Binûn

Ahzâb Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والمراد بما في القلوب عام ويدخل فيه ما يكون في قلوبهن من الرضا بما دبر الله تعالى في حقهن من تفويض الأمر إليه ﷺ ومقابل ذلك وما في قلبه الشريف ﵊ من الميل إلى بعضهن دون بعض، والكلام بعث على الاجتهاد في تحسين ما في القلوب، ولعل اعتباره ﷺ في الخطاب لتطييب قلوبهن، وفي الكشاف أن هذا وعيد لمن لم يرض منهن بما دبر الله تعالى من ذلك وفوض سبحانه إلى مشيئة رسوله ﵊ وبعث على تواطؤ قلوبهن والتصافي بينهن والتوافق على طلب رضا رسول الله ﷺ وطيب نفسه الكريمة، والظاهر أنه غير قائل بدخوله ﷺ في الخطاب، وحينئذ فأما أن يقول: إنه عام لهن ولسائر المؤمنين وإما أن يقول بأنه خاص بهن ولعله ظاهر كلامه وعليه لا يظهر وجهه التذكير، وربما يقال على الأول: إن المقام غير ظاهر في اقتضاء دخول سائر المؤمنين في الخطاب، وقال ابن عطية: الإشارة بذلك هاهنا إلى ما في قلب رسول الله ﷺ من محبة شخص دون شخص ويدخل في المعنى المؤمنون، وربما يتخيل أن الخطاب لجميع المكلفين والكلام بعث على تحسين ما في القلوب في شأن ما دبر الله تعالى لرسوله ﷺ في أمر أزواجه ونفي الخواطر الرديئة بأن يظن أن ذاك هو الذي تقتضيه الحكمة وأنه دليل على كمال المحبوبية، ولا يتوهم خلافه فإن بعض الملحدين طعنوا كالنصارى في كثرة تزوجه ﵊ وكونه في أمر النساء على حال لم يبح لأمته من حل جمع ما فوق الأربع وعدم التقيد بالقسم لهن مثلا وزعموا أن في ذلك دليلا على غلبة القوة الشهوية فيه ﵊ وذلك مناف لتقدس النفس الذي هو من شأن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فجزموا والعياذ بالله تعالى بنفي نبوته وأن ما فعله ﷺ لم يكن منه تعالى بل ليس ذلك إلا منه ﵊ ولا يخفى أن قائلي ذلك على كفرهم جهلة بمراتب الكمال صم عن سماع آثاره ﵊ ومن سبر الأخبار علم أنه ﷺ أكمل الأنبياء على الإطلاق لغاية كمال بشريته وملكيته وآثار الكمال الأول تزوج ما فوق الأربع والطواف عليهن كلهن في الليلة الواحدة وآثار الكمال الثاني أنه ﵊ كثيرا ما كان يبيت ويصبح لا يأكل ولا يشرب وهو على غاية من القوة وعدم الاكتراث بترك ذلك وليس لأحد من الأنبياء ﵈ اجتماع هذين الكمالين حسب اجتماعهما فيه ﵊ ولتكثره النساء حكمة دينية جليلة أيضا وهي نشر أحكام شرعية لا تكاد تعلم إلا بواسطتهن مع تشييد أمر نبوته فإن النساء لا يكدن يحفظن سرا وهن أعلم الناس بخفايا أزواجهن فلو وقف نساؤه ﵊ على أمر خفي منه يخل بمنصب النبوة لأظهرنه، وكيف يتصور إخفاؤه بينهن مع كثرتهن. وكل سر جاوز الاثنين شاع.

