bu, itibar edilmeyecek rivayetlerdendir ve muhakkik âlimlere göre kıssanın aslı yoktur. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri, mutlaka yerini bulan bir kaderdir / ölçülüp biçilmiş bir takdirdir” yani bir kaderden kaynaklanmıştır yahut ölçülüp takdir edilmiştir. «Kader» kelimesinin «makdûr» ile nitelenmesi, pekiştirme kastıyla «zıllun zalîl» (koyu gölge) ve «leylün elyel» (zifiri gece) denmesinde gölgenin zalîl ile, gecenin de elyel ile nitelenmesi gibidir. Bir topluluğa göre kaderden maksat, kazânın meşhur anlamı olan şeylerin bulundukları hâl üzere ezelî iradeye taalluk etmesidir. Maslahat ve benzeri yönlerden eşyanın özel bir ölçü ve belirli bir miktarda icat edilmesi şeklindeki meşhur anlamında olması da caiz görülmüştür; ancak birinci mana daha açıktır. Kazâ ve kader kelimelerinin her biri diğerinin yerine de kullanılır. «Emr» kelimesi de daha önce tefsir edildiği şekilde tefsir edilmiştir. Tevilsiz olarak emirlerin tekili olan «emir/buyruk» manasının kastedilmiş olması ve Allah Teâlâ'nın emrine tâbi olmanın kastedilmesi de caiz görülmüştür;
المنزل على أنبيائه ﵈ والعمل بموجبه لازم مقضي في نفسه أو هو كالمقضي في لزوم اتباعه، ولا يخفى تكلفه، وظاهر كلام الإمام اختيار أن الأمر واحد الأمور وفرق بين القضاء والقدر بما لم نقف عليه لغيره فقال ما حاصله القضاء ما يكون مقصودا له تعالى في الأصل والقدر ما يكون تابعا والخير كله بقضاء وما في العالم من الضرر بقدر كالزنا والقتل ثم بنى على ذلك لطيفة وهو أنه لما قال سبحانه: زَوَّجْناكَها ذيله بأمرا مفعولا لكونه مقصودا أصليا وخيرا مقضيا ولما قال جل شأنه: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا إشارة إلى قصة داود ﵇ حيث افتتن بامرأة أوريا قال سبحانه: قَدَراً مَقْدُوراً لكون الافتتان شرا غير مقصود أصلي من خلق المكلف، وفيه ما فيه، والجملة اعتراض وسط بين الموصولين الجاريين مجرى الواحد للمسارعة إلى تقرير نفي الحرج وتحقيق الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ صفة للذين خلوا أو هو في محل رفع أو نصب على إضمارهم أو على المدح.
Peygamberlerine aleyhimüsselâm indirilen [emre uyulması] ve onun gereğince amel edilmesi bizzat lâzım ve takdir edilmiş bir şeydir veya uyulmasının gerekliliği açısından hükme bağlanmış gibidir. [Bu tevildeki] zorlama gizli değildir. İmam [Fahreddin er-Râzî]'nin sözünün zâhiri, emrin işlerin/durumların tekili olduğu görüşünü tercih etmektir. O, kazâ ile kader arasını başkasında rastlamadığımız bir biçimde ayırarak özetle şöyle demiştir: Kazâ, Allah Teâlâ nezdinde aslen kastedilen şeydir; kader ise buna tâbi olandır. Hayrın tamamı kazâ iledir, âlemdeki zina ve cinayet gibi zararlar ise kader iledir. Sonra bunun üzerine latif bir nükte bina ederek demiştir ki: Şânı yüce olan [Allah], { زَوَّجْناكَها } “Onu seninle evlendirdik” buyurduğunda, bu asıl kastedilen bir durum ve hükme bağlanmış bir hayır olduğu için onu { مَفْعُولًا } “yerine getirilmiştir” lafzıyla fezlekelemiştir. Şânı yüce olan [Allah]: { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا } “Daha önce gelip geçenlerde Allah'ın sünnetidir” buyurduğunda ise —Dâvûd'un aleyhisselâm Uryâ'nın hanımıyla imtihan edilmesi kıssasına işaretle— mükellefin yaratılmasında fitne/imtihan aslen kastedilmeyen bir şer olduğu için { قَدَراً مَقْدُوراً } “ölçülüp biçilmiş bir takdirdir” buyurmuştur. Ancak bu görüş tartışmaya açıktır. Bu cümle, güçlüğün nefyedilmesini pekiştirmede ve tahkik etmede acele etmek amacıyla, tek bir cümle hükmünde olan iki sıla cümlesi arasına girmiş bir itiraziyedir (ara cümledir). { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler” ifadesi { الَّذِينَ خَلَوْا } kavlinin sıfatıdır veya gizli bir zamire mübteda/haber kılınarak merfû yahut medih üzere mensub mahaldedir.
وقرأ عبد الله بلغوا فعلا ماضيا، وقرأ أبي «رسالة» على التوحيد لجعل الرسالات المتعددة لاتفاقها في الأصول وكونها من الله تعالى بمنزلة شيء واحد وإن اختلفت أحكامها وَيَخْشَوْنَهُ أي يخافونه تعالى في كل ما يأتون ويذرون لا سيما في أمر تبليغ الرسالة وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ في وصفهم بقصرهم الخشية على الله تعالى تعريض بما صدر عنه ﵊ من الاحتراز عن لائمة الناس من حيث إن إخوانه المرسلين لم تكن سيرتهم التي ينبغي الاقتداء بها ذلك، وهذا كالتأكيد لما تقدم من التصريح في قوله سبحانه: وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ وتوهم بعضهم أن منشأ التعريض توصيف الأنبياء بتبليغ الرسالات وحمل الخشية على الخشية في أمر التبليغ لوقوعها في سياقه وفيه ما لا يخفى وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً أي كافيا للمخاوف أو محاسبا على الكبار والصغائر من أفعال القلب والجوارح فلا ينبغي أن يخشى غيره، والإظهار في مقام الإضمار لما في هذا الاسم الجليل ما ليس في الضمير، واستدل بالآية على عدم جواز التقية على الأنبياء ﵈ مطلقا، وخص ذلك بعض الشيعة في تبليغ الرسالة وجعلوا ما وقع منه ﷺ في هذه القصة المشار إليه بقوله تعالى وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ بناء على أن الخشية فيه بمعنى الخوف لا على أن المراد الاستحياء من قول الناس تزوج زوجة ابنه كما قاله ابن فورك من التقية الجائزة حيث لم تكن في تبليغ الرسالة، ولا فرق عندهم بين خوف المقالة القبيحة وإساءة الظن وبين خوف المضار في أن كلا يبيح التقية فيما لا يتعلق بالتبليغ، ولهم في التقية كلام طويل وهي لأغراضهم ظل ظليل، والمتتبع لكتب الفرق يعرف أن قد وقع فيها إفراط وتفريط وصواب وتخليط وإن أهل السنّة والجماعة قد سلكوا فيها الطريق الوسط وهو الطريق الأسلم الأمين سالكه من الخطأ والغلط، أما الإفراط فللشيعة حيث جوزوا بل أوجبوا على ما حكي عنهم إظهار الكفر لأدنى مخافة أو طمع، وأما التفريط فللخوارج والزيدية حيث لا يجوزون في مقابلة الدين مراعاة العرض وحفظ النفس والمال أصلا، وللخوارج تشديدات عجيبة في هذا الباب، وقد سبوا وطعنوا بريدة الأسلمي أحد أصحاب رسول الله ﷺ بسبب أنه رضي الله تعالى عنه كان يحافظ فرسه في صلاته خوفا من أن يهرب.
Abdullah [b. Mes'ûd], mazi fiil olarak «بَلَّغُوا» şeklinde okumuştur. Übey ise, hükümleri farklı olsa bile temellerdeki ittifakları ve Allah Teâlâ katından olmaları sebebiyle birden çok risaleti tek bir şey mesabesinde kılarak tekil olarak «رِسَالَةَ» şeklinde okumuştur. { وَيَخْشَوْنَهُ } “ve O'ndan korkarlar” yani yapıp ettikleri ve terk ettikleri her şeyde, bilhassa risaleti tebliğ etme konusunda Allah Teâlâ'dan korkarlar. { وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başka kimseden de korkmazlar”. Onların haşyeti (korkuyu) sadece Allah Teâlâ'ya has kılmakla nitelenmelerinde, Nebî'den aleyhisselâm insanların kınamasından sakınma hususunda sâdır olan duruma bir ta'rîz (üstü kapalı uyarı) vardır; zira kendisine uyulması gereken elçi kardeşlerinin sîreti böyle değildi. Bu, şânı yüce olan [Allah]'ın: { وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “İnsanlardan korkuyordun, oysa korkmana Allah daha lâyıktı” kavlindeki açık ifadenin bir teyidi gibidir. Bazıları, peygamberlerin risaletleri tebliğ etmekle vasıflanmasından ve haşyetin tebliğ bağlamında geçmesi sebebiyle tebliğdeki korkuya hamledilmesinden dolayı ta'rîzin buradan kaynaklandığını zannetmişlerdir ki bu zannın durumu gizli değildir. { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter” yani korkulacak durumlara karşı kâfi gelici yahut kalbin ve azaların amellerinden olan büyük ve küçük günahların hesabını görücü olarak [Allah yeter]; binaenaleyh O'ndan başkasından korkulmamalıdır. Zamir makamında bu yüce ismin açıkça zikredilmesi, zamirde bulunmayan manaların bu yüce isimde bulunmasından dolayıdır. Bu ayetten, peygamberler aleyhimüsselâm hakkında takiyyenin mutlak olarak caiz olmadığına delil getirilmiştir. Şîa'nın bazıları bunu risaletin tebliğine hasretmişler ve Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu kıssada vuku bulan ve Allah Teâlâ'nın: { وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } kavliyle işaret edilen durumu —İbn Fûrek'in söylediği gibi insanların 'Oğlunun eşiyle evlendi' demesinden hayâ etmek manasında değil, buradaki haşyetin korku manasında olduğuna dayanarak— risaletin tebliğinde olmadığı için caiz takiyyeden saymışlardır. Onlara göre çirkin sözden ve sûizandan korkmak ile zararlardan korkmak arasında, tebliğle ilgili olmayan hususlarda takiyyeyi mubah kılması açısından bir fark yoktur. Onların takiyye konusunda uzun sözleri vardır ve takiyye onların maksatları için koyu bir gölgedir. Mezhepler tarihine dair kitapları inceleyen bir kimse, bu konuda ifrat ve tefritin, doğrunun ve karışıklığın vuku bulduğunu; Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in ise bu hususta orta yolu benimsediğini bilir ki bu yol, yolcusu hata ve yanılgıdan güvende olan en selametli yoldur. İfrat Şîa'ya aittir; zira onlar —kendilerinden nakledildiğine göre— en ufak bir korku veya tamahtan ötürü küfrü açığa vurmayı caiz, hatta vacip görmüşlerdir. Tefrit ise Havâric ve Zeydiyye'ye aittir; zira onlar din karşılığında ırzı gözetmeyi, canı ve malı korumayı asla caiz görmezler. Havâric'in bu konuda acayip katılıkları vardır; hatta onlar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından Büreyde el-Eslemî'yi, radıyallâhu Teâlâ anh namazında atının kaçmasından korktuğu için onu gözetmesinden dolayı kınamış ve ona dil uzatmışlardır.
