Binûn

Ahzâb Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بحديث أبي يعلى «والذي نفسي بيده لينزلن عيسى ابن مريم ثم لئن قام على قبري وقال يا محمد لأجيبنه» .

...Ebû Ya'lâ'nın şu hadisiyle [desteklenmiştir]: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, Meryem oğlu İsa mutlaka inecektir. Sonra kabrimin başında durup 'Ey Muhammed!' derse, ona mutlaka cevap veririm."

وجوز أن يكون ذلك بالاجتماع معه ﵊ روحانية ولا بدع في ذلك فقد وقعت رؤيته ﷺ بعد وفاته لغير واحد من الكاملين من هذه الأمة والأخذ منه يقظة، قال الشيخ سراج الدين بن الملقن في طبقات الأولياء:

Bunun, onunla aleyhisselâm ruhanî olarak bir araya gelmekle olması da caiz görülmüştür. Bunda şaşılacak bir şey yoktur; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra bu ümmetten kâmil olan pek çok kimse tarafından görülmesi ve uyanıkken ondan [ilim/feyiz] alınması vaki olmuştur. Şeyh Sirâcüddin İbnü'l-Mülakkın Tabakâtü'l-Evliyâ adlı eserinde şöyle demiştir:

قال الشيخ عبد القادر الكيلاني قدس سره: رأيت رسول الله ﷺ قبل الظهر فقال لي: يا بني لم لا تتكلم؟ قلت: يا أبتاه أنا رجل أعجم كيف أتكلم على فصحاء بغداد فقال: افتح فاك ففتحته فتفل فيه سبعا وقال: تكلم على الناس وادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة فصليت الظهر وجلست وحضرني خلق كثير فأرتج عليّ فرأيت عليا كرّم الله تعالى وجهه قائما بإزائي في المجلس فقال لي: يا بني لم لا تتكلم؟ قلت: يا أبتاه قد أرتج علي فقال: افتح فاك ففتحته فتفل فيه ستا فقلت: لم لا تكملها سبعا قال: أدبا مع رسول الله ﷺ ثم توارى عني فقلت: غواص الفكر يغوص في بحر القلب على درر المعارف فيستخرجها إلى ساحل الصدر فينادي عليها سمسار ترجمان اللسان فتشتري بنفائس أثمان حسن الطاعة في بيوت إذن الله أن ترفع، وقال أيضا في ترجمة الشيخ خليفة بن موسى النهر ملكي: كان كثير الرؤية لرسول الله ﵊ يقظة ومناما فكان يقال: إن أكثر أفعاله يتلقاه منه ﷺ يقظة ومناما ورآه في ليلة واحدة سبع عشرة مرة قال له في إحداهن: يا خليفة لا تضجر مني فكثير من الأولياء مات بحسرة رؤيتي، وقال الشيخ تاج الدين بن عطاء الله في لطائف المنن: قال رجل للشيخ أبي العباس المرسي يا سيدي صافحني بكفك هذه فإنك لقيت رجالا وبلادا فقال: والله ما صافحت بكفي هذه إلا رسول الله ﷺ قال: وقال الشيخ لو حجب عني رسول الله ﷺ طرفة عين ما عددت نفسي من المسلمين، ومثل هذه النقول كثير من كتب القوم جدا.

Şeyh Abdülkâdir-i Geylânî —kuddise sırruh— şöyle demiştir: «Öğleden önce Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem gördüm; bana: 'Ey oğulcuğum, niçin konuşmuyorsun?' buyurdu. 'Ey babacığım, ben yabancı (Arap olmayan) bir adamım, Bağdat'ın fasih konuşanlarına karşı nasıl konuşayım?' dedim. 'Ağzını aç' buyurdu; açtım, [ağzıma] yedi defa tükürdü ve: 'İnsanlara konuş ve Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır' buyurdu. Öğle namazını kıldım, oturdum; yanıma çok sayıda insan geldi. [Bunun üzerine] dilim tutuldu. Bir de baktım ki Ali —kerremallâhu Teâlâ vecheh— mecliste karşımda ayakta duruyor. Bana: 'Ey oğulcuğum, niçin konuşmuyorsun?' dedi. 'Ey babacığım, dilim tutuldu' dedim. 'Ağzını aç' dedi; açtım, [ağzıma] altı defa tükürdü. 'Niçin yediye tamamlamadın?' dedim. 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hürmeten' dedi; sonra benden kayboldu. Bunun üzerine şöyle dedim: Fikir dalgıcı, marifet incilerini çıkarmak için kalp denizine dalar, onları göğüs sahiline çıkarır; dil tercümanının simsar/tellalı onlara seslenir ve onlar Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde güzel itaatin nefis bedelleriyle satın alınır.» Yine o [İbnü'l-Mülakkın], Şeyh Halîfe b. Mûsâ en-Nehremelkî'nin biyografisinde şöyle demiştir: «Resûlullah'ı aleyhisselâm uyanıkken ve uykuda çokça görürdü. Hatta amellerinin çoğunu uyanıkken ve uykuda bizzat ondan sallallâhu aleyhi ve sellem aldığı söylenirdi. Onu bir gecede on yedi defa görmüştü. Bunlardan birinde ona: 'Ey Halîfe, benden usanma; zira evliyadan pek çoğu beni görme hasretiyle vefat etti' buyurmuştu.» Şeyh Tâceddin İbn Atâullah da Letâifü'l-Minen adlı eserinde şöyle demiştir: «Bir adam Şeyh Ebü'l-Abbas el-Mürsî'ye: 'Ey efendim! Şu elinle benimle musafaha et (tokalaş); çünkü sen nice ricâl ve beldeler gördün' dedi. O da: 'Vallahi ben bu elimle Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem başkasıyla musafaha etmedim!' dedi. Dedi ki: Şeyh [ayrıca] şöyle buyurdu: 'Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem göz açıp kapayıncaya kadar benden perdelenseydi, kendimi Müslümanlardan saymazdım.'» Bu kavmin (tasavvuf ehlinin) kitaplarında buna benzer nakiller pek çoktur.

وفي تنوير الحلك لجلال الدين السيوطي الذي رد به على منكري رؤيته ﷺ بعد وفاته في اليقظة طرف معتد به من ذلك، وبدأ في الاستدلال على ذلك بما

Celâleddin es-Süyûtî'nin, onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra uyanıkken görülmesini inkâr edenlere reddiye olarak yazdığı Tenvîrü'l-Halek adlı eserinde de bundan kayda değer bir miktar bulunmaktadır. O, buna delil getirmeye şu hadisle başlamıştır:

أخرجه البخاري ومسلم وأبو داود عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ من رآني في المنام فسيراني في اليقظة ولا يتمثل الشيطان بي» وأخرج الطبراني مثله من حديث مالك بن عبد الله الخثعمي ومن حديث أبي بكرة، وأخرج الدارمي مثله من حديث أبي قتادة.

Buhârî, Müslim ve Ebû Dâvûd'un Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Beni rüyada gören, uyanıkken de görecektir; zira şeytan benim suretime bürünemez.'» Taberânî de bunun bir benzerini Mâlik b. Abdillâh el-Has'amî'nin ve Ebû Bekre'nin hadisinden tahriç etmiş, Dârimî de bir benzerini Ebû Katâde'nin hadisinden tahriç etmiştir.

وللمنكرين اختلاف في تأويله فقيل: المراد فسيراني في القيامة فهناك اليقظة الكاملة كما يشير إليه الناس نيام فإذا ماتوا انتبهوا. وتعقب بأنه لا فائدة في هذا التخصيص لأن كل أمته يرونه يوم القيامة من رآه منهم في المنام ومن لم يره، وقيل: المراد الرؤية على وجه خاص من القرب والحظوة منه ﷺ يوم القيامة أو حصول الشفاعة له أو نحو ذلك، ولا يرد عليه ما ذكر، وقيل: المراد بمن من آمن به لي حياته ولم يره لكونه حينئذ غائبا عنه فيكون الخبر مبشرا له بأنه لا بدّ أن يراه في اليقظة يعني بعيني رأسه، وقيل: بعين قلبه حكاهما القاضي أبو بكر بن العربي، وقال الإمام أبو محمد بن أبي جمرة في تعليقه على الأحاديث التي انتقاها من صحيح البخاري: هذا الحديث يدل على أن من يراه ﷺ في النوم فسيراه في اليقظة وهل هذا على عمومه في حياته وبعد مماته ﵊ أو هذا كان في حياته وهل

İnkâr edenlerin bunu tevilinde ihtilaf vardır: Denildi ki: Kastedilen "kıyamette beni görecektir" demektir; zira 'İnsanlar uykudadır, öldükleri zaman uyanırlar' [sözünün] de işaret ettiği üzere tam uyanıklık oradadır. [Buna], bu tahsisin bir faydasının olmadığı, zira ümmetinin tamamının —ister onu rüyada görmüş olsun ister görmemiş olsun— kıyamet gününde onu görecekleri söylenerek itiraz edildi. Denildi ki: Kastedilen, kıyamet gününde ona sallallâhu aleyhi ve sellem yakınlık ve itibar görme veya onun şefaatine nail olma veyahut benzeri özel bir şekilde görmektir; [bu tevil] zikredilen itiraza maruz kalmaz. Denildi ki: Kastedilen, onun hayatta olduğu dönemde iman edip de o esnada yanında bulunmadığı için kendisini göremeyen kimsedir; binaenaleyh bu haber, o kimsenin onu uyanıkken —yani baş gözüyle— mutlaka göreceğini müjdelemektedir. Denildi ki: [Kastedilen] kalp gözüyledir; bu iki görüşü de Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî nakletmiştir. İmam Ebû Muhammed b. Ebî Cemre, Sahîh-i Buhârî'den seçtiği hadislere yazdığı ta'likte şöyle demiştir: «Bu hadis, onu sallallâhu aleyhi ve sellem uykuda görenin uyanıkken de göreceğine delalet etmektedir. Peki bu, hayatında ve vefatından aleyhisselâm sonra mutlak olarak genel midir, yoksa bu sadece hayatında mı geçerliydi? Ve...

ذلك لكل من رآه مطلقا أو خاص بمن فيه الأهلية والاتباع لسنّته ﵊ اللفظ يعطي العموم ومن يدعي الخصوص فيه بغير مخصص منه ﷺ فمتعسف، وأطال الكلام في ذلك ثم قال: وقد ذكر عن السلف والخلف وهلم جرا ممن كانوا رأوه ﷺ في النوم وكانوا ممن يصدقون بهذا الحديث فرأوه بعد ذلك في اليقظة وسألوه عن أشياء كانوا منها متشوشين فأخبرهم بتفريجها ونص لهم على الوجوه التي منها يكون فرجها فجاء الأمر كذلك بلا زيادة ولا نقص انتهى المراد منه، ثم أن رؤيته ﷺ يقظة عند القائلين بها أكثر ما تقع بالقلب ثم يترقى الحال إلى أن يرى بالبصر، واختلفوا في حقيقة المرئي فقال بعضهم المرئي ذات المصطفى ﷺ بجسمه وروحه، وأكثر أرباب الأحوال على أنه مثاله وبه صرح الغزالي فقال: ليس المراد أنه يرى جسمه وبدنه بل مثالا له صار ذلك المثال آلة يتأدى بها المعنى الذي في نفسه قال: والآلة تارة تكون حقيقة وتارة تكون خيالية والنفس غير المثال المتخيل فما رآه من الشكل ليس هو روح المصطفى ﷺ ولا شخصه بل هو مثال له على التحقيق.

...bu, onu mutlak surette gören herkes için midir, yoksa ehliyet sahibi olup onun sünnetine aleyhisselâm tabi olanlara mı hastır? Lafız umum (genellik) ifade etmektedir; ondan sallallâhu aleyhi ve sellem bir tahsis edici olmadan bunda hususilik (özellik) iddia eden kimse zorlamaya sapmış olur.» Bu hususta sözü uzattıktan sonra şöyle demiştir: «Selef ve haleften ve sonrakilerden, onu sallallâhu aleyhi ve sellem uykuda görüp bu hadisi tasdik eden, ardından onu uyanıkken gören, zihinlerini meşgul eden hususları ona sorup onun da kendilerine ferahlığı haber verdiği ve ferahlığın geleceği yönleri açıkça belirttiği, meselenin de aynen ne bir eksik ne bir fazla olmaksızın öylece gerçekleştiği kimseler nakledilmiştir.» [İbn Ebî Cemre'nin sözünden] kastedilen kısım burada sona erdi. Sonra, uyanıkken onu sallallâhu aleyhi ve sellem görmeyi kabul edenlere göre bu görme en çok kalple vaki olur, sonra hâl ilerleyerek gözle görülme derecesine varır. Görülenin mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları görülenin, cismi ve ruhuyla bizzat Mustafa'nın sallallâhu aleyhi ve sellem zatı olduğunu söylemiştir. Hâl ehlinin çoğu ise onun misali (sureti) olduğu görüşündedir; Gazzâlî de bunu açıkça ifade ederek şöyle demiştir: «Kastedilen onun cismini ve bedenini görmesi değil, onun için bir misal görmesidir ki bu misal, zatında bulunan mananın kendisiyle ifade edildiği bir alet olmuştur. Alet ise bazen hakiki, bazen de hayalî olur; nefis ise tahayyül edilen misalden başkadır. Dolayısıyla gördüğü şekil, ne Mustafa'nın sallallâhu aleyhi ve sellem ruhu ne de bizzat şahsıdır; bilakis tahkike göre onun bir misalidir.»

وفصل القاضي أبو بكر بن العربي فقال: رؤية النبي ﷺ بصفته المعلومة إدراك على الحقيقة ورؤيته على غير صفته إدراك للمثال واستحسنه الجلال السيوطي وقال: بعد نقل أحاديث وآثار ما نصه فحصل من مجموع هذا الكلام النقول والأحاديث أن النبي ﷺ حي بجسده وروحه وأنه يتصرف ويسير حيث شاء في أقطار الأرض وفي الملكوت وهو بهيئته التي كان عليها قبل وفاته لم يتبدل منه شيء وأنه مغيب عن الأبصار كما غيبت الملائكة مع كونهم أحياء بأجسادهم فإذا أراد الله تعالى رفع الحجاب عمن أراد إكرامه برؤيته رآه على هيئته التي هو ﵊ عليها لا مانع من ذلك ولا داعي إلى التخصيص برؤية المثال اهـ، وذهب رحمه الله تعالى إلى نحو هذا في سائر الأنبياء ﵈ فقال إنهم أحياء ردت إليهم أرواحهم بعد ما قبضوا وأذن لهم في الخروج من قبورهم والتصرف في الملكوت العلوي والسفلي، وهذا الذي ذكره من الخروج من القبور ذكر أخبارا كثيرة تشهد له.

Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî tafsilata giderek şöyle demiştir: «Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem bilinen vasfıyla görmek hakikat üzere bir idraktir; onu bilinen vasfının dışında görmek ise misali bir idraktir.» Celâl es-Süyûtî bunu güzel bulmuş ve hadisler ile rivayetleri naklettikten sonra aynen şöyle demiştir: «Bu sözlerin, nakillerin ve hadislerin toplamından hasıl olan şudur ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cesedi ve ruhuyla diridir; yeryüzünün her tarafında ve melekût aleminde dilediği gibi tasarruf eder ve gezer. O, vefatından önceki heyeti üzeredir, kendisinden hiçbir şey değişmemiştir. Melekler cesetleriyle diri oldukları halde gözlerden gizlendikleri gibi o da gözlerden gizlenmiştir. Allah Teâlâ onu görmekle ikram etmek istediği kimseden perdeyi kaldırmayı dilediğinde, o kimse onu aleyhisselâm bulunduğu heyet üzere görür. Buna hiçbir engel yoktur ve [bunu] misali görme ile sınırlandırmaya da bir gerek yoktur.» [Süyûtî'nin sözü bitti.] O —rahimehullâhu Teâlâ— diğer peygamberler aleyhimüsselâm hakkında da buna benzer bir görüşe gitmiş ve şöyle demiştir: «Onlar diridirler; ruhları kabzedildikten sonra kendilerine iade edilmiştir, kabirlerinden çıkmalarına, yüce ve süflî melekût aleminde tasarruf etmelerine izin verilmiştir.» Kabirlerden çıkışla ilgili zikrettiği bu hususa şahitlik eden birçok rivayet nakletmiştir.

منها ما

Bunlardan biri şudur:

أخرجه ابن حبان في تاريخه والطبراني في الكبير وأبو نعيم في الحلية عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ ما من نبي يموت فيقيم في قبره إلا أربعين صباحا»

İbn Hibbân Târîh'inde, Taberânî el-Kebîr'de ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Enes'ten tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Vefat edip de kabrinde kırk sabahtan fazla kalan hiçbir peygamber yoktur.'»

ومنها ما رواه عبد الرزاق في مصنفه عن الثوري عن أبي المقدام عن سعيد بن المسيب قال: ما مكث نبي في الأرض أكثر من أربعين يوما، وأبو المقدام هو ثابت بن هرمز شيخ صالح، ومنها ما

Bunlardan biri de Abdürrezzâk'ın Musannef'inde Sevrî'den, onun Ebü'l-Mikdâm'dan, onun da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «Hiçbir peygamber yerde kırk günden fazla kalmamıştır.» Ebü'l-Mikdâm ise sâlih bir şeyh olan Sâbit b. Hürmüz'dür. Bunlardan biri de şudur:

ذكره إمام الحرمين في النهاية ثم الرافعي في الشرح أن النبي ﷺ قال: «أنا أكرم على ربي من أن يتركني في قبري بعد ثلاث» زاد إمام الحرمين وروى أكثر من يومين.

İmâmü'l-Haremeyn'in en-Nihâye'de, ardından Râfiî'nin eş-Şerh'te zikrettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Ben Rabbim katında, üç [günden] sonra beni kabrimde bırakmayacağı kadar kerimim.' İmâmü'l-Haremeyn: «Ve 'iki günden fazla' şeklinde de rivayet edilmiştir» ilavesinde bulunmuştur.