Kalplerde olandan kasıt geneldir; hanımlarının kalplerinde, Allah Teâlâ'nın haklarında takdir buyurduğu işi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tercihine bırakması hükmüne rıza göstermek yahut bunun zıddı olan duygular ile onun yüce kalbinde bazısına diğerlerinden daha fazla meylin bulunması da buna dahildir. Bu söz, kalplerde olanı güzelleştirme hususunda gayret göstermeye bir teşviktir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hitaba dahil edilmesi ise muhtemelen hanımlarının gönüllerini hoş tutmak içindir. el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre bu, Allah Teâlâ'nın bu takdirine ve işi Resûlü aleyhisselâm'ın meşietine bırakmasına razı olmayan hanımlara yönelik bir tehdit; aynı zamanda kalplerinin kaynaşmasına, aralarındaki samimiyete ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rızasını ve gönül hoşnutluğunu kazanma hususunda anlaşmalarına bir teşviktir. Zahir olan odur ki Zemahşerî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hitaba dahil olduğu görüşünde değildir. Bu durumda o, ya hitabın hem Peygamber hanımlarına hem de diğer bütün müminlere şamil olduğunu söyleyecek ya da yalnızca hanımlara özel olduğunu söyleyecektir ki sözünün zahirinden anlaşılan da budur. Ancak bu takdirde müzekker sigasının [kûm] kullanılma sebebi açık değildir. Birinci görüşe karşı ise şöyle denilebilir: Makam, diğer müminlerin hitaba dahil olmasını gerektirir nitelikte görünmemektedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Burada işaret edilen şey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbinde bir şahsı diğer bir şahıstan daha çok sevmesi durumudur; diğer müminler de bu manaya dahildir.» Hitabın bütün mükelleflere yönelik olduğu, sözün de Allah Teâlâ'nın hanımları hususunda Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem için takdir ettiği şeyler hakkında kalplerdeki duyguları güzelleştirmeye ve hikmetin bunu gerektirdiğini, bunun da onun Allah katındaki sevgisinin kemaline bir delil olduğunu düşünerek kötü vesveseleri defetmeye teşvik ettiği de düşünülebilir. Bunun aksine bir vehme kapılmamak gerekir; zira Hristiyanlar gibi bazı mülhitler, Peygamber aleyhisselâm'ın çok evlenmesini ve dörtten fazlasını bir nikâhta toplamanın ve eşleri arasında geceleme taksimine bağlı kalmamanın caiz kılınması gibi ümmetine helal kılınmayan bir durumda bulunmasını dillerine dolamışlar; bunun onda şehevî gücün baskın olduğuna delil teşkil ettiğini, bunun da peygamberlerin aleyhimüsselâm şanından olan nefis kudsiyeti ile bağdaşmayacağını iddia etmişlerdir. Hatta Allah Teâlâ'ya sığınırız, onun peygamberliğini inkâr etme cüretinde bulunarak yaptığı bu şeylerin Allah Teâlâ'dan kaynaklanmadığını, sadece kendi nefsinin bir tercihi olduğunu kesin bir dille öne sürmüşlerdir. Şüphe yok ki bunları söyleyenler, küfürlerinin yanı sıra kemâl mertebelerinden habersiz, onun aleyhisselâm getirdiği delilleri işitmekten âciz kimselerdir. Rivayetleri tetkik eden kimse, beşerî ve melekî kemalatının nihai derecesinden ötürü onun sallallâhu aleyhi ve sellem mutlak anlamda peygamberlerin en kâmili olduğunu anlar. Birinci kemalatın eseri, dörtten fazla kadınla evlenmesi ve tek bir gecede hepsini dolaşabilmesidir. İkinci kemalatın eseri ise pek çok zaman hiçbir şey yiyip içmeden geceleyip sabahlaması, buna rağmen son derece güçlü olması ve bunu terk etmeyi umursamamasıdır. Peygamberlerden aleyhimüsselâm hiçbirinde bu iki kemalat, onda aleyhisselâm birleştiği ölçüde birleşmemiştir. Kadınlarının çok olmasında ayrıca pek yüce bir dinî hikmet daha vardır; o da ancak onlar vasıtasıyla bilinebilecek şer'î hükümlerin yayılması ve peygamberlik davasının pekiştirilmesidir. Zira kadınlar sır tutmakta zorlanırlar ve kocalarının gizli hallerini en iyi bilen insanlardır. Şayet eşleri, onda aleyhisselâm peygamberlik makamına halel getirecek gizli bir kusura rastlamış olsalardı, bunu kesinlikle açığa vururlardı. Sayılarının çokluğuna rağmen bunun aralarında gizli kalması nasıl tasavvur edilebilir? Nitekim «İki kişiyi aşan her sır yayılır.»

وفي عدم إيجاب القسم عليه ﵊ تأكيد لذلك كما لا يخفى على المنصف وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً مبالغا في العلم فيعلم كل ما يبدي ويخفي حَلِيماً مبالغا في الحلم فلا يعجل سبحانه بمقابلة من يفعل خلاف ما يحب حسبما يقتضيه فعله من عتاب أو عقاب أو فيصفح عما يغلب على القلب من الميول ونحوها، هذا وفي البحر اتفقت الروايات على أنه ﵊ كان يعدل بين أزواجه المطهرات في القسمة حتى مات ولم

Eşleri arasında geceleme taksiminin ona aleyhisselâm farz kılınmaması da, insaf sahiplerine gizli kalmayacağı üzere, bu hususu teyit etmektedir. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } “Allah hakkıyla bilendir”, yani ilmi sonsuz olandır; açığa vurulanı da gizleneni de bilir. { حَلِيماً } “hilm sahibidir”, yani cezalandırmada acele etmeyendir; hoşlanmadığı şeyleri yapan kimseye fiilinin gerektirdiği azap veya kınamayla hemen karşılık vermez, yahut kalbe galip gelen meyil ve benzeri duyguları bağışlar. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Rivayetler, Peygamber aleyhisselâm'ın vefat edinceye kadar tertemiz eşleri arasında taksimatta adaletli davrandığı, kendisine helal kılınan bu ruhsatı nefsinin arzusuna uymamak ve en faziletli olanı tercih etmek için