ومذهب أهل السنّة أن التقية وهي محافظة النفس أو العرض أو المال من نحو الأعداء بإظهار محظور ديني مشروعة في الجملة.
Ehl-i Sünnet'in mezhebi ise şudur: Takiyye, yani dini bir yasak açığa vurularak düşman benzeri tehlikelerden canı, ırzı veya malı korumak ana hatlarıyla meşrudur.
وقسموا العدو إلى قسمين: الأول من كانت عداوته مبنية على اختلاف الدين كالمسلم والكافر ويلحق به من كانت عداوته لاختلاف المذهب اختلافا يجر إلى تكفير أصحاب أحد المذهبين أصحاب المذهب الآخر كأهل السنّة والشيعة، والثاني من كانت عداوته مبنية على أغراض دنيوية كالمال والمرأة وعلى هذا تكون التقية أيضا قسمين: أما الأول فالتقية ممن كانت عداوته مبنية على اختلاف الدين حقيقة أو حكما وقد ذكروا في ذلك أن من يدعي الإيمان
Düşmanı iki kısma ayırmışlardır: Birincisi; müslüman ile kâfirde olduğu gibi düşmanlığı din ayrılığına dayanan kimsedir. Ehl-i Sünnet ve Şîa gibi iki mezhep mensuplarından birinin diğerini tekfir etmesine yol açacak bir mezhep ayrılığına dayanan düşmanlık da buna mülhaktır. İkincisi; mal ve kadın gibi dünyevi maksatlara dayanan düşmanlıktır. Buna göre takiyye de iki kısma ayrılır: Birincisi; hakikaten veya hükmen din ayrılığına dayanan kimseden yapılan takiyyedir. Bu hususta âlimler zikretmişlerdir ki, iman ettiğini söyleyen kimse...
إذا وقع في محل لا يمكن أن يظهر دينه وما هو عليه لتعرض المخالفين وجب عليه أن يهاجر إلى محل يقدر فيه على الإظهار ولا يجوز له أن يسكن هنالك ويكتم دينه بعذر الاستضعاف فأرض الله تعالى واسعة، نعم إن كان له عذر غير ذلك كالعمى والحبس وتخويف المخالف له بقتله أو قتل ولده أو أبيه أو أمه على أي وجه كان القتل تخويفا يظن معه وقوع ما خوف به جاز له السكنى والموافقة بقدر الضرورة ووجب عليه السعي في الحيلة للخروج وإن لم يكن التخويف كذلك كالتخويف بفوات المنفعة أو بلحوق المشقة التي يمكنه تحملها كالحبس مع القوت والضرب القليل الغير المهلك لا يجوز له الموافقة وإن ترتب على ذلك موته كان شهيدا، وأما الثاني فالتقية ممن كانت عداوته مبنية على أغراض دنيوية. وقد اختلف العلماء في وجوب الهجرة وعدمه فيه فقال بعضهم: تجب الهجرة لوجوب حفظ المال والعرض.
muhaliflerin sataşması sebebiyle dinini ve inandığı esasları açığa vurması mümkün olmayan bir yere düştüğünde, dinini açığa vurabileceği bir yere hicret etmesi vacip olur. Güçsüzlük mazeretine sığınarak orada ikamet edip dinini gizlemesi caiz değildir; zira Allah Teâlâ'nın arzı geniştir. Evet, eğer âmâlık, hapsedilme yahut muhalifin onu kendisini, çocuğunu, babasını veya annesini —öldürme hangi şekilde olursa olsun— tehdit edilen şeyin vuku bulacağı zannını uyandıracak derecede bir ölümle tehdit etmesi gibi başka bir mazereti varsa, [orada] ikamet etmesi ve zaruret miktarınca muvafakat göstermesi caiz olur; fakat oradan çıkmak için bir çare araması vacip olur. Şayet korkutma böyle değilse; mesela bir menfaatin kaçırılmasıyla veya beslenmeyle birlikte hapsedilme ve ölüme yol açmayan az bir dayak gibi katlanabileceği bir meşakkatin dokunmasıyla korkutulması şeklindeyse muvafakat göstermesi caiz olmaz; şayet bu sebeple ölürse şehid olur. İkincisi ise düşmanlığı dünyevi maksatlara dayanan kimseden yapılan takiyyedir. Âlimler bu durumda hicretin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: «Malı ve ırzı korumak vacip olduğu için hicret vaciptir» demişlerdir.
وقال جمع: لا تجب إذ الهجرة عن ذلك المقام مصلحة من المصالح الدنيوية ولا يعود بتركها نقصان في الدين إذ العدو المؤمن كيفما كان لا يتعرض لعدوه الضعيف المؤمن مثله بالسوء من حيث هو مؤمن.
Bir grup âlim ise şöyle demiştir: «Hicret vacip değildir; zira o mekândan hicret etmek dünyevi maslahatlardan bir maslahattır ve onun terkiyle dinde bir noksanlık meydana gelmez. Çünkü mümin düşman, her nasıl olursa olsun, kendisi gibi mümin olan zayıf düşmanına mümin olması hasebiyle kötülükle yönelmez.»
وقال بعض الأجلة على طريق المحاكمة: الحق أن الهجرة هاهنا قد تجب أيضا وذلك إذا خاف هلاك نفسه أو أقاربه أو الإفراط في هتك حرمته، وقال: إنها مع وجوبها ليست عبادة إذ التحقيق أنه ليس كل واجب عبادة يثاب عليها فإن الأكل عند شدة المجاعة والاحتراز عن المضرات المعلومة أو المظنونة في المرض وعن تناول السمومات في حال الصحة وما أشبه ذلك أمور واجبة ولا يثاب فاعلها عليها اهـ، وفيه بحث، وتمام الكلام في هذا المقام يطلب من زبر العلماء الأعلام، ولعل لنا عودة إن شاء الله تعالى لذكر شيء من ذلك والله تعالى الهادي لسلوك أقوم المسالك. بقي لنا فيما يتعلق بالآية شيء وهو ما قيل: إنه سبحانه وصف المرسلين الخالين عليهم الصلاة والسلام بأنهم لا يخشون أحدا إلا الله وقد أخبر ﷿ عن موسى ﵇ بأنه قال: إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا [طه: ٤٥] وهل خوف ذلك إلا خشية غير الله تعالى فما وجه الجمع؟ قلت: أجيب بأن الخشية أخص من الخوف.
Seçkin âlimlerden bazıları hakemlik yoluyla şöyle demiştir: Doğru olan şudur ki, burada da hicret bazen vacip olabilir; o da kişinin kendisinin veya akrabalarının helak olmasından yahut ırz ve namusunun aşırı derecede çiğnenmesinden korkması durumudur. [O zat] demiştir ki: Hicret vacip olmakla birlikte bir ibadet değildir; zira tahkike göre vacip olan her şey sevap kazanılan bir ibadet değildir. Nitekim şiddetli açlık anında yemek yemek, hastalıkta bilinen veya zannedilen zararlardan sakınmak, sağlık durumunda zehirleri almaktan kaçınmak ve benzeri durumlar vacip işlerdir; ancak bunları yapan kimseye bundan dolayı sevap verilmez. Bu görüş üzerinde inceleme yapılabilir. Bu makamdaki sözün tamamı büyük âlimlerin kitaplarından aranmalıdır; inşâallahu Teâlâ bundan bir şeyler zikretmek için belki tekrar döneriz. En doğru yollara ileten ancak Allah Teâlâ'dır. Ayetle ilgili olarak geriye bir husus kaldı ki o da şudur: Şânı yüce olan [Allah], geçmiş peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm Allah'tan başka kimseden korkmamakla vasfetmiştir; oysa Azîz ve Celîl olan [Allah] Mûsâ'nın aleyhisselâm: { إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا } [Tâhâ: 45] “Biz onun bize taşkınlık etmesinden korkarız” dediğini haber vermiştir. Bu korku, Allah Teâlâ'dan başkasından korkmak değil midir? O halde bu iki durum nasıl cem edilir (uzlaştırılır)? Derim ki: Buna şöyle cevap verilmiştir: Haşyet, havftan (korkudan) daha özeldir.
قال الراغب: الخشية خوف يشوبه تعظيم وأكثر ما يكون ذلك عن علم بما يخشى منه، وذكر في ذلك عدة آيات منها هذه الآية، ونفي الخاص لا يستلزم نفي العام فقد يجتمع مع إثباته، وهذا أولى مما قيل في الجواب من أن الخشية أخص من الخوف لأنها الخوف الشديد والمنفي في الآية هاهنا هو ذلك لا مطلق الخوف المثبت فيما حكي عن موسى ﵇، وأجاب آخر بأن المراد بالخشية المنفية الخوف الذي يحدث بعد الفكر والنظر وليس من العوارض الطبيعية البشرية، والخوف المثبت هو الخوف العارض بحسب البشرية بادىء الرأي وكم قد عرض مثله لموسى ﵇ ولغيره من إخوانه وهو مما لا نقص فيه كما لا يخفى على كامل وهو جواب حسن، وقيل: إن موسى ﵇ إنما خاف أن يعجل فرعون عليه بما يحول بينه وبين إتمام الدعوة وإظهار المعجزة فلا يحصل المقصود من البعثة فهو خوف لله ﷿، والمراد بما نفي عن المرسلين هو الخوف عنه سبحانه بمعنى أن يخاف غيره جل وعلا فيخل بطاعته أو يقدم على معصيته وأين هذا من ذاك فتأمل تولى الله تعالى هداك.