والذي يغلب على الظن أن رؤيته ﷺ بعد وفاته بالبصر ليست كالرؤية المتعارفة عند الناس من رؤية بعضهم لبعض وإنما هي جمعية حالية وحالة برزخية وأمر وجداني لا يدرك حقيقته إلا من باشره، ولشدة شبه تلك الرؤية بالرؤية البصرية المتعارفة يشتبه الأمر على كثير من الرائين فيظن أنه رآه ﷺ ببصره الرؤية المتعارفة وليس كذلك، وربما يقال إنها رؤية قلبية ولقوتها تشتبه بالبصرية، والمرئي إما روحه ﵊ التي هي أكمل الأرواح تجردا وتقدسا بأن تكون قد تطورت وظهرت بصورة مرئية بتلك الرؤية مع بقاء تعلقها بجسده الشريف الحي في القبر السامي المنيف على حد ما قاله بعضهم من أن جبريل ﵇ مع ظهوره بين يدي النبي ﵊ في صورة دحية الكلبي أو غيره لم يفارق سدرة المنتهى، وإما جسد مثالي تعلقت به روحه ﷺ المجردة القدسية، ولا مانع من أن يتعدد الجسد المثالي إلى ما لا يحصى من الأجساد مع تعلق روحه القدسية عليه من الله تعالى ألف ألف صلاة وتحية بكل جسد منها ويكون هذا التعلق من قبيل تعلق الروح الواحدة بأجزاء بدن واحد ولا تحتاج في إدراكاتها وإحساساتها في ذلك التعلق إلى ما تحتاج إليه من الآلات في تعلقها بالبدن في الشاهد، وعلى ما ذكر يظهر وجه ما نقله الشيخ

Galip olan zanna göre, vefatından sonra onun sallallâhu aleyhi ve sellem gözle görülmesi, insanların birbirini görmesi gibi örfen bilinen görme gibi değildir. Bu ancak hâlî bir cemiyyet (bütünlük), berzahî bir hâl ve hakikatini ancak bizzat yaşayanın idrak edebileceği vicdânî bir durumdur. Bu görmenin örfen bilinen gözle görmeye aşırı benzerliğinden ötürü görenlerin çoğuna mesele karışık gelir de onu sallallâhu aleyhi ve sellem örfen bilinen şekliyle baş gözüyle gördüğünü zanneder; oysa öyle değildir. Muhtemelen bunun kalbî bir görme olduğu, ancak kuvvetinden ötürü gözle görmeye benzediği söylenebilir. Görülen şey ise, ya soyutlanma ve kutsallık bakımından ruhların en kâmili olan onun aleyhisselâm ruhudur ki; bazılarının, Cibrîl'in aleyhisselâm Dıhye el-Kelbî veya bir başkası suretinde Peygamber'in aleyhisselâm huzurunda zahir olduğu halde Sidretü'l-Müntehâ'dan ayrılmadığını söyledikleri gibi, yüce ve yüksek kabirdeki diri olan şerefli cesediyle irtibatı baki kalmakla birlikte başkalaşıp bu görme ile görülebilir bir surette zuhur etmiştir; ya da onun sallallâhu aleyhi ve sellem soyut ve kutsî ruhunun taalluk ettiği misali bir cesettir. Allah Teâlâ'dan o kutsî ruh üzerine binlerce salât ve selâm olsun, o ruhun bu misali cesetlerin her birine taalluk etmesiyle birlikte misali cesedin sayılamayacak kadar çok olmasında bir engel yoktur. Bu taalluk, tek bir ruhun tek bir bedenin azalarına taalluku kabilindendir; ruh bu taalluktaki idrak ve hissiyatında, şahit aleminde bedene taalluk ederken ihtiyaç duyduğu aletlere ihtiyaç duymaz. Zikredilenlere binaen, Şeyh...

صفي الدين بن أبي منصور والشيخ عبد الغفار عن الشيخ أبي العباس الطنجي من أنه رأى السماء والأرض والعرش والكرسي مملوءة من رسول الله ﷺ وينحل به السؤال عن كيفية رؤية المتعددين له ﵊ في زمان واحد في أقطار متباعدة.

...Safiyyüddin b. Ebî Mansûr ve Şeyh Abdülgaffâr'ın, Şeyh Ebü'l-Abbâs et-Tancî'den naklettikleri; göğü, yeri, Arş'ı ve Kürsî'yi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile dolmuş olarak gördüğü rivayetinin izahı ortaya çıkar. Birbirinden uzak beldelerde aynı anda birden fazla kişinin onu aleyhisselâm nasıl görebileceğine dair soru da bununla çözülür.

ولا يحتاج معه إلى ما أشار إليه بعضهم وقد سئل عن ذلك فأنشد:

Bununla birlikte, bu husus kendisine sorulduğunda şu beyti okuyan kimsenin işaret ettiği açıklamaya da ihtiyaç kalmaz:

كالشمس في كبد السماء وضوءها ... يغشى البلاد مشارقا ومغاربا

«Göğün ortasındaki güneş gibidir; ışığı ise doğuları da batıları da bütün beldeleri kuşatır.»

وهذه الرؤية إنما تقع في الأغلب للكاملين الذين لم يخلوا باتباع الشريعة قدر شعيرة، ومتى قويت المناسبة بين رسول الله ﷺ وبين أحد من الأمة قوي أمر رؤيته إياه ﵊، وقد تقع لبعض صلحاء الأمة عند الاحتضار لقوة الجمعية حينئذ، والرؤية التي تكون يقظة لمن رآه ﷺ في المنام إن كانت في الدنيا فهي على نحو رؤية بعض الكاملين إياه ﷺ وهي أكمل من الرؤيا وإن كان المرئي فيهما هو رسول الله ﵊، وآخر مظان تحققها وقت الموت.

Bu görme çoğunlukla, şeriate tabi olmaktan bir arpa boyu dahi ayrılmayan kâmil zatlar için vaki olur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmetten biri arasındaki münasebet ne kadar kuvvetlenirse, onu aleyhisselâm görme hâli de o kadar kuvvetlenir. Bazen o esnadaki cemiyyetin (hâlin) kuvvetinden ötürü ümmetin bazı sâlih kimselerine can çekişme anında da vaki olabilir. Onu sallallâhu aleyhi ve sellem rüyada gören kimse için uyanıkken vaki olacak görme ise, şayet dünyada olursa, bazı kâmil zatların onu sallallâhu aleyhi ve sellem görmesi gibidir ve her ikisinde de görülen Resûlullah aleyhisselâm olmakla birlikte rüyadan daha kâmildir; bunun gerçekleşmesinin en son muhtemel vakti ise ölüm anıdır.

ولعل الأغلب في حق العامة تحققها فيه، وإن كانت في الآخرة فالأمر فيها واضح ويرجح عندي كونها في الآخرة على وجه خاص من القرب والحظوة وما شاكل ذلك أن البشارة في الخبر عليه أبلغ، ثم إن الخبر المذكور فيما مر مذكور

Avam hakkında bunun gerçekleşmesi muhtemelen çoğunlukla o andadır. Şayet ahirette ise bu konudaki durum zaten açıktır; benim nezdimde bunun ahirette yakınlık, itibar ve benzeri özel bir şekilde olacağı görüşü daha kuvvetlidir, zira hadisteki müjde buna göre daha beliğdir. Sonra, geçen bahislerde zikredilen mezkûr hadis...

في صحيح مسلم بالسند إلى أبي هريرة أنه قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: من رآني في المنام فسيراني في اليقظة أو لكأنما رآني في اليقظة لا يتمثل الشيطان بي»

...Sahîh-i Müslim'de senediyle Ebû Hüreyre'den nakledilmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: 'Beni rüyada gören, uyanıkken de görecektir —veya sanki beni uyanıkken görmüş gibidir—; zira şeytan benim suretime bürünemez.'»

فلا قطع على هذه الرواية بأنه ﵊ قال: فسيراني فإن كان الواقع في نفس الأمر ذلك فالكلام فيه ما سمعت، وإن كان الواقع لكأنما رآني فهو

Bu rivayete göre onun aleyhisselâm 'beni mutlaka görecektir' buyurduğu kesin değildir. Şayet işin aslı öyle idiyse, bu konudaki söz işittiğin gibidir. Şayet vaki olan 'sanki beni görmüş gibidir' şeklinde ise, bu...

كقوله ﷺ في خبر آخر: «فقد رآني»

...onun sallallâhu aleyhi ve sellem başka bir hadisteki 'muhakkak beni görmüştür' buyruğu gibidir.

وفي آخر أيضا «فقد رأى الحق»

Bir diğerinde de 'şüphesiz hakkı görmüştür' [buyurmuştur].

والمعنى أن رؤياه صحيحة، وما تقدم من أن الأنبياء ﵈ يخرجون من قبورهم أي بأجسامهم وأرواحهم كما هو الظاهر ويتصرفون في الملكوت العلوي والسفلي فمما لا أقول به، والخبر السابق الذي

Manası, onun rüyasının sahih olduğudur. Geçtiği üzere peygamberlerin aleyhimüsselâm kabirlerinden —yani zahir olduğu üzere bedenleri ve ruhlarıyla— çıkıp yüce ve süflî melekût aleminde tasarruf ettikleri hususuna gelince, bu benim benimsediğim bir görüş değildir. Daha önce geçen ve...

أخرجه ابن حبان والطبراني وأبو نعيم عن أنس وهو قوله ﷺ: «ما من نبي يموت فيقيم في قبره إلا أربعين صباحا» قد أخرجوه عن الحسن بن سفيان عن هشام بن خالد الأزرق عن الحسن بن يحيى الخشني عن سعيد بن عبد العزيز عن يزيد بن أبي مالك عن أنس رضي الله تعالى عنه

...İbn Hibbân, Taberânî ve Ebû Nuaym'ın Enes'ten tahriç ettiği, onun sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Vefat edip de kabrinde kırk sabahtan fazla kalan hiçbir peygamber yoktur' hadisini; Hasan b. Süfyân'dan, o Hişâm b. Hâlid el-Ezrak'tan, o Hasan b. Yahyâ el-Huşenî'den, o Saîd b. Abdilazîz'den, o Yezîd b. Ebî Mâlik'ten, o da Enes'ten —radıyallâhu Teâlâ anh— tahriç etmişlerdir.

وقال فيه ابن حبان: هو باطل والخشني منكر الحديث جدا يروي عن الثقات ما لا أصل له.

İbn Hibbân bu hadis hakkında şöyle demiştir: «Bu bâtıldır; Huşenî ise hadisi son derece münker biridir, sika (güvenilir) ravilerden aslı astarı olmayan şeyler rivayet eder.»

وفي الميزان عن الدارقطني الخشني متروك ومن ثم حكم ابن الجوزي بوضع الحديث وهو مع ذلك بعض حديث

el-Mîzân'da Dârekutnî'den nakledildiğine göre Huşenî metrûktur; bu sebeple İbnü'l-Cevzî hadisin mevzû (uydurma) olduğuna hükmetmiştir. Bununla birlikte bu, bir hadisin parçasıdır.

والحديث بتمامه عند الطبراني «ما من نبي يموت فيقيم في قبره إلا أربعين صباحا حتى ترد إليه روحه ومررت ليلة أسري بي بموسى وهو قائم يصلي في قبره»

Hadisin tamamı Taberânî'de şöyledir: 'Vefat edip de kabrinde ruhu kendisine iade edilene kadar kırk sabahtan fazla kalan hiçbir peygamber yoktur; geceleyin İsrâ'ya götürüldüğümde Mûsâ'ya uğradım, o kabrinde ayakta namaz kılıyordu.'

وهو على هذا لا يدل على أنه بعد الأربعين لا يقيم في قبره بل يخرج منه وإنما يدل على أنه لا يبقى في القبر ميتا كسائر الأموات أكثر من أربعين صباحا بل ترد إليه روحه ويكون حيا، وأين هذا من دعوى الخروج من القبر بعد الأربعين، والحياة في القبر لا تستلزم الخروج وأنا أقول بها في حق الأنبياء ﵈، وقد ألف البيهقي جزءا في حياتهم في قبورهم وأورد فيه عدة أخبار.

Hadis bu haliyle, onun kırk günden sonra kabrinde kalmayıp bilakis oradan çıktığına delalet etmez; bilakis diğer ölüler gibi kabirde kırk sabahtan fazla ölü olarak kalmayacağına, aksine ruhunun kendisine iade edilip diri olacağına delalet eder. Nerede kaldı kırktan sonra kabirden çıkma iddiası! Kabirdeki hayat dışarı çıkmayı gerektirmez ve ben peygamberler aleyhimüsselâm hakkında [bu hayatı] kabul ediyorum. Beyhakî de onların kabirlerindeki hayatları hakkında müstakil bir cüz telif etmiş ve orada pek çok rivayet zikretmiştir.

ولا يضرني بعد ظهور أن الحديث السابق لا يدل على الخروج المنازعة في وصفه وبلوغه بما له من الشواهد درجة الحسن، والأخبار المذكورة بعد فيما سبق المراد منها كلها إثبات الحياة في القبر بضرب من التأويل، والمراد بتلك الحياة نوع من الحياة غير معقول لنا وهي فوق حياة الشهداء بكثير، وحياة نبينا ﷺ أكمل وأتم من حياة سائرهم ﵈،

Önceki hadisin kabirden çıkmaya delalet etmediği ortaya çıktıktan sonra, hadisin sıfatı ve şahitleriyle hasen derecesine ulaşıp ulaşmadığı konusundaki münakaşa bana bir zarar vermez. Daha önce bundan sonra zikredilen rivayetlerin hepsinden murat, bir nevi teville kabirdeki hayatı ispat etmektir. Bu hayattan murat ise bizim akıl erdiremeyeceğimiz bir hayat türüdür ve şehitlerin hayatından kat kat üstündür; Nebîmiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem hayatı ise onların aleyhimüsselâm hepsinin hayatından daha kâmil ve daha tamdır.

وخبر «ما من مسلم يسلم على إلا رد الله تعالى علي روحي حتى أرد ﵇»

'Bana selâm veren hiçbir Müslüman yoktur ki, selâmına karşılık vereyim diye Allah Teâlâ ruhumu bana iade etmiş olmasın' hadisi ise...

محمول على إثبات

...[şunun] ispatına hamledilir:

إقبال خاص والتفات روحاني يحصل من الحضرة الشريفة النبوية إلى عالم الدنيا وتنزل إلى عالم البشرية حتى يحصل عند ذلك رد السلام، وفيه توجيهات أخر مذكورة في محلها، ثم إن تلك الحياة في القبر وإن كانت يترتب عليها بعض ما يترتب على الحياة في الدنيا المعروفة لنا من الصلاة والأذان والإقامة ورد السلام المسموع ونحو ذلك إلا أنها لا يترتب عليها كل ما يمكن أن يترتب على تلك الحياة المعروفة ولا يحس بها ولا يدركها كل أحد فلو فرض انكشاف قبر نبي من الأنبياء ﵈ لا يرى الناس النبي فيه إلا كما يرون سائر الأموات الذين لم تأكل الأرض أجسادهم، وربما يكشف الله تعالى على بعض عباده فيرى ما لا يرى الناس، ولولا هذا لأشكل الجمع بين الأخبار الناطقة بحياتهم في قبورهم،

Yüce nebevî huzurdan dünya alemine vaki olan özel bir yöneliş, ruhanî bir teveccüh ve beşeriyet alemine bir tenezzül [ispatına hamledilir] ki bu esnada selâmın iadesi gerçekleşsin. Bu hususta yerinde zikredilmiş başka izahlar da vardır. Sonra kabirdeki o hayat —gerçi namaz kılmak, ezan okumak, kamet getirmek, işitilen selâma karşılık vermek ve benzeri, bizim bildiğimiz dünyadaki hayatın gerektirdiği bazı hususları gerektirse de— bilinen o hayatın gerektirebileceği her şeyi gerektirmez; onu herkes hissedemez ve idrak edemez. Şayet peygamberlerden aleyhimüsselâm birinin kabrinin açıldığı farz edilseydi, insanlar o peygamberi ancak toprağın bedenlerini yemediği diğer ölüleri gördükleri gibi görürlerdi. Bazen Allah Teâlâ bazı kullarına keşif ihsan eder de insanların göremediğini görür. Eğer böyle olmasaydı, onların kabirlerinde diri olduklarını açıkça bildiren rivayetler ile...

وخبر أبي يعلى وغيره بسند صحيح كما قال الهيثمي مرفوعا إن موسى نقل يوسف من قبره بمصر

...Heysemî'nin belirttiği üzere Ebû Ya'lâ ve diğerlerinin sahih bir senetle merfû olarak rivayet ettikleri, Mûsâ'nın Yûsuf'u Mısır'daki kabrinden naklettiğine dair rivayeti cem etmek (bağdaştırmak) müşkil olurdu.

