Binûn

Ahzâb Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ورد كما أخرج أبو داود وابن ماجة والحاكم والطبراني وابن عدي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما مرفوعا «أبغض الحلال إلى الله الطلاق» ورواه البيهقي مرسلا

Nitekim Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Hâkim, Taberânî ve İbn Adiy'in İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan merfû olarak rivayet ettiklerine göre: «Allah katında helallerin en sevimsizi boşanmadır» buyrulmuştur. Beyhakî ise bunu mürsel olarak rivayet etmiştir;

بدون ابن عمر بل قال العلامة ابن الهمام: الأصح حظره وكراهته إلا لحاجة لما فيه من كفران نعمة النكاح وللأخبار الدالة على ذلك، ويحمل لفظ المباح في الخبر المذكور على ما أبيح في بعض الأوقات أعني أوقات تحقق الحاجة المبيحة وهو ظاهر في رواية لأبي داود ما أحل الله شيئا أبغض إليه من الطلاق، والفعل لا عموم له في الأزمان والحاجة المبيحة الكبر والريبة مثلا ومن المبيح عدم اشتهائها بحيث يعجز أو يتضرر بإكراهه نفسه على جماعها مع عدم رضاها بإقامتها في عصمته من غير وطء أو قسم.

İbn Ömer'i zikretmeksizin rivayet etmiştir. Hatta Allâme İbnü'l-Hümâm şöyle demiştir: Evlilik nimetine nankörlük içerdiği ve buna delalet eden haberler bulunduğu için bir ihtiyaç olmadıkça [boşanmanın] yasak ve mekruh olması en sahih olan görüştür. Zikredilen haberdeki mubah lafzı ise belirli vakitlerde, yani mubah kılıcı ihtiyacın gerçekleştiği vakitlerde mubah kılınan duruma hamledilir. Bu durum, Ebû Dâvûd'un bir rivayetinde geçen «Allah, katında boşanmadan daha sevimsiz hiçbir şeyi helal kılmamıştır» ifadesinde açıktır. Fiil ise zamanları kapsayıcı bir genellik ifade etmez. Mubah kılıcı ihtiyaç; örneğin yaşlılık ve şüphedir. Kadının cinsel ilişki veya nöbetleşme hakkı olmaksızın erkeğin nikâhı altında kalmaya rıza göstermemesiyle birlikte, erkeğin onunla ilişkiye girmek için nefsini zorlamaktan aciz kalması veya bundan zarar görmesi şeklinde kadına karşı arzu duymaması da mubah kılıcı sebepler arasındadır.

وأما ما

Şuna gelince:

روي عن الحسن السبط رضي الله تعالى عنه وكان قيل له في كثرة تزوجه وطلاقه فقال: أحب الغناء فقد قال تعالى: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ

Torun Hasan radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre, çok evlenip boşanması hakkında kendisine bir şey söylenmiş de o şöyle demiştir: “Ben zenginliği severim; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer [karı-koca] ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç etmez”

[النساء: ١٣٠] فهو رأي منه إن كان على ظاهره، وكل ما نقل عن طلاق الصحابة رضي الله تعالى عنهم فمحمله وجود الحاجة، وظاهر الآية يقتضي عدم وجوب العدة بمجرد الخلوة لأنه سبحانه نفى فيها وجوب العدة إذا طلقت قبل الجماع والخلوة ليست جماعا وهي عندنا إذا كانت صحيحة على الوجه المبين في كتب الفروع كالجماع في وجوب العدة فتجب فيه العدة احتياطا لتوهم الشغل نظرا إلى التمكن الحقيقي بل قالوا هو مثله في جميع أحكامه سوى عشرة نظمها أفضل من عاصرناه من الفقهاء الشيخ محمد الأمين الشامي الشهير بابن عابدين بقوله:

[en-Nisâ: 130] buyurmuştur.” Bu söz zahirine göre alınırsa onun kendi şahsi görüşüdür. Sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm'ün boşanmalarına dair nakledilenlerin tamamı ise bir ihtiyacın bulunmasına hamledilir. Ayetin zahiri, sırf halvet ile iddetin vacip olmamasını gerektirir; çünkü Allah Teâlâ ayette cinsel ilişkiden önce boşanması hâlinde kadına iddet bekleme zorunluluğunu nefyetmiştir; halvet ise cinsel ilişki değildir. Bizim mezhebimize göre ise halvet, füru kitaplarında açıklandığı üzere sahih olduğu takdirde iddetin vacip olması bakımından cinsel ilişki gibidir. Dolayısıyla hakiki manada [ilişkiye] güç yetirilebilmesi göz önüne alınarak rahmin meşgul olması vehmine binaen bir ihtiyat olarak halvette iddet vacip olur. Hatta âlimler; çağdaşımız olan fakihlerin en faziletlisi Şeyh Muhammed el-Emîn eş-Şâmî (İbn Âbidîn diye meşhurdur) şu sözleriyle nazmettiği on mesele dışında, halvetin bütün hükümlerde cinsel ilişki gibi olduğunu söylemişlerdir:

وخلوته كالوطء في غير عشرة ... مطالبة بالوطء إحصان تحليل

“Halveti on husus hariç cima gibidir: Cima talebi, ihsan ve tahlil;

وفيء وارث رجعة فقد عنة ... وتحريم بنت عقد بكر وتغسيل

Fey', vâris olma, ric'at, iktidarsızlık sebebiyle bekletilme, [hanımın] kızının haram olması, bâkirenin nikâhı ve [vefatta] yıkama.”

وظاهر قولهم بوجوب العدة فيها أنها واجبة قضاء وديانة. وفي الفتح قال العتابي: تكلم مشايخنا في العدة الواجبة بالخلوة الصحيحة أنها واجبة ظاهرا أو حقيقة فقيل: لو تزوجت وهي متيقنة بعدم الدخول حل لها ديانة لا قضاء

Âlimlerin halvette iddetin vacip olduğuna dair sözlerinin zahiri, bunun hem kazaen hem de diyaneten vacip olduğunu gösterir. el-Feth'te İttâbî şöyle demiştir: “Meşâyihimiz sahih halvet ile vacip olan iddetin zahiren mi yoksa hakikaten mi vacip olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Kadın cima gerçekleşmediğinden kesin olarak emin olduğu hâlde evlense, kazaen değil diyaneten bu ona helal olur.”

اهـ، ولم يتعقبه بشيء وذكره سعدي جلبي في حواشي البيضاوي وقال: ينبغي أن يكون التعويل على هذا القول.

[el-Feth'in ifadesi] burada bitti ve müellif buna hiçbir itirazda bulunmadı. Sa‘dî Çelebi de Beyzâvî Hâşiyesi'nde bunu zikrederek: “Güvenilecek görüşün bu olması gerekir” demiştir.

وتعقب ذلك الشهاب الخفاجي بأنه وإن نقله فقهاؤنا فقد صرحوا بأنه لا يعول عليه ونحن لم نر هذا التصريح فليتتبع، ثم لا يخفى أن عدم وجوب العدة في الطلاق بعد الخلوة مما يعد منطوقا صريحا في الآية إذا فسر المس بالجماع وليس من باب المفهوم حتى يقال: إنا لا نقول به كما يتوهم فلا بدّ لإثبات وجوب العدة في ذلك من دليل، ومن الناس من حمل المس فيها على الخلوة إطلاقا لاسم المسبب على السبب إذا المس مسبب عن الخلوة عادة، واعترض بأنه لم يشتهر المس بمعنى الخلوة ولا قرينة في الكلام على إرادته منه، وأيضا يلزم عليه أنه لو طلقها وقد وطئها بحضرة الناس عدم وجوب العدة لأنه قد طلقها قبل الخلوة. وأجيب عن هذا بأن وجوب العدة في ذلك بالإجماع، وبأن العدة إذا وجبت في الطلاق بمجرد الخلوة كانت واجبة فيه بالجماع من باب أولى وكيف لا تجب به ووجوبها بالخلوة لاحتمال وقوعه فيها لا لذاتها، وقيل: إن المس لما لم يرد ظاهره وإلا لزمت العدة فيما لو طلقها بعد أن مسها بيده في غير خلوة مع أنه لا تلزم في ذلك بلا خلاف علم أنه كنى به عن معنى آخر من لوازم الاتصال فهو الجماع وما في معناه من الخلوة الصحيحة، وفيه نظر لأن عدم صحة إرادة ظاهره لا يوجب إرادة ما يعم الجماع والخلوة لم لا يجوز إرادة الجماع ويرجحها شهرة الكناية بذلك ونحوه عن الجماع، وإطلاقه عليه إما من إطلاق اسم السبب على المسبب أو من إطلاق اسم المطلق على أخص بخصوصه وهو الأوجه على ما ذكره العلامة ابن الهمام، وبالجملة القول بأن ظاهر الآية يقتضي عدم وجوب العدة بمجرد الخلوة قول متين وحق مبين فتأمل.

Şihâb el-Hafâcî buna itiraz ederek fakihlerimiz bunu nakletmiş olsalar da ona itimat edilmeyeceğini açıkça belirttiklerini söylemiştir. Fakat biz bu sarahati göremedik, araştırılması gerekir. Sonra gizli değildir ki ayette geçen 'mess' (dokunma) cinsel ilişki olarak tefsir edilirse, halvetten sonraki boşanmada iddetin vacip olmaması ayetin açık mantuku sayılan hususlardandır; vehmedildiği gibi 'Biz mefhum-i muhalif ile amel etmeyiz' denilecek mefhum kabilinden değildir. Dolayısıyla bu durumda iddetin vacip olduğunu ispat etmek için mutlaka bir delil gerekir. İnsanlardan bazıları, mess genellikle halvetin bir sonucu olduğundan müsebbebin ismini sebebe ıtlak ederek ayetteki messi halvete hamletmişlerdir. Buna ise mess kelimesinin halvet manasında kullanılmasının meşhur olmadığı ve sözde bundan halvetin kastedildiğine dair bir karine bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ayrıca bundan, bir kimse insanların huzurunda hanımıyla cinsel ilişkide bulunup sonra halvet gerçekleşmeden boşasa iddetin vacip olmaması lâzım gelir. Buna ise bu durumda iddetin vacip oluşunun icma ile sabit olduğu ve sırf halvet ile boşanmada iddet vacip olunca cinsel ilişkide evleviyetle vacip olacağı şeklinde cevap verilmiştir. Zira cinsel ilişki sebebiyle nasıl vacip olmasın ki; halvette vacip olması bizzat kendisi için değil, içinde cinsel ilişkinin gerçekleşme ihtimali sebebiyledir. Denildi ki: Mess zahiri anlamına yorulmamıştır; aksi takdirde halvet olmaksızın kadına eliyle dokunduktan sonra boşasa iddet gerekirdi; oysa hilafsız olarak bu durumda iddet gerekmez. Buradan anlaşıldı ki bununla bitişikliğin gereklerinden olan başka bir anlam kinaye edilmiştir; o da cinsel ilişki ve onun manasında olan sahih halvettir. Ancak bu görüşte de düşünülmesi gereken bir yön vardır; zira zahiri mananın kastedilmesinin sahih olmaması, cinsel ilişkiyi ve halveti kapsayan genel bir anlamın kastedilmesini gerektirmez. Neden bununla cinsel ilişkinin kastedilmesi caiz olmasın ki? Zira bu ve benzeri kelimelerin cinsel ilişkiden kinaye olması meşhurdur ve bunu tercih ettirir. Bunun cinsel ilişkiye ıtlak edilmesi ise ya sebebin adının müsebbebe verilmesi kabilindendir ya da mutlakın adının kendi hususiyetindeki daha hâs bir kavrama verilmesi kabilindendir; Allâme İbnü'l-Hümâm'ın belirttiği üzere en uygun olanı da budur. Hülâsa ayetin zahirinin sırf halvet ile iddetin vacip olmamasını gerektirdiğini söylemek sağlam bir söz ve apaçık bir haktır, iyice düşün!

وفي البحر لأبي حيان الظاهر أن المطلقة إذا راجعها زوجها قبل أن تنقضي عدتها ثم فارقها قبل أن يمسها لا تتم عدتها من الطلقة الأولى لأنها مطلقة قبل الدخول بها وبه قال داود وقال عطاء وجماعة: تمضي في عدتها عن طلاقها الأول وهو أحد قولي الشافعي، وقال مالك: لا تبنى على العدة من الطلاق الأول وتستأنف العدة من يوم طلقها الطلاق الثاني وهو قول جمهور فقهاء الأمصار، والظاهر أيضا أنها لو كانت بائنا غير مبتوتة فتزوجها في العدة ثم طلقها قبل الدخول فكالرجعية في قول داود ليس عليها عدة لا بقية عدة الطلاق الأول ولا استئناف عدة للثاني ولها نصف المهر، وقال الحسن: وعطاء وعكرمة وابن شهاب ومالك والشافعي وعثمان البتي وزفر: لها نصف الصداق وتتم بقية العدة الأولى، وقال الثوري والأوزاعي وأبو حنيفة، وأبو يوسف: لها مهر كامل للنكاح الثاني وعدة مستقبلة جعلوها في حكم المدخول بها لاعتدادها من مائة اهـ، وفيه أيضا الظاهر أن الطلاق لا يكون إلا بعد العقد فلا يصح طلاق من لم يعقد عليها وهو قول الجمهور من الصحابة والتابعين.

Ebû Hayyân'ın el-Bahr'ında şöyle denilmektedir: Zahir olan şudur ki boşanmış bir kadın, iddeti bitmeden kocası ona rücû etse ve ardından ona dokunmadan onu ayırsa, zifaftan önce boşanmış olduğu için ilk talaktan kalan iddetini tamamlamaz. Dâvûd bu görüştedir. Atâ ve bir grup âlim ise ilk talakının iddetine devam eder demişlerdir; bu da Şâfiî'nin iki kavlinden biridir. Mâlik ise: “İlk talaktan kalan iddet üzerine bina edilmez; ikinci talakla boşadığı günden itibaren yeni bir iddete başlar” demiştir ki bu, beldelerin cumhur fakihlerinin görüşüdür. Yine zahir olan şudur ki kadın kesin (bâin) olarak ayrılmış ama üç talakla boşatılmamış olsa da iddet içindeyken kocası onunla yeniden evlense ve zifaftan önce boşasa, Dâvûd'un kavline göre ric'î talakla boşanmış kadın gibidir; üzerine ne ilk talaktan kalan bir iddet ne de ikinci için yeni bir iddet gerekir ve mehrin yarısını alır. Hasan, Atâ, İkrime, İbn Şihâb, Mâlik, Şâfiî, Osman el-Bettî ve Züfer: “Mehrin yarısını alır ve ilk iddetin kalanını tamamlar” demişlerdir. Sevrî, Evzâî, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf ise: “İkinci nikâh için tam bir mehir ve yeni bir iddet gerekir; zira onun suyundan iddet beklemekte olduğu için onu zifafa girilmiş kadın hükmünde tutmuşlardır” demişlerdir. Yine orada şöyle denilmektedir: Zahir olan şudur ki talak ancak nikâh akdinden sonra olur; dolayısıyla henüz nikâh kıyılmamış kadını boşamak sahih olmaz. Bu da sahabe ve tâbiînin cumhurunun görüşüdür.

وقالت طائفة كثيرة منهم مالك يصح ذلك وعنى بطلاق من لم يعقد عليها قول الرجل كل امرأة أتزوجها فهي طالق أو إن تزوجت فلانة فهي طالق.

Mâlik'in de aralarında bulunduğu kalabalık bir grup ise bunun sahih olduğunu söylemiştir. Henüz nikâh kıyılmamış kadının boşanmasıyla kastedilen şey, bir kimsenin: “Evleneceğim her kadın boştur” veya “Falan kadınla evlenirsem o boştur” demesidir.

وقد أخرج جماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه سئل عن ذلك فقال: هو ليس بشيء فقيل له: إن ابن مسعود كان يقول إن طلق ما لم ينكح فهو جائز فقال: أخطأ في هذا وتلا الآية وفي بعض الروايات أنه قال: رحم الله تعالى أبا عبد الرحمن لو كان كما قال لقال الله تعالى: «يا أيها الذين آمنوا إذا طلقتم المؤمنات ثم نكحتموهن» ولكن إنما قال: إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ.

Bir grup âlim İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet etmiştir ki kendisine bu durum sorulduğunda: “Bu hiçbir şey ifade etmez” demiştir. Ona: “İbn Mes'ûd, nikâhlamadığı kadını boşarsa bu geçerlidir diyordu” denilince İbn Abbâs: “O bu konuda yanılmıştır” demiş ve ayeti okumuştur. Bazı rivayetlerde ise şöyle dediği nakledilmiştir: “Allah Teâlâ Ebû Abdurrahman'a rahmet eylesin; eğer onun dediği gibi olsaydı Allah Teâlâ: «Ey iman edenler! Mümin kadınları boşayıp sonra nikâhladığınız zaman» derdi. Fakat O ancak: { إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “Mümin kadınları nikâhlayıp sonra onları boşadığınız zaman” buyurmuştur.”

وفي الدر المنثور عدة أحاديث مرفوعة ناطقة بأن لا طلاق قبل نكاح، والمذكور في فروعنا أن ذلك من باب التعليق وشرطه الملك أو الإضافة إليه فإذا قال: إن نكحت امرأة فهي طالق أو إن نكحتك فأنت طالق وكل امرأة أنكحها فهي طالق يقع الطلاق إذا نكح لأن ذلك تعليق وفيه إضافة إلى الملك ويكفي معنى الشرط إلا في المعينة

ed-Dürrü'l-Mensûr'da nikâhtan önce talak olmayacağını açıkça belirten birçok merfû hadis vardır. Bizim füru kitaplarımızda zikredilen ise bunun bir şarta bağlama (ta'lîk) kabilinden olduğu, bunun şartının da mülk veya mülkiyete izafe edilmesi gerektiğidir. Dolayısıyla bir kimse: “Bir kadınla evlenirsem o boştur” veya “Seninle evlenirsem sen boşsun” yahut “Evlendiğim her kadın boştur” derse, evlendiğinde talak vaki olur; çünkü bu bir ta'lîktir ve içinde mülke izafe vardır. İsmi ve nesebiyle

باسم ونسب كما إذا قال: فلانة بنت فلان التي أتزوجها فهي طالق أو بإشارة في الحاضرة كما لو قال: هذه المرأة التي أتزوجها طالق فإنها لا تطلق في الصورتين لتعريفها فلغا الوصف بالتي أتزوجها فصار كأنه قال: فلانة بنت فلان أو هذه المرأة طالق وهي أجنبية ولم توجد الإضافة إلى الملك فلا يقع الطلاق إذا تزوجها فتدبر.

tayin edilmiş kadın müstesna olmak üzere şart manası yeterlidir; örneğin: “Evleneceğim falan kızı falan boştur” demesi veya hazırda bulunan kadına işaretle: “Evleneceğim şu kadın boştur” demesi gibi. Zira bu iki surette kadın muayyen kılındığı için boşanmaz; böylece “evleneceğim” vasfı lağv olur ve sanki: “Falan kızı falan veya şu kadın boştur” demiş gibi olur. Oysa o kadın yabancıdır ve mülke izafe bulunmamaktadır. Bu sebeple onunla evlendiğinde talak vaki olmaz; iyi düşün!