Râgıb şöyle demiştir: «Haşyet, içine tazim karışmış bir korkudur ve çoğu zaman korkulan şeyin bilinmesinden kaynaklanır.» Bu hususta aralarında bu ayetin de bulunduğu birkaç ayet zikretmiştir. Özel olanın nefyedilmesi genel olanın nefyedilmesini gerektirmez; dolayısıyla özelin nefyi, genelin ispatı ile bir arada bulunabilir. Bu cevap, «Haşyet havftan daha özeldir, çünkü o şiddetli korkudur; bu ayette nefyedilen de şiddetli korkudur, Mûsâ'dan aleyhisselâm nakledilen mutlak korku değildir» şeklindeki cevaptan daha evladır. Bir başkası ise şöyle cevap vermiştir: Nefyedilen haşyetten maksat, düşünme ve tefekkürden sonra meydana gelen ve beşerî-fıtrî durumlardan olmayan korkudur. İspat edilen korku ise ilk anda beşeriyet icabı arız olan korkudur; nitekim Mûsâ'ya aleyhisselâm ve diğer elçi kardeşlerine bunun benzeri arız olmuştur ki kâmil olan kimseye gizli kalmayacağı üzere bunda hiçbir eksiklik yoktur. Bu da güzel bir cevaptır. Denildi ki: Mûsâ aleyhisselâm ancak Firavun'un, kendisi ile tebliği tamamlaması ve mucizeyi göstermesi arasına engel teşkil edecek bir şeyi aceleyle yapmasından, böylece peygamber olarak gönderilme gayesinin hâsıl olmamasından korkmuştur; dolayısıyla bu, Azîz ve Celîl olan Allah için bir korkudur. Peygamberlerden nefyedilen korkudan maksat ise, şânı yüce olan Allah'tan başkasından korkarak O'na itaati aksatmak yahut O'na isyana yeltenmek manasındaki korkudur. Nerede bu, nerede diğeri! Allah Teâlâ seni doğru yola iletsin, iyi düşün!
ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ رد لمنشأ خشيته ﷺ الناس المعاتب عليها بقوله تعالى: وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ وهو قولهم: إن محمدا ﵊ تزوج زوجة ابنه زيد بنفي كون زيد ابنه الذي يحرم نكاح زوجته عليه ﷺ على أبلغ وجه كما ستعرفه قريبا إن شاء الله تعالى، والرجال جمع رجل بضم الجيم كما هو المشهور وسكونه وهو على ما في القاموس الذكر إذا احتلم وشب أو هو رجل ساعة يولد، وفي بعض ظواهر الآيات والأخبار ما هو مؤيد للثاني نحو قوله تعالى لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ [النساء: ٧] وقوله سبحانه: وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً [النساء: ١٢] ونحو
{ ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } “Muhammed sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir”. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın: { وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } kavliyle sitem ettiği, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem insanlardan çekinmesine sebep olan şeyin reddidir ki o da onların: «Muhammed aleyhisselâm oğlu Zeyd'in hanımıyla evlendi» sözleridir. Bu durum, inşâallahu Teâlâ yakında öğreneceğin üzere, Zeyd'in eşiyle evlenmesi Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem haram kılınan öz oğlu oluşunun en beliğ şekilde nefyedilmesiyle reddedilmiştir. «Er-Ricâl» lafzı, meşhur olduğu üzere cîmin dammesiyle veya sükûnuyla «racül»ün çoğuludur. Kâmûs'ta geçtiğine göre o; ihtilam olup gençleştiğinde erkek [olan kimsedir] yahut doğduğu andan itibaren erkektir (racüldür). Bazı ayet ve hadislerin zâhirinde ikinci manayı destekleyen hususlar vardır; Allah Teâlâ'nın: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } [en-Nisâ: 7] “Ana, baba ve akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır” kavli ve şânı yüce olan [Allah]'ın: { وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً } [en-Nisâ: 12] “Eğer miras bırakan bir erkeğin kelâle olarak mirası kalırsa” kavli ile...
قوله ﵊: «فلأولى رجل ذكر»
onun aleyhisselâm: «En yakın erkek hısıma aittir» sözü gibi.
والبحث الذي ذكره بعض أجلة المتأخرين فيما ذكر من الأمثلة لا يدفع كون الظاهر منها ذلك عند المنصف، وقد يذكر لتأييد الأول قوله تعالى: وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ [النساء: ٩٨] فإن الرجال فيه للبالغين، وفيه بحث، نعم ظاهر كلام الزمخشري وهو إمام له قدم راسخة في اللغة وغيرها من العلوم العربية يدل على أن الرجل هو الذكر البالغ، وأيا ما كان فإضافة رجال إلى ضمير المخاطبين باعتبار الولاد فإن أريد بالرجال الذكور البالغون فالمعنى ما كان محمد أبا أحد من أبنائكم أيها الناس الذكور البالغين الذين ولدتموهم، وإن أريد بهم الذكور مطلقا فالمعنى ما كان محمد أبا أحد من أبنائكم الذين ولدتموهم مطلقا كبارا كانوا أو صغارا.
Son dönem seçkin âlimlerinden bazılarının zikredilen misaller hakkında yaptıkları inceleme, insaflı bir kimse nezdinde zâhir olanın bu olduğu gerçeğini ortadan kaldırmaz. Birinci manayı desteklemek üzere Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } [en-Nisâ: 98] “Erkekler, kadınlar ve çocuklardan mustaz'af olanlar” kavli de zikredilebilir; zira buradaki «ricâl» ergen erkekler içindir. Ancak bu görüşte de tartışma vardır. Evet, lügat ve diğer Arap ilimlerinde sarsılmaz bir yere sahip olan bir imam olan Zemahşerî'nin sözünün zâhiri, racülün bülûğa ermiş erkek olduğuna delalet etmektedir. Her ne olursa olsun, «ricâl» kelimesinin muhatap zamirine izafeti doğum (nesep) itibariyledir. Şayet ricâl ile bülûğa ermiş erkekler kastedilmişse mana: «Ey insanlar! Muhammed, sizin bizzat doğurduğunuz ergen erkek evlatlarınızdan hiçbirinin babası değildir» şeklinde olur. Eğer ricâl ile mutlak olarak erkekler kastedilmişse mana: «Muhammed, sizin doğurduğunuz erkek çocuklarınızdan —büyük olsun küçük olsun— hiçbirinin babası değildir» şeklinde olur.
والأب حقيقة لغوية في الوالد على ما يفهم من كلام كثير من اللغويين، والمراد بالأبوة المنفية هنا الأبوة الحقيقة الشرعية التي يترتب عليها أحكام الأبوة الحقيقية اللغوية من الإرث ووجوب النفقة وحرمة المصاهرة سواء كانت بالولادة أو بالرضاع أو بتبني من يولد مثله لمثله وهو مجهول النسب فحيث نفي كونه صلّى الله تعالى عليه وسلم أبا أحد من رجالهم بأي طريق كانت الأبوة، ومن المعلوم أن زيدا أحد من رجالهم تحقق نفي كونه ﵊ أبا له مطلقا، أما كونه صلّى الله تعالى عليه وسلم ليس أبا له بالولادة فمما لا نزاع فيه ولم يتوهم أحد خلافه، ومثله كونه ﵊ ليس أبا له بالرضاع، وأما كونه صلّى الله تعالى عليه وسلم ليس أبا له بالتبني مع تحقق تبنيه ﵊ فلأن الأبوة بالتبني التي نفيت إنما هي الأبوة الحقيقية الشرعية وما كان من التبني لا يستتبعها لتوقفها شرعا على شرائط، منها كون المتبني مجهول النسب وذلك منتف في زيد فقد كان معروف النسب فيما بينهم، وقد تقدم لك أنه ابن حارثة، وتعميم نفي أبوته ﷺ لأحد من رجالهم بحيث شمل نفي الأبوة بالولادة الأبوة بالرضاع والأبوة بالتبني مع أنه لا كلام في انتفاء الأوليين وإنما الكلام في انتفاء الأخيرة فقط إذ هي التي يزعمها من يقول: تزوج محمد ﵊ زوجة ابنه للمبالغة في نفي الأبوة بالتبني التي زعموا ترتب أحكام الأبوة الحقيقة عليها بنظم ما خفي في سلك ما لا خفاء فيه أصلا.
«Eb» (baba) kelimesi, birçok lügat âliminin sözünden anlaşıldığı üzere lügatte hakiki anlamıyla bizzat doğuran erkek (vâlid) demektir. Burada nefyedilen babalıktan maksat; ister doğumla, ister emzirmeyle, isterse kendisi gibi birinden doğması mümkün olan nesebi meçhul bir kimseyi evlat edinmekle olsun, miras, nafaka vacipliği ve sıhriyet haramlığı gibi lügavi hakiki babalığın hükümlerinin kendisine bağlandığı hakiki şer'î babalıktır. Dolayısıyla babalık hangi yolla olursa olsun onun sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem onların adamlarından birinin babası olduğu nefyedilince ve Zeyd'in de onların adamlarından biri olduğu bilinince, onun aleyhisselâm Zeyd'in babası olduğu mutlak olarak nefyedilmiş olur. Onun sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem doğum yoluyla Zeyd'in babası olmadığı hususunda bir ihtilaf yoktur ve hiç kimse bunun aksini zannetmemiştir; aynı şekilde onun aleyhisselâm emzirme yoluyla da Zeyd'in babası olmadığı açıktır. Onun sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem Zeyd'i bizzat evlat edinmiş olmasına rağmen evlat edinme yoluyla da onun babası olmadığına gelince; çünkü nefyedilen evlat edinme babalığı, ancak hakiki şer'î babalıktır. Vuku bulan evlat edinme ise bunu gerektirmez; çünkü bu durum şer'an bazı şartlara bağlıdır ki bunlardan biri de evlat edinilenin nesebinin meçhul olmasıdır. Bu şart ise Zeyd'de yoktur; zira o aralarında nesebi bilinen biriydi ve daha önce geçtiği üzere o Hârise'nin oğludur. İlk iki durumun nefyinde hiçbir tartışma bulunmayıp sadece sonuncusunun nefyinde tartışma olmasına rağmen —çünkü: «Muhammed aleyhisselâm oğlunun hanımıyla evlendi» diyen kimsenin iddia ettiği sadece budur— onun sallallâhu aleyhi ve sellem onların adamlarından birine olan babalığının doğumla, emzirmeyle ve evlat edinmeyle olan babalığın nefyini kapsayacak şekilde genelleştirilmesi; hakiki babalık hükümlerinin terettüp ettiğini iddia ettikleri evlat edinme babalığını nefyetmede mübalağa yapmak ve kapalı olanı hiçbir kapalılığı bulunmayan şeyin safına katmak içindir.