، ثم إني أقول بعد هذا كله إن ما نسب إلى بعض الكاملين من أرباب الأحوال من رؤية النبي ﷺ بعد وفاته وسؤاله والأخذ عنه لم نعلم وقوع مثله في الصدر الأول، وقد وقع اختلاف بين الصحابة رضي الله تعالى عنهم من حين توفي ﵊ إلى ما شاء الله تعالى في مسائل دينية وأمور دنيوية وفيهم أبو بكر وعلي رضي الله تعالى عنهما وإليهما ينتهي أغلب سلاسل الصوفية الذين تنسب إليهم تلك الرؤية ولم يبلغنا أن أحدا منهم ادعى أنه رأى في اليقظة رسول الله ﷺ وأخذ عنه ما أخذ، وكذا لم يبلغنا أنه ﷺ ظهل لمتحير في أمر من أولئك الصحابة الكرام فأرشده وأزال تحيره، وقد صح عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال في بعض الأمور: ليتني كنت سألت رسول الله ﵊ عنه، ولم يصح عندنا أنه توسل إلى السؤال منه ﷺ بعد الوفاة نظير ما يحكى عن بعض أرباب الأحوال، وقد وقفت على اختلافهم في حكم الجد مع الأخوة فهل وقفت على أن أحدا منهم ظهر له الرسول ﷺ فأرشده إلى ما هو الحق فيه، وقد بلغك ما عرا فاطمة البتول رضي الله تعالى عنها من الحزن العظيم بعد وفاته ﷺ وما جرى لها في أمر فدك فهل بلغك أنه ﵊ ظهر لها كما يظهر للصوفية فبل لوعتها وهون حزنها وبين الحال لها وقد سمعت بذهاب عائشة رضي الله تعالى عنها إلى البصرة وما كان من وقعة الجمل فهل سمعت تعرضه ﷺ لها قبل الذهاب وصده إياها عن ذلك لئلا يقع أو تقوم الحجة عليها على أكمل وجه إلى غير ذلك مما لا يكاد يحصى كثرة، والحاصل أنه لم يبلغنا ظهوره ﵊ لأحد من أصحابه وأهل بيته وهم هم مع احتياجهم الشديد لذلك وظهوره عند باب مسجد قباء كما يحكيه بعض الشيعة افتراء محض وبهت بحت وبالجملة عدم ظهوره لأولئك الكرام، وظهوره لمن بعدهم مما يحتاج إلى توجيه يقنع به ذوو الأفهام، ولا يحسن معنى أن أقول: كل ما يحكى عن الصوفية من ذلك كذب لا أصل له لكثرة حاكيه وجلالة مدعيه، وكذا لا يحسن مني أن أقول: إنهم إنما رأوا النبي ﷺ مناما فظنوا ذلك لخفة النوم وقلة وقته يقظة فقالوا: رأينا يقظة لما فيه من البعد ولعل في كلامهم ما يأباه، وغاية ما أقول: إن تلك الرؤية من خوارق العادة كسائر كرامات الأولياء ومعجزات الأنبياء ﵈ وكانت الخوارق في الصدر الأول لقرب العهد بشمس الرسالة قليلة جدا وأنى يرى النجم تحت الشعاع أو يظهر كوكب وقد انتشر ضوء الشمس في البقاع فيمكن أن يكون قد وقع ذلك لبعضهم على سبيل الندرة ولم تقتض المصلحة إفشاءه، ويمكن أن يقال: إنه لم يقع لحكمة الابتلاء أو لخوف الفتنة أو لأن في القوم من هو كالمرآة له ﷺ أو ليهرع الناس إلى كتاب الله تعالى وسنّته ﷺ فيما يهمهم فيتسع باب الاجتهاد وتنتشر الشريعة وتعظم الحجة التي يمكن أن يعقلها كل أحد أو لنحو ذلك.

Bütün bunlardan sonra ben derim ki: Hâl ehlinden bazı kâmil zatlara nispet edilen; Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra görme, ona soru sorma ve ondan [ilim] alma hadisesinin bir benzerinin ilk asırda (sahabe devrinde) vaki olduğunu bilmiyoruz. Sahabe —radıyallâhu Teâlâ anhüm— arasında, onun aleyhisselâm vefat ettiği andan Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar dinî meselelerde ve dünyevî hususlarda ihtilaflar vaki olmuştur; içlerinde Ebû Bekir ve Ali —radıyallâhu Teâlâ anhümâ— da vardı ki, kendilerine bu görme nispet edilen sûfilerin silsilelerinin çoğu onlara ulaşır. Onlardan birinin dahi uyanıkken Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem gördüğünü ve ondan şunu bunu aldığını iddia ettiği bize ulaşmamıştır. Aynı şekilde, o seçkin sahabilerden bir meselede mütereddit kalan bir kimseye onun sallallâhu aleyhi ve sellem görünüp de ona yol gösterdiği ve tereddüdünü giderdiği de bize ulaşmamıştır. Ömer'den —radıyallâhu Teâlâ anh— bazı meselelerde 'Keşke bunu Resûlullah'a aleyhisselâm sormuş olsaydım' dediği sahih olarak rivayet edilmiştir; bazı hâl ehlinden nakledilene benzer şekilde vefatından sonra ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sormaya tevessül ettiği bizim nezdimizde sahih olarak sabit olmamıştır. Onların dedenin kardeşlerle mirasçılığı hükmündeki ihtilaflarına vâkıf olmuşsundur; peki onlardan birine Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem görünüp de bundaki hakkı gösterdiğine hiç vâkıf oldun mu? Fatımatü'l-Betûl'ün —radıyallâhu Teâlâ anhâ— onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra maruz kaldığı büyük hüzün ve Fedek meselesinde başına gelenler sana ulaşmıştır; peki onun aleyhisselâm sûfilere göründüğü gibi ona görünüp de yürek yangınını söndürdüğü, hüznünü hafiflettiği ve ona durumu açıkladığı sana ulaştı mı? Âişe'nin —radıyallâhu Teâlâ anhâ— Basra'ya gidişini ve Cemel Vak'ası'nda olanları işitmişsindir; peki gitmeden önce onun sallallâhu aleyhi ve sellem karşısına çıkıp bu durum vaki olmasın veya hüccet en mükemmel şekilde onun aleyhine ikâme edilsin diye onu bundan menettiğini işittin mi? Çokluğundan ötürü sayılamayacak diğer hususlar da böyledir. Hasılı, buna son derece muhtaç oldukları halde ashabından ve ehl-i beytinden —ki onlar kimlerdir mâlum— hiçbirine onun aleyhisselâm göründüğü bize ulaşmamıştır. Bazı Şiîlerin naklettiği gibi Kubâ Mescidi'nin kapısında görünmesi ise katıksız bir iftira ve apaçık bir bühtandır. Hulasa, onun o yüce zatlara görünmeyip kendilerinden sonrakilere görünmesi, akıl sahiplerinin ikna olacağı bir tevile muhtaçtır. Sûfilerden nakledilen bütün bu şeylerin asılsız birer yalan olduğunu söylemek —bunu nakledenlerin çokluğu ve iddia edenlerin celaleti sebebiyle— benim için uygun olmaz. Aynı şekilde, onların Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem uykuda gördüklerini, ancak uykunun hafifliği ve süresinin kısalığı sebebiyle bunu uyanıklık zannedip 'uyanıkken gördük' dediklerini söylemek de —uzak bir ihtimal olması ve belki de kendi sözlerinde bunu reddeden ifadelerin bulunması sebebiyle— benim için uygun düşmez. Söyleyebileceğim en son söz şudur: Bu görme, diğer evliya kerametleri ve peygamberlerin aleyhimüsselâm mucizeleri gibi harikulade (âdet dışı) hallerdendir. İlk asırda risalet güneşine yakınlık sebebiyle harikulade haller çok azdı; ışığın altında yıldız nasıl görülsün yahut güneşin ışığı beldelere yayılmışken bir gezegen nasıl zahir olsun? Binaenaleyh bunun onlardan bazılarına nadir olarak vaki olmuş bulunması ve maslahatın bunu yaymayı gerektirmemiş olması mümkündür. Şöyle de denilebilir: Bu durum imtihan hikmeti sebebiyle, fitne korkusundan, aralarında onun sallallâhu aleyhi ve sellem için ayna mesabesinde kimselerin bulunmasından veya insanların kendilerini ilgilendiren hususlarda Allah Teâlâ'nın Kitabı'na ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem Sünneti'ne koşmaları, böylece içtihat kapısının genişlemesi, şeriatın yayılması ve herkesin akıl erdirebileceği hüccetin büyümesi için yahut benzeri sebeplerle vaki olmamıştır.

وربما يدعي أنه ﵊ ظهر ولكن كان متسترا في ظهوره كما روي أن بعض الصحابة أحب أن يرى رسول الله ﷺ فجاء إلى ميمونة فأخرجت له مرآته فنظر فيها فرأى صورة رسول الله ﵊ ولم ير صورة نفسه فهذا كالظهور الذي يدعيه الصوفية إلا أنه بحجاب المرآة، وليس من باب التخيل الذي قوي بالنظر إلى

Belki de onun aleyhisselâm zahir olduğu, ancak zuhurunda örtülü bulunduğu iddia edilebilir; nitekim bazı sahabilerin Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem görmeyi arzuladığı, bunun üzerine Meymûne'ye geldiği, onun da kendisine Peygamber'in aynasını çıkardığı, adamın aynaya baktığında Resûlullah'ın aleyhisselâm suretini görüp kendi suretini görmediği rivayet edilmiştir. Bu, ayna perdesiyle olması müstesna sûfilerin iddia ettiği zuhur gibidir; yoksa...

مرآته ﵊ وملاحظة أنه كثيرا ما ظهرت فيها صورته حسبما ظنه ابن خلدون.

...İbn Haldûn'un zannettiği üzere, onun aleyhisselâm aynasına bakmak ve suretinin o aynada çokça görünmüş olduğunu mülahaza etmekle kuvvet bulan bir hayal kabilinden değildir.

فإن قبل قولي هذا وتوجيهي لذلك الأمر فبها ونعمت وإلا فالأمر مشكل فاطلب لك ما يحله والله سبحانه الموفق للصواب.

Şayet benim bu sözüm ve bu meseleye getirdiğim tevil kabul edilirse ne âlâ! Aksi takdirde mesele müşküldür; artık sen onu çözecek şeyi ara! Doğruya muvaffak kılan Sübhân olan Allah'tır.

هذا وقيل يجوز أن يكون عيسى ﵇ قد تلقى من نبينا ﵊ أحكام شريعته المخالفة لما كان عليه وهو من الشريعة حال اجتماعه معه قبل وفاته في الأرض لعلمه أنه سينزل ويحتاج إلى ذلك واجتماعه معه كذلك جاء في الأخبار.

Bununla birlikte, İsa'nın aleyhisselâm —ineceğini ve buna ihtiyaç duyacağını bildiği için— yeryüzünde vefatından önce Nebîmiz aleyhisselâm ile bir araya geldiği sırada, daha önce kendi üzerinde bulunduğu hükümlere muhalif olan şeriat hükümlerini (ki bu da şeriattendir) bizzat ondan almış olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Onunla bu şekilde bir araya geldiği rivayetlerde gelmiştir:

أخرج ابن عدي عن أنس «بينا نحن مع رسول الله ﷺ إذ رأينا بردا ويدا فقلنا يا رسول الله ما هذا البرد الذي رأينا واليد؟ قال: قد رأيتموه قالوا: نعم قال: ذلك عيسى ابن مريم سلم عليّ»

İbn Adiy Enes'ten tahriç etmiştir: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteyken bir bürde (hırka) ve bir el gördük. 'Ey Allah'ın Resûlü! Gördüğümüz bu bürde ve el nedir?' dedik. 'Onu gördünüz mü?' buyurdu. 'Evet' dediler. 'O, Meryem oğlu İsa idi; bana selâm verdi' buyurdu.»

وفي رواية ابن عساكر عنه «كنت أطوف مع النبي ﷺ حول الكعبة إذ رأيته صافح شيئا ولم أره قلنا: يا رسول الله صافحت شيئا ولا نراه قال: ذلك أخي عيسى ابن مريم انتظرته حتى قضى طوافه فسلمت عليه»

İbn Asâkir'in ondan rivayetinde ise şöyledir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kâbe'yi tavaf ediyordum; bu esnada onun bir şeyle musafaha ettiğini gördüm, fakat ben onu görmedim. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizim göremediğimiz bir şeyle musafaha ettin?' dedik. 'O kardeşim Meryem oğlu İsa idi; tavafını bitirene kadar onu bekledim ve ona selâm verdim' buyurdu.»

ومن هنا عد ﵇ من الصحابة رضي الله تعالى عنهم، وقيل:

Bundan dolayı o aleyhisselâm sahabeden —radıyallâhu Teâlâ anhüm— sayılmıştır. Denildi ki:

إنه ﵇ بعد نزوله يتلقى أحكام شريعتنا من الملك بأن يعلمه إياها أو يوقفه عليها لا على وجه الإيحاء بها عليه من جهته ﷿ وبعثته بها ليكون في ذلك رسالة جديدة متضمنة نبوة جديدة، وقد دل قوله تعالى: وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ على انقطاعها بل على نحو تعليم الشيخ ما علمه من الشريعة تلميذه، ومجرد الاجتماع بالملك والأخذ عنه وتكليمه لا يستدعي النبوة، ومن توهم استدعاءه إياها فقد حاد- كما قال اللقاني- عن الصواب فقد كلمت الملائكة ﵈ مريم وأم موسى في قول ورجلا خرج لزيارة أخ له في الله تعالى وبلغته أن الله ﷿ يحبه كحبه لأخيه فيه.

O aleyhisselâm nüzulünden sonra şeriatimizin hükümlerini, meleğin kendisine öğretmesi veya bildirmesi yoluyla melekten alır. Bu, yeni bir nübüvveti içeren yeni bir risalet teşkil edecek şekilde Allah azze ve celle tarafından kendisine vahyedilmesi ve bununla gönderilmesi şeklinde değildir —nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } “ve peygamberlerin sonuncusudur” kavli nübüvvetin kesildiğine delalet etmiştir—; bilakis hocanın şeriattan bildiklerini talebesine öğretmesi kabilindendir. Melekle sırf bir araya gelmek, ondan [ilim] almak ve onunla konuşmak nübüvveti gerektirmez. Bunun nübüvveti gerektirdiğini vehmeden kimse —Lekânî'nin de belirttiği gibi— doğrudan sapmıştır; zira melekler aleyhimüsselâm bir görüşe göre Meryem ve Mûsâ'nın annesiyle, keza Allah Teâlâ rızası için bir din kardeşini ziyarete çıkan ve Allah'ın azze ve celle onu, kardeşini sevdiği gibi sevdiğini tebliğ ettikleri bir adamla da konuşmuşlardır.

وأخرج ابن أبي الدنيا في كتاب الذكر عن أنس قال: قال أبي بن كعب لأدخلن المسجد فلأصلين ولأحمدن الله تعالى بمحامد لم يحمده بها أحد فلما صلى وجلس ليحمد الله تعالى ويثني عليه إذا هو بصوت عال من خلف يقول: اللهم لك الحمد كله ولك الملك كله وبيدك الخير كله وإليك يرجع الأمر كله علانيته وسره لك الحمد إنك على كل شيء قدير اغفر لي ما مضى من ذنوبي واعصمني فيما بقي من عمري وارزقني أعمالا زاكية ترضى بها عني وتب عليّ فأتى رسول الله ﷺ فقص عليه فقال: ذاك جبريل ﵇

İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'z-Zikr'de Enes'ten tahriç etmiştir; o şöyle demiştir: Übey b. Ka'b: 'Mescide mutlaka gireceğim, namaz kılacağım ve Allah Teâlâ'ya hiç kimsenin hamdetmediği hamdlerle hamdedeceğim' dedi. Namaz kılıp Allah Teâlâ'ya hamdüsenada bulunmak üzere oturduğunda, arkasından yüksek bir sesin şöyle dediğini işitti: 'Allahım! Hamdin tamamı Sana aittir, mülkün tamamı Senindir, hayrın tamamı Senin elindedir, açığıyla gizlisiyle bütün işler Sana döner. Hamd Sana mahsustur, şüphesiz Sen her şeye kadirsin. Geçmiş günahlarımı bağışla, ömrümün kalan kısmında beni koru, benden razı olacağın tertemiz ameller rızık olarak ver ve tevbemi kabul buyur.' Bunun üzerine Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu anlattı; o da: 'O Cibrîl aleyhisselâm idi' buyurdu.

، والأخبار طافحة برؤية الصحابة للملك وسماعهم كلامه، وكفي دليلا لما نحن فيه قوله سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [فصلت: ٣٠] الآية فإن فيها نزول الملك على غير الأنبياء في الدنيا وتكليمه إياه ولم يقل أحد من الناس: إن ذلك يستدعي النبوة وكون ذلك لأن النزول والتكليم قبيل الموت غير مفيد كما لا يخفى، وقد ذهب الصوفية إلى نحو ما ذكرناه، قال حجة الإسلام الغزالي في كتابه- المنقذ من الضلال- أثناء الكلام على مدح أولئك السادة: ثم إنهم وهم في يقظتهم يشاهدون الملائكة وأرواح الأنبياء ويسمعون منهم أصواتا ويقتبسون منهم فوائد ثم يترقى الحال من مشاهدة الصور والأمثال إلى درجات يضيق عنها نطاق النطق.

Sahabenin meleği görmesi ve onun sözünü işitmesine dair haberler pek çoktur. Bu konumuz için Sübhân [olan Allah]'ın şu kavli delil olarak yeter: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } [Fussilet: 30] “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad edilen cennetle müjdelenin!' diye inerler.” Zira bu ayette dünyada peygamber olmayanların üzerine de meleğin inmesi ve onlarla konuşması vardır; insanlardan hiç kimse bunun nübüvveti gerektirdiğini söylememiştir. Bu iniş ve konuşmanın ölümden hemen önce olmasının bir fark doğurmayacağı ise gizli değildir. Sûfiler de zikrettiğimiz hususun benzerine gitmişlerdir. Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî el-Münkızu mine'd-Dalâl adlı kitabında o büyük zatları övdüğü sırada şöyle demiştir: «Sonra onlar uyanık hallerinde melekleri ve peygamberlerin ruhlarını müşahede ederler, onlardan sesler işitirler ve onlardan faydalar iktibas ederler; sonra hâl suretleri ve misalleri müşahede etmekten, sözün sınırlarına sığmayacak derecelere yükselir.»

وقال تلميذه القاضي أبو بكر بن العربي أحد أئمة المالكية في كتابه قانون التأويل: ذهبت الصوفية إلى أنه إذا حصل للانسان طهارة النفس وتزكية القلب وقطع العلائق وحسم مواد أسباب الدنيا من الجاه والمال والخلطة بالجنس والإقبال على الله تعالى بالكلية علما دائما وعملا مستمرا كشفت له القلوب ورأى الملائكة وسمع كلامهم واطلع على أرواح الأنبياء والملائكة، وسماع كلامهم ممكن للمؤمن كرامة وللكافر عقوبة اهـ.