وقرىء «تماسوهن» بضم التاء وألف بعد الميم، وعن ابن كثير وغيره من أهل مكة «تعتدونها» بتخفيف الدال ونقلها عن ابن كثير بن خالويه وأبو الفضل الرازي في اللوامح عنه وعن أهل مكة، وقال ابن عطية: روى ابن أبي بزة عن ابن كثير أنه قرأ بتخفيف الدال من العدوان كأنه قال: فما لكم عدة تلزمونها عدوانا وظلما لهن، والقراءة الأولى أشهر عنه وتخفيف الدال وهم من ابن أبي بزة اهـ، وليس بوهم إذ قد نقله عنه جماعة غيره، وخرج ذلك على أن تَعْتَدُّونَها من الاعتداء بمعنى الظلم كما في قوله تعالى: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا [البقرة: ٣١] والمراد تعتدون فيها كقوله:

«تماسوهن» kelimesi te'nin zammesi ve mim'den sonra bir elif ile [tumâssûhunne şeklinde] de okunmuştur. İbn Kesîr ve Mekke ehlinden başkalarından «تعتدونها» kelimesi dâl harfinin şeddesiz haliyle nakledilmiştir; bunu İbn Kesîr'den İbn Hâleveyh, el-Levâmih'te Ebü'l-Fazl er-Râzî de hem ondan hem de Mekke ehlinden nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: “İbn Ebî Bezze, İbn Kesîr'den onun adavet (düşmanlık/haksızlık) kökünden gelerek dâl harfini şeddesiz okuduğunu rivayet etmiştir; sanki: ‘Onlara zulüm ve düşmanlık olsun diye kendilerine yükleyeceğiniz bir iddetiniz yoktur’ demiştir. Birinci kıraat ondan daha meşhurdur ve dâl harfinin şeddesiz oluşu İbn Ebî Bezze'nin bir vehmidir.” Fakat bu bir vehim değildir; zira bunu ondan başkalarından oluşan bir topluluk da nakletmiştir. Bu kıraatin izahı şöyledir: { تَعْتَدُّونَها } kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا } “Onları haksızlık ederek zararlarına olacak şekilde tutmayın” [el-Bakara: 231] kavl-i şerifinde olduğu gibi zulüm manasındaki i'tidâ kökündendir. Murad ise şairin şu sözünde olduğu gibi 'onun içinde haksızlık ettiğiniz' manasıdır:

ويوما شهدناه سليما وعامرا ... قليل سوى طعن الدراك نوافله

“Süleym ve Âmir [kabileleriyle] savaşına şahit olduğumuz bir günde ... peş peşe gelen mızrak darbeleri dışında fazlalıklar pek azdı.”

أي شهدنا فيه فحذف حرف الجر ووصل الفعل بالضمير، وقال أبو حيان: إن الاعتداء يتعدى بعلى فالمراد تعتدون عليهن فيها، ونظيره في حذف على قوله:

Yani 'o günde şahit olduğumuz' demektir; cer harfi hazfedilmiş ve fiil zamire bitiştirilmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: İ'tidâ fiili 'alâ' harf-i cerri ile geçişli olur; dolayısıyla murad 'onun içinde onların aleyhine tecavüzde bulunduğunuz' demektir. 'Alâ' cer harfinin hazfedilmesine şairin şu sözü benzerdir:

تحن فتبدي ما بها من صبابة ... وأخفي الذي لولا الأسى لقضاني

“O kadın özlem duyar da içindeki derin aşkı açığa vurur ... bense sabır olmasaydı neredeyse aleyhime hükmedecek (beni helak edecek) şeyi gizlerim.”

فإنه أراد لقضي عليّ، وجوز أن يكون ذلك على إبدال أحد الدالين بالتاء، وقيل عليه: إنه تخريج غير صحيح لأن عد يعد من باب نصر كما في كتب اللغة فلا وجه لفتح التاء لو كانت مبدلة من الدال فالظاهر حمله على حذف إحدى الدالين تخفيفا، وقرأ الحسن بإسكان العين كغيره وتشديد الدال جمعا بين الساكنين فَمَتِّعُوهُنَّ أي فأعطوهن المتعة وهي في المشهور درع أي قميص وخمار وهو ما تغطي به المرأة رأسها وملحفة وهي ما تلتحف به من قرنها إلى قدمها ولعلها ما يقال له إزار اليوم، وهذا على ما في البدائع أدنى ما تكسى به المرأة وتتستر عند الخروج.

Zira şair burada 'aleyhime hükmedecekti' demek istemiştir. Bunun iki dâl harfinden birinin tâ harfine tebdil edilmesi suretiyle olduğu da caiz görülmüştür. Buna karşı ise şöyle denilmiştir: Bu sahih olmayan bir izahtır; çünkü lügat kitaplarında belirtildiği üzere عد يعد (adde-ye'uddü) fiili nasara babındandır; dolayısıyla şayet dâl harfinden tebdil edilmiş olsaydı tâ harfinin fethalı olmasının hiçbir vechi olmazdı. Zahir olan, bunun tahfif amacıyla iki dâl harfinden birinin hazfedilmesine hamledilmesidir. Hasan [el-Basrî] ise diğerleri gibi ayın harfinin sükûnuyla ve iki sakinin yan yana gelmesi kuralıyla dâl harfinin şeddesiyle okumuştur. { فَمَتِّعُوهُنَّ } Yani onlara müt'a verin. Meşhur olan görüşe göre müt'a; dir' (yani gömlek), hımâr (kadının başını örttüğü örtü) ve milhafedir (kadının başından ayağına kadar büründüğü şeydir; muhtemelen günümüzde izâr denilen örtüdür). el-Bedâi'de belirtildiğine göre bu, bir kadının dışarı çıkarken giyineceği ve tesettürünü sağlayacağı en asgari giysidir.

ويفهم من كلام فخر الإسلام والفاضل البر جندي أنه يعتبر عرف كل بلدة فيما تكسى به المرأة عند الخروج، والمفتى به الأشبه بالفقه قول الخصاف إنها تعتبر بحالهما فإن كانا غنيين فلها الأعلى من الثياب أو فقيرين فالأدنى أو مختلفين فالوسط، وتجب لمطلقة قبل الوطء والخلوة عند معتبرها لم يسم لها في النكاح تسمية صحيحة من كل وجه مهر ولا تزيد على نصف مهر المثل ولا تنقص عن خمسة دراهم فإن ساوت النصف فهي الواجبة وأن كان النصف أقل منها فالواجب الأقل إلا أن ينقص عن خمسة دراهم فيكمل لها الخمسة. وفي البدائع لو دفع لها قيمة المتعة أجبرت على القبول، فمعنى الآية على ما سمعت وكان الأمر للوجوب فمتعوهن إن لم يكن مفروضا لهن في النكاح وروي هذا عن ابن عباس، وأما المفروض لها فيه إذا طلقت قبل المس فالواجب لها نصف المفروض لا غير.

Fahrülislâm ve Faziletli el-Bircendî'nin sözlerinden anlaşıldığına göre, kadının dışarı çıkarken giyineceği şeylerde her beldenin örfü muteberdir. Fıkha en uygun olan ve fetvaya esas teşkil eden görüş Hassâf'ın şu kavlidir: Müt'a karı-kocanın durumuna göre belirlenir; şayet ikisi de zengin iseler kadına elbiselerin en üstünü, fakir iseler en düşüğü, farklı iseler orta hallisi verilir. Müt'a; halveti muteber sayanlara göre cinsel ilişki ve halvetten önce boşanan ve nikâhta kendisi için her bakımdan sahih bir isimlendirmeyle mehir belirlenmemiş olan kadına vaciptir. Bu müt'a mehr-i mislin yarısından fazla olamaz ve beş dirhemden de az olamaz; şayet yarısına eşitse vacip olan odur, şayet yarısı müt'adan az ise vacip olan az olan miktardır; ancak beş dirhemden az olursa kadın için beş dirheme tamamlanır. el-Bedâi'de: Kadına müt'anın bedeli ödense bunu kabul etmeye zorlanır denilmiştir. İşittiğin üzere ayetin manası -emir vücub ifade ettiğine göre- şudur: Nikâhta kendilerine mehir tayin edilmemişse onlara müt'a verin. Bu görüş İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Nikâhta kendisi için mehir belirlenmiş olan kadına gelince, zifaftan önce boşandığında onun için vacip olan şey belirlenen mehrin yarısıdır, başkası değil.

وأما المتعة فهي على ما في المبسوط والمحيط وغيرهما من المعتبرات مستحبة، وعلى ما في بعض نسخ القدوري ومشى عليه صاحب الدرر غير مستحبة أيضا والأرجح أنها مستحبة، وفي قول الشافعي القديم أنها واجبة كما في صورة عدم الفرض، وجوز أن تبقى الآية على ظاهرها ويكون المراد ذكر حكم المطلقة قبل المس سواء فرض لها في النكاح أم لم يفرض ويراد بالمتعة العطاء مطلقا فيعم نصف المفروض والمتعة المعروفة في الفقه ويكون الأمر للوجوب أيضا أو يراد بالمتعة معناها المعروف ويحمل الأمر على ما يشمل الوجوب والندب.

Müt'a ise el-Mebsût, el-Muhît ve diğer muteber kaynaklarda belirtildiğine göre müstehaptır. Kudûrî'nin bazı nüshalarında bulunan ve ed-Dürer sahibinin de benimsediği görüşe göre ise müstehap da değildir; fakat tercih edilen görüş müstehap olduğudur. Şâfiî'nin eski kavlinde ise mehir belirlenmemiş surette olduğu gibi vaciptir. Ayetin zahiri üzere bırakılması da caiz görülmüştür; buna göre murad, ister nikâhta mehir belirlenmiş olsun ister belirlenmemiş olsun, ilişkiden önce boşanan kadının hükmünü zikretmektir. Müt'a ile de mutlak manada bağış kastedilir; böylece hem belirlenen mehrin yarısını hem de fıkıhta bilinen müt'ayı kapsar ve emir yine vücub ifade eder; yahut müt'a ile bilinen manası kastedilir ve emir hem vücubu hem de mendupluğu kapsayacak şekilde hamledilir.

وادعى سعيد بن المسيب كما أخرج عبد بن حميد أن الآية منسوخة بآية: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ

Abd b. Humeyd'in rivayet ettiğine göre Saîd b. el-Müseyyeb, bu ayetin şu ayetle neshedildiğini iddia etmiştir: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ }

وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ

{ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } “ve onlar için bir mehir belirlemişseniz, belirlediğinizin yarısı [onlarındır]”

[البقرة: ٢٣٧] قال: فصار لها نصف الصداق ولا متاع لها، وأنكر الحسن وأبو العالية النسخ وقالا لها نصف الصداق ولها المتاع.

“Kendilerine dokunmadan önce onları boşamışsanız ve onlar için bir mehir de belirlemişseniz, belirlediğinizin yarısı onlarındır” [el-Bakara: 237]. O şöyle demiştir: “Böylece kadına mehrin yarısı düşer ve müt'a hakkı kalmaz.” Hasan [el-Basrî] ve Ebü'l-Âliye ise nesh iddialarını reddederek: “Kadına mehrin yarısı düşer, ayrıca müt'a hakkı da vardır” demişlerdir.

وجاء في رواية أخرى أخرجها عبد بن حميد عن الحسن أيضا أن لكل مطلقة متاعا دخل بها أم لم يدخل بها فرض لها أو لم يفرض

Abd b. Humeyd'in yine Hasan'dan rivayet ettiği diğer bir rivayette ise zifafa girilsin veya girilmesin, mehir belirlensin veya belirlenmesin her boşanan kadın için bir müt'a olduğu belirtilmiştir.

، وظاهره دعوى الوجوب في الكل وهو خلاف ما عندنا، وقد علمت الحكم في صورتين وهو في الصورتين الباقيتين الاستحباب، وأما دعوى النسخ فلا يخفى ما فيها، والظاهر أن الفاء لتفريع ما بعدها على ما قبلها، وقيل: فصيحة أي إذا كان كما ذكر فمتعوهن وَسَرِّحُوهُنَّ أي أخرجوهن من منازلكم إذ ليس لكم عليهن عدة وأصل التسريح أن ترعى الإبل السرح وهو شجر له ثمرة ثم جعل لكم إرسال في الرعي ثم لكل إرسال وإخراج سَراحاً جَمِيلًا مشتملا على كلام طيب عاريا عن أذى ومنع واجب، وقيل: السراح الجميل أن لا يطالبوهن بما آتوهن، وقال الجبائي: هو الطلاق السني، وليس بشيء لأن ذاك لعطفه على التمتيع الواقع بعد الفاء مرتب على الطلاق فيلزم ترتب الطلاق السني على الطلاق والضمير لغير المدخول بهن فلا يمكن أن يكون ذلك طلاقا مرتبا على الطلاق الأول لأن غير المدخول بهن لا يتصور فيها لحوق طلاق بعد طلاق آخر مع أنها إذا طلقت بانت.

Bu rivayetin zahiri hepsinde vücub iddiasıdır ki bu bizim mezhebimize aykırıdır. İki suretteki hükmü öğrenmiş oldun; kalan iki surette ise müstehaplıktır. Nesh iddiasına gelince, onda olan [zayıflık] gizli değildir. Zahir olan, fâ harfinin kendisinden sonrasını öncesine tafri' (bağlama) bildirmesidir. Denildi ki: Bu fâ-i fasîhadır; yani durum zikredildiği gibi olunca onlara müt'alarını verin. { وَسَرِّحُوهُنَّ } Yani üzerlerinde bir iddet hakkınız olmadığına göre onları evlerinizden çıkarıp salıverin. Tesrîhin aslı develerin meyveli bir ağaç olan serh ağacında otlamasıdır; sonra otlatmak için salıvermeye, ardından da her türlü salıverme ve çıkarmaya denilmiştir. { سَراحاً جَمِيلًا } Güzel sözler içeren, eziyetten ve vacip olan hakları engellemekten uzak bir salıverişle. Denildi ki: Güzel salıveriş, kadınlara verdikleri şeyleri geri istememeleridir. Cübbâî: “Bu, sünnete uygun talaktır” demiştir; ancak bu bir şey ifade etmez; zira bu ifade fâ harfinden sonra gelen temti' (müt'a verme) üzerine atfedildiği için boşanmaya terettüp etmiştir; bu durumda sünnete uygun talakın talaka terettüp etmesi gerekir. Zamir ise zifafa girilmemiş kadınlara aittir; dolayısıyla bunun ilk talaka terettüp eden bir talak olması mümkün değildir; çünkü zifafa girilmemiş kadında bir talaktan sonra diğer bir talakın vaki olması düşünülemez; zira o kadın boşandığı anda bâin olur.

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ أي مهورهن كما قال مجاهد، وغيره وأطلق الأجر على المهر لأنه أجر على الاستمتاع بالبضع وغيره مما يجوز به الاستمتاع وتقييد الإحلال له بإعطائها معجله كما يفهم من معنى آتَيْتَ ظاهرا ليس لتوقف الحل عليه بل لإيثار الأفضل له ﷺ فإن في التعجيل براءة الذمة

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık.” Yani Mücâhid ve başkalarının dediği gibi mehirlerini verdiklerini. Mehre ecir denilmiştir; çünkü o, cinsellikten ve kendisiyle istifade edilmesi caiz olan diğer şeylerden yararlanmanın karşılığıdır. { آتَيْتَ } “verdiğin” ifadesinin zahiri manasından anlaşıldığı üzere helal kılınmanın mehri peşin vermeye bağlanması, helalliğin buna bağlı olmasından ötürü değil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için en faziletli olanın tercih edilmesi içindir; zira peşin vermede zimmetin berî olması

وطيب النفس ولذا كان سنّة السلف لا يعرف منهم غيره، وقال الإمام: من الناس من قال بأن النبي ﵊ كان يجب عليه إعطاء المهر أولا وذلك لأن المرأة لها الامتناع من تسليم نفسها إلى أن تأخذ المهر والنبي ﷺ ما كان يستوفي ما لا يجب له والوطء قبل إيتاء الصداق غير مستحق وإن كان حلالا وكيف والنبي ﵊ إذا طلب شيئا حرم الامتناع فلو طلب التمكين قبل إيتاء المهر لزم أن يجب وأن لا يجب وهو محال ولا كذلك أحدنا اهـ وفيه بحث لا يخفى، وحمل الإيتاء على الإعطاء وما في حكمه كالتسمية في العقد، وجعل التقييد لإيثار الأفضل أيضا فإن التسمية أولى من تركها وإن جاز العقد بدونها ولزم مهر المثل خلاف الظاهر.

ve gönül hoşluğu vardır. Bu sebeple selefin sünneti bu olmuştur ve onlardan başkası bilinmemektedir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: İnsanlardan bazıları Peygamber aleyhisselâm'a mehri önceden vermenin vacip olduğunu söylemişlerdir; zira kadının mehri alıncaya kadar kendisini teslim etmekten kaçınma hakkı vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise kendisine vacip olmayan bir şeyi talep etmezdi; mehri vermeden önce cinsel ilişki helal olsa bile hak edilmiş değildir. Nasıl hak edilsin ki, Peygamber aleyhisselâm bir şey talep ettiğinde [kadının] kaçınması haram olurdu; dolayısıyla mehri vermeden önce teslimiyeti talep etseydi teslimiyetin hem vacip olması hem de vacip olmaması gerekirdi ki bu muhaldir; bizden biri ise böyle değildir. Bu izahta ise gizli olmayacak bir tartışma vardır. İtâ (verme) lafzını bizzat vermeye ve akitte mehir belirlemek gibi verme hükmünde olan şeylere hamletmek ve bu kaydı yine en faziletli olanı tercih etmeye bağlamak (çünkü mehir belirlemeksizin akit caiz olup mehr-i misil gerekse de belirlemek terk etmekten daha evladır) zahire aykırıdır.