ولعل هذا هو السر في قوله سبحانه ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ دون ما كان محمد أبا أحد من الرجال أو ما كان محمد أبا أحد منكم، ولعله لهذا أيضا صرح بنفي أبوته ﷺ لأحد من رجالهم ليعلم منه نفي بنوة أحد من رجالهم له ﵊، ولم يعكس الحال بأن يصرح بنفي بنوة أحد من رجالهم له عليه الصلاة
«Muhammed erkeklerden hiçbirinin babası değildir» veya «Muhammed sizden hiçbirinin babası değildir» denilmeyip de, şânı yüce olan [Allah]'ın: { ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } buyurmasındaki sır belki de budur. Muhatapların adamlarından birinin ona aleyhissalâtü...
والسلام ليعلم نفي أبوته ﷺ لأحد من رجالهم، ويؤتي بما بعد على وجه ينتظم مع ما قبل وبحمل الأبوة المنفية على الأبوة الحقيقية الشرعية ينحل إشكال في الآية وهو أن سياقها لنفي أبوته ﵊ لزيد ليرد به على من يعترض على النبي ﷺ بتزوجه مطلقته فإن أريد بالأبوة الأبوة الحقيقية اللغوية وهي ما يكون بالولادة لم تلائم السياق ولم يحصل بها الرد المذكور مع أنه هو المقصود إذ لم يكن أحد يزعم ويتوهم أنه ﷺ كان أبا زيد بالولادة، وأن أريد بها الأبوة المجازية التي تحقق بالتبني ونحوه فنفيها غير صحيح لأنه ﵊ كان أبا لزيد مجازا لتبنيه إياه ولم يزل زيد يدعى بابن محمد ﷺ حتى نزل قوله تعالى: ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ [الأحزاب: ٥] فدعوه حينئذ بابن حارثة، ووجه انحلاله بما ذكرنا من أن المراد بالأبوة الأبوة الحقيقية الشرعية أن هذه الأبوة تكون بالولادة وبالرضاع وبالتبني بشرطه وهي بأنواعها غير متحققة في زيد، أما عدم تحققها بالنوعين الأولين فظاهر، وأما عدم تحققها بالنوع الأخير فلأن التبني وإن وقع إلا أن شرطه الذي به يستتبع الأبوة الحقيقية الشرعية مفقود كما علمت، وبجعل إضافة الرجال إلى ضمير المخاطبين باعتبار الولادة يندفع استشكال النفي المذكور بأنه ﵊ قد ولد له عدة ذكور فكيف يصح النفي لأن من ولد له ﵊ ليس مضافا للمخاطبين باعتبار الولادة بل هو مضاف إليه ﷺ باعتباره، ومن خص الرجال بالبالغين قال: لا ينتقض العموم بذلك لأن جميع من ولد له ﵊ مات صغيرا ولم يبلغ مبلغ الرجال، وقيل: لا إشكال في ذلك لأنه ﵊ لم يكن له ابن يوم نزول الآية لأن السورة مدنية نزلت على ما نقل عن ابن الأثير في تاريخ الكامل السنة الخامسة من الهجرة من الهجرة وفيها تزوج رسول الله ﷺ بزينب، ومن ولد له ﷺ من الذكور ممن عدا إبراهيم فإنما ولد بمكة قبل الهجرة وتوفي فيها، وإبراهيم وإن ولد بالمدينة لكن ولد السنة الثامنة من الهجرة فلم يكن مولودا يوم النزول بل بعده وهو كما ترى، وكما استشكل النفي بما ذكر استشكل بالحسن والحسين رضي الله تعالى عنهما فقد كان النبي ﷺ أبا لهما حقيقة شرعية، ولم يرتض بعضهم هنا الجواب بخروجهما بالإضافة لأن لهما نسبة إلى المخاطبين باعتبار الولادة لدخول علي كرّم الله تعالى وجهه فيهم وهما ولداه، وارتضاه آخر بناء على أن الإضافة للاختصاص باعتبار الولادة ولا اختصاص للحسنين بعلي رضي الله تعالى عنهم باعتبارها لما أنهما ولدا رسول الله ﷺ أيضا لكن بالواسطة فإن قبل هذا فذاك وإلا فالجواب، أما ما قيل من أن المراد بالرجال البالغون ولم يكونا رضي الله تعالى عنهما يوم النزول كذلك فإن الحسن رضي الله تعالى عنه ولد السنة الثالثة من الهجرة والحسين رضي الله تعالى عنه ولد السنة الرابعة منها لخمس خلون من شعبان وقد علقت به أمه عقب ولادة أخيه بخمسين ليلة أو أقل وكان النزول بعد ولادتهما على ما سمعت آنفا، وأما ما قيل من أن المراد بالأب في الآية الأب الصلب ومعلوم أنه ﷺ لم يكن أباهما كذلك فتدبر، وقيل: ليس المراد من الآية سوى نفي أبوته ﷺ لأحد من الرجال بالتبني لتنتفي أبوته ﵊ لزيد التي يزعمها المعترض كما يدل عليه سوق الآية الكريمة فكأنه قيل: ما كان محمد أبا أحد من رجالكم كما زعمتم حيث قلتم إنه أبو زيد لتبنيه إياه وهي ساكتة عن نفي أبوته ﷺ لأحد بالولادة أو بالرضاع وعن إثباتها فلا سؤال بمن ولد
...vesselâm oğul oluşunun nefyedildiğinin anlaşılması ve sonrasının öncesiyle intizamlı bir şekilde gelmesi için durum tersine çevrilmeyip onun sallallâhu aleyhi ve sellem adamlarından hiçbirine baba olmadığının açıkça belirtilmesi de muhtemelen bu sebepledir. Nefyedilen babalığın hakiki şer'î babalığa hamledilmesiyle ayetteki bir müşkül çözülmektedir: Ayetin sevkediliş gayesi, boşanmış hanımıyla evlenmesinden ötürü Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem itiraz eden kimseye cevap vermek üzere onun aleyhisselâm Zeyd'e olan babalığını nefyetmektir. Eğer babalıktan maksat doğumla olan lügavi hakiki babalık olsaydı bu, سیاka uymaz ve asıl maksat bu olmasına rağmen mezkûr reddiye hâsıl olmazdı; zira hiç kimse onun sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'in doğum yoluyla babası olduğunu iddia ve zannetmiyordu. Eğer bundan evlat edinme ve benzeri yollarla hâsıl olan mecazi babalık kastedilseydi bunun nefyi sahih olmazdı; çünkü o aleyhisselâm evlat edinmesi sebebiyle Zeyd'in mecazen babasıydı ve Zeyd: { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } [el-Ahzâb: 5] “Onları babalarına nisbet ederek çağırın” ayeti inene kadar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem oğlu diye çağrılmaya devam etmiş, bu ayet inince ise Hârise'nin oğlu diye çağrılmıştır. Bu müşkülün, babalıktan maksadın hakiki şer'î babalık olduğu şeklindeki açıklamamızla çözülme yönü şudur: Bu babalık doğumla, sütle ve şartına uygun evlat edinmeyle olur; bu türlerin hiçbiri ise Zeyd'de tahakkuk etmemiştir. İlk iki türle tahakkuk etmediği açıktır; son türle tahakkuk etmemesine gelince, evlat edinme vuku bulmuş olsa bile öğrendiğin üzere hakiki şer'î babalığı gerektirecek şartı mevcut değildir. «Ricâl» kelimesinin muhatap zamirine izafetinin doğum itibariyle kılınmasıyla, onun aleyhisselâm birçok erkek çocuğu doğmuşken bu nefyin nasıl sahih olacağı şeklindeki itiraz da defedilmiş olur; zira onun aleyhisselâm doğan çocukları doğum itibariyle muhataplara izafe edilmez, bilakis bizzat ona sallallâhu aleyhi ve sellem izafe edilir. Ricâl kelimesini bülûğa erenlerle tahsis eden kimse ise şöyle demiştir: Umûmîlik bununla bozulmaz; çünkü onun aleyhisselâm doğan bütün çocukları küçük yaşta vefat etmiş ve ricâl (adamlık) çağına ulaşmamıştır. Denildi ki: Bu hususta hiçbir müşkül yoktur; zira ayetin indiği gün onun aleyhisselâm hayatta bir oğlu yoktu. Çünkü bu sûre Medenîdir ve İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil fi't-Târîh'te naklettiğine göre hicretin beşinci senesinde inmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb ile de bu senede evlenmiştir. İbrahim dışındaki erkek çocukları ise hicretten önce Mekke'de doğmuş ve orada vefat etmiştir. İbrahim her ne kadar Medine'de doğmuşsa da hicretin sekizinci senesinde doğmuştur; dolayısıyla nüzul gününde doğmamış, sonradan doğmuştur. Bu görüşün durumu ise gördüğün gibidir. Zikredilen hususla nefyin müşkül görülmesi gibi, Hasan ve Hüseyin radıyallâhu Teâlâ anhümâ ile de müşkül görülmüştür; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hakiki şer'î anlamda onların babası idi. Bazıları burada, Ali kerremallâhu Teâlâ vechehû muhatapların içine girdiği ve onlar da onun çocukları olduğu için doğum itibariyle muhataplara nisbetleri bulunduğundan, izafet sebebiyle hariç kaldıkları cevabını uygun bulmamıştır. Bir başkası ise, izafetin doğum itibariyle ihtisas (aidiyet) bildirdiği, Hasan ve Hüseyin'in radıyallâhu Teâlâ anhüm de vasıtalı olarak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem çocukları olmaları hasebiyle yalnızca Ali'ye aidiyetlerinin bulunmadığı esasına dayanarak bu cevabı benimsemiştir. Bu kabul edilirse ne âlâ, edilmezse cevap şudur: Birincisi; ricâl ile bülûğa erenlerin kastedildiği ve nüzul gününde onların radıyallâhu Teâlâ anhümâ bu yaşta olmadıkları söylenmiştir; zira Hasan radıyallâhu Teâlâ anh hicretin üçüncü senesinde, Hüseyin radıyallâhu Teâlâ anh ise hicretin dördüncü senesinde Şaban ayından beş gün geçtikten sonra doğmuştur ve annesi ona kardeşinin doğumundan elli gün veya daha az bir süre sonra hamile kalmıştır. Ayetin inişi ise az önce duyduğun üzere onların doğumundan sonradır. İkincisi ise ayetteki babadan maksadın öz sulb babası olduğu söylenmiştir; malumdur ki o sallallâhu aleyhi ve sellem onların bu şekilde babası değildi, iyi düşün! Denildi ki: İtiraz edenin iddia ettiği üzere onun aleyhisselâm Zeyd'e olan babalığı ortadan kalksın diye, ayetten maksat sadece Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem adamlardan birine evlat edinme yoluyla baba oluşunu nefyetmektir; nitekim yüce ayetin sevki de buna delalet etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: «Zeyd'i evlat edindiği için onun babasıdır demek suretiyle iddia ettiğiniz gibi Muhammed sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir.» Ayet, onun sallallâhu aleyhi ve sellem birine doğumla veya sütle baba oluşunu nefyetme veya ispat etme hususunda sükût geçmiştir. Dolayısıyla ne kendisinden doğan...