يستعمل شيئا مما أبيح له ضبطا لنفسه وأخذا بالأفضل غير ما جرى لسودة فإنها وهبت ليلتها لعائشة وقالت: لا تطلقني حتى أحشر في زمرة نسائك، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن شهاب أنه قال لم يعلم أن رسول الله أرجأ منهن شيئا ولا عزله بعد ما خيرن فاخترنه.

hiç kullanmadığı hususunda müttefiktir. Ancak Sevde'nin başına gelen durum müstesnadır; zira o, kendi sırasını Âişe'ye hibe etmiş ve: «Beni boşama, ta ki [kıyamet günü] senin hanımların arasında haşrolunayım» demiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah'ın, eşlerini muhayyer bıraktıktan ve onlar da kendisini tercih ettikten sonra, onlardan hiçbirini tehir ettiği veya kenara ayırdığı bilinmemektedir.»

وأخرج الشيخان وأبو داود والنسائي وغيرهم عن عائشة أن رسول الله ﵊ كان يستأذن في يوم المرأة منا بعد أن أنزلت هذه الآية تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ فقيل لها: ما كنت تقولين؟ قالت: كنت أقول له إن كان ذاك إلى فإني لا أريد أن أوثر عليك أحدا فتأمله مع حكاية الاتفاق السابق والله تعالى الموفق.

Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve diğerleri Âişe'den rivayet etmişlerdir ki: «{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } ayeti indikten sonra Resûlullah aleyhisselâm bizden nöbeti olan kadının gününde [diğer eşinin yanına gitmek için] izin isterdi.» Âişe'ye: «Sen ne derdin?» diye sorulunca, şöyle demiştir: «Ben ona: 'Eğer bu iş bana kalmışsa, sana hiç kimseyi tercih etmek istemem' derdim.» Önceki ittifak nakli ile birlikte bunu iyi düşün! Tevfik Allah Teâlâ'dandır.

لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ بالياء لأن تأنيث الجمع غير حقيقي وقد وقع بفصل أيضا، والمراد بالنساء الجنس الشامل للواحدة ولم يؤت بمفرد لأنه لا مفرد له من لفظه والمرأة شاملة للجارية وليست بمرادة، واختصاص النساء بالحرائر بحكم العرف، وقرأ البصريان بالتاء الفوقية، وسهل وأبو حاتم يخير فيهما، وأيا كان ما كان فالمراد يحرم عليك نكاح النساء مِنْ بَعْدُ قيل أي من بعد التسع اللاتي في عصمتك اليوم، أخرج ابن سعد عن عكرمة قال: لما خير رسول الله ﷺ أزواجه اخترنه فأنزل الله تعالى لا يحل لك النساء من بعد هؤلاء التسع اللاتي اخترنك أي لقد حرم عليك تزويج غيرهن، وأخرج أبو داود في ناسخه وابن مردويه والبيهقي في سننه عن أنس قال لما خيرهن فاخترن الله تعالى ورسوله ﷺ قصره عليهن فقال سبحانه لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس أنه قال في الآية حبسه الله تعالى عليهن كما حبسهن عليه ﵊، وقدر بعضهم المضاف إليه المحذوف اختيارا أي من بعد اختيارهن الله تعالى ورسوله.

{ لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ } “Bundan sonra artık sana [başka] kadınlar helal değildir” ayetinde, ceminin (çoğulun) müennesliği hakiki olmadığı ve ayrıca araya fasıla girdiği için fiil «yâ» ile [müzekker olarak] gelmiştir. Kadınlardan kasıt, tekili de içine alan cinstir. Kendi lafzından tekili olmadığı için müfret lafız getirilmemiştir; «el-mer'e» lafzı ise cariyeyi de kapsar, oysa burada cariye kastedilmemiştir. «en-Nisâ» lafzının hür kadınlara tahsis edilmesi örf gereğidir. İki Basralı kıraat imamı [Ebû Amr ve Ya'kûb] ise fiili üstten iki noktalı «tâ» ile [lâ tehillü] okumuştur. Sehl ve Ebû Hâtim ise her iki okuyuşta serbest bırakmıştır. Hangisi olursa olsun mana; kadınlarla evlenmek sana haram kılınmıştır, demektir. { مِنْ بَعْدُ } “bundan sonra” ifadesi hakkında; şu anda nikâhında bulunan dokuz kadından sonra, denilmiştir. İbn Sa'd, İkrime'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını muhayyer bıraktığında onlar kendisini tercih ettiler; bunun üzerine Allah Teâlâ, 'Seni tercih eden bu dokuz kadından sonra artık sana başka kadınlar helal değildir' mealindeki ayeti indirdi; yani onlardan başkasıyla evlenmek sana haram kılındı.» Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbn Merdûye ve Beyhakî es-Sünen'inde Enes'ten şöyle rivayet etmişlerdir: «Onları muhayyer bırakıp da onlar Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem tercih edince, Allah onu bu hanımlarla sınırlandırdı ve { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } buyurdu.» İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Kadınları ona bağladığı gibi Allah Teâlâ onu da o hanımlara bağladı.» Bazıları ise hazfedilen muzâfun ileyhi «ihtiyâran» takdiriyle «onların Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü tercih etmelerinden sonra» şeklinde takdir etmiştir.