واستدل أبو الحسن الكرخي من أصحابنا بقوله تعالى: إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ على أن النكاح ينعقد بلفظ الإجارة كما ينعقد بلفظ التزويج ويكون لفظ الإجارة مجازا عنه لأن الثابت بكل منهما ملك منفعة فوجد المشترك ورد بأنه لا يلزم من تسمية المهر أجرا صحة النكاح بلفظ الإجارة وما ذكر من التجوز ليس بشيء لأن الإجارة ليست سببا لملك المنفعة حتى يتجوز بها عنه قاله في الهداية، وقال بعضهم: إن الإجارة لا تنعقد إلا مؤقتة والنكاح يشترط فيه نفيه فيتضادان فلا يستعار أحدهما للآخر. وتعقب بأنه إن كان المتضادان هما العرضين اللذين لا يجتمعان في محل واحد لزمكم مثله في البيع من كونه لا يجامع النكاح مع جواز العقد به عند الأصحاب، على أن التحقيق أن التوقيت ليس مفهوم لفظ الإجارة ولا جزأ منه بل شرط لاعتباره فيكون خارجا عنه فهو مجرد تمليك المنافع بعوض غير أنه إذا وقع مجردا لا يعتبر شرعا على مثال الصلاة فإنها الأقوال والأفعال المعروفة ولو وجدت من غير طهارة لا تعتبر، ولا يقال: إن الطهارة جزء مفهوم الصلاة هذا ومثل تقييد إحلال الأزواج بما ذكر على ما قيل تقييد إحلال المملوكة بكونها ممن باشر سباءها وشاهده في قوله تعالى وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ فإن المشتراة لا يتحقق بدء أمرها وما جرى عليها لجواز كون السبي ليس في محله، ولذا نكح بعض المتورعين الجواري بعقد بعد الشراء مع القول بعدم صحة العقد على الإماء. واستشكل ذلك بمارية بنت شمعون القبطية رضي الله تعالى عنها فإنها لم تكن مسبية بل أهداها له ﷺ أمير القبط جريج بن مينا صاحب الإسكندرية ومصر وأجيب بأن هذا غير وارد لأن هدايا أهل الحرب للإمام لها حكم الفيء، وقد يقال: إنه يستشكل بسرية له ﷺ أخرى وهي جارية وهبتها له ﵊ زينب بنت جحش رضي الله تعالى عنها وكان هجرها ﵊ في شأن صفية بنت حيي ذا الحجة والمحرم وصفر فلما كان شهر ربيع الأول الذي قبض فيه رضي عنها ودخل عليها فقالت ما أدري ما أجزيك فوهبتها له وقد عدوها من سراريه ﷺ والجواب المذكور لا يتسنى فيها، ولعل الجواب عن ذلك أنه ﵊ تسراها بيانا للجواز ولا يبعد أنه كان متحققا بدء أمرها وما جرى ليها بحيث كأنه باشر سبيها وشاهده، ويحتمل أنها كانت مما أفاء الله تعالى ﵊ فملكتها زينب ببعض أسباب الملك ثم وهبتها له ﷺ.

Mezhebimiz âlimlerinden Ebü'l-Hasan el-Kerhî, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } kavlinden hareketle, nikâhın 'tezvic' lafzıyla mün'akit olduğu gibi 'icâre' lafzıyla da mün'akit olacağına ve icâre lafzının nikâhtan mecaz olacağına delil getirmiştir; zira her ikisiyle de sabit olan şey menfaatin mülkiyetidir, dolayısıyla ortak payda mevcuttur. el-Hidâye'de belirtildiğine göre buna şöyle cevap verilmiştir: Mehre ecir denilmesinden, icâre lafzıyla nikâhın sahih olacağı neticesi çıkmaz; zikredilen mecaz yolu da bir şey ifade etmez; çünkü icâre menfaat mülkiyetinin bizzat sebebi değildir ki ondan mecaz yapılsın. Bazıları da şöyle demiştir: İcâre ancak muvakkat olarak mün'akit olur, nikâhta ise vakitle sınırlandırmanın bulunmaması şart koşulur; dolayısıyla ikisi birbirine zıttır ve biri diğeri yerine istiare edilemez. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Şayet zıt olan şeyler bir mahalde bir arada bulunmayan iki araz ise, mezhep âlimlerimize göre bey' lafzıyla nikâh akdi caiz olduğu hâlde bey'in nikâhla birleşmemesi hususunda da aynı şeyin sizin için geçerli olması gerekirdi. Kaldı ki işin hakikati şudur: Muvakkat olmak icâre lafzının mefhumu veya onun bir parçası değil, muteber olmasının şartıdır; dolayısıyla kavramın dışındadır. O, ivaz karşılığında menfaatleri mülk kılmaktan ibarettir; şu kadar var ki yalın olarak vaki olduğunda şer'an muteber sayılmaz. Tıpkı namazın bilinen söz ve fiillerden ibaret olup abdestsiz bulunduğunda muteber olmaması gibi. Abdest namaz mefhumunun bir parçasıdır denilemez. İşte eşlerin helal kılınmasının zikredilen şeyle kayıtlanması gibi, denildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } kavl-i şerifinde cariyenin helal kılınması da bizzat esir alınışında bulunan ve bunu müşahede eden kimselerden olmasıyla kayıtlanmıştır. Zira satın alınan cariyenin durumunun başlangıcı ve başına gelenler tam olarak bilinemez; çünkü esir almanın yerinde olmaması ihtimali vardır. Bu sebeple takva sahibi bazı zatlar, cariyeler üzerine nikâh akdinin sahih olmayacağı görüşüyle birlikte satın aldıktan sonra cariyelerle nikâh akdi yapmışlardır. Bu duruma Mâriye bint Şem'ûn el-Kıbtiyye radıyallâhu teâlâ anhâ ile itiraz edilmiştir; zira o esir alınmış değildi, bilakis İskenderiye ve Mısır hükümdarı olan Kıptîlerin emiri Cüreyc b. Mînâ onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hediye etmişti. Buna cevaben harbi olanların devlet başkanına hediyelerinin fey hükmünde olduğu, dolayısıyla bu itirazın varid olmadığı söylenmiştir. Yine denilebilir ki bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer bir cariyesi ile de müşkil kılınabilir; o da Zeyneb bint Cahş radıyallâhu teâlâ anhâ'nın Peygamber aleyhisselâm'a hediye ettiği bir cariyedir. Peygamber aleyhisselâm, Safiyye bint Huyeyy meselesinden dolayı Zeyneb'e Zilhicce, Muharrem ve Safer aylarında küsmüştü. Vefat ettiği Rebiülevvel ayı gelince ondan razı oldu ve yanına girdi. Bunun üzerine Zeyneb: “Sana nasıl karşılık vereceğimi bilemiyorum” diyerek o cariyeyi ona hediye etti; âlimler onu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cariyelerinden saymışlardır. Zikredilen cevap ise bu cariye hakkında geçerli olmaz. Muhtemelen buna verilecek cevap şudur: Peygamber aleyhisselâm caiz olduğunu beyan etmek için onu cariye edinmiştir; ayrıca onun durumunun başlangıcını ve başına gelenleri bizzat esir alınışında bulunmuş ve görmüş gibi kesin olarak bilmesi de uzak bir ihtimal değildir. O cariyenin Allah Teâlâ'nın Peygamber'e fey olarak verdiklerinden olup Zeyneb'in ona mülkiyet sebeplerinden biriyle sahip olması ve ardından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hediye etmiş olması da muhtemeldir.

ومع ذلك قد أطلق ﵊ حل المملوكة بعد ولم يقيد بحسب الظاهر بكونها مما أفاء الله عليه في قوله تعالى: لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ.

Bununla birlikte Allah Teâlâ daha sonra: { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Bundan sonra artık başka kadınlar ve güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmek sana helal değildir; sahip olduğun cariyeler müstesnadır” buyurarak cariyenin helalliğini mutlak bırakmış, zahire göre Allah'ın kendisine fey olarak verdiklerinden olmasıyla kayıtlamamıştır.

ثم إن هبة هذه الجارية كانت شهر وفاته ﷺ والآية نزلت قبل لأنها نزلت أما سنّة الأحزاب وهي السنة الخامسة من الهجرة وإما بعيد الفتح وهو السنة الثامنة منها وعلى هذا يكون ما وقع من أمر مارية متقدما على نزول الآية لأنها أهديت له ﷺ السنة السابعة من الهجرة فإنه ﵊ فيها أرسل رسله إلى الملوك ومنهم حاطب بن أبي بلتعة اللخمي أرسله إلى المقوقس أمير القبط المتقدم ذكره فقدم منه بمارية وبأختها شيرين وبأخ أو بابن عم لها خصي يقال له مابور وببغلة تسمى دلدلا وبحمار يسمى يعفورا أو عفيرا وبألف مثقال ذهبا وبغير ذلك فتدبر، ومثل ما ذكر على ما قيل تقييد القرائب بكونها مهاجرات معه ﷺ في قوله سبحانه:

Kaldı ki bu cariyenin hediye edilmesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiği ayda olmuştur; ayet ise daha önce inmiştir; çünkü ayet ya Ahzâb yılında (hicretin beşinci yılı) ya da fetihten hemen sonra (hicretin sekizinci yılı) inmiştir. Buna göre Mâriye meselesinde vaki olan durum ayetin inişinden öncedir; zira o, hicretin yedinci yılında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hediye edilmiştir. Çünkü Peygamber aleyhisselâm o yılda krallara elçilerini göndermişti; bu elçilerden biri olan Hâtıb b. Ebî Beltea el-Lahmî'yi adı geçen Kıptîlerin emiri Mukavkıs'a göndermişti; o da oradan Mâriye, kız kardeşi Şîrîn, Mâbûr adında hadım edilmiş bir erkek kardeşi veya amcaoğlu, Düldül adında bir katır, Ya'fûr veya Ufeyr adında bir eşek, bin miskal altın ve başka hediyelerle dönmüştü; iyi düşün! Zikredilen hususun bir benzeri de denildiğine göre Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki akrabaların kendisiyle hicret etmiş olmalarıyla kayıtlanmasıdır:

وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ فهن أفضل من غيرهن، والمعية للتشريك في الهجرة لا للمقارنة في الزمان كأسلمت مع سليمان، قال أبو حيان: يقال دخل فلان معي وخرج معي أي كان عمله كعملي وإن لم يقترنا في الزمان، ولو قلت: خرجنا معا اقتضى المعنيين الاشتراك في الفعل والاقتران في الزمان وهو كلام حسن، وحكى الماوردي قولا بأن الهجرة شرط في إحلال الأزواج على الإطلاق وهو ضعيف جدا. وقولا آخر بأنها شرط في إحلال قراباته ﵊ المذكورات واستدل له بما

{ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } “Seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını [sana helal kıldık].” Bunlar diğerlerinden daha faziletlidir. Birliktelik (maiyyet), { أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ } “Süleyman ile birlikte teslim oldum” ifadesinde olduğu gibi hicrette ortaklık içindir; aynı zamanda bulunmak için değildir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: “Falan benimle girdi ve benimle çıktı” denilir; yani zaman bakımından yan yana olmasalar bile onun ameli benim amelim gibiydi demektir. Şayet “birlikte çıktık” (ma'an) dersen her iki anlamı, yani fiilde ortaklığı ve zamanda birlikteliği gerektirir ki bu güzel bir izahtır. Mâverdî, mutlak olarak hicretin eşlerin helal kılınmasında bir şart olduğuna dair bir görüş nakletmiştir ki bu gayet zayıftır; diğer bir görüşe göre ise hicret, Peygamber aleyhisselâm'ın zikredilen akrabalarının helal kılınmasında bir şarttır. Bu görüşe delil olarak şu rivayet gösterilmiştir:

أخرجه ابن سعد وعبد بن حميد والترمذي وحسنه وابن جرير وابن أبي حاتم والطبراني والحاكم وصححه وابن مردويه والبيهقي عن أم هانىء فاختة بنت أبي طالب قالت: «خطبني رسول الله ﷺ فاعتذرت إليه فعذرني فأنزل الله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ إلى قوله سبحانه: هاجَرْنَ مَعَكَ قالت فلم أكن أحل له لأني لم أهاجر معه كنت من الطلقاء»

İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ümmü Hânî Fâhite bint Ebî Tâlib'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni istedi; ben özür beyan ettim, o da özrümü kabul etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } ayetinden { هاجَرْنَ مَعَكَ } kavl-i şerifine kadar indirdi. Ümmü Hânî dedi ki: ‘Onunla hicret etmediğim için ona helal olmuyordum; çünkü ben Tulekā'dan (Mekke fethinde serbest bırakılanlardan) idim.’»

وأجيب بأن عدم الحل لفقد الهجرة إنما فهم من قول أم هانىء فلعلها إنما قالت ذلك حسب فهمها إياه من الآية وهو لا ينتهض حجة علينا إلا إذا جاءت به رواية عن النبي ﷺ، لا يقال: إنه

Buna şöyle cevap verilmiştir: Hicretin bulunmaması sebebiyle helal olmama durumu ancak Ümmü Hânî'nin sözünden anlaşılmaktadır; muhtemelen o bunu ayetten kendi anladığına göre söylemiştir. Bu ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir rivayet gelmedikçe aleyhimize bir delil teşkil etmez. Şöyle de denilmesin:

أخرج ابن سعد عن أبي صالح مولى أم هانىء قال: «خطب رسول الله ﷺ أم هانىء بنت أبي طالب فقالت: يا رسول الله إني مؤتمة وبني صغار فلما أدرك بنوها عرضت نفسها عليه ﵊ فقال: أما الآن فلا إن الله تعالى أنزل علي يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ- إلى- اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ

İbn Sa'd'ın Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ümmü Hânî bint Ebî Tâlib'i istedi; Ümmü Hânî: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Ben yetim çocukları olan bir kadınım, çocuklarım da küçüktür’ dedi. Çocukları büyüyünce kendisini Peygamber aleyhisselâm'a arz etti. Bunun üzerine o: ‘Şimdi olmaz; çünkü Allah Teâlâ bana: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } ayetinden { اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } kısmına kadar indirdi’ buyurdu.»

ولم تكن من المهاجرات وهو يدل على أنه نفسه ﷺ فهم الحرمة وإلا لتزوجها لأنا نقول بعد تسليم صحة الخبر: لا نسلم أنه ﷺ فهم الحرمة وعدم التزوج يجوز أن يكون لكونه خلاف الأفضل، ويدل خبر أم هانىء على أن هذه الآية نزلت بعد الفتح فلا تغفل. وادعى بعضهم أن تحريم نكاح غير المهاجرة عليه ﷺ كان أولا ثم نسخ، وعن قتادة أن معنى هاجَرْنَ مَعَكَ أسلمن معك، قيل: وعلى هذا لا يحرم عليه ﵊ إلا الكافرات وهو في غاية البعد كما لا يخفى، والظاهر أن المراد بأزواجك اللاتي آتيت مهورهن نساؤه ﷺ اللاتي كن في عصمته وقد آتاهن مهورهن كعائشة وحفصة وسودة وبما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك نحو ريحانة بناء على ما قاله محمد بن إسحاق أنه ﷺ لما فتح قريظة اصطفاها لنفسه فكانت عنده حتى توفيت عنده وهي في ملكه ووافقه في ذلك غيره

Oysa o hicret edenlerden değildi. Bu rivayet bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de haramlığı anladığına delalet eder; aksi takdirde onunla evlenirdi. [Böyle denilemez;] çünkü haberin sıhhatini kabul etsek bile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haramlığı anladığını kabul etmiyoruz; evlenmemesi en faziletli olana aykırı olmasından ötürü olabilir. Ümmü Hânî haberi bu ayetin fetihten sonra indiğine delalet eder, gafil olma! Bazıları hicret etmeyen kadınla nikâhın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e önce haram kılındığını, sonra neshedildiğini iddia etmişlerdir. Katâde'den ise { هاجَرْنَ مَعَكَ } kavlinin 'seninle birlikte Müslüman olanlar' manasına geldiği rivayet edilmiştir. Denildi ki: Buna göre Peygamber aleyhisselâm'a kâfir kadınlardan başkası haram olmaz; ancak gizli olmayacağı üzere bu son derece uzaktır. Zahir olan şudur ki 'mehirlerini verdiğin eşlerin' ifadesinden murad, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nikâhı altında bulunan ve Âişe, Hafsa ve Sevde gibi mehirlerini vermiş olduğu hanımlarıdır. 'Allah'ın sana fey olarak verdiklerinden sahip olduğun cariyeler' ifadesinden murad ise Muhammed b. İshâk'ın belirttiğine binaen Reyhâne gibi cariyelerdir. İbn İshâk'a göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kurayza'yı fethettiğinde onu kendisi için seçmişti; kadın onun mülkünde olarak vefat edinceye kadar yanında kalmıştı; başkaları da bu hususta ona muvafakat etmişlerdir.

أخرج الواقدي بسنده إلى أيوب بن بشير قال: إنه ﵊ أرسل بها إلى بيت سلمى بنت قيس أم المنذر فكانت عندها حتى حاضت حيضة ثم طهرت من حيضها فجاءت أم المنذر فأخبرته ﷺ فجاءها في منزل أم المنذر فقال لها: إن أحببت أن أعتقتك وأتزوجك فعلت وإن أحببت أن تكوني في ملكي أطؤك بالملك فعلت فقالت: يا رسول الله أحب أن أخف عليك وأن أكون في ملكك فكانت في ملك رسول الله ﷺ يطؤها حتى ماتت

Vâkıdî, Eyyûb b. Beşîr'e ulaşan senediyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm Reyhâne'yi Ümmü'l-Münzir Selmâ bint Kays'ın evine gönderdi; bir hayız görüp ardından temizleninceye kadar onun yanında kaldı. Bunun üzerine Ümmü'l-Münzir gelip durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Peygamber, Ümmü'l-Münzir'in evinde onun yanına gelerek: «Şayet seni azat edip seninle evlenmemi istersen bunu yaparım; şayet mülküm altında kalıp mülkiyet yoluyla seninle birlikte olmamı istersen bunu da yaparım» buyurdu. Kadın: «Ey Allah'ın Resûlü! Sana yük olmamayı ve mülkiyetin altında kalmayı tercih ederim» dedi. Böylece vefat edinceye kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mülkünde kaldı ve onunla birlikte oldu.