له ﷺ من الذكور ولا بالحسنين رضي الله تعالى عنهم ولا جواب.
...erkek çocuklarla ne de Hasan ve Hüseyin radıyallâhu Teâlâ anhüm ile ilgili bir soru veya cevap söz konusu olur.
وإلى اختيار هذا يميل كلام أبي حيان والله تعالى أعلم. واستدل بعض الشافعية بهذه الآية على أنه لا يجوز أن يقال للنبي ﵊ أبو المؤمنين حكاه صاحب الروضة ثم قال: ونص الشافعي عليه الرحمة على أنه يجوز أن يقال له ﷺ أبو المؤمنين أي في الحرمة ونحوها، وقال الراغب بعد أن قال الأب الوالد ما نصه: ويسمى كل من كان سببا في إيجاد شيء أو إصلاحه أو ظهوره أبا ولذلك سمي النبي ﷺ أبا المؤمنين قال الله تعالى:
Ebû Hayyân'ın sözü de bunu tercih etmeye meyletmektedir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Bazı Şâfiîler bu ayetten hareketle Nebî'ye aleyhisselâm «müminlerin babası» denilmesinin caiz olmadığına delil getirmişlerdir; Ravza sahibi bunu nakletmiş, ardından şöyle demiştir: «Şâfiî —ona rahmet olsun— hürmet ve benzeri açılardan ona sallallâhu aleyhi ve sellem müminlerin babası denilmesinin caiz olduğunu açıkça ifade etmiştir.» Râgıb, babanın vâlid (bizzat doğuran erkek) olduğunu belirttikten sonra aynen şöyle demiştir: «Bir şeyin var olmasına, ıslahına veya ortaya çıkmasına sebep olan herkese baba (eb) denir; bundan dolayı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem müminlerin babası olarak isimlendirilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الأحزاب: ٦] وفي بعض القراءات «وهو أب لهم»
{ النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } [el-Ahzâb: 6] “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha önceliklidir; onun hanımları da onların analarıdır.” Bazı kıraatlerde ise «ve hüve ebün lehüm» (ve o, onların babasıdır) şeklindedir.
وروي أنه ﵊ قال لعلي كرّم الله تعالى وجهه: «أنا وأنت أبوا هذه الأمة»
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Ali'ye —kerremallâhu Teâlâ vechehû—: «Ben ve sen bu ümmetin iki babasıyız» buyurmuştur.
وإلى هذا أشار ﷺ
Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüyle de buna işaret etmiştir:
بقوله: «كل سبب ونسب منقطع يوم القيامة إلا سببي ونسبي»
«Kıyamet gününde benim sebebim ve nesebim müstesna bütün sebep ve nesepler kesilecektir.»
اهـ فلا تغفل، وعلى جواز الإطلاق قالوا: إن قوله تعالى: وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ استدراك من نفي كونه ﵊ أبا أحد من رجالهم على وجه يقتضي حرمة المصاهرة ونحوها إلى إثبات كونه ﷺ أبا لكل واحد من الأمة فيما يرجع إلى وجوب التوقير والتعظيم له ﷺ ووجوب الشفقة والنصيحة لهم عليه ﵊ فإن كل رسول أب لأمته فيما يرجع إلى ذلك، وحاصله أنه استدراك من نفي الأبوة الحقيقية الشرعية التي يترتب عليها حرمة المصاهرة ونحوها إلى إثبات الأبوة المجازية اللغوية التي هي من شأن الرسول ﵊ وتقتضي التوقير من جانبهم والشفقة من جانبه ﷺ وقيل في توجيه الاستدراك أيضا إنه لما نفيت أبوته ﷺ لأحد من رجالهم مع اشتهار أن كل رسول أب لأمته ولذا قيل: إن لوطا ﵇ عني بقوله: هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ [هود: ٧٨] المؤمنات من أمته يتوهم نفي رسالته ﷺ بناء على توهم التلازم بين الأبوة والرسالة فاستدرك بإثبات الرسالة تنبيها على أن الأبوة المنفية شيء والمثبتة للرسول شيء آخر، وأما قوله سبحانه وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ فقد قيل إنه جيء به ليشير إلى كمال نصحه وشفقته ﷺ فيفيد أن أبوته ﵊ للأمة المشار إليها بقوله تعالى: وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ أبوة كاملة فوق أبوة سائر الرسل ﵈ لأممهم وذلك لأن الرسول الذي يكون بعده رسول ربما لا يبلغ في الشفقة غايتها وفي النصيحة نهايتها اتكالا على من يأتي بعده كالوالد الحقيقي إذا علم أن لولده بعده من يقوم مقامه، وقيل: إنه جيء به للإشارة إلى امتداد تلك الأبوة المشار إليها بما قبل إلى يوم القيامة فكأنه قيل: ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ بحيث تثبت بينه وبينه حرمة المصاهرة ولكن كان أبا كل واحد منكم وأبا أبنائكم وأبناء أبنائكم وهكذا إلى يوم القيامة بحيث يجب له عليكم وعلى من تناسل منكم احترامه وتوقيره ويجب عليه لكم ولمن تناسل منكم الشفقة والنصح الكامل، وقيل: إنه جيء به لدفع ما يتوهم من قوله تعالى: مِنْ رِجالِكُمْ من أنه ﷺ يكون أبا أحد من رجاله الذين ولدوا منه ﵊ بأن يولد له ذكر فيعيش حتى يبلغ مبلغ الرجال وذلك لأن كونه ﵊ خاتم النبيين يدل على أنه لا يعيش له ولد ذكر حتى يبلغ لأنه لو بلغ لكان منصبه أن يكون نبيا فلا يكون هو ﷺ خاتم النبيين ويراد بالأب عليه الأب الصلب لئلا يعترض بالحسنين رضي الله تعالى عنهما، ودليل الشرطية ما رواه إبراهيم السدي عن أنس قال: كان إبراهيم- يعني ابن النبي ﷺ قد ملأ المهد ولو بقي لكان نبيا لكن لم يبق لأن نبيكم آخر الأنبياء ﵈، وجاء نحوه في روايات أخر.
Söz burada bitti, gafil olma! Bu isimlendirmenin caiz oluşu üzere şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } “fakat Allah'ın Resûlüdür” kavli; onun aleyhisselâm sıhriyet haramlığı ve benzerini gerektirecek şekilde adamlarından hiçbirinin babası olmadığının nefyedilmesinden, ona sallallâhu aleyhi ve sellem saygı ve tazimin vacip oluşu, onun da aleyhisselâm onlara şefkat ve nasihat göstermesinin vacip oluşu hususunda ümmetin her bir ferdinin babası olduğunun ispatına yapılan bir istidraktır (düzeltmedir). Zira her resûl, bu açılardan ümmetinin babasıdır. Bunun özeti şudur: Bu, sıhriyet haramlığı ve benzeri hükümleri gerektiren hakiki şer'î babalığın nefyinden; Resûl'ün aleyhisselâm şânından olan, onların tarafından tazimi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından ise şefkati gerektiren mecazi lügavi babalığın ispatına yönelik bir istidraktır. Bu istidrakın izahında ayrıca şöyle denilmiştir: Her resûlün ümmetinin babası olduğu meşhur iken —nitekim Lût'un aleyhisselâm: { هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } [Hûd: 78] “İşte bunlar benim kızlarımdır, onlar sizin için daha temizdir” sözüyle ümmetinin mümin kadınlarını kastettiği söylenmiştir— onun sallallâhu aleyhi ve sellem adamlarından birinin babası olduğu nefyedilince, babalık ile risalet arasında bir zorunluluk bulunduğu vehmine kapılarak onun sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin de nefyedildiği zannedilebilirdi. Bu sebeple, nefyedilen babalığın başka bir şey, resûl için sabit olan babalığın ise bambaşka bir şey olduğuna dikkat çekilmek üzere risaletin ispatıyla istidrak yapılmıştır. Şânı yüce olan [Allah]'ın: { وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } “ve peygamberlerin sonuncusudur” kavline gelince; denildi ki bu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem nasihat ve şefkatinin kemaline işaret etmek için getirilmiştir. Böylece Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } kavliyle işaret edilen onun aleyhisselâm ümmete olan babalığının, diğer bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm ümmetlerine olan babalıklarının üzerinde kâmil bir babalık olduğunu ifade eder. Zira kendisinden sonra peygamber gelecek olan bir resûl, kendisinden sonra gelecek olana güvenerek şefkatte ve nasihatte son noktaya varmayabilir; tıpkı kendisinden sonra çocuğunun yerine geçecek birinin olduğunu bilen hakiki bir baba gibi. Denildi ki: Bu ifade, öncesinde işaret edilen o babalığın kıyamet gününe kadar uzanacağına işaret etmek için getirilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: «Muhammed sizinle kendisi arasında sıhriyet haramlığı sabit olacak şekilde adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir; fakat sizin her birinizin, evlatlarınızın ve kıyamete kadar gelecek evlatlarınızın evlatlarının babasıdır; öyle ki sizin ve neslinizden gelenlerin ona hürmet ve tazim göstermesi vacip olduğu gibi, onun da size ve neslinizden gelenlere karşı tam bir şefkat ve nasihat göstermesi vaciptir.» Denildi ki: Bu ifade, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ رِجالِكُمْ } kavlinden, kendisinden doğacak bir erkek çocuğun yaşayıp bülûğ çağına ermesi suretiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisinden doğan adamlarının babası olabileceği vehmini defetmek için getirilmiştir. Zira onun aleyhisselâm peygamberlerin sonuncusu olması, hiçbir erkek çocuğunun bülûğ çağına kadar yaşamayacağına delalet eder; çünkü şayet bülûğa erseydi onun makamı peygamber olmak olurdu, bu takdirde de o sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sonuncusu olmazdı. Hasan ve Hüseyin radıyallâhu Teâlâ anhümâ ile itiraz edilmesin diye buradaki babadan maksat öz sulb babasıdır. Bu şartın delili, İbrâhim es-Süddî'nin Enes'ten rivayet ettiği şu sözdür: «İbrahim —yani Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem oğlu— henüz beşikteydi. Eğer yaşasaydı mutlaka peygamber olurdu; fakat yaşamadı, çünkü peygamberiniz peygamberlerin aleyhimüsselâm sonuncusudur.» Başka rivayetlerde de bunun benzeri gelmiştir.