وقال الإمام: هو أولى وكأن ذلك لكونه أدل على أن التحريم كان كرامة لهن وشكرا على حسن صنيعهن.

İmam [Fahreddîn er-Râzî] şöyle demiştir: Bu takdir daha evladır; zira bu durum, haram kılmanın onlara bir ikram ve güzel davranışlarına bir teşekkür olduğuna daha açık delalet etmektedir.

وجوز آخر أن يكون التقدير من بعد اليوم وماله تحريم من عدا اللاتي اخترنه ﵊.

Bir başkası ise takdirin «bugünden sonra» şeklinde olabileceğini caiz görmüştür ki bunun neticesi, onu aleyhisselâm tercih edenlerin dışındakilerin haram kılınmasıdır.

وحكي في البحر عن ابن عباس وقتادة قال: لما خيرن فاخترن الله تعالى ورسوله ﷺ جازاهن أن حظر عليه النساء غيرهن وتبديلهن ونسخ سبحانه بذلك ما أباحه له قبل من التوسعة في جميع النساء، وحكي أيضا عن مجاهد وابن جبير أن المعنى من بعد إباحة النساء على العموم، وقيل التقدير من بعد التسع على معنى أن هذا العدد مع قطع النظر عن خصوصية المعدود نصابه ﷺ من الأزواج كما أن الأربع نصاب أمته منهن فالمعنى لا يحل لك الزيادة على التسع وَلا أَنْ تَبَدَّلَ أصله تتبدل فخفف بحذف إحدى التاءين أي ولا يحل لك أن تستبدل بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ بأن تطلق واحدة منهن وتنكح بدلها أخرى، ففي الآية حكمان حرمة الزيادة وحرمة الاستبدال، وظاهره أنه يحل له ﵊ نكاح امرأة أخرى على تقدير أن تموت واحدة من التسع، وإذا كان المراد من الآية تحريم من عدا اللاتي اخترنه ﵊ أفادت الآية أنه لو ماتت واحدة منهن لم يحل له نكاح أخرى، وكلام ابن عباس السابق ظاهر في ذلك جدا، وكأن قوله تعالى: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ إلخ عليه لدفع توهم أن المحرم ليس إلا أن يرعهن ﷺ بواحدة من الضرائر.

el-Bahr'da İbn Abbâs ve Katâde'den şöyle nakledilmiştir: «Kadınlar muhayyer bırakılıp da Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem tercih ettiklerinde, Allah onların bu davranışına bir mükâfat olarak diğer kadınları ve onları başka kadınlarla değiştirmeyi ona yasaklamış; böylece daha önce bütün kadınlar konusunda ona tanıdığı genişliği neshetmiştir.» Yine Mücâhid ve İbn Cübeyr'den mananın «kadınların genel olarak helal kılınmasından sonra» olduğu nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Takdir «dokuz kadından sonra» şeklindedir; yani sayılan şahısların hususiyeti dikkate alınmaksızın bu sayı, ümmetinin kadınlardan nasabının dört olması gibi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlardan nasabıdır. Buna göre mana: «Dokuzun üzerine ilave yapman sana helal değildir» demektir. { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ } “onları değiştirmen de [helal değildir]” ifadesinin aslı «tetebeddele» olup iki tâ'dan biri hazfedilerek hafifletilmiştir; yani { بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } “onları başka eşlerle” değiştirmen, onlardan birini boşayıp yerine bir başkasıyla evlenmen sana helal değildir. Dolayısıyla ayette iki hüküm vardır: Sayıyı artırma yasağı ve boşayıp başkasıyla değiştirme yasağı. Ayetin zahirine göre, bu dokuz kadından birinin ölmesi halinde Peygamber aleyhisselâm'a başka bir kadınla evlenmek helal olur. Ancak ayetten murat onu aleyhisselâm tercih edenlerin dışındakilerin haram kılınması kabul edilirse, ayet onlardan biri vefat etse dahi başka bir kadınla evlenmesinin helal olmayacağını ifade eder. İbn Abbâs'ın geçen sözü de bu hususta son derece açıktır. Buna göre Allah Teâlâ'nın { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ } buyruğu, haram kılınan şeyin yalnızca onların üzerine yeni bir kuma getirmek olduğu yönündeki vehmi savuşturmak içindir.