. وذهب بعضهم إلى أنه ﵊ أعتقها وتزوجها، وأخرج ذلك الواقدي أيضا عن ابن أبي ذئب عن الزهري ثم قال: وهذا الحديث أثبت عندنا: وروي عنها أنها قالت: لما سبيت بنو قريظة عرض السبي على رسول الله ﷺ فكنت فيمن عرض عليه فأمر بي عزلت وكان له صفي كل غنيمة فلما عزلت خار الله تعالى لي فأرسل بي إلى منزل أم المنذر بنت قيس أياما حتى قتل الأسرى وفرق السبي فدخل علي ﷺ فتجنبت منه حياء فدعاني فأجلسني بين يديه فقال: إن اخترت الله ورسوله اختارك رسول الله لنفسه فقلت: إني اختار الله تعالى ورسوله فلما أسلمت أعتقني رسول الله ﷺ وتزوجني وأصدقني اثنتي عشرة أوقية ذهبا كما كان يصدق نساءه وأعرس بي في بيت أم المنذر وكان يقسم لي كما يقسم لنسائه وضرب علي الحجاب، ولم يذكر ابن الأثير غير القول بإعتاقها وتزوجها ومنهم من ذهب إلى أنها أسلمت فأعتقها ﵊ فلحقت بأهلها وكانت تحتجب عندهم وتقول: لا يراني أحد بعد رسول الله ﷺ وحكي لحوقها بأهلها عن الزهري وادعى بعضهم بقاءها حية بعده ﵊ وأنها توفيت سنة ست عشرة أيام خلافة عمر رضي الله تعالى عنه. وذكر ابن كمال في

Bazıları ise Peygamber aleyhisselâm'ın onu azat edip onunla evlendiği görüşüne varmışlardır. Vâkıdî bunu İbn Ebî Zi'b tarikiyle Zührî'den de rivayet etmiş, ardından: “Bu hadis bize göre daha sabittir” demiştir. Reyhâne'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Benî Kurayza esir alınınca esirler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz edildi; ben de ona arz edilenler arasındaydım. Benim hakkımda emir verdi ve ayrıldım; her ganimetten seçtiği pay ona aitti. Ayrıldığımda Allah Teâlâ benim hakkımda hayır diledi; esirler öldürülüp ganimetler dağıtılıncaya kadar beni birkaç günlüğüne Ümmü'l-Münzir bint Kays'ın evine gönderdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi; ben utancımdan ondan çekindim. Beni çağırdı ve önüne oturttu; sonra: ‘Eğer Allah'ı ve Resûlü'nü seçersen Resûlullah da seni kendisi için seçer’ buyurdu. Ben de: ‘Ben Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü seçiyorum’ dedim. Müslüman olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni azat etti, benimle evlendi ve hanımlarına verdiği gibi bana da mehir olarak on iki ukiyye altın verdi. Benimle Ümmü'l-Münzir'in evinde gerdeğe girdi; hanımlarına nöbet paylaştırdığı gibi bana da nöbet verirdi ve bana tesettür örtüsünü koydu.” İbnü'l-Esîr, onu azat edip evlendiği görüşünden başkasını zikretmemiştir. Âlimlerden bazıları ise onun Müslüman olduğunu, Peygamber aleyhisselâm'ın onu azat ettiğini, onun da ailesinin yanına katıldığını, onların yanında örtünüp: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra beni kimse görmeyecektir” dediğini nakletmişlerdir; ailesinin yanına katıldığı görüşü Zührî'den rivayet edilmiştir. Bazıları ise onun Peygamber aleyhisselâm'dan sonra hayatta kaldığını ve Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın hilafeti döneminde on altı yılında vefat ettiğini iddia etmişlerdir. İbn Kemâl,

تفسيره لبيان الموصول صفية وجويرية. والمذكور في أكثر المعتبرات في أمرهما أن صفية لما جمع سبي خيبر أخذها دحية

tefsirinde bu ism-i mevsûlü (mülk-i yemini) açıklamak için Safiyye ve Cüveyriye'yi zikretmiştir. Çoğu muteber kaynakta onların durumuna dair zikredilen şudur: Hayber esirleri toplandığında Dıhye, Safiyye'yi almıştı;

وقد قال له ﷺ: اذهب فخذ جارية ثم أخبر ﵊ أنها لا تصلح إلا له لكونها بنت سيد قومه فقال لدحية: خذ غيرها

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Git, bir cariye al» buyurmuştu. Sonra Peygamber aleyhisselâm'a kadının kavminin efendisinin kızı olması hasebiyle ancak kendisine layık olduğu bildirilince Dıhye'ye: «Başka bir cariye al» buyurdu;

وأخذها رسول الله ﷺ وأعتقها وتزوجها وكان صداقها نفسها،

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safiyye'yi aldı, azat etti ve onunla evlendi; onun mehri ise bizzat kendisi (azat edilmesi) oldu.

وأن جويرية في غزوة بني المصطلق وقعت في سهم ثابت بن قيس بن شماس الأنصاري فكاتبته على نفسها ثم جاءت إلى رسول الله ﷺ فقالت: يا رسول الله أنا جويرية بنت الحارث وكان من أمري ما لا يخفى عليك ووقعت في سهم ثابت بن قيس وإني كاتبت نفسي فجئت أسألك في كتابتي فقال ﵊ فهل لك إلى ما هو خير: قالت؟ وما هو يا رسول الله؟ قال:

Cüveyriye ise Benî Mustalik Gazvesi'nde Sâbit b. Kays b. Şemmâs el-Ensârî'nin payına düşmüştü. Cüveyriye kendi bedeli karşılığında onunla mükâtebe sözleşmesi yaptı; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben Hâris'in kızı Cüveyriye'yim. Başıma gelen durum sana gizli değildir; Sâbit b. Kays'ın payına düştüm ve kendimi azat etmek için mükâtebe yaptım. Kitâbet bedelim hususunda bana yardım etmen için sana geldim” dedi. Peygamber aleyhisselâm: «Bundan daha hayırlı bir şeye ne dersin?» buyurdu. Cüveyriye: “O nedir ey Allah'ın Resûlü?” dedi. Peygamber:

أؤدي عنك كتابتك وأتزوجك قالت: قد فعلت، وقال ابن هشام ويقال اشتراها ﷺ من ثابت وأعتقها وتزوجها وأصدقها أربعمائة درهم

«Senin adına kitâbet borcunu ödeyeyim ve seninle evleneyim» buyurdu. Kadın: “Kabul ettim” dedi. İbn Hişâm ise şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu Sâbit'ten satın aldığı, azat edip kendisiyle evlendiği ve mehir olarak dört yüz dirhem verdiği de söylenir.

، ولا يخفى عليك أنه إذا كان المراد إحلال ما ملكت يمينه ﷺ حين الملك من حيث إنه ملك له وإن لم يحصل وطء بالفعل يدخل جميع ما ملكه ﵊ من الجواري حين الملك ولا يضر الإعتاق والتزوج بعد ذلك وحل الوطء بسبب النكاح لا الملك وإن كان المراد إحلال ذلك مع وقوع الوطء بالفعل ووصف الملك قائم لا يصح بيان الموصول إلا بمملوكة وطئها ﵊ وهي ملكه كريحانة في قول وجارية أصابها في بعض السبي وعدوها من سراريه ﷺ ولم يذكر المعظم اسمها وعد الجلبي من سراريه ﵊ جارية سماها زليخة القرظية فلعلها هي التي لم تسم وكمارية القبطية والجارية التي وهبتها له ﵊ زينب، وقد سمعت الكلام فيهما آنفا والمراد ببنات عمه وبنات عماته بنات القرشيين وبنات القرشيات فإنه يقال للقرشيين قربوا أو بعدوا أعمامه ﷺ وللقرشيات قربن أو بعدن عماته ﵊، والمراد ببنات خاله وبنات خالاته بنات بني زهرة ذكورهم وإناثهم وإلى هذا ذهب الطبرسي في مجمع البيان ولم يذكر غيره، وإطلاق الأعمام والعمات على أقارب الشخص من جهة أبيه ذكورا وإناثا قربوا أو بعدوا والأخوال والخالات على أقاربه من جهة أمه كذلك شائع في العرف كثير في الاستعمال.

Sana gizli kalmaz ki, şayet murad Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mülk edindiği anda fiilen cinsel ilişki gerçekleşmemiş olsa bile sırf mülkü olması hasebiyle helal kılınması ise, Peygamber aleyhisselâm'ın mülkiyetinde bulunduğu sırada sahip olduğu bütün cariyeler buna dâhil olur; bundan sonra azat edilmesi ve evlenilmesi zarar vermez ve cinsel ilişkinin helal olması mülkiyet sebebiyle değil nikâh sebebiyle olur. Şayet murad cinsel ilişkinin fiilen gerçekleşmesi ve mülkiyet vasfının devam etmesiyle birlikte bunun helal kılınması ise, bu ism-i mevsûlün beyanı ancak bir kavle göre Reyhâne gibi Peygamber aleyhisselâm'ın kendi mülkü iken cinsel ilişkide bulunduğu bir cariye ile veya bazı gazvelerde elde edip âlimlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cariyelerinden saydığı ancak çoğunluğun ismini zikretmediği bir cariye ile sahih olur. Çelebi, Peygamber aleyhisselâm'ın cariyelerinden Züleyha el-Kurazıyye adını verdiği bir cariyeyi zikretmiştir; muhtemelen ismi zikredilmeyen cariye odur. Mâriye el-Kıbtiyye ve Zeyneb'in Peygamber aleyhisselâm'a hediye ettiği cariye de böyledir; bu ikisi hakkındaki açıklamayı az önce işitmiştin. Amcasının kızları ve halalarının kızlarından murad Kureyşli erkeklerin ve kadınların kızlarıdır; zira yakın olsun uzak olsun Kureyşli erkeklere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcaları, Kureyşli kadınlara da yakın olsun uzak olsun Peygamber aleyhisselâm'ın halaları denir. Dayısının kızları ve teyzelerinin kızlarından murad ise Benî Zühre'nin erkek ve kadınlarının kızlarıdır. Tabersî Mecma'u'l-Beyân'da bu görüşü benimsemiş ve başkasını zikretmemiştir. Kişinin baba tarafından olan yakın akrabalarına -ister erkek ister kadın olsun, yakın olsun veya uzak olsun- amcalar ve halalar, anne tarafından olan yakın akrabalarına da aynı şekilde dayılar ve teyzeler denilmesi örfte yaygın ve kullanımda pek çoktur.

واللاتي نكحهن ودخل بهن ﷺ من القرشيات ست وكان نكاحه بعضهن قبل نزول الآية بيقين ونكاحه بعضهن الآخر محتمل للقبلية والبعدية كما لا يخفى على من راجع كتب السير وسمع ما قيل في وقت نزول الآية، ولم نقف على أنه ﵊ نكح أحدا من الزهريات أصلا فالمراد بإحلال نكاح أولئك مجرد جوازه وهو لا يستدعي الوقوع، وإذا حمل العم على أخي الأب والعمة على أخته والخال على أخي الأم والخالة على أختها اقتضى ظاهر الآية أن يكون له ﷺ عم وعمة وخال وخالة كذلك وأن يكون لهم بنات وذلك مشهور في شأن العم والعمة وبناتهما فقد ذكر معظم أهل السير عدة أعمام له ﷺ وعدة بنات لهم كالعباس ومن بناته أم حبيبة تزوجها أسود المخزومي وكان قد خطبها رسول الله ﷺ على ما قيل فوجد أباها أخاه من الرضاعة كان قد أرضعتهما ثويبة مولاة أبي لهب، وكأبي طالب ومن بناته أم هانىء وقد سمعت ما قيل في شأنها وجمانة كانت إحدى المبايعات له ﷺ وكانت تحت أبي سفيان بن الحارث عمها، وكأبي لهب ومن بناته خالدة تزوجها عثمان بن أبي العاصي الثقفي وولدت له، ودرة أسلمت وهاجرت وكانت تحت الحارث بن نوفل ثم تحت دحية الكلبي، وعزة تزوجها أوفى بن أمية، وكالزبير ومن بناته ضباعة زوجة المقداد بن الأسود وأم الحكم ويقال إنها أخته ﵊ من الرضاعة وكان يزورها بالمدينة وكحمزة ومن بناته أمامة لما قدم رسول الله ﷺ من عمرة القضاء أتى بها من مكة وزوجها سلمة بن أم سلمة ومقتضى قول القسطلاني أن حمزة أخوه ﷺ من الرضاعة أرضعتهما ثويبة بلبن ابنها مسروح أنها لا تحل له ﵊ بل ذكر هو أيضا أنها عرضت عليه فقال هي ابنة أخي من الرضاعة وكالحارث ومن بناته

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyşli kadınlardan nikâhlayıp zifafa girdiği eşleri altı tanedir. Siyer kitaplarına müracaat eden ve ayetin iniş vakti hakkında söylenenleri işiten kimseye gizli olmayacağı üzere bunlardan bazılarının nikâhı kesinlikle ayetin inişinden önce, bazılarının nikâhı ise önce veya sonra olma ihtimaline açıktır. Peygamber aleyhisselâm'ın Zühreli kadınlardan herhangi biriyle evlendiğine ise hiç rastlamadık. Dolayısıyla bunların nikâhının helal kılınmasından murad sırf caiz olmasıdır; bu da fiilen vaki olmasını gerektirmez. Şayet amca babanın erkek kardeşine, hala babanın kız kardeşine, dayı annenin erkek kardeşine ve teyze annenin kız kardeşine hamledilirse, ayetin zahiri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu şekilde amcası, halası, dayısı ve teyzesi olmasını ve bunların kızlarının bulunmasını gerektirir. Bu durum amca, hala ve onların kızları hakkında meşhurdur; nitekim siyer âlimlerinin çoğu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in birkaç amcasını ve onların birkaç kızını zikretmişlerdir: Abbâs gibi ki onun kızlarından biri Ümmü Habîbe'dir; Esved el-Mahzûmî onunla evlenmiştir; anlatıldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu istemiş, fakat babasını sütkardeşi olarak bulmuştur; zira Ebû Leheb'in azatlısı Süveybe ikisini de emzirmişti. Ebû Tâlib gibi ki onun kızlarından biri Ümmü Hânî'dir; onun hakkındaki sözleri işitmiştin; diğeri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat eden kadınlardan olan ve amcasının oğlu Ebû Süfyân b. el-Hâris'in nikâhı altında bulunan Cümâne'dir. Ebû Leheb gibi ki onun kızlarından biri Hâlide'dir; Osman b. Ebi'l-Âsî es-Sekafî onunla evlenmiş ve ondan çocukları olmuştur; diğeri Müslüman olup hicret eden, önce Hâris b. Nevfel'in, sonra Dıhye el-Kelbî'nin nikâhı altında bulunan Dürre'dir; diğeri de Evfâ b. Ümeyye ile evlenen Azze'dir. Zübeyr gibi ki onun kızlarından biri Mikdâd b. el-Esved'in eşi Dubâa'dır; diğeri Ümmü'l-Hakem'dir, onun Peygamber aleyhisselâm'ın sütkardeşi olduğu söylenir ve Peygamber onu Medine'de ziyaret ederdi. Hamza gibi ki onun kızlarından biri Ümâme'dir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kaza Umresi'nden döndüğünde onu Mekke'den getirmiş ve Seleme b. Ümmi Seleme ile evlendirmiştir. Kastalânî'nin sözünün gereği şudur: Hamza, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sütkardeşidir; Süveybe ikisini oğlu Mesrûh'un sütüyle emzirmiştir; dolayısıyla o kız Peygamber aleyhisselâm'a helal olmaz; hatta o da kızın kendisine arz edildiğini, bunun üzerine «O benim sütkardeşimin kızıdır» buyurduğunu zikretmiştir. Hâris gibi ki onun kızlarından biri

أروى زوجة أبي وداعة وكالمقوم ومن بناته من اسمها أروى أيضا زوجة ابن عمها أبي سفيان بن الحارث وذكروا أيضا له ﷺ عدة عمات وعدة بنات لهن، منهن أميمة ومن بناتها زينب أم المؤمنين وهي التي نزل فيها قوله تعالى: فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها [الأحزاب: ٣٧] وأم حبيبة وكانت زوجة عبد الرحمن بن عوف، وحمنة وكانت عند مصعب بن عمير ثم عند طلحة أحد العشرة، ومنهن البيضاء ومن بناتها أروى أم عثمان رضي الله تعالى عنه وأم طلحة بنتا كريز بن ربيعة، ومنهن عاتكة ومن بناتها قريبة بنت زاد الراكب أبي أمية بن المغيرة، ومنهن صفية ومن بناتها صفية بنت الحارث بن حارثة وأم حبيبة بنت العوام بن خويلد، وأما الخال والخالة فلم يشتهر ذكرهما، نعم

Ebû Vedâa'nın eşi Ervâ'dır. Mukavvim gibi ki onun kızlarından biri de amcasının oğlu Ebû Süfyân b. el-Hâris'in eşi olan ve yine Ervâ adını taşıyan kadındır. Âlimler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in birkaç halasını ve onların birkaç kızını da zikretmişlerdir: Bunlardan biri Ümeyme'dir; onun kızlarından biri Müminlerin Annesi Zeyneb'dir ki hakkında: { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها } “Zeyd onunla ilişiğini kesince biz onu sana nikâhladık” [el-Ahzâb: 37] ayeti inmiştir; diğeri Abdurrahman b. Avf'ın eşi olan Ümmü Habîbe'dir; diğeri de önce Mus'ab b. Umeyr'in, sonra Aşere-i Mübeşşere'den Talha'nın nikâhı altında bulunan Hamne'dir. Halalarından biri Beyzâ'dır; onun kızlarından biri Kureyz b. Rebîa'nın kızları olan Osman radıyallâhu teâlâ anh'ın annesi Ervâ ile Ümmü Talha'dır. Biri Âtike'dir; onun kızlarından biri Zâdü'r-Râkib Ebû Ümeyye b. el-Mugîre'nin kızı Karîbe'dir. Biri Safiyye'dir; onun kızlarından biri Hâris b. Hârise'nin kızı Safiyye ile Avvâm b. Huveylid'in kızı Ümmü Habîbe'dir. Dayı ve teyzeye gelince, onların isimleri pek meşhur olmamıştır. Evet,

ذكر في الإصابة فريعة بنت وهب الزهرية رفعها النبي ﷺ وقال: من أراد أن ينظر إلى خالة رسول الله ﷺ فلينظر إلى هذه،

el-İsâbe'de Fürey'a bint Vehb ez-Zühriyye zikredilmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu övmüş/yüceltmiş ve: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in teyzesine bakmak isteyen şu kadına baksın» buyurmuştur.

وفيها أيضا فاختة بنت عمرو الزهرية خالة النبي ﷺ.

Yine o eserde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in teyzesi Fâhite bint Amr ez-Zühriyye de zikredilmiştir.

أخرج الطبراني من طريق عبد الرحمن بن عثمان الوقاصي عن ابن المنكدر عن جابر سمعت رسول الله ﷺ يقول: وهبت خالتي فاختة بنت عمرو غلاما وأمرتها أن لا تجعله جازرا ولا صائغا ولا حجاما

Taberânî'nin Abdurrahman b. Osmân el-Vakkāsî tarikiyle İbnü'l-Münkedir'den, onun da Câbir'den rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Teyzem Fâhite bint Amr'a bir köle hibe ettim ve onu kasap, kuyumcu veya hacamatçı yapmamasını emrettim.»

، والوقاصي ضعيف.

, Vakkāsî ise zayıftır.

وقال: في صفية بنت عبد المطلب هي شقيقة حمزة أمهما هالة خالة رسول الله ﷺ أي هالة بنت وهب كما في المواهب ولم نقف لهذه الخالة على بنت غير صفية عمته ﵊، وكذا لم نقف على بنات لمن ذكرنا قبلها، ووقفنا على خال واحد له ﵊ وهو عبد يغوث بن وهب ولم نقف على بنت له وإنما وقفنا على ابنين أحدهما الأرقم وله ابن يسمى عبد الله وهو صحابي كتب لرسول الله ﷺ ولصاحبيه وكان على بيت المال في خلافة عمر رضي الله تعالى عنه وكان أثيرا عنده حتى أن حفصة روت عنه أنه قال لها: لولا أن ينكر على قومك لاستخلفت عبد الله بن الأرقم، وقيل: هو ابن عبد يغوث والأرقم هو عبد يغوث، والبخاري على ما قلنا وقد أسلم يوم الفتح، وقال بعضهم فيه: خال رسول الله ﷺ ومن الناس من ذكر لعبد الله هذا أخا سماه عبد الرحمن بن الأرقم وأثبت له الصحبة وفي ذلك مقال، وثانيهما الأسود وأطلق عليه النبي ﵊ اسم الخال،

Safiyye bint Abdilmuttalib hakkında da şöyle demiştir: O, Hamza'nın öz kardeşidir; anneleri Hâle, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in teyzesidir; yani el-Mevâhib'de geçtiği üzere Hâle bint Vehb'dir. Biz bu teyzenin, Peygamber aleyhisselâm'ın halası olan Safiyye'den başka bir kızına rastlamadık. Aynı şekilde ondan önce zikrettiğimiz teyzelerin de kızlarına rastlamadık. Peygamber aleyhisselâm'ın ise bir tek dayısına rastladık ki o da Abdüyeğûs b. Vehb'dir. Onun da bir kızına rastlamadık; sadece iki oğluna rastladık: Bunlardan biri el-Erkam'dır; onun da Abdullah adında bir oğlu vardır ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile iki dostu (Ebû Bekir ve Ömer) için kâtiplik yapmış bir sahabidir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın hilafeti döneminde beytülmâlin başındaydı ve onun katında pek muteberdi; hatta Hafsa, Ömer'in kendisine şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kavmin bunu yadırgamayacak olsaydı, yerime Abdullah b. el-Erkam'ı halife bırakırdım.» Bir rivayette ise Abdullah'ın Abdüyeğûs'un oğlu olduğu, el-Erkam'ın da Abdüyeğûs'un kendisi olduğu söylenmiştir. Buhârî ise bizim dediğimiz görüştedir. O, Fetih günü Müslüman olmuştur. Bazıları onun hakkında: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dayısıdır» demiştir. İnsanlardan bazıları da bu Abdullah için Abdurrahman b. el-Erkam adında bir erkek kardeş zikretmiş ve onun sahabi olduğunu kabul etmiştir; fakat bu hususta tartışma vardır. Abdüyeğûs'un iki oğlundan ikincisi ise el-Esved'dir ve Peygamber aleyhisselâm ona "dayı" ismini vermiştir.