أخرج البخاري من طريق محمد بن بشر عن إسماعيل بن أبي خالد قال: قلت لعبد الله بن أبي أوفى رأيت إبراهيم ابن النبي ﷺ قال: مات صغيرا ولو قضى بعد محمد ﷺ نبي عاش ابنه إبراهيم ولكن لا نبي بعده.
Buhârî, Muhammed b. Bişr tarikiyle İsmâil b. Ebî Hâlid'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Abdullah b. Ebî Evfâ'ya: «Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem oğlu İbrahim'i gördün mü?» dedim. O: «Küçük yaşta vefat etti. Şayet Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem sonra bir peygamber takdir edilmiş olsaydı oğlu İbrahim yaşardı; fakat ondan sonra peygamber yoktur» dedi.
وأخرج أحمد عن وكيع عن إسماعيل سمعت ابن أبي أوفى يقول: لو كان بعد النبي نبي ما مات ابنه.
Ahmed, Vekî' tarikiyle İsmâil'den rivayet etmiştir: İbn Ebî Evfâ'nın şöyle dediğini işittim: «Eğer Peygamber'den sonra bir peygamber olsaydı oğlu ölmezdi.»
وأخرج ابن ماجة وغيره من حديث ابن عباس لما مات إبراهيم ابن النبي ﷺ وقال: «إن له مرضعا في الجنة ولو عاش لكان صديقا نبيا ولو عاش لأعتقت أخواله من القبط وما استرق قبطي»
İbn Mâce ve başkaları İbn Abbâs'ın hadisinden rivayet etmişlerdir: Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem oğlu İbrahim vefat ettiğinde [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Şüphesiz onun cennette bir sütannesi vardır. Eğer yaşasaydı sıddîk bir peygamber olurdu; eğer yaşasaydı onun Kıptî dayıları azat edilir ve hiçbir Kıptî köleleştirilmezdi.»
وفي سنده أبو شيبة إبراهيم بن عثمان الواسطي وهو على ما قال القسطلاني ضعيف، ومن طريقه أخرجه ابن منده في المعرفة وقال: إنه غريب، وكأن النووي لم يقف على هذا الخبر المرفوع أو نحوه أو وقف عليه ولم يصح عنده فقال في تهذيب الأسماء واللغات: وأما ما روي عن بعض المتقدمين لو عاش إبراهيم لكان نبيا فباطل وجسارة على الكلام على المغيبات ومجازفة وهجوم على
Bu hadisin senedinde Ebû Şeybe İbrâhim b. Osmân el-Vâsıtî vardır ki o, Kastalânî'nin dediğine göre zayıftır. Onun tarikiyle İbn Mende bunu el-Ma'rife'de rivayet etmiş ve: «Bu hadis gariptir» demiştir. Sanki Nevevî bu merfû rivayete veya benzerine rastlamamış yahut rastlamış da nezdinde sahih olmamış ki Tehzîbü'l-Esmâ ve'l-Lügât'ta şöyle demiştir: «Geçmiş âlimlerin bazılarından rivayet edilen 'İbrahim yaşasaydı peygamber olurdu' sözüne gelince; bu batıldır, gayb hakkında konuşmaya cürettir, mesnedsiz bir iddiadır ve...»
عظيم، ومثله ابن عبد البرّ فقد قال في التمهيد: لا أدري ما هذا فقد ولد نوح ﵇ غير نبي ولو لم يلد النبي إلا نبيا لكان كل أحد نبيا لأنهم من نوح ﵇، وأنا أقول: لا يظن بالصحابي الهجوم على الأخبار عن مثل هذا الأمر بالظن، فالظاهر أنه لم يخبر إلا عن توقيف من رسول الله ﷺ، وإذا صح حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما المرفوع ارتفع الخصام، لكن الظاهر أن هذا الأمر في إبراهيم خاصة بأن يكون قد سبق في علم الله تعالى أنه لو عاش لجعله جل وعلا نبيا لا لكونه ابن النبي ﷺ بل لأمر هو جل شأنه به أعلم واللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الأنعام: ١٢٤] وحينئذ يرد على الشرطية السابقة أعني قوله لأنه: لو بلغ لكان منصبه أن يكون نبيا منع ظاهر، والدليل الذي سيق فيما سبق لا يثبتها لما أن ظاهره الخصوص فيجوز أن يبلغ ولد ذكر له ﵊ غير إبراهيم ولا يكون نبيا لعدم أهليته للنبوة في علم الله تعالى لو عاش.
«...büyük bir cürettir.» İbn Abdilberr de aynı şekilde et-Temhîd'de şöyle demiştir: «Bunun ne olduğunu bilmiyorum; zira Nûh aleyhisselâm peygamber olmayan bir evlat doğurmuştur. Şayet peygamber sadece peygamber doğursaydı herkes peygamber olurdu, çünkü insanlar Nûh'tandır aleyhisselâm.» Ben derim ki: Bir sahabînin böyle bir mesele hakkında zanna dayanarak haber vermeye cüret edeceği düşünülemez. Zâhir olan odur ki o, ancak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bildirmesiyle (tevkîfî olarak) haber vermiştir. İbn Abbâs'ın radıyallâhu Teâlâ anhümâ merfû hadisi sahih olduğunda ise tartışma ortadan kalkar. Ancak zâhir olan şudur ki bu mesele özellikle İbrahim hakkındadır; yani Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem oğlu olduğu için değil, şânı yüce olan Allah'ın daha iyi bildiği bir hikmetten dolayı şayet yaşasaydı Allah Teâlâ'nın onu peygamber kılacağı Allah'ın ilminde geçmiş olabilir. Nitekim: { واللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [el-En'âm: 124] “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.” Bu durumda, önceki şartlı önermeye —yani 'şayet bülûğa erseydi onun makamı peygamber olmak olurdu' sözüne— açık bir itiraz vârid olur. Daha önce zikredilen delil de bu önermeyi ispatlamaz; zira onun zâhiri hususiliktir. Dolayısıyla onun aleyhisselâm İbrahim dışındaki bir erkek çocuğunun bülûğa ermesi ve Allah'ın ilminde —yaşasaydı— peygamberliğe ehil olmaması sebebiyle peygamber olmaması caizdir.
وقول بعض الأفاضل: ليس مبنى تلك الشرطية على اللزوم العقلي والقياس المنطقي بل على مقتضى الحكمة الإلهية وهي أن الله سبحانه أكرم بعض الرسل ﵈ بجعل أولادهم أنبياء كالخليل ﵇ ونبينا ﷺ أكرمهم عليه وأفضلهم عنده فلو عاش أولاده اقتضى تشريف الله تعالى له وأفضليته عنده ذلك ليس بشيء لأنا نقول: لا يلزم من إكرام الله تعالى بعض رسله ﵈ بنبوة الأولاد وكون نبينا ﷺ أكرمهم وأفضلهم اقتضاء التشريف والأفضلية نبوة أولاده لو عاشوا وبلغوا ليقال إن حكمة كونه ﵊ خاتم النبيين لكونها أجل وأعظم منعت من أن يعيشوا فينبؤوا، ألا ترى أن الله تعالى أكرم بعض الرسل بجعل بعض أقاربهم في حياتهم وبعد مماتهم أنبياء معينين لهم ومؤيدين لشريعتهم غير مخالفين لها في أصل أو فرع كموسى ﵇ ونبينا ﵊ أكرمهم وأفضلهم ولم يجعل له ذلك.
Bazı faziletli âlimlerin: «Bu şartlı önermenin dayanağı aklî zorunluluk ve mantıkî kıyas değil, bilakis ilahî hikmetin gereğidir. O da şudur: Allah Teâlâ, Halîl aleyhisselâm gibi bazı peygamberlerin aleyhimüsselâm evlatlarını peygamber kılarak onları şereflendirmiştir; Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ise Allah nezdinde onların en kerimi ve en faziletlisidir. Dolayısıyla onun evlatları yaşasaydı, Allah Teâlâ'nın onu şereflendirmesi ve katındaki fazileti bunu gerektirirdi» şeklindeki sözleri kayda değer bir şey değildir. Çünkü biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın bazı elçilerini aleyhimüsselâm evlatlarının peygamberliğiyle şereflendirmesinden ve Peygamberimizin sallallâhu aleyhi ve sellem onların en kerimi ve en faziletlisi olmasından, bu şereflendirme ve faziletin —onun aleyhisselâm peygamberlerin sonuncusu olması hikmeti daha yüce ve daha büyük olduğu için onların yaşayıp peygamber olmalarına engel olduğu söylenebilsin diye— evlatları yaşayıp bülûğa erdiği takdirde onların peygamber olmasını gerektirmesi lâzım gelmez. Görmez misin ki Allah Teâlâ, Mûsâ'da aleyhisselâm olduğu gibi bazı peygamberlerin kimi akrabalarını hayatlarında ve vefatlarından sonra kendilerine yardımcı, şeriatlerini destekleyen ve ona usûlde veya fürûda muhalefet etmeyen peygamberler kılarak onları şereflendirmiştir; oysa Peygamberimiz aleyhisselâm onların en kerimi ve en faziletlisi olduğu halde ona bu verilmemiştir.