وفي رواية أخرى عن عكرمة أن المعنى لا يحل لك النساء من بعد هؤلاء اللاتي سمي الله تعالى لك في قوله سبحانه: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ الآية فلا يحل له ﷺ ما وراء الأجناس الأربعة كالأعرابيات والغرائب ويحل له منها ما شاء، وأخرج عبد بن حميد والترمذي وحسنه وغيرهما عن ابن عباس ما هو ظاهر في ذلك حيث قال في الخبر وقال تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ إلى قوله سبحانه: خالِصَةً لَكَ وحرم ما سوى ذلك من أصناف النساء، وأخرج عبد الله بن أحمد في زوائد المسند وابن جرير وابن المنذر والضياء في المختارة

İkrime'den gelen diğer bir rivayette ise mana şöyledir: «Allah Teâlâ'nın, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } 'Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık...' ayetinde sana ismen bildirdiği şu kadınlardan başkası sana helal değildir.» Dolayısıyla bedevi kadınlar ve yabancı kadınlar gibi bu dört sınıfın dışındakiler ona sallallâhu aleyhi ve sellem helal değildir; bu sınıflardan ise dilediği helaldir. Abd b. Humeyd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek) ve diğerleri İbn Abbâs'tan bu manayı açıkça destekleyen bir rivayet nakletmişlerdir; zira o rivayette şöyle demiştir: «Allah Teâlâ, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ } ayetinden { خالِصَةً لَكَ } 'sadece sana has olarak' buyruğuna kadar zikretmiş ve bunların dışındaki kadın sınıflarını haram kılmıştır.» Abdullah b. Ahmed Zevâidü'l-Müsned'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ziyâ el-Makdisî el-Muhtâre'de

وغيرهم عن زياد قال: قلت لأبي بن كعب رضي الله تعالى عنه أرأيت لو أن أزواج النبي ﵊ متن أما يحل له أن يتزوج قال: وما يمنعه من ذلك قلت: قوله تعالى: لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ فقال: إنما أحل له ضربا من النساء ووصف له صفة فقال سبحانه يا أيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك إلى قوله تعالى: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إلخ ثم قال ﵎ لا يحل لك النساء من بعد هذه الصفة، وعلى هذا القول قال الطيبي: يكون قوله سبحانه: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ إلخ تأكيدا لما قبله من تحريم غير ما نص عليه من الأجناس الأربعة وكأن ضمير بهن للأجناس المذكورة في قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ الآية والمعنى لا يحل لك أن تترك هذه الأجناس وتعدل عنها إلى أجناس غيرها، وقال شيخ الإسلام أبو السعود عليه الرحمة بعد ما حكي القول المذكور يأباه قوله تعالى: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ إلخ فإن معنى إحلال الأجناس المذكورة إحلال نكاحهن فيكون التبدل بهن إحلال نكاح غيرهن بدل إحلال نكاحهن وذلك إنما يتصور بالنسخ الذي هو ليس من الوظائف البشرية انتهى فتأمل ولا تغفل، وقيل وَلا أَنْ تَبَدَّلَ من البدل الذي كان في الجاهلية كان يقول الرجل للرجل بادلني بامرأتك وأبادلك بامرأتي فينزل كل واحد منهما عن امرأته لآخر، وروي نحوه عن ابن زيد وأنكر هذا القول الطبري وغيره في معنى الآية وقالوا ما فعلت العرب ذاك قط، وما

ve diğerleri Ziyâd'dan şöyle nakletmişlerdir: «Übey b. Kâ'b'a radıyallâhu teâlâ anh: 'Ne dersin, Peygamber'in aleyhisselâm hanımları vefat etseydi, evlenmesi helal olmaz mıydı?' dedim. 'Buna engel olan nedir ki?' dedi. Ben de: 'Allah Teâlâ'nın { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } buyruğu' dedim. Bunun üzerine Übey: 'Allah ona sadece belirli bir kadın sınıfını helal kılmış ve bir vasıf belirterek, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } ayetinden { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً } ayetine kadar buyurmuş; sonra da azze ve celle 'Bu vasfın dışındaki kadınlar sana helal değildir' demiştir' cevabını verdi.» Bu görüşe göre Tîbî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ } buyruğu, daha önce zikredilen dört sınıfın dışındakilerin haram kılındığını tekit etmekte ve sanki «bihinne»deki zamir, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } ayetinde zikredilen sınıflara raci olmaktadır. Mana ise şöyledir: «Bu sınıfları terk edip onların yerine başka sınıflara yönelmen sana helal değildir.» Şeyhülislam Ebüssuûd aleyhirrahme, zikredilen bu görüşü aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } buyruğu buna engeldir; zira zikredilen sınıfların helal kılınmasının manası onlarla nikâhlanmanın helal kılınmasıdır. Dolayısıyla onlarla tebeddül etmek, onların nikâhının helal kılınması yerine başkalarının nikâhının helal kılınması anlamına gelir ki bu da ancak beşerî vazifelerden olmayan nesh yoluyla tasavvur edilebilir.» (Ebüssuûd'un sözü bitti). İyi düşün ve gaflete düşme! Şöyle de denilmiştir: { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ } ifadesi, Cahiliye devrindeki «bedel» uygulamasından mülhemdir. Cahiliyede bir adam diğerine: «Hanımını bana ver, ben de sana hanımımı vereyim» der, böylece her biri hanımını diğerine bırakırdı. İbn Zeyd'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Ancak Taberî ve diğerleri ayetin bu şekilde tefsir edilmesini reddetmiş ve «Araplar asla böyle bir şey yapmamıştır» demişlerdir.