فقد روي أنه كان أحد المستهزئين به ﷺ فقصد جبريل ﵇ إهلاكه فقال ﷺ: يا جبريل خالي فقال: دعه عنك

Nitekim onun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay edenlerden biri olduğu, Cibrîl aleyhisselâm'ın onu helak etmeyi kastettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ey Cibrîl, o benim dayımdır!» buyurduğu, Cibrîl'in de: «Onu bırak!» dediği rivayet edilmiştir.

، وله ابن هو عبد الرحمن وبنت هي خالدة وكانت من المهاجرات الصالحات وقد أطلق عليها أيضا اسم الخالة.

Onun Abdurrahman adında bir oğlu ile sâliha muhacir hanımlardan olan Hâlide adında bir kızı vardı. Hâlide'ye de "teyze" ismi verilmişti.

أخرج المستغفري من طريق أبي عمير الجرمي عن معمر عن الزهري عن عبيد الله مرسلا قال: دخل النبي ﷺ منزله فرأى عند عائشة امرأة فقال: من هذه يا عائشة قالت: هذه إحدى خالاتك فقال: إن خالاتي بهذه البلدة لغرائب فقالت: هذه خالدة بنت الأسود بن عبد يغوث فقال: سبحان الذي يخرج الحي من الميت قرأها مثقلة.

Müstağfirî'nin Ebû Umeyr el-Cermî tarikiyle Ma'mer'den, onun Zührî'den, onun da Ubeydullah'tan mürsel olarak rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem evine girdiğinde Âişe'nin yanında bir kadın gördü ve: «Ey Âişe, bu kimdir?» buyurdu. Âişe: «Bu senin teyzelerinden biridir» dedi. Peygamber: «Doğrusu teyzelerim bu beldede gariptirler!» buyurdu. Âişe: «Bu, el-Esved b. Abdüyeğûs'un kızı Hâlide'dir» dedi. Bunun üzerine Peygamber: «Ölüden diriyi çıkaran Allah'ı tenzih ederim» buyurdu ve bu ayeti şeddeli olarak okudu.

وأخرج موسى بن إبراهيم عن أبيه عن أبي سلمة عن عائشة موصولا نحوه

Mûsâ b. İbrâhîm babasından, o Ebû Seleme'den, o da Âişe'den mevsûl olarak bunun benzerini rivayet etmiştir.

، وفي هذا الخبر وما قبله إطلاق الخال والخالة على قرابة الأم وإن لم يكن الخال أخاها والخالة أختها، وبذلك يتأيد ما ذكرناه سابقا فاحفظ ذاك والله تعالى يتولى هداك، وإياك أن تظن الأمر فرضيا أو أن الخطاب وإن كان خاصا في الظاهر عام في الحقيقة فيكفي وجود بنات خال وبنات خالات لغيره ﵊ كما يظن ذلك من يشهد العم بجهله ويصدق الخال بقلة عقله، هذا وقد كثر السؤال عن حكمة أفراد العم والخال وجمع العمة والخالة حتى أن السبكي على ما قيل صنف جزءا فيه سماه الهمة في أفراد العم وجمع العمة.

Bu haberde ve öncesinde, dayı annenin öz kardeşi ve teyze de annenin öz kız kardeşi olmasa bile anne tarafından akrabalara "dayı" ve "teyze" isminin verildiği görülmektedir. Böylece daha önce zikrettiğimiz husus teyit edilmektedir; bunu iyi belle, seni hidayete erdirecek olan Allah Teâlâ'dır. Sakın bu meselenin farazî olduğunu yahut hitabın zahirde özel görünse de hakikatte genel olup Peygamber aleyhisselâm dışındakilerin dayı kızları ile teyze kızlarının bulunmasının kâfi geleceğini zannetme; nitekim amcanın cehaletine şahitlik ettiği, dayının da aklının kıtlığı sebebiyle doğruladığı kimseler böyle zanneder. Bununla birlikte amca ve dayının tekil, hala ve teyzenin ise çoğul getirilmesinin hikmeti hakkında çokça soru sorulmuştur; hatta anlatıldığına göre Sübkî bu konuda el-Himme fî ifrâdi'l-am ve cem'i'l-amme adını verdiği müstakil bir risale telif etmiştir.

قال الخفاجي: وقد رأيت لهم فيه كلمات ضعيفة كقول الرازي إن العم والخال على زنة المصدر ولذا لم يجمعا بخلاف العمة والخالة، وقيل لم يجمعا ليعما إذا أضيفا، والعمة والخالة لا يعمان لتاء الوحدة وهي إن لم تمنع العموم حقيقة تأباه ظاهرا، ولا يأبى ذلك قوله تعالى في سورة: بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ [النور: ٦١] لأنه

Hafâcî şöyle demiştir: Bu konuda onların zayıf sözlerini gördüm; Râzî'nin amca (el-am) ve dayı (el-hâl) kelimelerinin masdar vezninde olduğu, bu yüzden hala (el-amme) ve teyze (el-hâle) kelimelerinin aksine çoğul yapılmadığı şeklindeki sözü gibi. Bir diğer görüşe göre ise, izâfe edildiklerinde umum ifade etsinler diye tekil bırakılmışlardır; hala ve teyze ise vahdet tâ'sı sebebiyle umum ifade etmezler; zira bu tâ hakikatte umumiliğe engel olmasa da zahiren buna direnç gösterir. Nur sûresindeki { بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ } “amcalarınızın evleri veya halalarınızın evleri” [en-Nûr: 61] ayeti ise buna engel teşkil etmez; çünkü o

على الأصل، ثم قال: وأحسن منه ما قيل إن أعمامه ﷺ العباس وحمزة رضي الله تعالى عنهما أخواه من الرضاع لا تحل له بناتهما، وأبو طالب ابنته أم هانىء لم تكن مهاجرة اهـ، وما ادعى ضعفه فهو كما قال وما زعم أنه أحسن منه إن كان كما نقلناه بهذا المقدار خاليا عن إسقاط شيء حسبما وجدناه في نسختنا فهو مما لا حسن فيه فضلا عن كونه أحسن، وإن كان له تتمة فالنظر فيه بعد الاطلاع عليها إليك وأظنه على العلات ليس بشيء.

asıl üzere gelmiştir. Sonra şöyle demiştir: Bundan daha güzeli ise şöyle denilmesidir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcalarından Abbâs ile Hamza radıyallâhu teâlâ anhümâ onun sütkardeşleridir, kızları kendisine helal olmaz; Ebû Tâlib'in kızı Ümmü Hânî ise hicret etmemiştir. (Hafâcî'nin sözü bitti). Onun zayıf olduğunu iddia ettiği şey nitekim dediği gibidir; fakat daha güzel olduğunu ileri sürdüğü söze gelince, şayet nüshamızda bulduğumuz şekliyle herhangi bir eksiklik olmaksızın bu kadarıyla naklettiğimiz gibiyse, daha güzel olmak bir yana, içinde hiçbir güzellik bulunmayan bir sözdür. Eğer bir devamı varsa, ona muttali olduktan sonra değerlendirmesi sana aittir; bana göre ise her hâlükârda kayda değer bir şey değildir.

وقال بعض الأجلة المعاصرين من العلماء المحققين لا زال سعيد زمانه سابقا بالفضل على أقرانه: يحتمل أن يكون إفراد العم لأنه بمنزلة الأب بل قد يطلق عليه الأب ومنه في قول: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ [الأنعام: ٧٤] والأب لا يكون إلا واحدا فكان الافراد أنسب بمن ينزل منزلته ويكون جمع العمة على الأصل وإفراد الخال ليكون على وفق العم وجمع الخالة وإن كانت بمنزلة الأم لتكون على وفق العمات، ويحتمل أن يكون إفراد المذكر وجمع المؤنث لقلة الذكور وكثرة الإناث، وقد ورد في الآثار ما يدل على أن النساء أكثر من الرجال.

Çağdaş muhakkik âlimlerin büyüklerinden biri -zamanının mesudu olup fazilette akranlarının önünde bulunmaya devam etsin- şöyle demiştir: Amcanın tekil getirilmesi, onun baba mesabesinde olmasından, hatta bazen kendisine baba denilmesinden ileri gelmiş olabilir; nitekim { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrâhim babası Âzer'e demişti ki” [el-En'âm: 74] ayetinde de bu durum vardır. Baba ise ancak bir tek olur; bu bakımdan onun mesabesinde olan kimse için de tekillik daha uygundur. Halanın çoğul getirilmesi ise asıl üzere olmasındandır. Dayının tekil getirilmesi amcaya uygun düşmesi içindir; teyzenin anne mesabesinde olmasına rağmen çoğul getirilmesi ise halalarla uyumlu olması içindir. Müzekkerin tekil, müennesin ise çoğul getirilmesinin erkeklerin azlığı ve kadınların çokluğu sebebiyle olması da muhtemeldir; nitekim rivayetlerde kadınların erkeklerden daha çok olduğuna delalet eden hususlar vârid olmuştur.

وقال آخر من أولئك الأجلة لا زالت مدارس العلم تزهو به وتشكر فضله: إن ذلك لما فيه من الحسن اللفظي فإن بين العم والعمات والخال والخالات نوعا من الجناس ولأن أعمامه ﵊ كانوا على ما ذكره صاحب ذخائر العقبى اثني عشر عما وعماته كن ستا فلو قيل أعمامك لتوهم أنهم أقل من اثني عشر لأنه جمع قلة وغاية ما يصدق هو عليه تسعة أو عشرة على قول ولو قيل: عمتك لم تتحقق الإشارة إلى قلتهن فلذا أفرد العم وجمعت العمة وقيل: خالك وخالاتك ليوافق ما قبل، وأنا أقول: الذي يغلب على ظني في ذلك ما حكاه أبو حيان عن القاضي أبي بكر بن العربي من أن ما ذكر عرف لغوي على معنى أنه جرى عرف اللغويين في مثل ذلك على إفراد العم والخال وجمع العمة والخالة، ونحن قد تتبعنا كثيرا من أشعار العرب فلم نر العم مضافا إليه ابن أو بنت بالإفراد أو الجمع إلا مفردا نحو قوله:

O büyük zatlardan bir diğeri de -ilim medreseleri kendisiyle iftihar edip faziletine şükran duymaya devam etsin- şöyle demiştir: Bu durum, lafızdaki güzellikten ileri gelmektedir; zira amca ile halalar, dayı ile teyzeler arasında bir nevi cinas vardır. Ayrıca Zehâiru'l-ukbâ sahibinin zikrettiğine göre Peygamber aleyhisselâm'ın amcaları on iki, halaları ise altı idi. Şayet "amcaların" (a'mâmük) denilseydi, onların on ikiden az olduğu vehmedilirdi; çünkü bu cemi kıllettir (azlık çoğulu) ve bir görüşe göre en fazla dokuz veya on için kullanılır. Eğer "halan" (ammetük) denilseydi, onların azlığına işaret gerçekleşmezdi. Bundan dolayı amca tekil, hala çoğul getirilmiş; öncesine uysun diye de "dayın ve teyzelerin" denilmiştir. Bana gelince, bu hususta zannıma galip olan şey, Ebû Hayyân'ın Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'den naklettiği görüştür: Bu durum lügavî bir örftür; yani dilcilerin örfü böylesi durumlarda amca ve dayıyı tekil, hala ve teyzeyi ise çoğul kullanmak şeklinde cereyan etmiştir. Nitekim biz Arap şiirlerinden birçoğunu taradık; oğul veya kız kelimesi amcaya ister tekil ister çoğul olarak izâfe edilsin, amca kelimesinin daima tekil geldiğini gördük; şu beyitte olduğu gibi:

جاء شقيق عارضا رمحه ... إن بني عمك فيهم رماح

Şakîk mızrağını yan tutarak geldi / Oysa amcanın oğullarında da mızraklar vardır.

وقوله:

Ve şu beyitte olduğu gibi:

فتى ليس لابن العم كالذئب إن رأى ... بصاحبه يوما دما فهو آكله

O öyle bir gençtir ki amca oğluna karşı kurt gibi değildir / Arkadaşında bir gün kan görse onu yiyecek olan [kurt gibi].

وقوله:

Ve şu beyitte olduğu gibi:

قالت بنات العم يا سلمى وإن ... كان فقيرا معدما قالت وإن

Amca kızları dediler ki: «Ey Selmâ, fakir ve yoksul olsa da mı?» / O da dedi ki: «Öyle olsa da!»

وقوله:

Ve şu beyitte olduğu gibi:

يا بنت عما لا تلومي واهجعي ... فليس يخلو عنك يوما مضجعي

Ey amca kızı, kınama da uyu / Zira yatağım hiçbir gün senden hali kalmaz.

إلى ما لا يحصى كثرة، وأما اطراد إفراد الخال وجمع العمة والخالة إذا أضيف إليها ما ذكر فلست على ثقة من أمره، فإذا كان الأمر في المذكورات كالأمر في العم فليس فوق هذا الجواب جواب، والظن بالقاضي أنه لم يحكم بما حكم إلا عن بينة مع أني لا أطلق القول بعدم قبول حكم القاضي بعلمه ولا أفتي به، نعم لهذا القاضي حكم مشهور في أمر الحسين رضي الله تعالى عنه ولعن من رضي بقتله لا يرتضيه إلا يزيد زاد الله ﷿ عليه عذابه الشديد، وعلى تقدير كون الأمر في العم ومن معه كما قال يحتمل أن يكون الداعي لإفراد العم والخال الرجوع إلى أصل واحد مع ما بين الذكور من جهة العمومة والخئولة في حق الشخص المدلى بهما من التناصر والتساعد فلذلك ترى الشخص يهرع لدفع بليته إلى ذكور عمومته وخؤولته، وذلك التعاضد يجعل المتعدد في حكم الواحد، ويقوي هذا الاعتبار هنالك

Sayılamayacak kadar çok olan benzerleri gibi. Zikredilen kelimeler izâfe edildiğinde dayının tekil, hala ve teyzenin çoğul gelmesinin düzenliliğine gelince, bu husustan tam emin değilim. Şayet bu zikredilenlerdeki durum da amcadaki gibiyse, bu cevabın üstünde bir cevap yoktur. Kādî hakkında hüsnüzan şudur ki, o bu hükmü ancak açık bir delile dayanarak vermiştir. Bununla birlikte ben hâkimin kendi bilgisiyle hükmetmesinin kabul edilmeyeceğini mutlak olarak söylemem ve bununla fetva da vermem. Evet, bu Kādî'nin Hüseyin radıyallâhu teâlâ anh meselesinde -onun öldürülmesine rıza gösterene lanet olsun- Yezîd'den başkasının razı olmayacağı meşhur bir hükmü vardır; Allah azze ve celle Yezîd'in şiddetli azabını artırsın! Amca ve beraberindekiler hakkında durumun onun dediği gibi olduğu varsayıldığında; amca ve dayının tekil getirilmesinin sebebinin tek bir asla dayanmaları olması muhtemeldir. Zira amcalık ve dayılık cihetinden olan erkekler arasında, kendilerine intisap eden kişi hakkında yardımlaşma ve dayanışma vardır; bu yüzden kişinin bir sıkıntısını defetmek için amca ve dayı cihetinden olan erkeklere koştuğunu görürsün. İşte bu dayanışma, birden çok olanı bir hükmüne sokmaktadır. Burada şu husus da bu mülahazayı güçlendirmektedir:

إضافة الفرع كالبنين والبنات إلى ذلك، ولعل في الإفراد مع جمع المضاف المذكور إشارة إلى أن البنين والبنات وإن كانوا بنين وبنات لمتعددين في نفس الأمر إلا أنهم في حكم البنين والبنات لواحد وأن كل واحد من الأعمام والأخوال لمزيد شفقته على أبناء وبنات كل كأنه أب لأبناء وبنات كل، وهذا الذي ذكرناه لا يوجد في العمات والخالات. ولا يرد عليه جمع العم والخال في آية النور كما لا يخفى على من له أدنى نور يهتدي به إذا أشكلت الأمور، ويمكن أن يقال في الحكمة هاهنا خاصة: إنه لما كان المفرد أصلا والمجموع فرعه والمذكر أصلا والمؤنث فرعه أتى بالعم والخال المذكرين مفردين وبالعمة والخالة المؤنثين مجموعين فاجتمع في الأولين أصلان وفي الأخيرين فرعان بحكم شبيه الشيء منجذب إليه وإن الطيور على أشباهها تقع، وما ألطف هذا الاجتماع في منصة مقام النكاح لما فيه من الإشارة إلى الكفاءة وأن المناسب ضم الجنس إلى جنسه كما يقتضيه بعض الآيات وهو لعمري ألطف من جمع المذكر وإفراد المؤنث ليجتمع في كل أصل وفرع فيوافق ما في النكاح من اجتماع ذكر هو أصل وأنثى هي فرع لخلوه عن الإشارة إلى ذلك الضم المناسب المستحسن عند كل ذي رأي صائب على أن في جمع أصلين في العم موافقة لما في النكاح من جمع الزوجين الذين هما أصلان لما يتولد منهما وإذا اعتبر جمعهما في الخال الذي قرابته من جهة الأم التي لا تعتبر في النسب وافق الجملة ما في النكاح من اجتماع أصل وفرع فلا يفوت ذلك بالكلية على ما في النظم الجليل.