Talebesi, Mâlikî imamlarından Kâdî Ebû Bekr b. el-Arabî Kânûnü't-Te'vîl adlı kitabında şöyle demiştir: «Sûfiler şu görüşe gitmişlerdir: İnsanda nefis temizliği, kalp tezkiyesi, alâkaları kesmek, mevki, mal ve hemcinsleriyle karışıp görüşmek gibi dünya sebeplerinin maddelerini kökünden kazımak ve daimi bir ilim ile kesintisiz bir amel halinde bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelmek hâsıl olduğunda; ona kalpler keşfolunur, melekleri görür, onların kelamını işitir; peygamberlerin ve meleklerin ruhlarına muttali olur. Onların kelamını işitmek mümin için bir keramet, kâfir için ise bir ceza olarak mümkündür.» [Sözü bitti.]

ونسب إلى بعض أئمة أهل البيت أنه قال: إن الملائكة لتزاحمنا في بيوتنا بالركب، والظاهر من كلامهم أن الاجتماع بهم والأخذ عنهم لا يكون إلا للكاملين ذوي النفوس القدسية وأن الإخلال بالسنّة مانع كبير عن ذلك، ويرشد إليه ما أخرجه مسلم في صحيحه عن مطرف قال: قال لي عمران بن حصين قد كان ملك يسلم على حتى اكتويت فترك ثم تركت المكي فعاد، ويعلم مما ذكرنا أن مدعيه إذا كان مخالفا لحكم الكتاب والسنّة كاذب لا ينبغي أن يصغي إليه ودعواه باطلة مردودة عليه فأين الظلمة من النور والنجس من الطهور، ثم إنه لا طريق إلى معرفة كون المجتمع به ملكا بعد خبر الصادق سوى العلم الضروري الذي يخلقه الله تعالى في العبد بذلك ويقطع بعدم كونه ملكا متى خالف ما ألقاه وأتى به الكتاب أو السنّة أو إجماع الأمة ومثله فيما أرى التكلم بما يشبه الهذيان ويضحك منه الصبيان وينبغي لمن وقع له ذلك أن لا يشيعه ويعلن به لما فيه من التعرض للفتنة، فقد أخرج مسلم عن مطرف أيضا من وجه آخر قال: بعث إليّ عمران بن حصين في مرضه الذي توفي فيه فقال: إني محدثك فإن عشت فاكتم عني وإن مت فحدث بها إن شئت إنه قد سلم عليّ- وفي رواية الحاكم في المستدرك- اعلم يا مطرف أنه كان يسلم على الملائكة عند رأسي وعند البيت وعند باب الحجرة فلما اكتويت ذهب ذلك قال: فلما برأ كلمه قال: اعلم يا مطرف أنه عاد إلى الذي كنت أكتم عليّ حتى أموت، وكذا ينبغي أن لا يقول لإلقاء الملك عليه إيحاء لما فيه من الإيهام القبيح وهو إيهام وحي النبوة الذي يكفر مدعيه بعد رسول الله ﷺ بلا خلاف بين المسلمين، وأطلق بعض الغلاة من الشيعة القول بالإيحاء إلى الأئمة الأطهار وهم رضي الله تعالى عنهم بمعزل عن قبول قول أولئك الأشرار.

Ehl-i Beyt imamlarından bazılarına: «Melekler evlerimizde diz dize bize zahmet verecek kadar sıklaşır/kalabalıklaşır» dediği nispet edilmiştir. Onların sözlerinden zahir olan şudur ki; onlarla bir araya gelmek ve onlardan [ilim] almak ancak kudsî nefislere sahip kâmil kimselere mahsustur; sünnete muhalefet etmek ise buna büyük bir engeldir. Müslim'in Sahîh'inde Mutarrif'ten tahriç ettiği şu rivayet de buna işaret eder; o şöyle demiştir: İmrân b. Husayn bana: «Dağlama yaptırana kadar bana bir melek selâm verirdi; [dağlama yaptırınca] bıraktı. Sonra dağlamayı terk ettim, [selâm vermeye] geri döndü» dedi. Zikrettiklerimizden anlaşılır ki, bu iddiada bulunan kimse şayet Kitap ve Sünnet'in hükmüne muhalif ise yalancıdır, ona kulak asılmamalıdır ve iddiası bâtıl olup kendisine iade edilir; zira karanlık ile aydınlık, necis ile tertemiz olan bir olur mu! Sonra, doğru söyleyenin (Peygamber'in) haberinden sonra, bir araya gelinen kimsenin melek olduğunu bilmenin, Allah Teâlâ'nın bu hususta kulda yaratacağı zarûrî ilimden başka bir yolu yoktur. Bildirdiği ve getirdiği şey Kitap'a, Sünnet'e veya ümmetin icmaına muhalif olduğunda melek olmadığına kesin hükmedilir. Kanaatimce hezeyana benzeyen ve çocukların güleceği sözler söylemek de böyledir. Başına böyle bir durum gelen kimsenin, fitneye yol açabileceğinden ötürü bunu yayıp ilan etmemesi gerekir. Nitekim Müslim, diğer bir yoldan yine Mutarrif'ten şöyle rivayet etmiştir: İmrân b. Husayn vefat ettiği hastalığında bana haber gönderip: «Sana bir şey söyleyeceğim; şayet yaşarsam bunu benden gizle, ölürsem dilersen anlat: Bana selâm verildi» dedi. Hâkim'in el-Müstedrek'indeki rivayette ise: «Bil ki ey Mutarrif! Başucumda, evde ve odanın kapısında melekler bana selâm verirdi. Dağlanınca bu gitti» demiştir. Dedi ki: İyileşince onunla konuştu; [İmrân]: «Bil ki ey Mutarrif, ölene kadar benden gizlemeni istediğim o şey bana geri döndü» dedi. Aynı şekilde, meleğin kendisine telkinde bulunmasına 'vahiy' dememelidir; zira bunda çirkin bir vehim vardır ki o da, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra bunu iddia edenin Müslümanlar arasında ittifakla kâfir olacağı nübüvvet vahyi vehmidir. Şiîlerin aşırı fırkalarından bazıları pâk imamlara vahiy geldiğini mutlak olarak iddia etmişlerdir; oysa onlar —radıyallâhu Teâlâ anhüm— o şerli kimselerin sözünü kabul etmekten tamamen uzaktırlar.

فقد روي أن سديرا الصير في سأل جعفرا الصادق رضي الله تعالى عنه فقال: جعلت فداك إن شيعتكم اختلفت فيكم فأكثرت حتى قال بعضهم: إن الإمام ينكت في أذنه، وقال آخرون: يوحى إليه، وقال آخرون: يقذف في قلبه، وقال آخرون: يرى في منامه، وقال آخرون: إنما يفتي بكتب آبائه فبأي جوابهم آخذ يجعلني الله تعالى فداك؟ قال: لا تأخذ بشيء مما يقولون يا سدير نحن حجج الله تعالى وأمناؤه على خلقه حلالنا من كتاب الله تعالى وحرامنا منه، حكاه محمد بن عبد الكريم الشهرستاني في أول تفسيره مفاتيح الأسرار

Nitekim rivayet edildiğine göre Sedîr es-Sayrafî, Ca'fer es-Sâdık'a —radıyallâhu Teâlâ anh— sorup şöyle demiştir: «Sana feda olayım! Şianız sizin hakkınızda o kadar çok ihtilafa düştü ki, hatta bazısı 'İmamın kulağına fısıldanır', bazıları 'Ona vahyolunur', bazıları 'Kalbine atılır', bazıları 'Rüyasında görür', diğer bazıları ise 'O ancak babalarının kitaplarıyla fetva verir' dedi. Allah Teâlâ beni sana feda kılsın, onların hangi cevabını esas alayım?» O da: «Onların dediklerinden hiçbir şeyi alma ey Sedîr! Biz Allah Teâlâ'nın yaratıkları üzerindeki hüccetleri ve eminleriyiz; helalimiz Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan, haramımız da O'ndandır» buyurdu. Bunu Muhammed b. Abdilkerîm eş-Şehristânî, tefsiri Mefâtîhu'l-Esrâr'ın başında nakletmiştir.

وقد ظهر في هذا العصر (١) عصابة من غلاة الشيعة لقبوا أنفسهم بالبابية لهم في هذا الباب فصول يحكم بكفر معتقدها كل من انتظم في سلك ذوي العقول، وقد كاد يتمكن عرقهم في العراق لولا همة واليه النجيب الذي وقع على همته وديانته الاتفاق حيث خذلهم نصره الله تعالى وشتت شملهم وغضب عليهم رضي الله تعالى عنه وأفسد عملهم فجزاه الله تعالى عن الإسلام خيرا ودفع عنه في الدارين ضيما وضيرا. وادعى بعضهم الوحي إلى عيسى ﵇ بعد نزوله، وقد سئل عن ذلك ابن حجر الهيثمي فقال نعم يوحي إليه ﵇ وحي حقيقي كما

Bu asırda (١) Şia'nın aşırılarından, kendilerini 'Bâbiyye' diye adlandıran bir fırka zuhur etmiştir ki, bu konuda akıl sahipleri zümresine dâhil olan herkesin bunu benimseyenin kâfir olduğuna hükmedeceği hezeyanları vardır. Gayreti ve dindarlığı üzerinde ittifak edilen necip valisinin himmeti olmasaydı kökleri Irak'ta neredeyse yerleşecekti; nitekim Allah Teâlâ ona yardım etsin, onları hezimete uğratmış, birliklerini dağıtmış, onlara —radıyallâhu Teâlâ anh— gazap edip amellerini boşa çıkarmıştır; Allah Teâlâ ona İslam adına hayırlı mükâfatlar versin, her iki cihanda da ondan haksızlığı ve zararı defetsin! Bazıları nüzulünden sonra İsa'ya aleyhisselâm vahiy geleceğini iddia etmiştir. Bu husus İbn Hacer el-Heytemî'ye sorulduğunda şöyle demiştir: Evet, ona aleyhisselâm hakiki bir vahiy vahyedilir; nitekim...

في حديث مسلم وغيره عن النواس بن سمعان، وفي رواية صحيحة «فبينما هو كذلك إذ أوحى الله تعالى يا عيسى إني أخرجت عبادا لي لا يد لأحد بقتالهم فحول عبادي إلى الطور وذلك الوحي على لسان جبريل ﵇ إذ هو السفير بين الله تعالى وأنبيائه»

...Müslim ve diğerlerinin Nevvâs b. Sem'ân'dan rivayet ettiği hadiste ve sahih bir rivayette [şöyle buyrulmuştur]: 'O bu haldeyken birden Allah Teâlâ [şöyle] vahyetti: Ey İsa! Ben öyle kullarımı çıkardım ki hiç kimsenin onlarla savaşmaya gücü yetmez; kullarımı Tûr'a çek! Bu vahiy Cibrîl'in aleyhisselâm diliyledir; zira o, Allah Teâlâ ile peygamberleri arasındaki elçidir.'

لا يعرف ذلك لغيره، وخبر لا وحي بعدي باطل، وما اشتهر أن جبريل ﵇ لا ينزل إلا الأرض بعد موت النبي ﷺ فهو لا أصل له، ويرده خبر الطبراني ما أحب أن يرقد الجنب حتى يتوضأ فإني أخاف أن يتوفى وما يحضره جبريل ﵇ فإنه يدل على أن جبريل ينزل إلى الأرض ويحضر موت كل مؤمن توفاه الله تعالى وهو على طهارة اهـ، ولعل من نفي الوحي عنه ﵇ بعد نزوله أراد وحي التشريع وما ذكر وحي لا تشريع فيه فتأمل. وكونه ﷺ خاتم النبيين مما نطق به الكتاب

Bu [durum], ondan başkası için bilinmez. 'Benden sonra vahiy yoktur' haberi ise bâtıldır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra Cibrîl'in aleyhisselâm yeryüzüne inmeyeceğine dair meşhur olan [rivayetin] aslı yoktur. Taberânî'nin «Cünüp kimsenin abdest almadan uyumasını sevmem; zira [bu haldeyken] vefat edip de Cibrîl'in aleyhisselâm yanında hazır bulunmamasından korkarım» haberi bunu reddetmektedir. Çünkü bu [haber], Cibrîl'in yeryüzüne indiğine ve Allah Teâlâ'nın taharet üzere ruhunu kabzettiği her müminin vefatında hazır bulunduğuna delalet eder (İntihâ). [Hz. İsa] aleyhisselâm'ın [yeryüzüne] inişinden sonra ondan vahyi nefyeden kimse, muhtemelen teşrî (hüküm koyma) vahyini kastetmiştir; oysa zikredilen [hadisteki] vahiy, içinde teşrî bulunmayan bir vahiydir, [bunu] iyice düşün! O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sonuncusu (Hâtemü'n-nebiyyîn) olduğu hususu ise Kitab'ın [açıkça] beyan ettiği...

وصدعت به السنّة وأجمعت عليه الأمة فيكفر مدعي خلافه ويقتل إن أصر.

Sünnet bunu açıkça ilan etmiş ve ümmet bu hususta icma etmiştir. Dolayısıyla bunun aksini iddia eden kâfir olur ve [bu iddiasında] ısrar ederse öldürülür.

ومن السنة ما

Sünnetten olan delillerden biri de şudur:

أخرج أحمد والبخاري ومسلم والنسائي وابن مردويه عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «مثلي ومثل الأنبياء من قبلي كمثل رجل بنى دارا بناه فأحسنه وأجمله إلا موضع لبنة من زاوية من زواياها فجعل الناس يطوفون به ويتعجبون له ويقولون هلا وضعت هذه اللبنة فأنا اللبنة وأنا خاتم النبيين» وصح عن جابر مرفوعا نحو هذا،

Ahmed, Buhârî, Müslim, Nesâî ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Benimle benden önceki peygamberlerin durumu, bir ev yapıp onu güzelce süsleyen ve mükemmel kılan, ancak köşelerinden birinde tek bir kerpiçlik yer bırakan bir adamın durumuna benzer. İnsanlar o evi dolaşmaya başlar, ona hayran kalırlar ve 'Keşke şu kerpiç de konsaydı!' derler. İşte o kerpiç benim ve ben peygamberlerin sonuncusuyum.» Câbir'den de merfû olarak buna benzer bir rivayet sahih olarak gelmiştir.

وكذا عن أبي بن كعب وأبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنهم، وللشيخ محيي الدين بن عربي قدس سره كلام في حديث اللبنة قد انتقده عليه جماعة من الأجلة فعليك بالتمسك بالكتاب والسنّة والله تعالى الحافظ من الوقوع في المحنة، ونصب رَسُولَ على إضمار كان لدلالة كان المتقدمة عليه والواو عاطفة للجملة الاستدراكية على ما قبلها، وكون لكن المخففة عند الجمهور للعطف إنما هو عند عدم الواو وكون ما بعدها مفردا، وجوز أن يكون النصب بالعطف على أَبا أَحَدٍ وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو «ولكنّ» بالتشديد فنصب «رسول» على أنه اسم لكن والخبر محذوف تقديره ولكن رسول الله وخاتم النبيين هو أي محمد ﷺ، وقال الزمخشري: تقديره ولكن رسول الله من عرفتموه أي لم يعش له ولد ذكر، وحذف خبر لكن وأخواتها جائز إذا دل عليه الدليل، ومما جاء في لكن قول الشاعر:

Aynı şekilde Übey b. Ka'b ve Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu Teâlâ anhüm de [rivayet edilmiştir]. Şeyh Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin —kaddesallâhu sırrah— kerpiç hadisi hakkında ileri gelen bir grup âlim tarafından tenkide uğramış bazı sözleri vardır; bu bakımdan sana düşen Kitap ve Sünnet'e sımsıkı sarılmaktır. Mihnete düşmekten koruyan Allah Teâlâ'dır. { رَسُولَ } kelimesinin nasb ile okunması, öncesinde geçen { كَانَ } fiilinin delaletiyle gizli bir { كَانَ } takdiri iledir. Vâv harfi ise istidrâk (düzeltme) cümlesini kendisinden öncekine atfetmektedir. Cumhur nezdinde şeddesiz { لَكِنْ } edatının atıf harfi olması, ancak başında vâv bulunmadığında ve sonrasındaki kelime müfret olduğunda geçerlidir. Kelimenin nasbının { أَبَا أَحَدٍ } üzerine atıfla olması da caiz görülmüştür. Abdülvâris ise Ebû Amr'dan şeddeli olarak { وَلَكِنَّ } şeklinde okumuştur; buna göre { رَسُولَ } kelimesi { لَكِنَّ } edatının ismi olarak mensubdur, haberi ise mahzuftur ve takdiri: 'Lakin o, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın Resulü ve peygamberlerin sonuncusudur' şeklindedir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Bunun takdiri, 'Lakin Allah'ın Resulü tanıdığınız kimsedir', yani onun yaşayan bir erkek çocuğu olmamıştır, şeklindedir. Bir delil bulunduğunda { لَكِنَّ } ve kardeşlerinin haberinin hazfedilmesi caizdir. { لَكِنْ } hakkında gelen şahitlerden biri de şairin şu sözüdür:

فلو كنت ضبيا عرفت قرابتي ... ولكن زنجيا عظيم المشافر

«Dabbî [kabilesinden] olsaydın akrabalığımı bilirdin / Lakin sen dudakları kalın bir zencisin»

أي ولكن زنجيا عظيم المشافر أنت، وفيه بحث لا يخفى على ذي معرفة، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وابن أبي عبلة بتخفيف «لكن» ورفع «رسول» - و «خاتم» أي ولكن هو رسول الله إلخ كما قال الشاعر:

Yani 'Lakin sen dudakları kalın bir zencisin' demektir. Bunda ilim sahibine gizli kalmayacak bir inceleme (tahlil) vardır. Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ ve İbn Ebî Able ise { لَكِنْ } edatını şeddesiz, { رَسُولُ } ve { خَاتَمُ } kelimelerini ise merfû olarak okumuşlardır; yani şairin şu sözünde olduğu gibi 'Lakin o Allah'ın Resulüdür...' takdirindedir:

ولست الشاعر السفاف فيهم ... ولكن مدرة الحرب العوالي

«Ben onların arasında alelade/aşağılık bir şair değilim / Lakin çetin savaşların hatibiyim/önderiyim»

أي ولكن أنا مدرة وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ أعم من أن يكون موجودا أو معدوما عَلِيماً فيعلم سبحانه الأحكام والحكم التي بينت فيما سبق والحكمة في كونه ﵊ خاتم النبيين.