روي من حديث عيينة بن حصن أنه قال لرسول الله ﷺ حين دخل عليه بغير استئذان وعنده عائشة: من هذه الحميراء؟ فقال: عائشة فقال عيينة: يا رسول الله إن شئت نزلت لك عن سيدة نساء العرب جمالا ونسبا

Uyeyne b. Hısn'ın, izin almadan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdiğinde Âişe'yi yanında görüp: «Bu Humeyrâ kimdir?» demesi, Peygamber'in: «Âişe'dir» buyurması, bunun üzerine Uyeyne'nin: «Ey Allah'ın Resûlü, dilersen güzellik ve nesepçe Arap kadınlarının en üstün olanını sana bırakayım» demesi hadisesine gelince,

فليس بتبديل ولا أراد ذلك وإنما احتقر عائشة رضي الله تعالى عنها لأنها كانت إذ ذاك صبية، ومن مزيد لتأكيد الاستغراق فيشمل النهي تبدل الكل والبعض: وقوله تعالى: وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ في موضع الحال فاعل تبدل والتقدير مفروضا إعجابك بهن، وحاصله ولا تبدل بهن من أزواج على كل حال، وظاهر كلام بعضهم أنه لا يجوز أن يكون حالا من مفعوله أعني أزواجا وعلل ذلك بتوغله في التنكير وتعقب بأنه مخالف لكلام النحاة فإنهم جوزوا الحال من النكرة إذا وقعت منفية لأنها تستغرق حينئذ فيزول إبهامها كما صرح به الرضي.

bu bir değiş-tokuş (bedel) değildir ve Uyeyne bunu kastetmemiştir; o yalnızca Âişe'yi radıyallâhu teâlâ anhâ o sırada küçük yaşta olduğu için küçümsemiştir. [Âyetteki] «min» harf-i cerri istiğrakı (kapsamı) tekit etmek için ziyadedir; dolayısıyla yasak, hepsini değiştirmeyi de bir kısmını değiştirmeyi de içine alır. Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “güzellikleri hoşuna gitse bile” buyruğu, «tebeddele» fiilinin fâilinin hâl makamındadır ve takdiri: «Onların güzelliği hoşuna gitmiş farz edilse bile» şeklindedir. Hâsılı: «Hiçbir durumda onları başka eşlerle değiştirme» demektir. Bazı âlimlerin sözünün zahirine göre, bu cümlenin mef'ûlden yani «ezvâcen» kelimesinden hâl olması caiz değildir; bunun gerekçesi olarak da kelimenin aşırı nekire (belirsiz) oluşunu göstermişlerdir. Ancak bu gerekçe, nahivcilerin sözüne aykırı bulunarak tenkit edilmiştir; zira onlar, olumsuz bir bağlamda yer aldığı takdirde nekireden hâl gelmesini caiz görmüşlerdir, çünkü bu durumda nekire istiğrak ifade eder ve Radî'nin de açıkça belirttiği gibi belirsizliği ortadan kalkar.

وقيل إن التنكير مانع من الحالية هاهنا لأن الحال تقاس بالصفة والواو مانعة من الوصفية فتمنع من الحالية ومنع لزوم القياس مع أن الزمخشري وغيره جوزوا دخول الواو على الصفة لتأكيد لصوقها، وقيل في عدم جواز ذلك إن ذا الحال إذا كان نكرة يجب تقديمها ولم تقدم هاهنا. وتعقب بأن ذلك غير مسلم في الجملة المقرونة بالواو لكونه بصورة العاطف. واستظهر صاحب الكشف الجواز وذكر أن المعنى في الحالين لا يتفاوت كثير تفاوت لأنه إذا تقيد الفعل لزم تقيد متعلقاته وإنما الاختلاف في الأصالة والتبعية، وضمير حسنهن للأزواج والمراد بهن من يفرضن بدلا من أزواجه اللاتي في عصمته ﵊ فتسميتهن أزواجا باعتبار ما يعرض مالا وهذا بناء على أن باء البدل في بهن داخلة على المتروك دون المأخوذ فلو اعتبرت داخلة على المأخوذ كان الضمير للنساء لا للأزواج، وممن أعجبه ﷺ حسنهن على ما قيل أسماء بنت عميس الخثعمية امرأة جعفر بن أبي طالب بعد وفاته رضي الله تعالى عنه، وفي قوله سبحانه: وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ على ما نقل عن ابن عطية دليل على جواز أن ينظر الرجل إلى من يريد زواجها وفي الأخبار أدلة على ذلك وتفصيل الأقوال فيه في كتب الفروع. واختلف في أن الآية الدالة على عدم حل النساء له ﷺ هل هي محكمة أم لا. فعن أبي بن كعب وجماعة منهم الحسن وابن سيرين واختاره الطبري واستظهره أبو حيان أنها محكمة وعن علي كرّم الله تعالى وجهه وابن عباس وأم سلمة رضي الله تعالى عنهما والضحاك عليه الرحمة أنها منسوخ وروي ذلك عن عائشة رضي الله تعالى عنها.