Oğullar ve kızlar gibi fer'in buna izâfe edilmesidir. Zikredilen muzafın çoğul olmasıyla birlikte [muzafun ileyhin] tekil kılınmasında, oğulların ve kızların gerçekte birden çok kimsenin oğulları ve kızları olsalar da tek bir kimsenin oğulları ve kızları hükmünde olduklarına, amca ve dayıların her birinin, diğerlerinin oğullarına ve kızlarına duyduğu aşırı şefkat sebebiyle sanki hepsinin oğullarının ve kızlarının babası gibi olduğuna bir işaret bulunabilir. Zikrettiğimiz bu durum halalar ve teyzelerde bulunmaz. İşler karmaşıklaştığında kendisine yol gösterecek azıcık bir nura sahip kimseye gizli kalmayacağı üzere, Nûr ayetinde amca ve dayının çoğul getirilmesi de buna bir itiraz teşkil etmez. Özellikle buradaki hikmet hakkında şöyle de denebilir: Tekil asıl ve çoğul onun fer'i, müzekker asıl ve müennes onun fer'i olduğundan; müzekker olan amca ve dayı tekil, müennes olan hala ve teyze ise çoğul getirilmiştir. Böylece «Benzer benzerini çeker» ve «Kuşlar kendi cinsleriyle uçar» kaidesi gereğince ilk ikisinde iki asıl, son ikisinde ise iki fer bir araya gelmiştir. Nikâh makamı kürsüsünde bu birliktelik ne kadar da latiftir! Zira bunda küfüvv (denklik) bulunmasına ve bazı ayetlerin de gerektirdiği üzere cinsin kendi cinsine katılmasının uygun olduğuna işaret vardır. Bu da ömrüme yemin olsun ki, her birinde bir asıl ve bir fer bir araya gelsin diye müzekkerin çoğul ve müennesin tekil getirilerek nikâhtaki asıl olan erkek ile fer olan kadının birlikteliğine uygun düşürülmesinden çok daha latiftir; çünkü o takdirde doğru görüş sahibi herkes katında güzel görülen o münasip birleşmeye işaret bulunmazdı. Kaldı ki amcada iki aslın toplanmasında, nikâhta kendilerinden doğacak neslin iki aslı olan eşlerin toplanmasına bir uygunluk vardır. Nesepte itibar edilmeyen anne cihetinden akraba olan dayıda ise bu ikisinin toplanması hesaba katıldığında, ifadenin tamamı nikâhtaki asıl ile fer'in toplanmasına uygun düşer; böylece yüce nazımda bulunan bu mana bütünüyle kaçırılmış olmaz.

وأيضا في الانتقال من الإفراد إلى الجمع في جانبي العمومة والخئولة إشارة إلى ما في النكاح من انتقال كل من الزوج والزوجة من حال الانفراد إلى حال الاجتماع فلله تعالى در التنزيل، هذا ما عندي وهو زهرة ربيع لا تحمل الفرك ومع هذا قسه إلى ما سمعت عن ساداتنا المعاصرين واختر لنفسك ما يحلو والله تعالى أعلم بأسرار كتابه.

Ayrıca amcalık ve dayılık taraflarında tekillikten çoğulluğa geçişte, nikâhta karı-kocadan her birinin teklik halinden birliktelik haline geçişine de bir işaret vardır. İndirilen Kur'an ne kadar da yücedir! Benim katımdaki açıklama budur; o ovuşturulmaya dayanmayan bir bahar çiçeğidir. Bununla birlikte bunu çağdaş üstatlarımızdan işittiklerinle kıyasla ve kendin için hoşuna gideni seç. Allah Teâlâ kitabının sırlarını en iyi bilendir.

وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً بالنصب عطفا على مفعول أحللنا عند جمع وليس معنى أَحْلَلْنا إنشاء لاحلال الناجز ولا الاخبار عن إحلال ماض بل إعلام بمطلق الإحلال المنتظم لما سبق ولحق فلا يعكر على ذلك الشرط وهذا كما تقول أبحت لك أن تكلم فلانا إن سلم عليك، ولما فيه من البحث قال بعضهم: إنه نصب بفعل يفسره ما قبل أي ويحل لك امرأة أو وأحللنا لك امرأة وهو مستقبل لمكان الشرط. وقرأ أبو حيوة بالرفع على أنه مبتدأ والخبر محذوف أي وامرأة مؤمنة أحللناها لك أيضا إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ أي ملكته المتعة بها بأي عبارة كانت بلا مهر.

{ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً } “[ve] mümin bir kadını” ifadesi, bir topluluğa göre { أَحْلَلْنا } fiilinin mef'ûlüne atfedilerek nasb ile okunmuştur. { أَحْلَلْنا } kelimesinin manası peşin bir helal kılmayı inşa etmek ya da geçmişteki bir helal kılmayı haber vermek değil; bilakis öncekini ve sonrakini içine alan mutlak helal kılmayı bildirmektir. Dolayısıyla şart [cümlesi] buna bir engel teşkil etmez; bu tıpkı: «Sana selam verirse falanla konuşmanı helal kıldım/mubah kıldım» demen gibidir. Bu hususta tartışma bulunduğu için bazıları şöyle demiştir: O, öncesinin tefsir ettiği bir fiille mensuptur; yani «ve sana bir kadın helal olur» veya «şarttan dolayı gelecek zaman anlamında olarak: sana bir kadını helal kıldık» demektir. Ebû Hayve ise mübteda (özne) olarak ref' ile okumuştur; haberi (yüklemi) mahzuftur; yani «mümin bir kadını da sana helal kıldık» takdirindedir. { إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ } “Eğer [o kadın] kendisini Peygamber'e hibe ederse” yani mehir olmaksızın hangi ifadeyle olursa olsun kendisinden faydalanma mülkiyetini ona verirse.

وقرأ أبي والحسن والشعبي وعيسى وسلام «أن وهبت» بفتح الهمزة أي لأن وهبت وقيل: أي وقت أن وهبت أو مدة أن وهبت فتكون أن وما بعدها في تأويل مصدر منصوب على الظرفية، وأكثر النحاة لا يجيزونه في غير المصدر الصريح كآتيك خفوق النجم وغير ما المصدرية، وجوز أن يكون المصدر بدلا من امْرَأَةً وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «إذ وهبت» وإذ ظرف لما مضى وقيل: هي مثلها في قوله تعالى: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ [الزخرف: ٣٩] إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها أي يتملك المتعة بها بأي عبارة كانت بلا مهر وهذا شرط للشرط الأول في استيجاب الحل فهبتها نفسها منه ﷺ لا يوجب له حلها إلا بإرادته نكاحها وهذه الإرادة جارية مجرى قبول الهبة، وقال ابن كمال: الإرادة المذكورة عبارة عن القبول ولا وجه لحملها على الحقيقة لأن قوله تعالى: يَسْتَنْكِحَها يغني عن الإرادة بمعناه الوضعي وهو يشير إلى أن السين للطلب، وكلام بعض الأجلة على هذا حيث قال: إرادة طلب النكاح كناية عن القبول.

Übey, Hasan, Şa'bî, Îsâ ve Sellâm hemzenin fethasıyla «en vehebet» şeklinde okumuşlardır; yani «hibe ettiği için» demektir. «Hibe ettiği vakit» veya «hibe ettiği müddetçe» anlamında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { أَنْ } ve sonrası zarfiyet üzere mensup masdar tevilinde olur. Nahivcilerin çoğu ise bunu, sarih masdar (mesela yıldızın batışı vakti sana gelirim gibi) ve masdariyet ifade eden { ما } harfi dışındakilerde caiz görmezler. Masdarın { امْرَأَةً } kelimesinden bedel olması da caiz görülmüştür. Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ ise geçmiş zaman zarfı olan «iz vehebet» şeklinde okumuştur. Bu zarfın, Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } “Zulmettiğiniz için bugün azapta ortak olmanız size asla fayda vermeyecektir” [ez-Zuhruf: 39] ayetindeki gibi olduğu da söylenmiştir. { إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } “Eğer Peygamber de onu nikâhlamayı dilerse” yani mehir olmaksızın hangi ifadeyle olursa olsun kendisinden faydalanma mülkiyetini edinmeyi isterse. Bu, helalliğin gerekmesi hususunda birinci şartın şartıdır; dolayısıyla kadının kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmesi, Peygamber onunla nikâhlanmayı dilemedikçe helal olmasını gerektirmez. Bu irade ise hibeyi kabul mesabesindedir. İbn Kemâl şöyle demiştir: Zikredilen irade kabulden ibarettir; onu hakiki anlamına hamletmenin bir vechi yoktur; çünkü Allah Teâlâ'nın { يَسْتَنْكِحَها } buyruğu vaz'î anlamıyla iradeden müstağni kılar; bu da sin harfinin talep için olduğuna işaret eder. Nitekim büyük âlimlerden bazısının sözü de buna göredir; zira o: «Nikâhı talep etme iradesi kabulden kinayedir» demiştir.

وقيل: استفعل هنا بمعنى فعل فالاستنكاح بمعنى النكاح لئلا يتوهم التكرار وفيه نظر، واستظهر صاحب هذا القيل حمل الإرادة على الإرادة المتقدمة على الهبة بناء على أن التركيب يقتضي تقدم هذا الشرط فقد قالوا: إذا اجتمع

Burada istif'âl babının fa'ale anlamında olduğu, tekrar vehmini önlemek için istinkâhın nikâh anlamına geldiği de söylenmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır. Bu görüşün sahibi, terkibin bu şartın takaddümünü gerektirmesine dayanarak, iradeyi hibeden önce var olan iradeye hamletmeyi tercih etmiştir; zira âlimler şöyle demişlerdir: Bir arada bulunduğunda

شرطان فالثاني شرط في الأول متأخر في اللفظ متقدم في الوقوع وهو بمنزلة الحال، ومن هنا قال الفقهاء: لو قال: إن ركبت إن أكلت فأنت طالق لا تطلق ما لم يتقدم الآكل على الركوب ليتحقق تقييد الحالية.

iki şarttan ikincisi birincinin şartıdır; lafızda sonra gelse de vuku bakımından öncedir ve hâl (durum belirteci) mesabesindedir. Nitekim fakihler bundan dolayı şöyle demişlerdir: Eğer bir kimse [hanımına]: «Binersen, yersen boşsun» derse, hâliyet kaydı gerçekleşsin diye yeme fiili binme fiilinden önce gelmedikçe kadın boşanmış olmaz.

واستشكل السمين هذه القاعدة بما هنا بناء على أنهم جعلوا ذلك الشرط بمنزلة القبول لاقتضاء الواقع ذلك، ثم ذكر أنه عرضه على علماء عصره فلم يجدوا مخلصا منه إلا بأن هذه القاعدة ليست بكلية بل مخصوصة بما لم تقم قرينة على تأخر الثاني كما في نحو إن تزوجتك إن طلقتك فعبدي حرّ فإن الطلاق لا يتقدم التزوج وما نحن فيه من هذا القبيل ثم قال: فمن جعل الشرط الثاني هنا مقدما لم يصب ورأيت في الفن السابع من الأشباه والنظائر النحوية للجلال السيوطي عليه الرحمة كلاما لابن هشام ذكر فيه أن جعل الآية كالمثال ونظمهما في سلك مسألة اعتراض الشرط على الشرط هو ما ذهب إليه جماعة منهم ابن مالك وذهب هو إلى أن المثال من مسألة الاعتراض المذكور دون الآية واحتج عليه بما احتج، ثم ذكر الخلاف في صحة تركيب ما وقع فيه الاعتراض كالمثال وأن الجمهور على جوازه وهو الصحيح وأن المجيزين اختلفوا في تحقيق ما يقع به مضمون الجواب الواقع بعد الشرطين على ثلاثة مذاهب، أحدهما أنه إنما يقع بمجموع أمرين، أحدهما حصول كل من الشرطين، والآخر كون الشرط الثاني واقعا قبل وقوع الأول ففي المثال لا يقع الطلاق إلا بوقوع الركوب والأكل من تقدم وقوع الأكل على الركوب، وذكر أن هذا مذهب الجمهور. وثانيها أنه يقع بحصول الشرطين مطلقا وذكر أنه حكاه له بعض العلماء عن إمام الحرمين وأنه رآه محكيا عن غيره بعد. وثالثها أنه يقع بوقوع الشرطين على الترتيب فإنما تطلق في المثال إذا ركبت أولا ثم أكلت وأبطل كلا من المذهبين الأخيرين وذكر في توجيه التركيب على المذهب الأول مذهبين. الأول مذهب الجمهور أن الجواب المذكور للشرط الأول وجواب الثاني محذوف لدلالة الأول وجوابه عليه ولإغناء ذلك عنه وقيامه مقامه لزم في وقوع المعلق على ذلك أن يكون الثاني واقعا قبل الأول ضرورة أن الجواب لا بدّ من تأخره عن الشرط فكذا الأمر في القائم مقام الشرط، والثاني مذهب ابن مالك أن الجواب المذكور للأول والثاني لا جواب له لا مذكور ولا مقدر لأنه مقيد للأول تقييده بحال واقعة موقعه فالمعنى في المثال إن ركبت آكلة فأنت طالق، وفيه أنه خارج عن القياس وأنه لا يطرد في إن قمت إن قعدت فأنت طالق وأن الشرط بعيد عن مذهب الحال لمكان الاستقبال.

Semîn, vâkıanın bunu gerektirmesinden hareketle o şartı kabul mesabesinde saydıklarına dayanarak bu kuralı buradaki ayet açısından problemli görmüştür. Ardından bunu asrının âlimlerine arz ettiğini, onların da şu açıklamadan başka bir çıkış yolu bulamadıklarını belirtmiştir: Bu kural küllî (genel-geçer) olmayıp, «Seni nikâhlarsam, seni boşarsam kölem hürdür» sözünde olduğu gibi ikincinin sonralığına dair bir karinenin bulunmadığı durumlara mahsustur; zira boşanma evlenmeden önce gelemez ve bizim ele aldığımız mesele de bu kabildendir. Sonra şöyle demiştir: Dolayısıyla burada ikinci şartı öne alan kimse isabet etmemiştir. Celâleddîn es-Süyûtî'nin -ona rahmet olsun- el-Eşbâh ve'n-Nezâir en-Nahviyye adlı eserinin yedinci fenninde İbn Hişâm'a ait bir kelam gördüm; orada ayetin söz konusu misal gibi değerlendirilip şartın şart üzerine itirazı meselesi zımnında ele alınmasının İbn Mâlik'in de aralarında bulunduğu bir cemaatin görüşü olduğunu, kendisinin ise misalin mezkûr itiraz meselesinden olduğunu fakat ayetin öyle olmadığını savunduğunu ve buna dair deliller getirdiğini zikretmiştir. Ardından misaldeki gibi itirazın vaki olduğu terkibin sıhhati konusundaki ihtilafı ve cumhurun bunun caiz olduğu görüşünde bulunduğunu -ki doğru olan da budur- zikretmiştir. Caiz görenlerin ise iki şarttan sonra gelen cevabın içeriğinin ne ile vuku bulacağı konusunda üç mezhebe ayrıldığını belirtmiştir: Birincisi, bunun ancak iki şeyin toplamıyla vaki olacağıdır; biri iki şartın her birinin gerçekleşmesi, diğeri ise ikinci şartın birinci şart vuku bulmadan önce vuku bulmuş olmasıdır. Dolayısıyla misalde talak ancak yemenin binmeden önce gerçekleşmesi şartıyla hem binme hem de yemenin vuku bulmasıyla meydana gelir. Bunun cumhurun mezhebi olduğunu zikretmiştir. İkincisi, mutlak olarak iki şartın gerçekleşmesiyle vuku bulacağıdır; bunu bazı âlimlerin kendisine İmâmü'l-Haremeyn'den naklettiğini, daha sonra başkasından da nakledildiğini gördüğünü belirtmiştir. Üçüncüsü ise iki şartın sırasıyla vuku bulmasıyla meydana geleceğidir; yani misalde kadın ancak önce biner sonra yerse boşanmış olur. İbn Hişâm bu son iki mezhebin her ikisini de iptal etmiş ve terkibin birinci mezhebe göre yönlendirilmesinde iki görüş zikretmiştir: Birincisi cumhurun mezhebidir; mezkûr cevap birinci şartındır, ikincinin cevabı ise birincinin ve cevabının ona delalet etmesi, onun yerine geçip kâfi gelmesi sebebiyle mahzuftur. Buna muallak olanın vuku bulması için ikincinin birinciden önce vuku bulmuş olması gerekir; zira cevabın şarttan sonra gelmesi zorunludur, şartın yerine geçen şey için de durum böyledir. İkincisi ise İbn Mâlik'in mezhebidir; mezkûr cevap birincinindir, ikincinin ise ne zikredilmiş ne de takdir edilmiş bir cevabı vardır; çünkü o, kendi yerine geçen bir hâl gibi birinciyi takyit etmektedir. Dolayısıyla misalin manası: «Yiyerek binersen boşsun» demektir. Fakat bunda kural dışılık vardır; «Kalkarsan, oturursan boşsun» ifadesinde bu kural geçerli olmaz ve şart gelecek zaman anlamı taşıdığı için hâl mezhebinden uzaktır.

وبالجملة قد أطال الكلام في هذه المسألة وهي مسألة شهيرة ذكرها الأصوليون وغيرهم وفيما ذكرنا فيها اكتفاء بأقل اللازم هاهنا فتأمل.

Hülasa, usûlcülerin ve başkalarının zikrettiği meşhur bir mesele olan bu konuda sözü uzatmıştır; bizim burada zikrettiklerimizde ise gereken asgari miktarla yetinilmiştir, iyice düşün!

وأكثر العلماء على وقوع الهبة واختلفوا في تعيين الواهبة فعن ابن عباس وقتادة وعكرمة هي ميمونة بنت الحارث الهلالية، وفي المواهب يقال: إن ميمونة وهبت نفسها للنبي ﷺ وذلك أن خطبته ﵊ انتهت إليها وهي على بعيرها فقالت: البعير وما عليه لله ولرسوله ﷺ وكان ذلك سنة سبع بعد غزوة خيبر وبنى عليها ﵊ بسرف على عشرة أميال من مكة، وعليه تكون إرادة النكاح سابقة على الهبة فيضعف به قول السمين: وعن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما والضحاك ومقاتل هي أم شريك غزية بنت جابر بن حكيم الدوسية، قال في الصفوة: والأكثرون على أنها هي التي وهبت نفسها للنبي ﷺ فلم يقبلها فلم تتزوج حتى ماتت. وفي الدر المنثور عن منير بن عبد الله الدوسي أنه ﵊ قبلها، وعن عروة والشعبي هي زينب بنت خزيمة من الأنصار كانت تدعى في الجاهلية أم المساكين لإطعامها إياهم وكان ذلك في سنة ثلاث ولم تلبث عنده ﷺ إلا قليلا حتى توفيت رضي الله تعالى عنها.