Yani 'Lakin ben [çetin savaşların] önderiyim' demektir. { وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ } —var olsun veya yok olsun daha genel olarak— { عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; dolayısıyla Yüce Zat, daha önce açıklanan hükümleri, hikmetleri ve onun aleyhisselâm peygamberlerin sonuncusu olmasındaki hikmeti de bilir.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ بما هو جل وعلا أهله من التهليل والتحميد والتمجيد والتقديس ذِكْراً كَثِيراً يعم أغلب الأوقات والأحوال كما قال غير واحد، وعن ابن عباس الذكر الكثير أن لا ينسى جل شأنه، وروي ذلك عن مجاهد أيضا، وقيل: إن يذكر سبحانه بصفاته العلى وأسمائه الحسنى وينزه عما لا يليق به، وعن مقاتل هو أن يقال:

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'ı zikredin” O Yüce ve Celil Zat'ın layık olduğu tehlil (lâ ilâhe illallâh), tahmid (elhamdülillâh), temcid ve takdis ile; { ذِكْراً كَثِيراً } “çokça zikirle” birden fazla müfessirin ifade ettiği gibi vakitlerin ve hâllerin çoğunu kapsayacak şekilde [zikredin]. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre çok zikir, O Celal sahibi Zat'ın hiç unutulmamasıdır; bu mana Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yüce Zat'ın yüce sıfatları ve en güzel isimleriyle anılması ve O'na layık olmayan şeylerden tenzih edilmesidir. Mukâtil'den gelen rivayette ise bunun:

سبحان الله والحمد الله ولا إله إلّا الله والله أكبر على كل حال، وعن العترة الطاهرة رضي الله تعالى عنهم من قال ذلك ثلاثين مرة فقد ذكر الله تعالى ذكرا كثيرا

«Her hâlükârda 'Sübhânallâh, velhamdülillâh, velâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' demektir» şeklinde olduğu belirtilmiştir. Ehl-i Beyt'ten —radıyallâhu Teâlâ anhüm— [nakledildiğine göre]: 'Kim bunu otuz defa söylerse Allah Teâlâ'yı çokça zikretmiş olur.'

،

,

وفي مجمع البيان عن الواحدي بسنده إلى الضحاك بن مزاحم عن ابن عباس قال: جاء جبريل ﵇ إلى النبي ﷺ فقال: يا محمد قل سبحان الله والحمد الله ولا إله إلا الله والله أكبر ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم عدد ما علم وزنة ما علم وملء ما علم فإنه من قالها كتب له بها ست خصال كتب من الذاكرين الله تعالى كثيرا وكان أفضل من ذكره بالليل والنهار وكن له غرسا في الجنة وتحاتت عنه خطاياه كما تحات ورق الشجرة اليابسة وينظر الله تعالى إليه ومن نظر الله تعالى إليه لم يعذبه

Mecma'u'l-Beyân'da Vâhidî'den, onun da senediyle Dahhâk b. Müzâhim tarikiyle İbn Abbas'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip şöyle dedi: Ey Muhammed! 'Sübhânallâhi velhamdülillâhi velâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber velâ havle velâ kuvvete illâ billâhi'l-Aliyyi'l-Azîm adede mâ alime ve vezne mâ alime ve mil'e mâ alim' (Allah'ın bildikleri sayısınca, bildikleri ağırlığınca ve bildikleri dolusunca Allah'ı tenzih ederim, hamd Allah'a mahsustur, Allah'tan başka ilah yoktur, Allah en büyüktür, Yüce ve Azim olan Allah'tan başka güç ve kuvvet kaynağı yoktur) de. Zira kim bunu söylerse, bununla ona altı haslet yazılır: Allah Teâlâ'yı çok zikredenlerden yazılır, O'nu gece ve gündüz zikredenlerin en faziletlisi olur, bunlar kendisi için cennette fidanlar olur, kuru ağacın yapraklarının döküldüğü gibi günahları kendisinden dökülür, Allah Teâlâ ona [rahmet nazarıyla] bakar; Allah Teâlâ da kime [rahmet nazarıyla] bakarsa ona azap etmez.

كذا رأيته في مدونه فلا تغفل، وقال بعضهم: مرجع الكثرة العرف.

Bunu onun mecmuasında böyle gördüm, gafil olma! Bazıları ise çokluğun ölçüsünün örf olduğunu söylemiştir.

وَسَبِّحُوهُ ونزهوه سبحانه عما لا يليق به بُكْرَةً وَأَصِيلًا أي أول النهار وآخره، وتخصيصهما بالذكر ليس لقصر التسبيح عليهما دون سائر الأوقات بل لأنافه فضلهما على سائر الأوقات لكونهما تحضرهما ملائكة الليل والنهار وتلتقي فيهما كأفراد التسبيح من بين الأذكار مع اندراجه فيها لكونه العمدة بينها، وقيل: كلا الأمرين متوجه إليهما كقولك: صم وصلّ يوم الجمعة، وبتفسير الذكر الكثير بما يعم أغلب الأوقات لا تبقى حاجة إلى تعلقهما بالأول

{ وَسَبِّحُوهُ } “Ve O'nu tenzih edin” O Yüce Zat'ı O'na layık olmayan şeylerden tenzih edin { بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “sabah ve akşam”, yani günün evvelinde ve ahirinde. Bu iki vaktin zikre tahsis edilmesi, tesbihin diğer vakitler dışlanarak sadece bu ikisine hasredilmesinden ötürü değil; bilakis gece ve gündüz meleklerinin bu vakitlerde hazır bulunup birbiriyle karşılaşmaları sebebiyle bu iki vaktin diğer vakitlere olan fazilet üstünlüğünden dolayıdır; tıpkı tesbihin, zikirler arasında en temel esas olması hasebiyle onların kapsamına girmekle birlikte zikirler arasından müstakil olarak zikredilmesi gibidir. Şöyle de denilmiştir: Tıpkı 'Cuma günü oruç tut ve namaz kıl' sözünde olduğu gibi her iki emir de bu iki vakte yöneliktir. Çok zikrin vakitlerin çoğunu kapsayacak şekilde tefsir edilmesiyle, bu iki vaktin birinci emre bağlanmasına ihtiyaç kalmaz.

وعن ابن عباس أن المراد بالتسبيح الصلاة أي بإطلاق الجزء على الكل والتسبيح بكرة صلاة الفجر والتسبيح أصيلا صلاة العشاء، وعن قتادة نحو ما روي عن ابن عباس إلا أنه قال: أشار بهذين الوقتين إلى صلاة الغداة وصلاة العصر وهو أظهر مما روي عن الحبر وتعقب ما روي عنهما بأن فيه تجوزا من غير ضرورة، وقد يقال: إن التسبيح على حقيقته لكن التسبيح بكرة بالصلاة فيها والتسبيح أصيلا بالصلاة فيه فتأمل وجوز أن يكون المراد بالذكر المأمور به تكثير الطاعات والإقبال عليها فإن كل طاعة من جملة الذكر ثم خص من ذلك التسبيح بكرة وأصيلا أي الصلاة في جمع أوقاتها أو صلاة الفجر والعصر أو الفجر والعشاء لفضل الصلاة على غيرها من الطاعات البدنية، ولا يخفى بعده هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ إلخ استئناف جار مجرى التعليل لما قبله من الأمرين وَمَلائِكَتُهُ عطف على الضمير في يُصَلِّي لمكان الفصل المغني عن التأكيد بالمنفصل لا على هُوَ والصلاة في المشهور- وروي ذلك عن ابن عباس- من الله تعالى رحمة ومن الملائكة استغفار ومن مؤمني الإنس والجن دعاء، ويجوز على رأي من يجوز استعمال اللفظ في معنيين أن يراد بالصلاة هنا المعنيان الأولان فيراد بها أولا الرحمة وثانيا الاستغفار، ومن لا يجوز كأصحابنا يقول بعموم المجاز بأن يراد بالصلاة معنى مجازي عام يكون كلا المعنيين فردا حقيقيا له وهو إما الاعتناء ربما فيه خير المخاطبين وصلاح أمرهم فإن كلا من الرحمة والاستغفار فرد حقيقي له وهذا المجاز من الصلاة بمعنى الدعاء وهو إما استعارة لأن الاعتناء يشبه الدعاء لمقارنة كل منهما لإرادة الخير والأمر المحبوب أو مجاز مرسل لأن الدعاء مسبب عن الاعتناء وأما الترحم والانعطاف المعنوي المأخوذ من الصلاة المعروفة المشتملة على الانعطاف الصوري الّذي هو الركوع والسجود، ولا ريب في أن استغفار الملائكة ﵈ ودعاءهم للمؤمنين ترحم عليهم، وأما أن ذلك سبب للرحمة لكونهم مجابي الدعوة كما قيل ففيه بحث، ورجح جعل المعنى العام ما ذكر بأنه أقرب لما بعد فإنه نص عليه فيه بقوله تعالى: وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً فدل على أن المراد بالصلاة الرحمة. واعترض بأن رحم متعد وصلى قاصر فلا يحسن تفسيره به، وبأنه يستلزم جواز رحم عليه، وبأنه تعالى غاير بينهما بقوله سبحانه:

İbn Abbas'tan tesbih ile kastedilenin namaz olduğu, yani cüzün zikredilip küllün kastedilmesi yoluyla sabah tesbihinin sabah namazı, akşam tesbihinin ise yatsı namazı olduğu nakledilmiştir. Katâde'den de İbn Abbas'tan rivayet edilene benzer bir görüş aktarılmış; ancak o, bu iki vakitle sabah namazı ile ikindi namazına işaret edildiğini söylemiştir ki bu, İbn Abbas'tan nakledilenden daha açıktır. İkisinden nakledilen bu görüşler, zaruret olmaksızın mecaza gidildiği gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Denilebilir ki: Tesbih hakiki anlamındadır; ancak sabahtaki tesbih o vakitteki namazla, akşamdaki tesbih ise o vakitteki namazla gerçekleşir; iyi düşün! Emredilen zikir ile kastedilenin taatleri çoğaltmak ve onlara yönelmek olması da caiz görülmüştür; zira her taat zikrin kapsamındadır. Sonra bundan 'sabah ve akşam tesbihi' tahsis edilmiştir ki bu da bedenî taatlerin diğerlerine olan üstünlüğünden ötürü bütün vakitlerdeki namazlar yahut sabah ve ikindi namazları veya sabah ve yatsı namazları demektir; bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ } “O'dur ki size salât eder...” ifadesi, kendisinden önceki iki emrin gerekçesi (ta'lil) makamında olan bir istinaf (yeni başlangıç) cümlesidir. { وَمَلائِكَتُهُ } “ve melekleri de” kelimesi, ayrı zamirle pekiştirmeyi gereksiz kılan aradaki fasıladan dolayı { يُصَلِّي } fiilindeki zamire matuftur, { هُوَ } zamirine değil. Meşhur görüşe göre —ki bu İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir— salât; Allah Teâlâ'dan rahmet, meleklerden istiğfar, insan ve cin müminlerinden ise duadır. Bir lafzın iki anlamda kullanılmasını caiz görenlerin görüşüne göre burada salât ile ilk iki anlamın kastedilmesi caizdir; buna göre önce rahmet, ikinci olarak da istiğfar kastedilmiş olur. Bizim mensuplarımız gibi bunu caiz görmeyenler ise mecazın umumiliği (umûm-ı mecâz) kuralını savunarak salât ile her iki anlamın da kendisinin hakiki bir ferdi olduğu genel mecazi bir anlamın kastedildiğini söylerler. Bu da ya muhatapların hayrına ve işlerinin ıslahına ihtimam göstermektir —zira hem rahmet hem de istiğfar bunun hakiki birer ferdidir ve bu mecaz, dua anlamındaki salâttan alınmıştır; bu ya ihtimamın hayır ve sevimli şeylerin iradesine eşlik etmesi yönüyle duaya benzemesinden ötürü bir istiaredir yahut duanın ihtimamdan doğan bir netice olması sebebiyle bir mecaz-ı mürseldir— ya da rükû ve secdeden ibaret şeklî eğilmeyi ihtiva eden bilinen namazdan alınmış merhamet etme ve manevi yöneliştir. Meleklerin —aleyhimüsselâm— müminler için istiğfar edip dua etmelerinin onlara bir merhamet olduğunda şüphe yoktur. Bunun, dualarının kabul olunması sebebiyle rahmete vesile olmasına gelince —nitekim böyle denilmiştir— bunda tartışma vardır. Genel mananın zikredilen husus kılınması, sonrasına daha uygun olması sebebiyle tercih edilmiştir; zira Allah Teâlâ sonrasında { وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “O, müminlere çok merhametlidir” buyurarak buna açıkça işaret etmiş ve salâttan muradın rahmet olduğunu göstermiştir. Buna karşı; 'rahime' fiilinin geçişli (müteaddî), 'sallâ' fiilinin ise geçişsiz (lâzım) olduğu, dolayısıyla birinin diğeriyle tefsir edilmesinin uygun düşmeyeceği, bunun 'rahime aleyhi' kullanımının caiz olmasını gerektireceği ve Allah Teâlâ'nın:

أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ [البقرة: ١٥٧] للعطف الظاهر في المغايرة، وأجيب بأنه ليس المراد بتفسير صلى برحم إلا بيان أن المعنى الموضوع له صلى هو الموضوع له رحم مع قطع النظر عن معنى التعدي واللزوم فإن الرديفين قد يختلفان في ذلك وهو غير ضار فزعم أن ذلك لا يحسن وأنه يلزم جواز رحم عليه ليس في محله على أنه يحسن تعدية صلى بعلي دون رحم لما في الأول من ظهور معنى التحنن والتعطف والعطف لأن الصلاة رحمة خاصة ويكفي هذا القدر من المغايرة، وقيل: إن تعدد الفاعل صير الفعل كالمتعدد فكأن الرحمة مرادة من لفظ والاستغفار مراد من آخر فلا حاجة إلى القول بعموم المجاز وليس هناك استعمال لفظ واحد حقيقة وحكما في معنيين وهو كما ترى، ومثله كون مَلائِكَتُهُ مبتدأ خبره محذوف لدلالة ما قبل عليه كأنه قيل هو الّذي يصلي عليكم وملائكته يصلون عليكم فهناك لفظان حقيقة كل منهما بمعنى، وسيأتي إن شاء الله تعالى ما يزيدك علما بأمر الصلاة، وسبب نزول الآية ما أخرجه عبد بن حميد وابن المنذر قال: لما نزلت: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ [الأحزاب: ٥٦] قال أبو بكر رضي الله تعالى عنه: ما أنزل الله تعالى عليك خيرا إلا أشركنا فيه فنزلت هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ أي من ظلمات المعاصي إلى نور الطاعة، وقال الطبرسي: من الجهل بالله تعالى إلى معرفته ﷿ فإن الجهل أشبه شيء بالظلمة والمعرفة أشبه شيء بالنور، وقال ابن زيد: أي من الضلالة إلى الهدى، وقال مقاتل: من الكفر إلى الإيمان، وقيل: من النار إلى الجنة حكاه الماوردي، وقيل: من القبور إلى البحث حكاه أبو حيان وليس بشيء، واللام متعلقة بيصلي أي يعتني بكم هو سبحانه وملائكته ليخرجكم أو يترحم هو ﷿ وملائكته ليخرجكم بذلك من الظلمات إلى النور وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً

{ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ } “İşte Rablerinden salavat ve rahmet onların üzerinedir” [el-Bakara: 157] kavl-i şerifinde başkalığı zahir kılan atıf ile ikisini birbirinden farklı kıldığı itirazı ileri sürülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Sallâ' fiilinin 'rahime' ile tefsir edilmesinden maksat, geçişlilik ve geçişsizlik anlamı bir yana bırakılarak, 'sallâ' fiilinin vaz edildiği anlamın 'rahime' fiilinin vaz edildiği anlam ile aynı olduğunu açıklamaktan ibarettir; nitekim iki eş anlamlı kelime bu hususta farklılık gösterebilir ve bu durum zarar vermez. Dolayısıyla bunun uygun olmadığı ve 'rahime aleyhi' kullanımını caiz kılacağı iddiası yerinde değildir. Kaldı ki 'sallâ' fiilinin 'alâ' ile geçişli kılınması 'rahime' fiilinin aksine güzel düşmektedir; zira birincisinde şefkat ve merhamet gösterme manası daha zahirdir. Atıf ise salâtın özel bir rahmet olmasındandır ve bu kadarlık bir başkalık yeterlidir. Şöyle de denilmiştir: Failin birden fazla olması fiili de birden fazlaymış gibi kılmıştır; dolayısıyla sanki rahmet bir lafızdan, istiğfar ise diğer lafızdan kastedilmiştir; böylece mecazın umumiliği kuralına ihtiyaç kalmaz ve burada tek bir lafzın hakikaten ve hükmen iki ayrı manada kullanılması söz konusu olmaz. Bu görüşün durumu ise gördüğün gibidir. Tıpkı bunun gibi { مَلائِكَتُهُ } kelimesinin, öncesinin delaletiyle haberi mahzuf bir mübteda olması da böyledir; sanki 'O size salât edendir, melekleri de size salât ederler' denilmiş gibidir ki burada her biri hakikatte bir manaya gelen iki lafız bulunmaktadır. İnşâallâh Teâlâ salât meselesine dair ilmini artıracak açıklamalar ileride gelecektir. Ayetin iniş sebebi; Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre şudur: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” [el-Ahzâb: 56] ayeti indiğinde Ebû Bekir radıyallâhu Teâlâ anh: 'Allah Teâlâ sana ne zaman bir hayır indirdiyse mutlaka bizi de ona ortak kılmıştır' dedi. Bunun üzerine { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için size salât eden O'dur, melekleri de [buna dua ederler]” ayeti indi; yani günahların karanlıklarından itaatin nuruna çıkarmak için. Tabersî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ hakkındaki cehaletten O'nu azze ve celle tanımaya çıkarmak için; zira cehalet karanlığa en çok benzeyen şey, marifet ise nura en çok benzeyen şeydir.' İbn Zeyd: 'Sapıklıktan hidayete', Mukâtil ise: 'Küfürden imana' demiştir. Mâverdî'nin naklettiğine göre 'Cehennemden cennete', Ebû Hayyân'ın naklettiğine göre ise 'Kabirlerden dirilişe' denilmiştir ki bu bir şey ifade etmez. Lâm harfi { يُصَلِّي } fiiline müteallıktır; yani sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için O Yüce Zat ve melekleri size ihtimam gösterir veya O azze ve celle ve melekleri sizi bununla karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için size merhamet eder. { وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “O, müminlere çok merhametlidir.”