فإن قيل: إنه عوض ﷺ عنه بأن جعل جل شأنه له من أقاربه وأهل بيته علماء أجلاء كأنبياء بني إسرائيل كعلي كرّم الله تعالى وجهه كما يرشد إليه
Eğer denilirse ki: Şânı yüce olan [Allah], Ali kerremallâhu Teâlâ vechehû gibi İsrâiloğulları peygamberleri misali akrabalarından ve Ehl-i Beyt'inden yüce âlimler kılarak ona sallallâhu aleyhi ve sellem bunun karşılığını vermiştir; nitekim onun sallallâhu aleyhi ve sellem...
قوله ﷺ له رضي الله تعالى عنه «أنت مني بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبي بعدي»
...ona radıyallâhu Teâlâ anh söylediği: «Sen bana göre Mûsâ'ya nisbetle Hârûn makamındasın; şu kadar var ki benden sonra peygamber yoktur» sözü de buna işaret etmektedir.
قلنا: فلم لا يجوز أن يبقى سبحانه له ﵊ أولادا ذكورا بالغين ويعوضه عن نبوتهم التي منعت عنها حكمة الخاتمية نحو ما عوضه عن نبوة بعض أقاربه التي منعت عنها تلك الحكمة وذلك أقرب لمقتضى التشريف كما لا يخفى، وقيل: الملازمة مستفادة من الآية لأنه لولاها لم يكن للاستدراك معنى إذ لكن تتوسط بين متقابلين فلا بدّ من منافاة بنوتهم له ﵊ لكونه خاتم النبيين وهو إنما يكون باستلزام بنوتهم نبوتهم، ولا يقدح فيه قوله تعالى: رَسُولَ اللَّهِ كما يتوهم لأنه لو سلم رسالتهم لكانت إما في عصره ﷺ وهي تنافي رسالته أو بعده وهي تنافي خاتميته اهـ، وفيه أن الملازمة في قوله: ولولا ذلك لم يكن للاستدراك معنى ممنوعة، والدليل المذكور لم يثبتها لجواز أن يكون معنى الاستدراك ما ذكرناه أولا، على أن فيما ذكره بعد ما لا يخفى، وقيل في توجيه الاستدراك: إنه لما كان عدم النسل من الذكور يفهم منه أنه لا يبقي حكمه ﷺ ولا يدوم ذكره استدرك بما ذكر وهو كما ترى.
Biz deriz ki: Öyleyse şânı yüce olan [Allah]'ın ona aleyhisselâm bülûğa eren erkek evlatlar bırakması ve peygamberliğin sona ermesi hikmetinin engel olduğu peygamberliklerinin yerine —bazı akrabalarının peygamberliğine o hikmetin engel olması üzerine verdiği karşılık misali— bir bedel vermesi neden caiz olmasın? Gizli olmadığı üzere bu, şereflendirmenin gereğine daha yakındır. Denildi ki: Bu gereklilik ayetten anlaşılmaktadır; çünkü o olmasaydı istidrakın bir manası olmazdı. Zira «lâkin» zıt iki şey arasında yer alır; öyleyse onların ona aleyhisselâm evlat oluşunun onun peygamberlerin sonuncusu olmasına zıt olması gerekir ki bu da ancak onların evlat oluşunun peygamber oluşlarını gerektirmesiyle mümkündür. Zannedildiği gibi Allah Teâlâ'nın: { رَسُولَ اللَّهِ } kavli buna zarar vermez; çünkü onların risaleti kabul edilseydi bu ya onun sallallâhu aleyhi ve sellem asrında olurdu ki bu onun risaletine zıttır, yahut ondan sonra olurdu ki bu da onun son peygamber oluşuna zıttır. [İbnü'l-Münîr'in sözü bitti]. Ancak burada, «O olmasaydı istidrakın bir manası olmazdı» sözündeki mülâzemet (zorunluluk) kabul edilemez. Zikredilen delil de bunu ispatlamaz; zira istidrakın manasının ilk zikrettiğimiz şey olması caizdir. Kaldı ki sonrasında zikrettiği şeydeki zayıflık da gizli değildir. İstidrakın izahında şöyle de denilmiştir: Erkek neslin bulunmamasından onun sallallâhu aleyhi ve sellem hükmünün baki kalmayacağı ve zikrinin devam etmeyeceği anlaşılacağı için mezkûr ifade ile istidrak yapılmıştır; bu görüşün durumu da gördüğün gibidir.
وقال بعض المتأخرين: يجوز أن لا يكون الاستدراك بلكن هنا بمعنى رفع التوهم الناشئ من أول الكلام كما في قولك: ما زيد كريم لكنه شجاع بل بمعنى أن يثبت لما بعدها حكم مخالف لما قبلها نحو ما هذا ساكن لكنه متحرك وما هذا أبيض لكنه أسود وقد جاء كذلك في بعض آي الكتاب الكريم كما في قوله تعالى: يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ [الأعراف: ٦٧] فإن نفي السفاهة لا يوهم انتفاء الرسالة ولا انتفاء ما يلزمها من الهدى والتقوى حتى يجعل استدراكا بالمعنى الأول اهـ فليتأمل.
Son dönem âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Burada «lâkin» ile yapılan istidrakın; «Zeyd cömert değildir lâkin cesurdur» sözünde olduğu gibi kelamın evvelinden doğan vehmi ortadan kaldırma manasında olmayıp, «Bu durgun değildir lâkin hareketlidir» ve «Bu beyaz değildir lâkin siyahtır» sözlerinde olduğu gibi kendisinden sonrası için kendisinden öncesine muhalif bir hükmü ispat etme manasında olması caizdir. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'in bazı ayetlerinde de böyle gelmiştir; Allah Teâlâ'nın: { يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } [el-A'râf: 67] “Ey kavmim! Bende bir akılsızlık yoktur, fakat ben âlemlerin Rabbinin bir elçisiyim” kavlinde olduğu gibi. Zira akılsızlığın nefyi risaletin nefyini yahut risaletin gerektirdiği hidayet ve takvanın nefyini vehmettirecek bir durum değildir ki birinci manada bir istidrak sayılsın. [Bu husus] iyi düşünülmelidir.
ومن العجيب أن ابن حجر الهيتمي قال في فتاواه الحديثية: إنه لا بعد في إثبات النبوة لإبراهيم ابن النبي صلّى الله عليه وسلم
Şaşılacak şeydir ki İbn Hacer el-Heytemî el-Fetâva'l-Hadîsiyye'sinde şöyle demiştir: Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem oğlu İbrahim için...
في صغره وقد ثبت في الصغر لعيسى ويحيى ﵉، ثم نقل عن السبكي كلاما في
...çocukluğunda nübüvvetin sabit olduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir; nitekim Îsâ ve Yahyâ aleyhimesselâm için de çocuklukta sabit olmuştur. Sonra Sübkî'den...
حديث «كنت نبيا وآدم بين الروح والجسد»
«Âdem ruh ile ceset arasında iken ben peygamber idim» hadisi hakkında bir kelam nakletmiştir ki...
حاصله أن حقيقته ﵊ قد تكون من قبل آدم آتاها الله تعالى النبوة بأن خلقها مهيأة لها وأفاضها عليها من ذلك الوقت وصار نبيا ثم قال: وبه يعلم تحقيق نبوة سيدنا إبراهيم في حال صغره اهـ وفيه بحث.
özeti şudur: Onun aleyhisselâm hakikati Âdem'den önce de mevcuttu; Allah Teâlâ o hakikati peygamberliğe elverişli yaratarak ve o vakitten itibaren peygamberliği ona feyiz yoluyla aktararak ona nübüvvet vermiş ve o peygamber olmuştur. Sonra [İbn Hacer] demiştir ki: «Bununla Seyyidimiz İbrahim'in çocukluk halindeki peygamberliğinin tahkiki anlaşılır.» [İbn Hacer'in sözü bitti]. Bu görüşte de tartışma vardır.
وخبر أنه ﵊ أدخل يده في قبره بعد دفنه وقال: «أما والله إنه لنبي ابن نبي»
Onun aleyhisselâm defninden sonra elini kabrine sokup: «Allah'a yemin olsun ki o, bir peygamber oğlu peygamberdir» dediğine dair rivayetin...
في سنده من ليس بالقوي فلا يعول عليه ليتكلف لتأويله، والخاتم اسم آلة لما يختم به كالطابع لما يطبع به فمعنى خاتم النبيين الذي ختم النبيون به ومآله آخر النبيين، وقال المبرد: «خاتم» فعل ماض على فاعل وهو في معنى ختم النبيين فالنبيين منصوب على أنه مفعول به وليس بذاك وقرأ الجمهور «وخاتم» بكسر التاء على أنه اسم فاعل أي الذي ختم النبيين، والمراد به آخرهم أيضا، وفي حرف ابن مسعود ولكن نبيا ختم النبيين، والمراد بالنبي ما هو أعم من الرسول فيلزم من كونه ﷺ خاتم النبيين كونه خاتم المرسلين والمراد بكونه ﵊ خاتمهم انقطاع حدوث وصف النبوة في أحد من الثقلين بعد تحليه ﵊ بها في هذه النشأة.
senedinde güçlü olmayan kimseler vardır; dolayısıyla teviline girişilmek üzere kendisine itimat edilmez. «Hâtem», mühür basılan şeye «tâbi'» dendiği gibi kendisiyle mühürlenen şey için kullanılan bir alet ismidir. Buna göre «hâtemü'n-nebiyyîn»in manası, peygamberlerin kendisiyle sonlandırıldığı kimsedir; neticesi ise peygamberlerin sonuncusudur. Müberred şöyle demiştir: «Hâtem» 'fâale' vezninde mazi bir fiildir ve peygamberleri sonlandırdı manasındadır; bu durumda «en-nebiyyîn» mef'ûlün bih olarak mensubdur; ancak bu görüş pek tutarlı değildir. Cumhur ise «hâtim» şeklinde tâ'nın kesresiyle ism-i fâil olarak okumuştur; yani peygamberleri sonlandıran kimse demektir ki bundan maksat da onların sonuncusudur. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise «ve lâkin nebiyyen hateme'n-nebiyyîn» (fakat peygamberleri sonlandıran bir peygamberdir) şeklindedir. Nebî lafzından maksat resûlden daha genel olan kavramdır; dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem nebîlerin sonuncusu olmasından resûllerin de sonuncusu olması lâzım gelir. Onun aleyhisselâm onların sonuncusu olmasından maksat; onun aleyhisselâm bu dünyada nübüvvetle bezenmesinden sonra insan ve cinden hiçbir kimsede nübüvvet vasfının yeniden ortaya çıkmasının kesilmesidir.