Âlimlerin çoğu hibenin vuku bulduğu görüşündedir; kendisini hibe eden kadının tayini konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Katâde ve İkrime'den nakledildiğine göre o, Meymûne bint el-Hâris el-Hilâliyye'dir. el-Mevâhib'de şöyle denilmektedir: Meymûne'nin kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe ettiği söylenir; şöyle ki Peygamber aleyhisselâm'ın evlenme teklifi o devesinin üzerindeyken kendisine ulaşmış, o da: «Deve ve üzerindeki her şey Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir» demiştir. Bu olay Hayber Gazvesi'nden sonra hicretin yedinci yılında gerçekleşmiş ve Peygamber aleyhisselâm Mekke'ye on mil mesafedeki Sarif'te onunla zifafa girmiştir. Buna göre nikâh iradesi hibeden önce gerçekleşmiş olur ki bu da Semîn'in sözünü zayıflatır. Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu teâlâ anhümâ, Dahhâk ve Mukātil'den nakledildiğine göre o, Ümmü Şerîk Gaziyye bint Câbir b. Hakîm ed-Devsiyye'dir. es-Safve'de şöyle denilmiştir: Çoğunluğun görüşüne göre kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadın odur; ancak Peygamber onu kabul etmemiş, o da vefat edene kadar evlenmemiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da ise Münîr b. Abdillâh ed-Devsî'den Peygamber aleyhisselâm'ın onu kabul ettiği rivayet edilmiştir. Urve ve Şa'bî'den nakledildiğine göre ise o, Ensâr'dan Zeyneb bint Huzeyme'dir; yoksulları doyurmasından ötürü Câhiliye döneminde «Ümmü'l-Mesâkîn» (yoksulların annesi) diye çağrılırdı. Bu evlilik hicretin üçüncü yılında vuku bulmuş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında pek az kalarak vefat etmiştir radıyallâhu teâlâ anhâ.

وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في السنن عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: التي وهبت نفسها

İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakī, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kendisini

للنبي ﷺ خولة بنت حكيم وقد أرجأها ﵊ فتزوجها عثمان بن مظعون بإذنه ﷺ وقال بعضهم:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden Havle bint Hakîm'dir. Peygamber aleyhisselâm onu ertelemiş, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in izniyle Osmân b. Maz'ûn ile evlenmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir:

يجوز تعدد الواهبات فقد أخرج الشيخان وغيرهما عن عروة بن الزبير قال: كانت خولة بنت حكيم من اللاتي وهبن أنفسهن للنبي ﷺ فقالت عائشة: أما تستحي المرأة أن تهب نفسها للرجل فلما نزلت: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ قالت عائشة: يا رسول الله ما أرى ربك إلا يسارع لك في هواك فقوله: من اللاتي وهبن أنفسهن صريح في تعددهن، وأنكر بعضهم وقوع الهبة وقيل: إن قوله تعالى: إِنْ وَهَبَتْ يشير إلى عدم وقوعها وأنها أمر مفروض وكذا تنكير امْرَأَةً فالمراد الإعلام بالإحلال في هذه الصورة إن اتفقت وأنكر بعضهم القبول.

Kendilerini hibe eden kadınların birden çok olması caizdir. Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Havle bint Hakîm, kendilerini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınlardandı. Âişe: «Bir kadın kendisini bir erkeğe hibe etmekten haya etmez mi?» demişti. { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } “Onlardan dilediğini erteler/bırakırsın” ayeti inince Âişe: «Ey Allah'ın Resûlü, Rabbinin senin arzunu hemen yerine getirdiğini görüyorum» demiştir. Urve'nin «kendilerini hibe eden kadınlardandı» sözü onların birden çok olduğu konusunda açıktır. Bazıları ise hibenin vuku bulduğunu inkâr etmiş ve şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın { إِنْ وَهَبَتْ } “Eğer hibe ederse” buyruğu vuku bulmadığına ve farazî bir durum olduğuna işaret etmektedir; { امْرَأَةً } kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi de böyledir; dolayısıyla murat, vuku bulması halinde bu suretteki helalliği bildirmektir. Bazıları ise kabulün gerçekleştiğini inkâr etmiştir.

أخرج ابن سعد عن ابن أبي عون أن ليلى بنت الحطيم وهبت نفسها للنبي ﷺ ووهبن نساء أنفسهن فلم نسمع أن النبي ﷺ قبل منهن أحدا، وما أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم والطبراني وابن مردويه والبيهقي في السنن عن ابن عباس قال: لم يكن عند رسول الله ﷺ امرأة وهبت نفسها له يحتمل نفي القبول ويحتمل نفي الهبة، وإيراده ﷺ في الموضعين بعنوان النبوة بطريق الالتفات للتكرمة والإيذان بأنها المناط لثبوت الحكم فيختص به ﵊ حسب اختصاصها به كما ينطق به قوله تعالى: خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ويتضمن ذلك الإشارة إلى أن هبة من تهب لم تكن حرصا على الرجال وقضاء الوطر بل على الفوز بشرف خدمته ﷺ والنزول في معدن الفضل، وبذلك يعلم أن قول عائشة: ما في امرأة وهبت نفسها لرجل خير وكذا اعتراضها السابق صادر من شدة غيرتها رضي الله تعالى عنها على رسول الله ﷺ ولا بدع فالمحب غيور وقد قال بعض المحبين:

İbn Sa'd'ın İbn Ebî Avn'dan rivayet ettiğine göre Leylâ bint el-Hutaym kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmiş, başka kadınlar da kendilerini hibe etmişlerdi; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan hiçbirini kabul ettiğini işitmedik. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakī'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında kendisini ona hibe etmiş hiçbir kadın yoktu» sözü kabulün nefyedilmesi ihtimalini de hibenin nefyedilmesi ihtimalini de taşımaktadır. Her iki yerde de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iltifat yoluyla peygamberlik unvanıyla zikredilmesi, ikramda bulunmak ve hükmün sübûtunun bu vasfa dayandığını bildirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere” buyruğunun ifade ettiği gibi peygamberlik ona has olduğu gibi bu hüküm de Peygamber aleyhisselâm'a has kılınmıştır. Bu aynı zamanda, kendisini hibe eden kadının hibesinin erkeklere duyulan aşırı istekten ve nefsanî arzuyu gidermekten değil, bilakis onun sallallâhu aleyhi ve sellem hizmetinde bulunma şerefine ermek ve fazilet menbaına intisap etmek gayesinden kaynaklandığına işaret etmektedir. Böylece Âişe'nin: «Kendisini bir erkeğe hibe eden kadında hayır yoktur» sözünün ve önceki itirazının, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e duyduğu aşırı kıskançlıktan kaynaklandığı anlaşılır radıyallâhu teâlâ anhâ. Bunda şaşılacak bir şey yoktur; zira seven kıskanç olur. Nitekim âşıklardan biri şöyle demiştir:

أغار إذا آنست في الحي أنة ... حذارا وخوفا أن تكون لحبه

Obada bir inilti hissetsem kıskanırım / Onun aşkından olması endişesi ve korkusuyla.

ونصب خالِصَةً على أنه مصدر مؤكد للجملة قبله، وفاعله في المصادر على ما قال الزمخشري غير حريز كالعافية والكاذبة، وادعى أبو حيان عزتها، والكثير على تعلق ذلك بإحلال الواهبة أي خلص لك إحلالها خالصة أي خلوصا، وقال الزجاج: هو حال من امْرَأَةً لتخصصها بالوصف أي أحللناها خالصة لك لا تحل لأحد غيرك في الدنيا والآخرة.

{ خالِصَةً } kelimesinin nasbı, kendisinden önceki cümleyi tekit eden masdar olmasındandır. Zemahşerî'nin belirttiği üzere, âfiye ve kâzibe kelimelerinde olduğu gibi masdarlarda fâile vezni pek yaygın değildir; Ebû Hayyân ise bunun nadir olduğunu iddia etmiştir. Çoğunluk âlime göre bu ifade kendisini hibe eden kadının helal kılınmasına taalluk etmektedir; yani «onun helal kılınması sırf sana has kılındı» anlamındadır. Zeccâc ise şöyle demiştir: O, sıfatla tahsis edildiği için { امْرَأَةً } kelimesinden hâldir; yani «dünyada ve ahirette senden başka hiç kimseye helal olmayacak şekilde sırf sana has olarak helal kıldık» demektir.

وقال أبو البقاء: هو حال من ضمير وَهَبَتْ أو صفة لمصدر محذوف أي هبة خالصة. وقرئ بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي ذاك خلوص لك وخصوص أو هي أي تلك المرأة أو الهبة خالصة لك لا تتجاوز المؤمنين.

Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: O, { وَهَبَتْ } fiilinin zamirinden hâldir yahut mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani «katışıksız/has bir hibe olarak» takdirindedir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref' ile de okunmuştur; yani «bu sana has ve özel bir durumdur» yahut «o -yani o kadın veya hibe- müminlere geçmeksizin sırf sana hastır» demektir.

واستدل الشافعية رضي الله تعالى عنهم به على أن النكاح لا ينعقد بلفظ الهبة لأن اللفظ تابع للمعنى وقد خص ﵊ بالمعنى فيختص باللفظ، وقال بعض أجلة أصحابنا في ذلك: إن المراد بالهبة في الآية تمليك المتعة بلا عوض بأي لفظ كان لا تمليكها بلفظ وهبت نفسي فحيث لم يكن ذلك نصافي التمليك بهذا اللفظ لم يصلح لأن يكون مناطا للخلاف في انعقاد النكاح بلفظ الهبة إيجابا وسلبا، ومعنى خلوص الإحلال المذكور له ﷺ من دون المؤمنين كونه متحققا في حقه غير متحقق في حقهم إذ لا بدّ في الإحلال لهم من مهر المثل.

Şâfiîler radıyallâhu teâlâ anhüm bu ayetle, nikâhın hibe lafzıyla münakit olmayacağına delil getirmişlerdir; zira lafız manaya tâbidir ve Peygamber aleyhisselâm manaya has kılındığı için lafza da has kılınmıştır. Mezhebimizin büyük âlimlerinden bazıları ise bu konuda şöyle demiştir: Ayetteki hibeden murat, hangi lafızla olursa olsun cinsî faydalanmayı karşılıksız temlik etmektir; yoksa bizzat «kendimi hibe ettim» lafzıyla temlik etmek değildir. Dolayısıyla bu lafızla temlik hususunda kesin bir nas bulunmadığından, nikâhın hibe lafzıyla münakit olup olmaması konusundaki olumlu veya olumsuz ihtilafın dayanağı olmaya elverişli değildir. Zikredilen helal kılmanın müminlere değil de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olmasının manası, onun hakkında gerçekleşmiş olup müminler hakkında gerçekleşmemiş olmasıdır; zira onlar için helallikte emsal mehir zorunludur.

وظاهر كلام العلامة ابن الهمام اعتبار لفظ الهبة حيث قال في الفتح: قد ورد النكاح بلفظ الهبة وساق الآية ثم قال: والأصل عدم الخصوصية حتى يقوم دليلها، وقوله تعالى: خالِصَةً لَكَ يرجع إلى عدم المهر بقرينة إعقابه بالتعليل بنفي الحرج فإن الحرج ليس في ترك لفظ إلى غيره خصوصا بالنسبة إلى أفصح العرب بل في لزوم المال، وبقرينة وقوعه في مقابلة المؤتى أجورهن فصار الحاصل أحللنا لك الأزواج المؤتى مهورهن والتي وهبت نفسها لك فلم تأخذ مهرا خالصة هذه الخصلة لك من دون المؤمنين أما هم فقد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم إلخ من

Allâme İbnü'l-Hümâm'ın sözünün zahiri ise hibe lafzının muteber olduğunu göstermektedir; zira o el-Feth'te şöyle demiştir: Nikâh hibe lafzıyla vârid olmuştur. Ardından ayeti zikretmiş ve şöyle demiştir: «Asıl olan, delil bulunmadıkça hususiyetin olmamasıdır. Allah Teâlâ'nın: { خالِصَةً لَكَ } buyruğu mehirsizliğe racidir; bunun karinesi ise peşinden sıkıntının nefyedilmesiyle illetlendirilmesidir. Zira sıkıntı bir lafzı bırakıp başkasına geçmekte değildir -özellikle Arapların en fasihine nispetle-; bilakis malın lüzumundadır. Ayrıca mehirleri verilen kadınların karşısında yer alması da bunun karinesidir. Netice itibariyle mana şöyle olur: Mehirleri verilmiş olan eşleri ve kendisini sana hibe edip mehir almayan kadını sana helal kıldık; bu haslet müminlere değil, sırf sana hastır. Onlara gelince, biz onların eşleri hakkında kendilerine neyi farz kıldığımızı bildik... ilâ ahir; yani

المهر وغيره. وأبدى صدر الشريعة جواز كونه متعلقا بأحللنا قيدا في إحلال أزواجه له ﷺ لإفادة عدم حلهن لغيره ﷺ انتهى، وجوز بعضهم كونه قيدا في إحلال الإماء أيضا لإفادة عدم حل إمائه كأزواجه لأحد بعده ﵊، وبعض آخر كونه قيدا لإحلال جميع ما تقدم على القيود المذكورة أي خلص إحلال ما أحللنا لك من المذكورات على القيود المذكورة خلوصها من دون المؤمنين فإن إحلال الجميع على القيود المذكورة غير متحقق في حقهم بل المتحقق فيه إحلال بعض المعدود على الوجه المعهود، واختاره الزمخشري، وأيا ما كان فقوله تعالى:

mehir ve diğer hususları.» Sadruşşerîa ise, eşlerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilere helal olmadığını ifade etmek üzere { خالِصَةً } kelimesinin { أَحْلَلْنا } fiiline müteallık olup eşlerinin ona helal kılınmasında bir kayıt olmasının caiz olduğunu belirtmiştir. (Sadruşşerîa'nın sözü bitti). Bazıları cariyelerin helal kılınmasında da kayıt olmasını caiz görmüştür; ta ki eşleri gibi cariyelerinin de Peygamber aleyhisselâm'dan sonra kimseye helal olmadığı anlaşılsın. Diğer bazıları ise mezkûr kayıtlar dahilinde daha önce geçenlerin tamamının helal kılınmasında kayıt olduğunu caiz görmüştür; yani «zikredilen kayıtlar üzere sana helal kıldığımız şeylerin helalliği, müminlere değil de sırf sana has oldu»; zira mezkûr kayıtlar dahilinde hepsinin helal kılınması onlar hakkında tahakkuk etmez, bilakis bilinen veçhile sayılanların bazısının helal kılınması tahakkuk eder. Zemahşerî de bunu tercih etmiştir. Her ne olursa olsun Allah Teâlâ'nın:

قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ اعتراض بين المتعلق والمتعلق، والأول على جميع الأوجه قوله سبحانه: لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ والثاني على الوجه الأخير وهو تعلق خالصة بجميع ما سلف من الإحلالات الأربع قوله تعالى خالِصَةً وهو مؤكد معنى اختصاصه ﵊ بما اختص به بأن كلا من الاختصاص عن علم وأن هذه الحظوة مما يليق بمنصب الرسالة فحسب فالمعنى أن الله تعالى قد علم ما ينبغي من حيث الحكمة فرضه على المؤمنين في حق الأزواج والإماء وعلى أي حد وصفة ينبغي أن يفرض عليهم ففرضه واختصك سبحانه بالتنزيه واختيار ما هو أولى وأفضل في دنياك حيث أحل جل شأنه لك أجناس المنكوحات وزاد لك الواهبة نفسها من غير عوض لئلا يكون عليك ضيق في دينك، وهو على الوجه الأول الذي ذكرناه وهو تعلق خالصة بالواهبة خاصة قوله ﷿: إِنَّا أَحْلَلْنا وهو الذي استظهره أبو حيان وأمر الاعتراض عليه في حاله، وبعضهم يجعل المتعلق خالصة على سائر الأوجه والتعلق به باعتبار ما فيه من معنى ثبوت الإحلال وحصوله له ﷺ لا باعتبار اختصاصه به ﵊ لأن مدار انتفاء الحرج هو الأول لا الثاني الذي هو عبارة عن عدم ثبوته لغيره ﷺ.

{ قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı muhakkak bilmekteyiz” buyruğu müteallık ile müteallakün bih arasında bir itiraziyye (ara cümle)dir. Bütün vecihlere göre birincisi Allah Sübhânehu'nun: { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } “sana bir zorluk/sıkıntı olmasın diye” buyruğudur; ikincisi ise son veche -yani hâlisenin geçen dört helal kılmanın tamamına taalluk etmesi vechine- göre Allah Teâlâ'nın { خالِصَةً } buyruğudur. Bu da Peygamber aleyhisselâm'a has kılınan şeylerdeki tahsis manasını tekit etmektedir; zira tahsisin her biri bir ilme dayanmaktadır ve bu imtiyaz ancak risalet makamına layık bir lütuftur. Mana şudur: Allah Teâlâ eşler ve cariyeler hususunda hikmet gereği müminlere neyin farz kılınması gerektiğini, hangi sınır ve nitelikte farz kılınması icap ettiğini bilmiş ve onu farz kılmıştır. Şanı yüce olan Allah, dininde sana bir darlık olmasın diye nikâhlanacak kadın türlerini sana helal kılıp kendisini karşılıksız hibe eden kadını da sana ziyade buyurmak suretiyle seni tenzihle ve dünyanda en evla ve faziletli olanı seçmekle sana has kılmıştır. İlk zikrettiğimiz veche -yani hâlisenin sırf hibe edene taalluk etmesi vechine- göre ise müteallakün bih Allah Azze ve Celle'nin: { إِنَّا أَحْلَلْنا } buyruğudur; Ebû Hayyân'ın tercih ettiği de budur ve itiraziyye durumu buna göre de caridir. Bazıları ise bütün vecihlerde müteallakın { خالِصَةً } olduğunu, ona taallukun ise Peygamber aleyhisselâm'a has olması itibariyle değil, onda bulunan helalliğin sübûtu ve onun için sallallâhu aleyhi ve sellem hâsıl olması manası itibariyle olduğunu kabul eder; çünkü sıkıntının kalkmasının dayanağı ikincisi -yani başkası için sabit olmaması- değil, birincisidir.

وقال ابن عطية: إن لِكَيْلا إلخ متعلق بمحذوف أي بينا هذا البيان وشرحنا هذا الشرح لئلا يكون عليك حرج ويظن بك أنك قد أثمت عند ربك ﷿ فلا اعتراض على هذا، ولا يخلو عن اعتراض فتدبر ولا تغفل.

İbn Atıyye ise şöyle demiştir: { لِكَيْلا } “...olmasın diye” ifadesi mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani «üzerinde bir günah/sıkıntı olmasın ve Rabbin azze ve celle katında günaha girdiğin zannedilmesin diye bu açıklamayı yaptık ve bu izahı getirdik» takdirindedir. Bu takdirde herhangi bir itiraziyye (ara cümle) durumu olmaz; ancak bu görüş de itirazdan hâli değildir, iyi düşün ve gaflete düşme!

وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً أي كثير المغفرة فيغفر ما يشاء مما يعسر التحرز عنه وغيره رَحِيماً أي وافر الرحمة، ومن رحمته سبحانه أن وسع الأمر في مواقع الحرج تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ أي تؤخر من تشاء من نسائك وتترك مضاجعتها وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وتضم إليك من تشاء منهن وتضاجعها، وروي هذا عن قتادة.

{ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } “Allah çok bağışlayıcıdır” yani bağışlaması pek çoktur; sakınılması güç olan şeyleri ve diğerlerini dilediği gibi bağışlar; { رَحِيماً } “çok merhametlidir” yani rahmeti pek boldur; Sübhânehu'nun rahmetindendir ki sıkıntı doğabilecek yerlerde genişlik sağlamıştır. { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } “Onlardan dilediğini erteler/bırakırsın” yani kadınlarından dilediğini tehir edip onunla beraber yatmayı terk edersin, { وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } “dilediğini de yanına alırsın” yani onlardan dilediğini kendine yaklaştırır ve onunla beraber yatarsın. Bu görüş Katâde'den rivayet edilmiştir.