اعتراض مقرر لمضمون ما قبله أي كان سبحانه بكافة المؤمنين الذين أنتم من زمرتهم كامل الرحمة ولذا يفعل بكم ما يفعل بالذات وبالواسطة أو كان بكم رحيما على أن المؤمنين مظهر وضع موضع المضمر مدحا لهم وإشعارا بعلة الرحمة، وقوله تعالى تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ بيان للأحكام الآجلة لرحمته تعالى بهم بعد بيان آثارها العاجلة من الإخراج المذكور، والتحية أن يقال: حياك الله أي جعل لك حياة وذلك إخبار ثم يجعل دعاء، ويقال حيا فلان فلانا تحية إذا قال له ذلك، وأصل هذا اللفظ من الحياة ثم جعل كل دعاء تحية لكون جميعه غير خارج عن حصول الحياة أو سبب حياة أم لدينا أو لآخرة.

[Bu cümle] kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren bir ara cümledir (i'tirâz); yani O Yüce Zat, sizin de zümresinden olduğunuz bütün müminlere karşı tam bir merhamet sahibidir; bundan dolayı bizzat ve vasıtayla size yaptıklarını yapmaktadır. Yahut müminleri övmek ve merhametin illetini hissettirmek üzere zamir yerine açık isim konularak 'size çok merhametlidir' anlamındadır. Allah Teâlâ'nın { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi selâmdır” kavl-i şerifi ise, söz konusu çıkarılma şeklindeki peşin (dünyevi) eserlerin açıklanmasından sonra O'nun merhametinin müminlere yönelik gelecekteki (ahiret) hükümlerinin beyanıdır. Tahiyye; 'Hayyâkallâh' (Allah sana hayat versin/ömür bağışlasın) denilmesidir ki bu önce bir haber verme iken sonra dua kılınmıştır. Biri diğerine bunu söylediğinde 'Falanca falancayı tahiyye ile selamladı' denir. Bu lafzın aslı 'hayat' kelimesinden gelir; daha sonra bütün dualar, hayatın hâsıl olmasından yahut gerek dünya gerek ahiret için hayatın bir sebebinden hariç kalmadığı için her duaya tahiyye denilmiştir.

وهو هنا مصدر مضاف إلى المفعول وقع مبتدأ وسَلامٌ مرادا به لفظه خبره، والمراد ما يحييهم الله تعالى به ويقوله لهم يوم يلقونه سبحانه ويدخلون دار كرامته سلام أي هذا اللفظ. روي أن الله تعالى يقول: سلام عليكم عبادي أنا عنكم راض فهل أنتم عني راضون فيقولون: بأجمعهم يا ربنا إنا راضون كل الرضا وورد أن الله تعالى يقول: السلام عليكم مرحبا بعبادي المؤمنين الذين أرضوني في دار الدنيا باتباع أمري، وقيل: تحييهم الملائكة ﵈ بذلك إذا دخلوا الجنة كما قال تعالى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ.

Bu kelime burada mef'ûle muzaf olmuş bir masdardır ve mübteda olarak vaki olmuştur; { سَلامٌ } ise lafzı kastedilerek onun haberidir. Murad edilen şey, O'na kavuşup O'nun ikram yurduna girdikleri gün Allah Teâlâ'nın onları kendisiyle esenliğe erdireceği ve onlara söyleyeceği sözün 'Selâm' yani bu lafız olmasıdır. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ: 'Kullarım! Size selâm olsun, Ben sizden razıyım; siz de Benden razı mısınız?' buyurur. Onlar da hep birlikte: 'Ey Rabbimiz! Biz tam anlamıyla razıyız' derler. Yine vârid olmuştur ki Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Selâmün aleyküm! Dünya yurdunda emrime uyarak Beni razı eden mümin kullarıma merhaba!' Bir görüşe göre, Allah Teâlâ'nın { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girip: 'Sabrettiğinize karşılık size selâm olsun!' derler” buyurduğu gibi, cennete girdiklerinde melekler aleyhimüsselâm onları bu şekilde selamlar.

وقيل: تحييهم عند الخروج من القبور فيسلمون عليهم ويبشرونهم بالجنة، وقيل عند الموت.

Kabirlerden çıktıklarında meleklerin onları selamlayacağı, onlara selâm verip cennetle müjdeleyeceği de söylenmiştir. Ölüm anında olduğu da söylenmiştir.

وروي عن ابن مسعود أنه قال: إذا جاء ملك الموت لقبض روح المؤمن قال: ربك يقرئك السلام

İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ölüm meleği müminin ruhunu kabzetmeye geldiğinde: 'Rabbin sana selâm söylüyor' der.

، قيل: فعلى هذا الهاء في يَلْقَوْنَهُ كناية عن غير مذكور وهو ملك الموت، ولا ضرورة تدعو لذلك إذ لا مانع من أن يكون الضمير لله تعالى عليه كما هو كذلك على الأقوال الآخر جميعا. ولقاء الله تعالى على ما أشار إليه الإمام عبارة عن الإقبال عليه تعالى بالكلية بحيث لا يعرض للشخص ما يشغله ويلهيه أو يوجب غفلته عنه ﷿ ويكون ذلك عند دخول الجنة وفيها وعند البعث وعند الموت.

Denildi ki: Buna göre { يَلْقَوْنَهُ } fiilindeki zamir metinde zikredilmeyen birine, yani ölüm meleğine kinayedir. Ancak buna mecbur kılan bir zaruret yoktur; zira diğer tüm görüşlerde olduğu gibi bu görüşte de zamirin Allah Teâlâ'ya raci olmasına bir engel yoktur. İmam'ın işaret ettiğine göre Allah Teâlâ'ya kavuşmak (likaullah); kişiye kendisini meşgul edip oyalayacak yahut O'ndan azze ve celle gafil kılacak hiçbir şey arız olmayacak şekilde bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelmesinden ibarettir. Bu da cennete girerken, cennetin içinde, ba's (diriliş) anında ve ölüm vaktinde olur.

وقال الراغب: ملاقاة الله تعالى عبارة عن القيامة وعن المصير إليه ﷿، وقال الطبرسي: هي ملاقاة ثوابه تعالى وهو غير ظاهر على جميع الأقوال السابقة بل ظاهر على بعضها كما لا يخفى، وعن قتادة في الآية أنهم يوم دخولهم الجنة يحيي بعضهم بعضا بالسلام أي سلمنا وسلمت من كل مخوف، والتحية عليه على ما قال الخفاجي مصدر مضاف للفاعل. وفي البحر هي عليه مصدر مضاف للمحيي والمحيي لا على جهة العمل لأن الضمير الواحد لا يكون فاعلا مفعولا ولكنه كقوله تعالى: وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ [الأنبياء: ٧٨] أي للحكم الّذي جرى بينهم.

Râgıb şöyle demiştir: Allah Teâlâ'ya mülaki olmak, kıyametten ve O'na azze ve celle dönüşten ibarettir. Tabersî ise: 'O'nun Teâlâ sevabına kavuşmaktır' demiştir ki bu, gizli olmadığı üzere önceki görüşlerin tamamına göre değil, ancak bazılarına göre açıktır. Katâde'den ayet hakkında rivayet edildiğine göre onlar cennete girdikleri gün birbirlerini 'Biz de her türlü korkudan kurtulup selamete erdik, sen de selamete erdin' manasında selâm ile selamlarlar. Hafâcî'nin belirttiğine göre bu takdirde tahiyye fâile muzaf bir masdardır. el-Bahr'da ise bu kabule göre tahiyyenin selâm verene ve selâm verilene muzaf bir masdar olduğu —amel cihetiyle değil; zira tek bir zamir hem fail hem mef'ûl olamaz— ancak bunun tıpkı Allah Teâlâ'nın { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ } “Biz onların hükmüne şahittik” [el-Enbiyâ: 78], yani aralarında cereyan eden hükme şahittik kavl-i şerifinde olduğu gibi olduğu ifade edilmiştir.

وكذا يقال هنا التحية الجارية بينهم هي سلام، وقول المحيي في ذلك اليوم سلام إخبار لا دعاء لأنه أبلغ على ما قيل فتدبر، وأحرى الأقوال بالقبول عندي أن الله تعالى يسلم عليهم يوم يلقونه إكراما لهم وتعظيما.

Burada da aynı şekilde aralarında cereyan eden esenleşme 'selâm'dır denilir. Selamlayanın o gündeki 'Selâm' sözü, denildiğine göre daha beliğ olduğu için dua değil bir haber vermedir; iyi düşün! Benim nezdimde kabule en layık olan görüş; Allah Teâlâ'nın kendilerine kavuştukları gün onlara bir ikram ve tazim olmak üzere selâm vermesidir.

وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً أي وهيأ ﷿ لهم ثوابا حسنا، والظاهر أن التهيئة واقعة قبل دخول الجنة والتحية ولذا لم تخرج الجملة مخرج ما قبلها بأن يقال وأجرهم أجر كريم أي ولهم أجر كريم، وقيل: هي بعد الدخول والتحية فالكلام لبيان لآثار رحمته تعالى الفائضة عليهم بعد دخول الجنة عقيب بيان آثار رحمته الواصلة إليهم قبل ذلك، ولعل إيثار الجملة الفعلية على الاسمية المناسبة لما قبلها للمبالغة في الترغيب والتشويق إلى الموعود ببيان أن الأمر الّذي هو المقصد الأقصى من بين سائر آثار الرحمة موجود بالفعل مهيأ لهم مع ما فيه من مراعاة الفواصل يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً على من بعثت إليهم تراقب أحوالهم وتشاهد أعمالهم وتتحمل عنهم الشهادة بما صدر عنهم من التصديق والتكذيب وسائر ما هم عليه من الهدى والضلال وتؤديها يوم القيامة أداء مقبولا فيما لهم وما عليهم، وهو

{ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } “Ve onlar için pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır”, yani O azze ve celle onlar için güzel bir sevap hazırlamıştır. Zahir olan, bu hazırlığın cennete girişten ve selamlaşmadan önce gerçekleşmiş olmasıdır; nitekim bu yüzden cümle, kendisinden öncekiler gibi 'mükâfatları değerli bir mükâfattır' yani 'onlar için değerli bir mükâfat vardır' denilmeyerek [fiil cümlesi olarak] getirilmiştir. Bir görüşe göre ise bu hazırlık girişten ve tahiyyeden sonradır; dolayısıyla bu söz, daha önce kendilerine ulaşan rahmetinin eserlerinin beyanının ardından cennete girdikten sonra üzerlerine taşacak olan rahmetinin eserlerini açıklamak içindir. Öncesine uygun düşen isim cümlesi yerine fiil cümlesinin tercih edilmesi, belki de fasılalara riayetle birlikte, rahmetin diğer eserleri arasındaki en yüce gaye olan bu meselenin fiilen mevcut ve onlar için hazırlanmış olduğunu açıklamak suretiyle vaat edilen şeye teşvik ve iştiyak uyandırmada mübalağa kastıyladır. { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik”; kendilerine gönderildiğin kimseler üzerine onların durumlarını gözetleyen, amellerini müşahede eden, kendilerinden sadır olan tasdik, yalanlama ve üzerinde bulundukları diğer hidayet ve dalalet hâllerine dair şahitliği yüklenen ve kıyamet gününde lehlerine ve aleyhlerine olacak hususlarda bu şahitliği makbul bir şekilde eda eden [bir şahit olarak]. Bu,

حال مقدرة وإن اعتبر الإرسال أمرا ممتدا لاعتبار التحمل والأداء في الشهادة، والإرسال بذلك الاعتبار وإن قارن التحمل إلا أنه غير مقارن للاداء وإن اعتبر الامتداد.

gönderme (irsâl) süreklilik arz eden bir durum kabul edilse bile mukadder (ileride gerçekleşecek) bir hâldir; zira şahitlikte hem yüklenme (tahammül) hem de eda etme dikkate alınır. Gönderme bu mülahazayla yüklenmeye eşlik etse bile, süreklilik dikkate alınsa dahi eda etmeye eşlik etmez.

وقيل: بإطلاق الشهادة على التحمل فقط تكون الحال مقارنة والأحوال المذكورة بعد على اعتبار الامتداد مقارنة، ولك أن لا تعتبره أصلا فتكون الأحوال كلها مقدرة، ثم أن تحمل الشهادة على من عاصره ﷺ واطلع على عمله أمر ظاهر، وأما تحملها على من بعده بأعيانهم فإن كان مرادا أيضا ففيه خفاء لأن ظاهر الأخبار أنه ﵊ لا يعرف أعمال من بعده بأعيانهم،

Şahitliğin yalnızca yüklenmeye (tahammül) ıtlak edilmesiyle hâlin mukârin (irsâl ile eşzamanlı) olacağı, sonrasında zikredilen hâllerin ise süreklilik mülahazasıyla mukârin olacağı söylenmiştir. Bunu hiç dikkate almaman da mümkündür; bu durumda bütün hâller mukadder olur. Sonra, onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendi çağdaşları ve amellerine muttali olduğu kimseler aleyhine şahitliği yüklenmesi açık bir husustur. Kendisinden sonrakilerin bizzat şahıslarına dair şahitliği yüklenmesine gelince; şayet bu da murad edildiyse bunda bir kapalılık vardır; zira haberlerin zahiri, onun aleyhisselâm kendisinden sonrakilerin amellerini bizzat şahıs olarak bilmediğini göstermektedir.

روى أبو بكر وأنس وحذيفة وسمرة وأبو الدرداء عنه ﷺ ليردن على ناس من أصحابي الحوض حتى إذا رأيتهم وعرفتهم اختلجوا دوني فأقول: يا رب أصيحابي أصيحابي فيقال لي: إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك

Ebû Bekir, Enes, Huzeyfe, Semura ve Ebû'd-Derdâ ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet etmişlerdir: «Ashabımdan birtakım kimseler havuzun başında yanıma gelecekler. Nihayet onları görüp tanıdığımda yanımdan çekilip uzaklaştırılacaklar. Bunun üzerine: 'Ey Rabbim! Onlar benim ashapçıklarımdır, ashapçıklarımdır!' diyeceğim. Bana: 'Sen onların senden sonra neler ihdas ettiklerini bilmezsin' denilecek.»

. نعم قد يقال: إنه ﵊ يعلم بطاعات ومعاص تقع بعده من أمته لكن لا يعلم أعيان الطائعين والعاصين، وبهذا يجمع بين الحديث المذكور وحديث عرض الأعمال عليه ﷺ كل أسبوع أو أكثر أو أقل، وقيل: يجمع بابه ﵊ يعلم الأعيان أيضا إلا أنه نسي فقال: أصيحابي، ولتعظيم قبح ما أحدثوا قيل له: إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك، وقيل: يعرض ما عدا الكفر وهون كما ترى، وأما زعم أن التحمل على من بعده إلى يوم القيامة لما أنه ﷺ حي بروحه وجسده يسير حيث شاء في أقطار الأرض والملكوت فمبني على ما علمت حاله، ولعل في هذين الخبرين ما يأباه كما لا يخفى على المتدبر، وأشار بعض السادة الصوفية إلى أن الله تعالى قد أطلعه ﷺ على أعمال العباد فنظر إليها ولذلك أطلق عليه ﵊ شاهد. قال مولانا جلال الدين الرومي قدس سره العزيز في مثنويه:

Evet, şöyle denilebilir: O aleyhisselâm kendisinden sonra ümmetinden vuku bulacak taat ve masiyetleri bilir, fakat itaat eden ve isyan edenlerin bizzat şahıslarını bilmez. Söz konusu hadis ile amellerin her hafta yahut daha çok ya da daha az aralıklarla ona sallallâhu aleyhi ve sellem arz edildiğine dair hadisin arası bu şekilde cem edilir. Şöyle de denilmiştir: Onun aleyhisselâm şahısları da bildiği, ancak o an unutup 'Ashapçıklarım' dediği, ihdas ettikleri şeyin çirkinliğini büyütmek için kendisine: 'Sen onların senden sonra neler ihdas ettiklerini bilmezsin' denildiği şeklinde cem edilir. Küfür dışındakilerin arz edildiği de söylenmiştir ki bu gördüğün gibi zayıftır. Şahitliği yüklenmenin kıyamet gününe kadar kendisinden sonra gelenleri de kapsamasının sebebi olarak, onun sallallâhu aleyhi ve sellem ruhu ve bedeniyle diri olup yeryüzünün ve melekûtun dilediği yerinde gezdiği iddiasına gelince, bu durumunu bildiğin bir temele dayanmaktadır. Düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere bu iki haberde belki de bunu reddeden bir yön vardır. Bazı sûfî büyükleri, Allah Teâlâ'nın kulların amellerine onu sallallâhu aleyhi ve sellem muttali kıldığını, onun da bunlara baktığını, bu yüzden ona aleyhisselâm 'şâhid' denildiğini işaret etmişlerdir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî —kaddesallâhu sırrahu'l-azîz— Mesnevî'sinde şöyle demiştir:

در نظر بودش مقامات العباد ... زان سبب نامش خدا شاهد نهاد

«Kulların makamları onun nazarındaydı / Bu sebeple Allah onun adını şahit koydu»

فتأمل ولا تغفل، وقيل: المراد شاهدا على جميع الأمم يوم القيامة بأن أنبياءهم قد بلغوهم الرسالة ودعوهم إلى الله تعالى، وشهادته بذلك لما علمه من كتابه المجيد، وقيل: المراد شاهدا بأن لا إله إلا الله وَمُبَشِّراً تبشر الطائعين بالجنة وَنَذِيراً تنذر الكافرين والعاصين بالنار، ولعموم الإنذار وخصوص التبشير قيل: مبشرا ونذيرا على صيغة المبالغة دون ومنذرا مع أن ظاهر عطفه على مُبَشِّراً يقتضي ذلك وقدم التبشير لشرف المبشرين ولأنه المقصود الأصلي إذ هو ﷺ رحمة للعالمين وكأنه لهذا جبر ما فاته من المبالغة بقوله تعالى: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ وَداعِياً إِلَى اللَّهِ أي إلى الإقرار به سبحانه وبوحدانيته وبسائر ما يجب الإيمان به من صفاته وأفعاله ﷿، ولعل هذا هو مراد ابن عباس وقتادة من قولهما أي شهادة أن لا إله إلا الله بِإِذْنِهِ أي بتسهيله وتيسيره تعالى، وأطلق الإذن على التسهيل مجازا لما أنه من أسبابه لا سيما الإذن من الله ﷿ ولم يحمل على حقيقته وإن صح هنا أن يأذن الله تعالى شأنه له ﵊ حقيقة في الدعوة لأنه قد فهم من قوله سبحانه: إنا أرسلناك داعيا أنه ﷺ مأذون له في الدعوة، ومما ذكر يعلم أن بِإِذْنِهِ من متعلقات داعيا، وقيدت الدعوة بذلك إيذانا بأنها أمر صعب المنال وخطب في غاية الإعضال لا يتأتى إلا بإمداد من جناب قدسه كيف لا وهو صرف للوجوه عن القبل المعبودة وإدخال للأعناق في قلادة غير معهودة، وجوز رجوع القيد للجميع والأول أظهر وَسِراجاً مُنِيراً يستضيء به الضالون في ظلمات الجهل والغواية ويقتبس من نوره أنوار المهتدين إلى مناهج الرشد والهداية، وهو تشبيه إما مركب عقلي أو تمثيل منتزع من عدا أمور أو مفرق، وبولغ في الوصف بالإنارة لأن من السرج ما لا يضيء إذا قل سليطه ودقت فتيلته.