Şöyle de denilmiştir: Nekirelik burada hâl olmaya engeldir; zira hâl sıfata kıyas edilir, vâv ise sıfat olmaya engeldir, dolayısıyla hâl olmaya da engel olur. Ancak Zemahşerî ve diğer âlimler sıfatın mevsûfa bağlılığını pekiştirmek için başına vâv gelmesini caiz gördükleri için bu kıyasın gerekliliği kabul edilmemiştir. Bunun caiz olmaması hususunda şöyle de denilmiştir: Zü'l-hâl (hâl sahibi) nekire olduğunda öne geçmesi vaciptir, burada ise öne geçmemiştir. Buna da vâv ile gelen cümlede atıf suretinde olması sebebiyle bu kuralın geçerli olmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Keşf sahibi [et-Tîbî] caiz oluşunu tercih etmiş ve iki hâl takdirinde mananın pek değişmeyeceğini belirtmiştir; zira fiil kayıtlandığında müteallakları da kayıtlanmış olur, aradaki fark sadece asalet ve tebiiyyet farkıdır. «Husnühünne»deki zamir «ezvâc»a racidir; onlardan kasıt ise Peygamber'in aleyhisselâm nikâhında bulunan eşlerinin yerine alınacağı varsayılan kadınlardır. Dolayısıyla onlara «eşler» denilmesi, sonradan alacakları sıfat itibarıyladır. Bu da «bihinne»deki bedel «bâ»sının alınan değil terk edilen şeyin başına geldiği esasına dayanır; şayet alınan şeyin başına geldiği kabul edilirse, zamir «ezvâc»a değil [ayetteki genel] «kadınlar»a raci olur. Güzelliği Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşuna giden kadınlardan birinin, Ca'fer b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu teâlâ anh vefatından sonra hanımı Esmâ bint Umeys el-Has'amiyye olduğu söylenmiştir. İbn Atiyye'den nakledildiğine göre Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } buyruğunda, bir erkeğin evlenmek istediği kadına bakmasının caiz olduğuna delil vardır. Hadislerde de buna dair deliller bulunmakta olup bu konudaki görüşlerin ayrıntısı fıkıh kitaplarındadır. Kadınların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem helal olmadığını bildiren bu ayetin muhkem olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Übey b. Kâ'b ile Hasan ve İbn Sîrîn'in de aralarında bulunduğu bir gruptan -ki Taberî bunu tercih etmiş, Ebû Hayyân da kuvvetli görmüştür- ayetin muhkem olduğu nakledilmiştir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs, Ümmü Seleme radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Dahhâk'tan aleyhirrahme ise neshedildiği nakledilmiş, aynı görüş Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ de rivayet edilmiştir.

أخرج أبو داود في ناسخه والترمذي وصححه والنسائي والحاكم وصححه أيضا وابن المنذر وغيرهم عنها

Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), Nesâî, Hâkim (o da sahih olduğunu belirterek), İbnü'l-Münzir ve diğerleri Âişe'den rivayet etmişlerdir ki:

قالت: لم يمت رسول الله ﷺ حتى أحل الله تعالى له أن يتزوج من النساء ما شاء إلا ذات محرم لقوله سبحانه:

Şöyle demiştir: «Allah Teâlâ, şu buyruğuyla:

تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وهذا ظاهر في أن الناسخ قوله تعالى: تُرْجِي إلخ وهو مبني على أن المعنى تطلق من تشاء وتمسك من تشاء، ووجه النسخ به على هذا التفسير أنه يدل بعمومه على أنه أبيح له ﷺ الطلاق والإمساك لكل من يريد فيدل على أن له تطليق منكوحاته ونكاح من يريد من غيرهن إذ ليس المراد بالإمساك إمساك من سبق نكاحه فقد لعموم من تشاء وقوله سبحانه: تُؤْوِي ليس مقيدا بمنهن كذا قال الخفاجي: وفي القلب منه شيء ولا بدّ على القول بأن النسخ بذلك من القول بتأخر نزوله عن نزول الآية المنسوخة إذ لا يمكن النسخ مع التقدم وهو ظاهر ولا يعكر التقدم في المصحف لأن ترتيبه ليس على حسب النزول وقال بعضهم: إن الناسخ السنة ويغلب على الظن أنها كانت فعله ﵊.