ولا يقدح في ذلك ما أجمعت الأمة عليه واشتهرت فيه الأخبار ولعلها بلغت مبلغ التواتر المعنوي ونطق به الكتاب على قول ووجب الإيمان به وأكفر منكره كالفلاسفة من نزول عيسى ﵇ آخر الزمان لأنه كان نبيا قبل تحلي نبينا ﷺ بالنبوة في هذه النشأة ومثل هذا يقال في بقاء الخضر ﵇ على القول بنبوته وبقائه، ثم إنه ﵇ حين ينزل باق على نبوته السابق لم يعزل عنها قال لكنه لا يتعبد بها لنسخها في حقه وحق غيره وتكليفه بأحكام هذه الشريعة أصلا وفرعا فلا يكون إليه ﵇ وحي ولا نصب أحكام بل يكون خليفة لرسول الله ﷺ وحاكما من حكام ملته بين أمته بما علمه في السماء قبل نزوله من شريعته ﵊ كما في بعض الآثار أو ينظر في الكتاب والسنّة وهو ﵇ لا يقصر عن رتبة الاجتهاد المؤدي إلى استنباط ما يحتاج إليه أيام مكثه في الأرض من الأحكام وكسره الصليب وقتله الخنزير ووضعه الجزية وعدم قبولها مما علم من شريعتنا صوابيته في
Ümmetin üzerinde icma ettiği, rivayetlerin meşhur olduğu —belki de manevi mütevâtir derecesine ulaştığı—, bir görüşe göre Kitab'ın açıkça bildirdiği, inanılması vacip olan ve filozoflar gibi inkâr edenlerin kâfir sayıldığı Îsâ'nın aleyhisselâm ahir zamanda nüzul edeceği hususu buna halel getirmez; çünkü o, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem bu dünyada peygamberlikle bezenmeden önce de bir peygamber idi. Peygamberliği ve hayatta kaldığı görüşüne binaen Hızır aleyhisselâm hakkında da benzeri söylenir. Ayrıca o aleyhisselâm indiği zaman önceki peygamberliği üzere bakidir, ondan azledilmemiştir; denildi ki: Fakat kendisi ve başkası hakkında neshedilmiş olması ve bu şeriatın asılları ve teferruatıyla mükellef kılınması sebebiyle önceki şeriatıyla amel etmez. Dolayısıyla ona aleyhisselâm yeni bir vahiy ve hüküm vazetme söz konusu olmaz; bilakis Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem halifesi ve onun ümmeti arasında milletinin hükümranlarından bir hâkim olur. Bu da bazı rivayetlerde geçtiği üzere nüzulünden önce semada onun aleyhisselâm şeriatından öğrendiği şeylerle hükmetmesiyle yahut Kitap ve Sünnet'e bakmasıyla olur. O aleyhisselâm yeryüzünde kalacağı günlerde ihtiyaç duyacağı hükümleri istinbat etmeye ulaştıracak içtihat rütbesinden asla geri kalmaz. Haçı kırması, domuzu öldürmesi, cizyeyi kaldırması ve onu kabul etmemesi ise şeriatimizden doğruluğu bilinen hususlardandır; nitekim...
قوله ﷺ (١) : «إن عيسى ينزل حكما عدلا يكسر الصليب ويقتل الخنزير ويضع الجزية»
onun sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisinde buyrulmuştur (1): «Îsâ âdil bir hâkim olarak inecek, haçı kıracak, domuzu öldürecek ve cizyeyi kaldıracaktır.»
فنزوله ﵇ غاية لا قرار الكفار ببذل الجزية على تلك الأحوال ثم لا يقبل إلا الإسلام لا نسخ لها قاله شيخ الإسلام إبراهيم اللقاني في هداية المريد لجوهرة التوحيد، وقوله: إنه ﵇ حين ينزل باق على نبوته السابقة لم يعزل عنه بحال لكنه لا يتعبد بها إلخ أحسن من قول الخفاجي الظاهر أن المراد من كونه على دين نبينا ﷺ انسلاخه عن وصف النبوة والرسالة بأن يبلغ ما يبلغه عن الوحي وإنما يحكم بما يتلقى عن نبينا ﵊ ولذا لم يتقدم لأمامة الصلاة مع المهدي ولا أظنه عنى بالانسلاخ عن وصف النبوة والرسالة عزله عن ذلك بحيث لا يصح إطلاق الرسول والنبي عليه ﵇ فمعاذ الله أن يعزل رسول أو نبي عن الرسالة أو النبوة بل أكاد لا أتعقل ذلك، ولعله أراد أنه لا يبقى له وصف تبليغ الأحكام عن وحي كما كان له قبل الرفع فهو ﵇ نبي رسول قبل الرفع وفي السماء وبعد النزول وبعد الموت أيضا، وبقاء النبوة والرسالة بعد الموت في حقه وحق غيره من الأنبياء والمرسلين ﵈ حقيقة مما ذهب إليه غير واحد فإن المتصف بهما وكذا بالإيمان هو الروح وهي باقية لا تتغير بموت البدن، نعم ذهب الأشعري كما قال النسفي إلى أنهما بعد الموت باقيان حكما، وما أفاده كلام اللقاني من أنه ﵇ يحكم بما علم في السماء قبل نزوله من الشريعة قد أفاده السفاريني في البحور الزاخرة وهو الذي أميل له، وأما أنه يجتهد ناظرا في الكتاب والسنّة فبعيد وإن كان عليه
Dolayısıyla onun aleyhisselâm nüzulü, kâfirlerin bu şartlar altında cizye vermelerinin [artık] sabit tutulmayıp yalnızca İslâm'ın kabul edileceğine dair bir nihayettir (son sınırdır), yoksa onun (cizye hükmünün) neshedilmesi değildir. Bunu Şeyhülislâm İbrâhim el-Lekânî, Hidâyetü'l-Mürîd li-Cevhereti't-Tevhîd adlı eserinde ifade etmiştir. Onun: «O aleyhisselâm indiği zaman önceki peygamberliği üzere bakidir, hiçbir surette ondan azledilmiş değildir; lâkin artık onunla amel etmez...» şeklindeki sözü, Hafâcî'nin şu sözünden daha güzeldir: «Zahir olan şudur ki onun Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem dini üzere olmasından maksat; vahiyden tebliğ edeceği şeyleri tebliğ etmesi anlamındaki nübüvvet ve risâlet vasfından sıyrılmasıdır, o ancak Peygamberimiz'den aleyhisselâm telakki ettiği şeyle hükmeder. Bu sebepledir ki Mehdî ile birlikte namazda imamlığa öne geçmemiştir.» Ben onun (Hafâcî'nin), nübüvvet ve risâlet vasfından sıyrılmayı kastederken, artık kendisine nebî ve resûl denilmesi caiz olmayacak şekilde bundan azledilmesini kastettiğini zannetmiyorum. Zira bir resûlün veya nebînin risâlet ya da nübüvvetten azledilmesinden Allah'a sığınırız; hatta ben bunu neredeyse aklen tasavvur dahi edemem. Muhtemelen o, semaya kaldırılmadan önce kendisinde bulunduğu gibi [müstakil] bir vahiy yoluyla hükümleri tebliğ etme vasfının onda baki kalmayacağını kastetmiştir. Nitekim o aleyhisselâm semaya kaldırılmadan önce de semada iken de nüzulünden sonra da ölümünden sonra da nebî ve resûldür. Ölümden sonra hem onun hem de diğer nebî ve resûllerin —aleyhimüsselâm— hakkında nübüvvet ve risâletin hakikat olarak baki kalması, pek çok âlimin benimsediği bir görüştür. Zira bu iki vasıfla ve aynı şekilde imanla nitelenen cevher ruhtur; ruh ise bakidir, bedenin ölmesiyle değişmez. Evet, Nesefî'nin belirttiği üzere Eş‘arî, bu ikisinin (nübüvvet ve risâletin) ölümden sonra hükmen baki kaldığı görüşüne meyletmiştir. Lekânî'nin sözünün ifade ettiği üzere, onun aleyhisselâm inmeden önce semada şeriattan öğrendiği hükümlerle hükmedeceği hususunu Seffârînî de el-Buhûru'z-Zâhire'de ifade etmiştir ve benim de meylettiğim görüş budur. Onun Kitap ve Sünnet'e bakarak içtihatta bulunacağına gelince, bu uzak bir ihtimaldir; gerçi o...
السّلام قد أوتي فوق ما أوتي مجتهدو الأمم مما يتوقف عليه الاجتهاد بكثير إذ قد ذهب معظم أهل العلم إلى أنه حين ينزل يصلي وراء المهدي رضي الله تعالى عنه صلاة الفجر وذلك الوقت يضيق عن استنباط ما تضمنته تلك الصلاة من الأقوال والأفعال من الكتاب والسنّة على الوجه المعروف.
...aleyhisselâm, içtihadın dayandığı hususlar noktasında ümmetlerin müçtehitlerine verilenden çok daha fazlasına mazhar olmuştur. Ancak ilim ehlinin çoğunluğu, o indiği zaman Mehdî'nin —radıyallâhu Teâlâ anh— arkasında sabah namazını kılacağı görüşündedir; o vakit ise mezkûr namazın ihtiva ettiği söz ve fiilleri bilinen usûlle Kitap ve Sünnet'ten istinbat etmeye yetmeyecek kadar dardır.
نعم لا يبعد أن يكون ﵇ قد علم في السماء بعضا ووكل إلى الاجتهاد والأخذ من الكتاب والسنّة في بعض آخر، وقيل: إنه ﵇ يأخذ الأحكام من نبينا ﷺ شفاها بعد نزوله وهو في قبره الشريف ﵊، وأيد
Evet, onun aleyhisselâm bir kısmını semada öğrenmiş olması, diğer bir kısmını ise içtihada ve Kitap ile Sünnet'ten almaya bırakmış olması uzak bir ihtimal değildir. Denildi ki: O aleyhisselâm nüzulünden sonra hükümleri bizzat şifahi olarak Nebîmiz sallallâhu aleyhi ve sellem şerefli kabrinde iken ondan aleyhisselâm alır. Ve [bu görüş] desteklenmiştir...