İyi düşün, gafil olma! Bir görüşe göre murad, kıyamet gününde peygamberlerinin kendilerine risaleti tebliğ ettiğine ve onları Allah Teâlâ'ya davet ettiğine dair bütün ümmetler aleyhine şahit olmasıdır; onun buna şahitliği ise Yüce Kitabından bildiği şey sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Murad, Allah'tan başka ilah olmadığına şahit olmasıdır. { وَمُبَشِّراً } “ve bir müjdeci” itaatkârları cennetle müjdeleyen, { وَنَذِيراً } “ve bir uyarıcı” kâfirleri ve günahkârları cehennemle korkutan [olarak gönderdik]. Uyarmanın umumiliği ve müjdelemenin hususiliği sebebiyle, { مُبَشِّراً } üzerine atfının zahiri öyle gerektirdiği hâlde 've münziran' denilmeyip mübalağa kipiyle { مُبَشِّراً } ve { نَذِيراً } denilmiştir. Müjdelenenlerin şerefinden ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem âlemlere rahmet olması hasebiyle asıl maksat olmasından ötürü müjdeleme öne geçirilmiştir; sanki bu sebeple Allah Teâlâ'nın { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } kavl-i şerifiyle onda kaçırılan mübalağa telafi edilmiştir. { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ } “ve Allah'a çağıran” yani O Yüce Zat'ı, O'nun birliğini ve O'nun azze ve celle sıfat ve fiillerinden iman edilmesi vacip olan her şeyi ikrara çağıran, —İbn Abbas ve Katâde'nin 'yani Allah'tan başka ilah olmadığına şahitliğe [çağıran]' sözlerinden maksatları da muhtemelen budur— { بِإِذْنِهِ } “O'nun izniyle” yani O Teâlâ'nın kolaylaştırması ve muvaffak kılmasıyla [çağıran]. İzin, kolaylaştırmanın sebeplerinden olması —özellikle de izin Allah'tan azze ve celle olunca— sebebiyle mecazen kolaylaştırma anlamına ıtlak edilmiştir; zira Allah Teâlâ'nın ona aleyhisselâm davette hakiki anlamda izin vermesi burada sahih olsa bile hakikatine hamletmemiştir; çünkü O Yüce Zat'ın 'Şüphesiz biz seni bir davetçi olarak gönderdik' kavl-i şerifinden onun sallallâhu aleyhi ve sellem davet hususunda mezun olduğu zaten anlaşılmıştır. Zikredilenlerden anlaşılmaktadır ki { بِإِذْنِهِ } ifadesi { دَاعِياً } kelimesinin müteallıklarındandır. Davetin bununla kayıtlanması, onun elde edilmesi zor bir iş ve son derece çetin bir mesele olduğunu, O'nun kudsî dergâhından bir yardım olmaksızın gerçekleşemeyeceğini bildirmek içindir; nasıl olmasın ki zira bu, yüzleri tapılan kıblelerden çevirmek ve boyunları alışık olunmayan bir boyunduruğa sokmaktır! Bu kaydın hepsine dönmesi de caiz görülmüştür, ancak birincisi daha açıktır. { وَسِراجاً مُنِيراً } “ve aydınlatıcı bir kandil [olarak gönderdik]”; sapıtanların cehalet ve sapıklık karanlıklarında kendisiyle aydınlandığı, hidayet ve doğruluk yollarına erenlerin nurlarını onun nurundan iktibas ettiği bir kandil. Bu, ya aklî mürekkep bir teşbih yahut birçok husustan soyutlanmış bir temsil veya müfret bir teşbihtir. Işık verici vasfında mübalağa yapılmıştır; zira kandillerden öyleleri vardır ki yağı azalıp fitili inceldiğinde ışık vermez.

وقال الزجاج: هو معطوف على شاهدا بتقدير مضاف أي ذا سراج منير، وقال الفراء: إن شئت كان نصبا على معنى وتاليا سراجا منيرا، وعليهما السراج المنير القرآن، وإذا فسر بذلك احتمل على ما قيل أن يعطف على كاف

Zeccâc şöyle demiştir: Bu ifade, takdir edilen bir muzaf ile { شَاهِداً } kelimesine matuftur; yani 'aydınlatıcı kandil sahibi' takdirindedir. Ferrâ ise: 'Dilersen 'aydınlatıcı bir kandil [olan Kur'an'ı] okuyan' manasında nasb olur' demiştir. Bu iki görüşe göre aydınlatıcı kandil Kur'an'dır. Kur'an ile tefsir edildiğinde, denildiğine göre bunun:

أَرْسَلْناكَ على معنى أرسلناك والقرآن إما على سبيل التبعية وإما من باب متقلدا سيفا ورمحا، وقيل: إنه على تقدير تاليا سراجا يجوز هذا العطف أي إنا أرسلناك وتاليا سراجا كقوله تعالى: يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً [البينة: ٢] على أنه الجامع بين الأمرين على نحو: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً [الأنبياء: ٤٨] أي أرسلنا بإرسالك تاليا.

{ أَرْسَلْناكَ } fiilindeki kâf zamirine, 'seni ve Kur'an'ı gönderdik' manasında ya tebeiyet yoluyla yahut 'kılıç ve mızrak kuşanmış olarak' kabilinden atfedilmesi muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir: 'Aydınlatıcı kandili okuyan' takdirine göre bu atıf caizdir; yani Allah Teâlâ'nın { يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً } “tertemiz sahifeleri okuyan” [el-Beyyine: 2] kavl-i şerifinde olduğu gibi, tıpkı { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkān'ı ve bir ışığı verdik” [el-Enbiyâ: 48] ayetindeki gibi iki hususu birleştiren olarak, 'seni göndermekle birlikte bir okuyucu gönderdik' manasındadır.

وجوز أن يراد وجعلناك تاليا، وقيل: يجوز أن يراد بذا سراج القرآن وحينئذ يكون التقدير إنا أرسلناك وأنزلنا عليك ذا سراج. وتعقب بأن جعل القرآن ذا سراج تعسف، والحق أن كل ما قيل كذلك.

'Seni bir okuyucu kıldık' anlamının murad edilmesi de caiz görülmüştür. 'Kandil sahibi' ile Kur'an'ın kastedilmesinin caiz olduğu, bu durumda takdirin 'Şüphesiz biz seni gönderdik ve sana kandil sahibi olan [Kur'an'ı] indirdik' şeklinde olacağı söylenmiştir. Ancak Kur'an'ın kandil sahibi kılınmasının zorlama bir yorum olduğu belirtilerek tenkit edilmiştir. Hakikat şu ki, bu hususta söylenenlerin hepsi böyledir [zorlamadır].

وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ عطف على مقدر يقتضيه المقام ويستدعيه النظام كأنه قيل: فراقب أحوال الناس وبشر المؤمنين. وجوز عطفه على الخبر السابق عطف القصة على القصة، وقيل: هو معطوف عليه ويجعل في معنى الأمر لأنه في معنى ادعهم شاهدا ومبشرا ونذيرا إلخ وبشر المؤمنين منهم بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً أي عطاء جزيلا وهو كما روي عن الحسن وقتادة الجنة وما أوتوا فيها ويؤيده قوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ [الشورى: ٢٢] وقيل: المعنى فضلا على سائر الأمم في الرتبة والشرف أو زيادة على أجور أعمالهم بطريق التفضل والإحسان.

{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele”; makamın gerektirdiği ve sözün akışının talep ettiği takdirî bir ifadeye matuftur; sanki 'İnsanların durumlarını gözetle ve müminleri müjdele' denilmiş gibidir. Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden önceki habere atfedilmesi de caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: Önceki ifadeye matuftur ve emir manasında kılınır; zira o, 'Onları bir şahit, müjdeci ve uyarıcı olarak davet et... ve onlardan mümin olanları müjdele' manasındadır. { بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً } “Kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu”, yani pek bol bir ihsan olduğunu [müjdele]. Bu da Hasan ve Katâde'den rivayet edildiği üzere cennet ve orada kendilerine verilen şeylerdir; Allah Teâlâ'nın şu kavl-i şerifi de bunu desteklemektedir: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İman edip salih amel işleyenler cennet bahçelerindedirler. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte büyük lütuf budur” [eş-Şûrâ: 22]. Şöyle de denilmiştir: Mana, mertebe ve şeref bakımından diğer ümmetlere olan bir lütuf veya lütuf ve ihsan yoluyla amellerinin ecirlerine yapılan bir ziyadedir.

أخرج ابن جرير وابن عكرمة عن الحسن قال لما نزل: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الفتح: ٢] قالوا: يا رسول الله قد علمنا ما يفعل بك فماذا يفعل بنا؟

İbn Cerîr ve İbn İkrime'nin Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın” [el-Feth: 2] ayeti indiğinde [sahabiler]: 'Ey Allah'ın Resulü! Sana ne yapılacağını öğrendik, peki bize ne yapılacak?' dediler.

فأنزل الله تعالى: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً

Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele” ayetini indirdi.

وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ نهى عن مداراتهم في أمر الدعوة ولين الجانب في التبليغ والمسامحة في الإنذار كني عن ذلك بالنهي عن طاعتهم مبالغة في النهي والتنفير عن المنهي عليه بنظمها في سلكها وتصوير بصورتها، وحمل غير واحد النهي على التهييج والإلهاب من حيث إنه ﷺ لم يطعهم حتى ينهى، وجعله بعضهم من باب إياك أعني واسمعي يا جارة فلا تغفل.

{ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara boyun eğme!” Davet hususunda onlara idare-i maslahat göstermekten, tebliğde yumuşak davranmaktan ve uyarıda müsamaha göstermekten nehiydir. Nehyi mübalağalı kılmak ve nehyedilen şeyden nefret ettirmek üzere, bu durum onların safına dâhil edilip onların suretine sokularak 'onlara boyun eğmekten nehiy' ile kinaye yoluyla ifade edilmiştir. Birden fazla müfessir, onun sallallâhu aleyhi ve sellem nehyedilinceye kadar zaten onlara boyun eğmediği cihetinden bu nehyi şevki artırma ve gayrete getirme manasına hamletmiştir. Bazıları ise bunu 'Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla' kabilinden kılmıştır; gafil olma!

وَدَعْ أَذاهُمْ أي لا تبال بإيذائهم إياك بسبب إنذارك إياهم واصبر على ما ينالك منهم قاله قتادة فأذاهم مصدر مضاف للفاعل، وقال أبو حيان: الظاهر أنه مصدر مضاف للمفعول لما نهى ﷺ عن طاعتهم أمر بترك إيذائهم وعقوبتهم ونسخ منه ما يخص الكافرين بآية السيف وروي نحوه عن مجاهد والكلبي والأول أولى وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ في كل ما تأتي وتذر من الشؤون التي من جملتها هذا الشأن فإنه ﷿ يكفيهم وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا موكولا إليه الأمور في كل الأحوال، وإظهار الاسم الجليل في موقع الإضمار لتعليل الحكم وتأكيد استقلال الاعتراض التذييلي ولما وصف ﷺ بنعوت خمسة قوبل كل واحد منها بخطاب يناسبه خلا أنه لم يذكر ما قابل الشاهد صريحا وهو لأمر بالمراقبة ثقة بظهور دلالة المبشر عليه وهو الأمر بالتبشير حسبما ذكر آنفا وقابل النذير بالنهي عن مداراة الكافرين والمنافقين والمسامحة في إنذارهم وقوبل الداعي بإذنه بالأمر بالتوكل عليه من حيث إنه عبارة عن الاستمداد منه تعالى والاستعانة به ﷿ وقوبل السراج المنير بالاكتفاء به تعالى فإن من أيده الله تعالى بالقوة القدسية ورشحه للنبوة وجعله برهانا نيرا يهدي الخلق من ظلمات الغي إلى نور الرشاد حقيق بأن يكتفي به تعالى عمن سواه، وجعل الزمخشري مقابل الشاهد وبشر المؤمنين ومقابل الإعراض عن الكافرين والمنافقين المبشر أعني المؤمنين وتكلف في ذلك.

{ وَدَعْ أَذاهُمْ } “Onların eziyetlerine aldırma!” Yani onları uyarman sebebiyle sana verdikleri eziyete aldırma ve onlardan sana ulaşacak şeylere sabret; bunu Katâde söylemiştir, buna göre ezâ faile muzaf bir masdardır. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Zahir olan, bunun mef'ûle muzaf bir masdar olmasıdır; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem onlara itaatten nehyedilince, onlara eziyet etmeyi ve onları cezalandırmayı terk etmekle emrolunmuştur; bundan kâfirlere ait olan kısım kılınç ayetiyle neshedilmiştir. Mücâhid ve Kelbî'den de buna benzer bir rivayet gelmiştir; fakat birincisi daha evladır. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Ve Allah'a tevekkül et!”; bu iş de dâhil olmak üzere yapacağın ve terk edeceğin bütün işlerinde [O'na tevekkül et]; zira O azze ve celle onlara karşı yeterlidir. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter”; her hâlükârda işlerin kendisine havale edildiği [vekil olarak]. Lafza-i Celal'in zamir makamında açıkça zikredilmesi, hükmü gerekçelendirmek ve fezleke mahiyetindeki ara cümlenin (i'tirâz-ı tezyîlî) bağımsızlığını tekit etmek içindir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beş vasıfla nitelendirildiğinde, bunların her biri kendisine uygun bir hitapla karşılanmıştır. Ancak az önce zikredildiği üzere 'müjdeci' vasfının 'müjdeleme emri' ile açıkça karşılanmasına güvenilerek 'şahit' vasfını açıkça karşılayan husus, yani amelleri gözetleme emri zikredilmemiştir. 'Uyarıcı' vasfı; kâfirlere ve münafıklara idare-i maslahat göstermekten ve onları uyarmada müsamahadan nehiy ile karşılanmıştır. 'İzniyle davetçi' vasfı; O'ndan Teâlâ yardım istemek ve O'na azze ve celle sığınmaktan ibaret olması cihetiyle O'na tevekkül etme emri ile karşılanmıştır. 'Aydınlatıcı kandil' vasfı ise O Teâlâ ile yetinmekle karşılanmıştır; zira Allah Teâlâ'nın kudsî bir kuvvetle teyit ettiği, peygamberliğe ehil kıldığı ve mahlukatı sapıklık karanlıklarından hidayet nuruna ileten parlak bir bürhan kıldığı kimse, O'nun dışındakileri bırakıp bizzat O Teâlâ ile yetinmeye layıktır. Zemahşerî ise 'şahit' vasfının karşılığı olarak { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesini, kâfir ve münafıklardan yüz çevirmenin karşılığı olarak da müjdelenenleri yani müminleri kabul etmiş ve bunda zorlamaya gitmiştir.

وقال الطيبي طيب الله تعالى ثراه: نظير هذه الآية ما

Tîbî —Allah Teâlâ kabrini pürnur eylesin— şöyle demiştir: Bu ayetin benzeri şu rivayettir:

روى البخاري: والإمام أحمد عن عطاء بن يسار قال: لقيت عبد الله بن عمرو بن العاص فقلت: أخبرني عن صفة رسول الله ﷺ في التوراة قال: والله إنه لموصوف في التوراة ببعض صفته في القرآن يا أيها النبي إنا أرسلناك شاهدا ومبشرا ونذيرا وحرزا للمؤمنين أنت عبدي ورسولي سميتك المتوكل ليس بفظ ولا غليظ ولا صخاب في الأسواق ولا يدفع بالسيئة السيئة ولكن يعفو ويصفح ولن يقبضه الله تعالى حتى يقيم به الملة العوجاء ويفتح به أعينا عميا وآذانا صما وقلوبا غلقا، وروى الدارمي نحوه عن عبد الله بن

Buhârî ve İmam Ahmed'in Atâ b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs ile karşılaştım ve: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Tevrat'taki vasfını bana haber ver' dedim. O da şöyle dedi: 'Vallahi o, Tevrat'ta Kur'an'daki bazı vasıflarıyla şöyle tavsif edilmiştir: Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak/koruyucu olarak gönderdik. Sen Benim kulum ve resulümsün; sana Mütevekkil adını verdim. O kaba ve katı yürekli değildir, çarşılarda bağırıp çağırmaz, kötülüğe kötülükle karşılık vermez; bilakis affeder ve bağışlar. Allah, onun vasıtasıyla eğri milleti doğrultuncaya, onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açıncaya kadar onun ruhunu kabzetmeyecektir.' Dârimî de buna benzer bir rivayeti Abdullah b.