وعن ابن عباس والحسن أي تطلق من تشاء منهن وتمسك من تشاء، وقال بعضهم: الإرجاء والإيواء لإطلاقهما يتناولان ما في التفسيرين وما ذكر فيهما فإنما هو من باب التمثيل ولا يخلو عن حسن، وفي رواية عن الحسن أن ضمير مِنْهُنَّ لنساء الأمة والمعنى تترك نكاح من تشاء من نساء أمتك فلا تنكح وتنكح منهن من تشاء.

İbn Abbâs ve Hasan'dan nakledildiğine göre ise mana: «Onlardan dilediğini boşar, dilediğini de tutarsın» demektir. Bazıları şöyle demiştir: İrcâ (ertelemek) ve îvâ (yanına almak) kelimeleri mutlak oldukları için her iki tefsirdeki manayı da kapsamaktadır; tefsirlerde zikredilenler ise sadece misal kabilindendir ki bu görüş de güzel bir izahtan uzak değildir. Hasan'dan gelen bir rivayette ise { مِنْهُنَّ } kelimesindeki zamirin ümmetin kadınlarına raci olduğu belirtilmiştir; buna göre mana: «Ümmetinin kadınlarından dilediğinle evlenmeyi terk edip evlenmezsin, onlardan dilediğinle de evlenirsin» demektir.

وقال: كان ﷺ إذا خطب امرأة لم يكن لغيره أن يخطبها حتى يتركها وعن زيد بن أسلم والطبري أنه للواهبات أنفسهن أي تقبل من تشاء من المؤمنات اللاتي يهبن أنفسهن لك فتؤويها إليك وتترك من تشاء منهن فلا تقبلها، وعن الشعبي ما يقتضيه، فقد أخرج ابن سعد والبيهقي في السنن وغيرهما عنه قال: كن نساء وهبن أنفسهن لرسول الله ﷺ فدخل ببعضهن وأرجأ بعضهن فلم يقربن حتى توفي ﵊ ولم ينكحن بعده، منهن أم شريك فذلك قوله تعالى: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ ويشهد لما تقدم من رجوعه إلى النساء ما أخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وغيرهم عن أبي رزين قال: هم رسول الله ﷺ أن يطلق من نسائه فلما رأين ذلك أتينه فقلن لا تخل سبيلنا وأنت في حل فيما بيننا وبينك افرض لنا من نفسك ومالك ما شئت فأنزل الله تعالى الآية أرجأ منهن نسوة وكان ممن أرجأ ميمونة وجويرية وأم حبيبة وصفية وسودة وكان ممن آوى عائشة وحفصة وأم سلمة وزينب رضي الله تعالى عنهن أجمعين. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وأبو بكر «ترجىء» بالهمزة وهو عند الزجاج

Hasan şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadına talip olduğunda, o vazgeçmedikçe başkasının talip olması helal olmazdı. Zeyd b. Eslem ve Taberî'den nakledildiğine göre zamir kendilerini hibe eden kadınlara racidir; yani «kendilerini sana hibe eden mümin kadınlardan dilediğini kabul edip yanına alırsın, onlardan dilediğini de bırakıp kabul etmezsin» demektir. Şa'bî'den de bunu gerektiren bir rivayet gelmiştir; nitekim İbn Sa'd, es-Sünen'de Beyhakī ve diğerlerinin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerini hibe eden kadınlar vardı; o bunlardan bazısıyla zifafa girdi, bazısını da tehir etti; Peygamber aleyhisselâm vefat edene kadar onlara yaklaşmadı ve onlar da ondan sonra evlenmediler. Ümmü Şerîk bunlardandı. İşte Allah Teâlâ'nın: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } “Onlardan dilediğini erteler/bırakırsın, dilediğini de yanına alırsın” buyruğu buna işaret eder. Zamirin [genel olarak] eşlerine raci olduğuna dair önceden geçen görüşe ise İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve diğerlerinin Ebû Rezîn'den rivayet ettiği şu haber şahitlik etmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerinden bazılarını boşamaya niyetlendi; kadınlar bunu görünce yanına gelip: «Bizi boşama; bizimle senin arandaki haklar hususunda tamamen serbestsin, kendinden ve malından bize dilediğin kadar pay ayır» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Peygamber onlardan bazı kadınları tehir etti/erteledi; erteledikleri arasında Meymûne, Cüveyriye, Ümmü Habîbe, Safiyye ve Sevde vardı; yanına alıp beraber kaldıkları arasında ise Âişe, Hafsa, Ümmü Seleme ve Zeyneb bulunuyordu radıyallâhu teâlâ anhünne ecmaîn. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Ebû Bekir hemze ile «türci'» şeklinde okumuşlardır ki bu Zeccâc'a göre

أجود والمعنى واحد وَمَنِ ابْتَغَيْتَ أي طلبت مِمَّنْ عَزَلْتَ أي تجنبت وحمل هذا التجنب على ما كان بطلاق، ومن شرطية منصوبة بما بعدها، وقوله تعالى فَلا جُناحَ عَلَيْكَ جوابها أي من طلبتها ممن طلقت فليس عليك إثم في طلبها أو موصولة والجملة خبرها أي والتي طلبتها لا جناح عليك في طلبها والمراد نفي أن يكون عليه ﵊ إثم في إرجاع المطلقة، وقيل من موصولة معطوفة على مَنْ تَشاءُ الثاني والمراد به غير المطلقة ومعنى فلا جناح عليك فلا إثم عليك في شيء مما ذكر من الأرجاء والإيواء والابتغاء والمراد تفويض ذلك إلى مشيئته ﷺ.

daha üstündür, mana ise birdir. { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ } “arzu ettiğin kimseye gelince” yani talep ettiğin, { مِمَّنْ عَزَلْتَ } “ayrıldıklarından / kenara çektiklerinden” yani uzak durduklarından; bu uzak durma boşanma ile vaki olana hamledilmiştir. { مَن } şart edatı olup kendisinden sonraki fiille mensuptur; Allah Teâlâ'nın: { فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } “sana bir günah yoktur” buyruğu ise onun cevabıdır; yani «boşadığın kadınlardan talep ettiğin kimseyi istemende sana hiçbir günah yoktur» demektir. Yahut { مَن } mevsûl olup cümle onun haberidir; yani «talep ettiğin kadını istemende sana bir günah yoktur» manasındadır. Muradı ise Peygamber aleyhisselâm'ın boşadığı kadını geri döndürmesinde bir günah olmadığını bildirmektir. { مَن } kelimesinin ikinci { مَنْ تَشاءُ } ifadesine matuf bir mevsûl olduğu ve bununla boşanmamış olan kadının kastedildiği de söylenmiştir; buna göre { فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } ifadesinin manası: «Tehir etme, yanına alma ve talep etme hususunda zikredilenlerin hiçbirinde sana günah yoktur» demek olup bununla bütün bu hususların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meşietine havale edildiği kastedilmiştir.

وقال بعضهم: المراد به ما كان بترك مضاجعة بدون طلاق، والمقصود من الآية بيان أن له ﷺ ترك مضاجعة من شاء من نسائه ومضاجعة من شاء منهن أي ممن لم يكن أرجأها وترك مضاجعتها والرجوع إلى مضاجعة من ترك مضاجعتها واعتزلها فمن عزل هي المرجأة، وأفاد صاحب الكشاف أن الآية متضمنة قسمة جامعة لما هو الفرض لأنه ﷺ إما أن يطلق وإما أن يمسك وإذا أمسك ضاجع أو ترك وقسم أو لم يقسم وإذا طلق وعزل فأما أن يخلي المعزولة لا يبتغيها أو يبتغيها وانفهام الطلاق والإمساك بأقسامه بواسطة إطلاق الأرجاء والإيواء في قوله تعالى: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي وانفهام ابتغاء المعزولة من قوله سبحانه وَمَنِ ابْتَغَيْتَ إلخ ومتى فهم أن لا جناح في ابتغاء المعزولة بالطلاق وردها إلى النكاح فهم منه أن رفع النكاح في عدم ردها من طريق الأولى ولقد أجاد فيما أفاد، وجوز بعضهم أن يكون من مبتدأ وفي الكلام معطوف وخبر محذوفان أي ومن ابتغيت ممن عزلت ومن لم تعزل سواء، وقوله سبحانه: فَلا جُناحَ عَلَيْكَ تأكيد لذلك ولا يخفى بعده وتعسفه، وقال الحسن: معنى- ومن ابتغيت- إلخ من مات من نسائك اللواتي عندك أو خليت سبيلها فلا جناح عليك في أن تستبدل عوضها من اللاتي أحللت لك فلا تزداد على عدة نسائك اللاتي عندك كذا في البحر، وكأنه جعل من للبدل كالتي في قوله تعالى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ [التوبة: ٣٨] ومن عزلت شاملا لمن ماتت ومن طلقت وكلاهما بعيد، وثانيهما أبعد من أولهما بكثير ومثله اعتبار ما اعتبره من القيود وبالجملة هو قول تبعد نسبته إلى الحسن، وأبعد من ذلك نسبته إلى ترجمان القرآن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما في الدر المنثور.

Bazıları ise şöyle demiştir: Bununla murat, boşanma olmaksızın beraber yatmanın terk edilmesidir. Ayetten maksat; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinden dilediğiyle beraber yatmayı terk etme, dilediğiyle -yani tehir edip beraber yatmayı terk etmediği kimselerle- beraber yatma ve beraber yatmayı bırakıp uzak durduğu kadına tekrar dönme yetkisine sahip olduğunu açıklamaktır; dolayısıyla kenara çekilen kadın, ertelenmiş olan kadındır. el-Keşşâf sahibi ayetin farz olan taksimatı bütünüyle içerdiğini belirtmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ya boşar ya da nikâhında tutar. Nikâhında tuttuğunda ya beraber yatar ya da terk eder; nöbet taksimi yapar yahut yapmaz. Boşayıp kenara ayırdığında ise ya o kadını tamamen serbest bırakıp talep etmez ya da talep eder. Boşama ve nikâhta tutmanın kısımlarıyla anlaşılması, Allah Teâlâ'nın { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي } buyruğundaki erteleme ve yanına almanın mutlak bırakılması vasıtasıyladır; kenara ayrılanı talep etmenin anlaşılması ise Sübhânehu'nun { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ } buyruğu vasıtasıyladır. Boşamak suretiyle kenara çekileni talep edip nikâha döndürmekte bir sakınca olmadığı anlaşıldığında, onu geri döndürmemekte nikâh bağının kalktığı evleviyetle anlaşılır. Zemahşerî açıkladığı bu hususta pek isabet etmiştir. Bazıları { مَن } edatının mübteda olup kelamda mahzuf bir matuf ve haber bulunduğunu caiz görmüşlerdir; yani «ayrıldıklarından talep ettiğin ile ayrılmadıkların eşittir» takdirindedir. Sübhânehu'nun { فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } buyruğu ise bunu tekit etmektedir; fakat bu görüşün uzaklığı ve zorlaması açıktır. Hasan şöyle demiştir: { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ } ifadesinin manası şudur: Yanındaki eşlerinden vefat eden yahut serbest bıraktığın kimsenin yerine, yanındaki eşlerinin sayısını aşmamak şartıyla sana helal kıldıklarımızdan birini almanda sana bir günah yoktur. el-Bahr'da böyle geçmektedir. Sanki Hasan { مِنْ } edatını Allah Teâlâ'nın: { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ } “Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz?” [et-Tevbe: 38] ayetinde olduğu gibi bedel (karşılık) manasında almış; { مِمَّنْ عَزَلْتَ } ifadesini de hem vefat edeni hem de boşananı kapsayacak şekilde değerlendirmiştir ki her ikisi de uzaktır. İkincisi ise birincisinden çok daha uzaktır; getirdiği kayıtların dikkate alınması da böyledir. Hülasa bu, Hasan'a nispet edilmesi uzak bir sözdür; ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere Kur'an'ın tercümanı İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya nispet edilmesi ise bundan daha da uzaktır.

ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ أي تفويض الأمر إلى مشيئتك أقرب إلى قرة عيونهن وسرورهن ورضاهن جميعا لأنه حكم كلهن فيه سواء ثم أن سويت بينهن وجدن ذلك تفضلا منك وإن رجحت بعضهن علمن أنه بحكم الله تعالى فتطمئن به نفوسهن، وروي هذا عن قتادة، والمراد بما آتيتهن عليه ما صنعت معهن فيتناول ترك المضاجعة والقسم، وعن ابن عباس ومجاهد أن المعنى أنهن إذا علمن أن لك ردهن إلى فراشك بعد ما اعتزلتهن قرت أعينهن ولم يحزنّ ويرضين بما تفعله من التسوية والتفضيل لأنهن يعلمن أنك لم تطلقهن، وظاهره جعل المشار إليه العلم بأن له ﷺ الإيواء، وأظهر منه في ذلك قول الجبائي ذلك العلم منهن بأنك إذا عزلت واحدة كان لك أن تؤويها بعد ذلك أدنى لسرورهن وقرة أعينهن.

{ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ } “Bu, onların gözlerinin aydın olmasına, üzülmemelerine ve kendilerine verdiğin şeyden hepsinin hoşnut olmasına en elverişli olandır.” Yani işin senin meşietine bırakılması, hepsinin gözlerinin aydın olmasına, sevinmelerine ve hepsinin razı olmasına en yakın yoldur; çünkü bu, hepsinin eşit olduğu bir hükümdür. Sonra şayet aralarında eşitlik gözetirsen bunu senin bir lütfun olarak görürler; şayet bazısını üstün tutarsan bunun da Allah Teâlâ'nın hükmüyle olduğunu bilir ve böylece gönülleri mutmain olur. Bu görüş Katâde'den rivayet edilmiştir. Bu yoruma göre { بِما آتَيْتَهُنَّ } ifadesinden murat onlara yaptığın muameledir; dolayısıyla beraber yatmayı terk etmeyi ve nöbet taksimini kapsar. İbn Abbâs ve Mücâhid'den nakledildiğine göre mana şudur: Onlar kendilerinden uzak dursan bile onları tekrar yatağına döndürme hakkına sahip olduğunu bildiklerinde gözleri aydın olur, üzülmezler ve senin yaptığın eşitlik veya tercih muamelesine razı olurlar; çünkü onları boşamadığını bilirler. Bu görüşün zahiri, işaret edilen hususun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına alma hakkına sahip olduğunu bilmeleri kılınmasıdır. Cübbâî'nin şu sözü ise bu hususta daha açıktır: «Onlardan birini kenara ayırdığında, bundan sonra onu tekrar yanına alma yetkisine sahip olduğunu bilmeleri, sevinmelerine ve gözlerinin aydın olmasına en yakın yoldur.»

وقال بعض الأجلة: كون الإشارة إلى التفويض أنسب لفظا لأن ذلك للبعيد وكونها إلى الإيواء أنسب معنى لأن قرة عيونهن بالذات إنما هي بالإيواء فلا تغفل، والأعين جمع قلة وأريد به هاهنا جمع الكثرة وكأن اختياره لأنه أوفق بكمية الأزواج، وقرأ ابن محيصن «تقر» من أقر وفاعله ضميره ﷺ «أعينهنّ» بالنصب على المفعولية.

Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: İşaretin meşiete bırakılmaya raci olması lafız bakımından daha uygundur; zira { ذلِكَ } uzak için kullanılır. Yanına almaya raci olması ise mana bakımından daha uygundur; çünkü gözlerinin asıl aydın olması ancak yanına alınmakladır, bunu unutma! { الأَعْيُن } cemi kıllettir (azlık çoğulu) ve burada cemi kesret (çokluk çoğulu) kastedilmiştir; bunun tercih edilmesi sanki eşlerin sayısına daha uygun düştüğü içindir. İbn Muhaysın, ekrara fiilinden «tukırra» şeklinde okumuştur; fâili Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci zamirdir, «a'yünehünne» ise mef'ûl olarak mensuptur.

وقرىء «تقرّ» مبنيا للمفعول وأعينهن بالرفع نائب الفاعل وكُلُّهُنَّ بالرفع في جميع ذلك وهو توكيد لنون يَرْضَيْنَ.

Meçhul fiil olarak «tükarrü», «a'yünühünne» ise nâib-i fâil olarak ref' ile de okunmuştur. Bütün bu okuyuşlarda { كُلُّهُنَّ } ref' iledir ve { يَرْضَيْنَ } fiilindeki nûn zamirinin tekitidir.

وقرأ أبو إياس جوية بن عائذ «كلهن» بالنصب تأكيدا لضميره في «آتيتهن» قال ابن جني: وهذه القراءة راجعة

Ebû İyâs Cüveyye b. Âiz ise «âteytehünne»deki zamirin tekiti olarak «küllühenne»yi nasb ile okumuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu kıraat

إلى معنى قراءة العامة «كلّهنّ» بضم اللام وذلك أن رضاهن كلهن بما أوتين كلهن على انفرادهن واجتماعهن فالمعنيان إذن واحد إلا أن للرفع معنى وذلك أن فيه إصراحا من اللفظ بأن يرضين كلهن، والإصلاح في القراءة الشاذة إنما هو في إتيانهن وإن كان محصول الحال فيهما واحدا مع التأويل انتهى، وقال الطيبي في توكيد الفاعل دون المفعول إظهار لكمال الرضا منهن وإن لم يكن الإيتاء كاملا سويا، وفي توكيد المفعول إظهار أنهن مع كمال الإيتاء غير كاملات في الرضا والأول أبلغ في المدح لأن فيه معنى التتميم وذلك أن المؤكد يرفع إيهام التجوز عن المؤكد انتهى فتأمل وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ خطاب له ﷺ ولأزواجه المطهرات على سبيل التغليب.

genel kıraatin lâmın dammesiyle olan «küllühünne» kıraatinin manasına racidir; zira ister tek tek ister topluca olsun, kendilerine verilen şeylerin tamamına hepsinin razı olması demektir. Dolayısıyla iki mana birdir; ancak ref' kıraatinin ayrı bir manası vardır ki o da hepsinin razı olduğunu lafzen açıkça belirtmesidir. Şazz kıraatteki açıklık ise teville birlikte her iki durumda netice bir olsa da onlara verilenlerdedir. (İbn Cinnî'nin sözü bitti). Tîbî şöyle demiştir: Mef'ûl yerine fâilin tekit edilmesinde, verilen pay tam ve eşit olmasa bile kadınların rızasının tam olduğunu ortaya koyma manası vardır; mef'ûlün tekit edilmesinde ise verilen pay tam olduğu halde rızalarının tam olmadığını ortaya koyma manası vardır. Birincisi övgüde daha beliğdir; çünkü onda tamamlayıcılık manası vardır; zira müekkid, müekkeden mecaz vehmini kaldırır. (Tîbî'nin sözü bitti), iyi düşün! { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ } “Allah kalplerinizde olanı bilir” buyruğu, tağlîb yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve tertemiz eşlerine hitaptır.