سلام

Selâm'dan nakletmiştir.

فقوله: حرز للمؤمنين مقابل لقوله تعالى: وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ فإن دعوته ﷺ إنما حصلت فائدتها فيمن وفقه الله تعالى: بتيسيره وتسهيله فلذلك آمنوا من مكاره الدنيا وشدائد الآخرة فكان صلوات الله تعالى وسلامه عليه بهذا الاعتبار حرزا لهم، وقوله: سميتك المتوكل إلخ مقابل لقوله: وَسِراجاً مُنِيراً فعلم أن قوله تعالى: وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا مناسب لقوله تعالى: وَسِراجاً مُنِيراً فإن السراج مضيء في نفسه ومنور لغيره فبكونه متوكلا على الله تعالى يكون كاملا في نفسه فهو مناسب لقوله: أنت عبدي ورسولي سميتك المتوكل إلى قوله: يعفو ويصفح وكونه منيرا يفيض الله تعالى عليه يكون مكملا لغيره وهو مناسب لقوله: حتى يقيم به الملة العوجاء إلخ ثم قال: ويمكن أن ينزل المراتب على لسان أهل العرفان فقوله تعالى: إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً [الفتح: ٨] هو مقام الشريعة ودعوة الناس إلى الإيمان وترك الكفر ونتيجة الإعراض عما سوى الله تعالى والأخذ في السير والسلوك والالتجاء إلى حريم لطفه تعالى والتوكل عليه ﷿ وقوله، سبحانه: وَسِراجاً مُنِيراً هو مقام الحقيقة ونتيجته فناء السالك وقيامه بقيوميته تعالى اهـ، ولا يخفى تكلف ما قرره في الحديث والله تعالى أعلم بمزاده.

Dolayısıyla 'müminler için bir koruyucu' ifadesi, Allah Teâlâ'nın { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ } kavl-i şerifinin karşılığıdır; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem daveti, ancak Allah Teâlâ'nın kolaylaştırması ve lütfuyla muvaffak kıldığı kimselerde fayda sağlamıştır; bundan dolayı onlar dünyanın mekruh şeylerinden ve ahiretin şiddetlerinden emin olmuşlardır. İşte bu mülahazayla o —Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun— onlar için bir koruyucu olmuştur. 'Sana Mütevekkil adını verdim...' sözü ise { وَسِراجاً مُنِيراً } kavl-i şerifinin karşılığıdır. Böylece anlaşılmıştır ki Allah Teâlâ'nın { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } kavl-i şerifi, O'nun { وَسِراجاً مُنِيراً } kavl-i şerifine uygundur; zira kandil zatında aydınlıktır ve başkasını da aydınlatır. Dolayısıyla o, Allah Teâlâ'ya tevekkül etmesiyle zatında kâmil olur ki bu da 'Sen Benim kulum ve resulümsün; sana Mütevekkil adını verdim...' sözünden 'affeder ve bağışlar' sözüne kadar olan kısma uygundur. Allah Teâlâ'nın üzerine feyz akıttığı aydınlatıcı bir kandil olmasıyla da başkasını kemale erdirici olur ki bu da 'onun vasıtasıyla eğri milleti doğrultuncaya kadar...' sözüne uygundur. Sonra [Tîbî] şöyle demiştir: Bu mertebeleri irfan ehlinin lisanına göre yorumlamak da mümkündür; Allah Teâlâ'nın { إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } [el-Feth: 8] kavl-i şerifi şeriat makamıdır, insanları imana davet etmek ve küfrü terk etmektir; Allah Teâlâ'dan gayrısından yüz çevirmenin, seyr ü sülûke başlamanın, O'nun lütuf haremine sığınmanın ve O'na azze ve celle tevekkül etmenin neticesidir. O Celil Zat'ın { وَسِراجاً مُنِيراً } kavl-i şerifi ise hakikat makamıdır ve neticesi salikin fenâ bulması ve O Teâlâ'nın kayyûmiyeti ile kaim olmasıdır. [Tîbî'nin sözü bitti.] Hadis hakkında ortaya koyduğu bu izahın zorlama olduğu gizli değildir; Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها عود إلى ذكر النساء، والنكاح هنا العقد بالاتفاق واختلفوا في مفهومه لغة فقيل هو مشترك بين الوطء والعقد اشتراكا لفظيا، وقيل: حقيقة في العقد مجاز في الوطء، وقيل: بقلبه وقيل هو مشترك بينهما اشتراكا معنويا وهو من أفراد المشكك وحقيقته الضم والجمع كما في قوله:

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, sizin için onların üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur.” [Bu ayetle] kadınların zikrine geri dönülmüştür. Buradaki nikâh ittifakla nikâh akdidir. Lügat anlamında ise ihtilaf etmişlerdir: Cinsel ilişki ile nikâh akdi arasında lafzî müşterek olduğu söylenmiştir. Akitte hakikat, cinsel ilişkide mecaz olduğu söylenmiştir; bunun tam aksi de söylenmiştir. İkisi arasında manevi müşterek olduğu ve 'müşekkek' lafızların fertlerinden olduğu da söylenmiştir; nitekim asıl anlamı şairin şu sözünde olduğu gibi bitiştirmek ve toplamaktır:

ضممت إلى صدري معطر صدرها ... كما نكحت أم الغلام صبيها

«Çocuğun anasının yavrusunu kucakladığı gibi / Ben de onun güzel kokulu göğsünü göğsüme bastırdım»

ونقل المبرد ذلك عن البصريين وغلام ثعلب الشيخ عمر والزاهد عن الكوفيين، ثم المتبادر من لفظ الضم تعلقه بالأجسام لا الأقوال لأنها أعراض يتلاشى الأول منها قبل وجود الثاني فلا يصادف الثاني ما ينضم إليه وهذا يقتضي كونه مجازا في العقد، وإن اعتبر الضم أعم من ضم الجسم إلى الجسم والقول إلى القول جاز أن يكون النكاح حقيقة في كل من الوطء والعقد وجاز أن يكون مجازا على التفصيل المعروف في استعمال العام في كل فرد من أفراده، واختار الراغب القول الثاني من الأقوال السابقة وبالغ في عدم قبول الثالث: فقال هو حقيقة في العقد ثم استعير للجماع ومحال أن يكون في الأصل للجماع ثم استعير للعقد لأن أسماء الجماع كلها كنايات لاستقباحهم ذكره كاستقباح تعاطيه ومحال أن يستعير من لا يقصد فحشا اسم ما يستفظعونه لما يستحسنه.

Müberred bunu Basralılardan, Sa'leb'in talebesi Şeyh Ömer ez-Zâhid ise Kûfelilerden nakletmiştir. Sonra, bitiştirme/katma lafzından ilk akla gelen, bunun sözlere değil cisimlere taalluk etmesidir; zira sözler arazdır ve ikincisi var olmadan önce birincisi yok olup gider, dolayısıyla ikinci söz kendisine katılacak bir şey bulamaz; bu durum onun nikâh akdinde mecaz olmasını gerektirir. Şayet bitiştirme, cismin cisme katılması ile sözün söze katılmasından daha genel kabul edilirse, nikâhın hem cinsel ilişkide hem de akitte hakikat olması da caiz olur, genel lafzın fertlerinin her birinde kullanılmasına dair bilinen tafsilata göre mecaz olması da caiz olur. Râgıb önceki görüşlerden ikincisini tercih etmiş ve üçüncüsünü kabul etmeme hususunda aşırıya giderek şöyle demiştir: 'Nikâh akitte hakikattir, sonra cinsel ilişki için istiare edilmiştir. Aslen cinsel ilişki için konulup sonra akit için istiare edilmiş olması ise imkânsızdır; çünkü cinsel ilişkinin bütün isimleri kinayedir; zira onu yapmayı çirkin gördükleri gibi adını anmayı da çirkin görürler. Çirkin bir söz kastetmeyen bir kimsenin, iğrendikleri bir şeyin adını güzel gördükleri bir şey için istiare etmesi ise imkânsızdır.'

واختار الزمخشري الثالث فقال: النكاح الوطء وتسمية العقد نكاحا لملابسته له من حيث إنه طريق له ونظيره تسمية الخمر إثما لأنها سبب في اقتراف الإثم، ولم يرد لفظ النكاح في كتاب الله تعالى إلا في معنى العقد لأنه في حق الوطء من باب التصريح به ومن آداب القرآن الكناية عنه بلفظ الملامسة والمماسسة والقربان والتغشي والإتيان، وأراد على ما قيل إنه في العقد حقيقة شرعية منسى فيه المعنى اللغوي، وبحث في قوله لم يرد لفظ النكاح في كتاب الله تعالى إلا في معنى العقد بأنه في قوله تعالى: حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [البقرة: ٢٣] بمعنى الوطء وهذا ما عليه الجمهور وخالف في ذلك ابن المسيب، وتمام الكلام في موضعه، والمس في الأصل معروف وكني به هنا عن الجماع، والعدة هي الشيء المعدود وعدة المرأة المراد بها الأيام التي بانقضائها يحل لها التزوج أي يا أيها الذين آمنوا إذا عقدتم على المؤمنات وتزوجتموهن ثم طلقتموهن من قبل أن تجامعوهن فما لكم عليهن من عدة بأيام يتربصن فيها بأنفسهن تستوفون عددها على أن تعتدون مطاوع عد يقال عد الدراهم فاعتدها أي استوفى عددها نحو قولك كلته فأكتلته ووزنته فاتزنته أو تعدونها على أن افتعل بمعنى فعل، وإسناد الفعل إلى الرجال للدلالة على أن العدة حق الأزواج

Zemahşerî ise üçüncü görüşü tercih ederek şöyle demiştir: 'Nikâh cinsel ilişkidir; akde nikâh denilmesi, ona götüren bir yol olması hasebiyle onunla olan irtibatından ötürüdür; tıpkı şarabın günah işlemeye sebep olduğu için günah (ism) diye isimlendirilmesi gibi. Nikâh lafzı Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda yalnızca akit manasında gelmiştir; zira cinsel ilişki hakkında kullanılması onu açıkça ifade etmek (tasrih) kabilindendir; Kur'an'ın edebinden olan ise ona temas, dokunma, yaklaşma, bürüme ve gelme lafızlarıyla kinaye yapmaktır.' Denildiğine göre Zemahşerî, onun akitte lügat manası unutturulmuş şer'î bir hakikat olduğunu kastetmiştir. Zemahşerî'nin 'Nikâh lafzı Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda yalnızca akit manasında gelmiştir' sözü, Allah Teâlâ'nın { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “başka bir kocayla evlenmedikçe” [el-Bakara: 230] kavl-i şerifinde cinsel ilişki manasında olduğu gerekçesiyle tenkit edilmiştir; cumhurun benimsediği görüş de budur; İbnü'l-Müseyyeb ise bu konuda farklı düşünmüştür. Bu konudaki sözün tamamı kendi yerindedir. 'Mess' (dokunma) aslen malumdur; burada ise cinsel ilişkiden kinayedir. İddet ise sayılan şeydir; kadının iddetinden maksat ise bitmesiyle yeniden evlenmesinin helal olduğu günlerdir. Yani: Ey iman edenler! Mümin kadınlarla nikâh akdi yapıp evlendiğiniz, sonra da kendileriyle cinsel ilişkide bulunmadan önce onları boşadığınız takdirde; 'i'tedde' fiilinin 'adde' fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) kabul edilmesine göre —nitekim dirhemleri sayıp tam sayısını aldı manasında 'adde'd-derâhime fe'teddehâ' denir, tıpkı ölçtüm aldı, tarttım aldı der gibi— yahut iftiâl babının 'fe'ale' manasında olmasına göre 'sayacağınız', kendi başlarına bekleyecekleri günlerle ilgili sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur. Fiilin erkeklere isnat edilmesi, iddetin kocaların hakkı olduğuna delalet etmek içindir;

ما أشعر به قوله تعالى: فَما لَكُمْ واعترض بأن المذكور في كتب الفروع كالهداية وغيرها أنها حق الشرع ولذا لا تسقط لو أسقطها الزوج ولا يحل لها الخروج ولو أذن لها وتتداخل العدتان ولا تداخل في حق العبد وحق الولد أيضا ولذا

nitekim Allah Teâlâ'nın { فَمَا لَكُمْ } “sizin için [yoktur]” buyruğu da bunu hissettirmektedir. el-Hidâye ve diğer furû kitaplarında zikredilen hususun, iddetin şeriatın hakkı olduğu, dolayısıyla koca vazgeçse bile iddetin düşmeyeceği, koca izin verse bile kadının dışarı çıkmasının helal olmayacağı ve iki iddetin birbiriyle tedâhül edeceği (iç içe geçeceği), oysa kul hakkı ile çocuğun hakkında tedâhül olmayacağı şeklinde olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim bu sebeple,

قال ﷺ: «لا يحل لامرىء مؤمن بالله واليوم الآخر أن يسقي ماءه زرع غيره»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kimseye, suyunu başkasının ekinine akıtması helal olmaz» buyurmuştur.

وفرعوا على ذلك أنهما لا يصدقان في إبطالها باتفاقهما على عدم الوطء.

Bunun bir sonucu olarak da cinsel ilişkinin bulunmadığı hususunda karı-kocanın ittifak etmeleriyle iddeti düşürme iddialarının tasdik edilmeyeceği hükmünü çıkarmışlardır.

وأجيب بأنه ليس المراد أنها صرف حقهم بل أن نفعها وفائدتها عائدة عليهم لأنها لصيانة مياههم والأنساب الراجعة إليهم فلا ينافي أن يكون للشرع والولد حق فيها يمنع إسقاطها ولو فرض أنها صرف حقهم يجوز أن يقال: إن عدم سقوطها بإسقاطهم لا ينافي ذلك إلا إذا ثبت أن كل حق للعبد إذا أسقطه العبد سقط وليس كذلك فإن بعض حقوق العبد لا تسقط بإسقاطه كالإرث وحق الرجوع الهبة وخيار الرؤية، ثم أن في الاستدلال بالحديث على أنها حق الولد تأملا كما لا يخفى، وتخصيص المؤمنات مع عموم الحكم للكتابيات للتنبيه على أن المؤمن شأنه أن يتخير لنطفته ولا ينكح إلا مؤمنة، وحاصله أنه لبيان الأحرى والأليق بعد ما فصل في البقرة نكاح الكتابيات، وفائدة المجيء بثم مع أن الحكم ثابت لمن تزوج امرأة وطلقها على الفور كثبوته لمن تزوجها وطلقها بعد مدة مديدة إزاحة ما عسى يتوهم أن تراخي الطلاق له دخل في إيجاب العدة لاحتمال الملاقاة والجماع سرا كما أن له دخلا في النسب، ويمكن أن تكون الإشارة إلى التراخي الرتبي فإن الطلاق وإن كان مباحا لا كراهة فيه على ما قيل لقوله تعالى: لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ [البقرة: ٢٣٦] غير محبوب كالنكاح من حيث إنه يؤدي إلى قطع الوصلة وحل قيد العصمة المؤدي لقلة التناسل الّذي به تكثر الأمة ولهذا

Buna şöyle cevap verilmiştir: Murad edilen şey, iddetin sırf onların hakkı olduğu değil; bilakis iddet onların sularını ve kendilerine ait nesepleri korumak için olduğundan onun menfaat ve faydasının onlara dönük olmasıdır. Dolayısıyla şeriatın ve çocuğun onda düşürülmesini engelleyen bir hakkının bulunması buna mani değildir. Sırf onların hakkı olduğu farz edilse bile şöyle denilebilir: Onların düşürmesiyle iddetin düşmemesi, ancak bir kulun her hakkını düşürdüğünde o hakkın düşeceği sabit olursa buna aykırı olur; oysa durum böyle değildir; zira miras, hibeden rücû hakkı ve görme muhayyerliği gibi kul haklarından bazıları kulun düşürmesiyle düşmez. Kaldı ki hadisle iddetin çocuk hakkı olduğuna delil getirilmesinde gizli olmayacağı üzere düşünülmesi gereken bir yön vardır. Hükmün Ehl-i Kitap kadınları için de genel olmasına rağmen mümin kadınların tahsis edilmesi; müminin şanının nesli için seçici davranmak ve ancak mümin bir kadınla evlenmek olduğuna dikkat çekmek içindir. Hulasası bu, Bakara sûresinde Ehl-i Kitap kadınlarla evlilik tafsil edildikten sonra en layık ve en uygun olanı açıklamak içindir. Bir kadınla evlenip onu derhal boşayan kimse hakkındaki hüküm, evlenip uzun bir süre sonra boşayan kimse hakkındaki hüküm gibi sabit olduğu hâlde { ثُمَّ } edatının getirilmesinin faydası ise; nesebe tesiri olduğu gibi boşanmanın gecikmesinin gizlice buluşup cinsel ilişkide bulunma ihtimali sebebiyle iddeti vacip kılmada bir tesiri olabileceği vehmini bertaraf etmektir. Bunun rütbe bakımından gecikmeye (terâhî-i rütbî) işaret olması da mümkündür; zira boşanma, Allah Teâlâ'nın { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } “Kendilerine dokunmadığınız kadınları boşarsanız size bir günah yoktur” [el-Bakara: 236] kavl-i şerifi gereğince denildiğine göre mekruh olmayıp mubah olsa da, nikâh gibi sevimli değildir; çünkü ümmetin kendisiyle çoğaldığı tenasülün azalmasına yol açan nikâh bağının çözülmesine ve birlikteliğin kopmasına sebebiyet verir; bu yüzden...