{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } 'Onlardan dilediğini geriye bırakır, dilediğini de yanına alırsın' mahremleri müstesna, dilediği kadınla evlenmeyi helal kılmadıkça Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etmedi.» Bu rivayet, nâsihin { تُرْجِي } ayeti olduğunu açıkça göstermektedir. Bu da mananın «dilediğini boşar, dilediğini nikâhında tutarsın» şeklinde olmasına dayanır. Bu tefsire göre neshin yönü şudur: Ayet umumî ifadesiyle, dilediği kadın hakkında boşama ve tutmanın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem helal kılındığına delalet eder; bu da nikâhındaki kadınları boşayabilmesine ve onların dışında dilediği kadınla evlenebilmesine delalet eder. Zira tutmaktan kasıt, sadece önceden nikâhlanmış olanı tutmak değildir, çünkü «men teşâü» umumîdir ve { تُؤْوِي } buyruğu da «minhünne» ile kayıtlı değildir. Hafâcî böyle demiştir; ancak bunda şüpheye açık bir yön vardır. Ayetin bu ayetle neshedildiği görüşüne göre, nâsihin mensuhtan sonra indiğini kabul etmek kaçınılmazdır; zira önde olanla nesh mümkün değildir ve bu durum açıktır. Mushaftaki tertibin nüzul sırasına göre olmaması ise bu duruma engel teşkil etmez. Bazıları ise nâsihin sünnet olduğunu ve kuvvetle muhtemel bunun onun aleyhisselâm fiili olduğunu söylemişlerdir.

أخرج ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن عبد الله بن شداد أنه قال: في قوله تعالى:

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. Şeddâd'dan rivayet etmişlerdir ki o, Allah Teâlâ'nın:

وَلا أَنْ تَبَدَّلَ إلخ ذلك لو طلقهن لم يحل له أن يستبدل وقد كان ينكح بعد ما نزلت هذه الآية ما شاء ونزلت وتحته تسع نسوة ثم تزوج بعد أم حبيبة بنت أبي سفيان وجويرية بنت الحارث رضي الله تعالى عنهما، والظاهر على القول بأن الآية نزلت كرامة للمختارات وتطييبا لخواطرهن وشكرا لحسن صنيعهن عدم النسخ والله تعالى أعلم، وقوله: إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ استثناء من النساء متصل بناء على أصل اللغة لتناوله عليه الحرائر والإماء ومنقطع بناء على العرف لاختصاصه فيه بالحرائر ولا أن تبدل بهن من أزواج كالصريح فيه.

{ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ } “ve onları [başka eşlerle] değiştirmen de [helal değildir]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Bu, şayet onları boşarsa başka eşlerle değiştirmesinin helal olmamasıdır. Bu ayet indikten sonra ise dilediği kadınla evleniyordu. Ayet indiğinde nikâhı altında dokuz kadın vardı; daha sonra Ümmü Habîbe bint Ebî Süfyân ve Cüveyriye bint el-Hâris radıyallâhu teâlâ anhümâ ile evlendi.» Ayetin Peygamber'i tercih eden hanımlara bir ikram, onların gönüllerini hoş tutmak ve güzel amellerine bir şükran olarak indiği görüşüne göre zahir olan, neshin gerçekleşmemiş olmasıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “ancak elinin sahip olduğu cariyeler müstesnadır” buyruğu, lügat aslına göre «nisâ» lafzından muttasıl istisnadır; çünkü lafız hür kadınları da cariyeleri de kapsar. Örfe göre ise munkatı' istisnadır; zira örfte bu lafız hür kadınlara tahsis edilmiştir ve «onları başka eşlerle değiştirmemen» ifadesi de adeta buna sarihtir.

وقال ابن عطية: إن ما إن كانت موصولة واقعة على الجنس فهو استثناء من الجنس مختار فيه الرفع على البدل من النساء ويجوز النصب على الاستثناء وإن كانت مصدرية فهي في موضع نصب لأنه استثناء من غير الجنس الأول انتهى، وليس بجيد لأنه قال والتقدير إلا ملك اليمين وملك بمعنى مملوك فإذا كان بمعنى مملوك لم يصح الجزم بأنه ليس من الجنس وأيضا لا يتحتم النصب وإن فرضنا أنه من غير الجنس حقيقة بل أهل الحجاز ينصبون وبنو تميم يبدلون وأيا ما كان فالظاهر حل المملوكة له ﷺ سواء كانت مما أفاء الله تعالى عليه أم لا وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً أي راقبا أو مراقبا والمراد كان حافظا ومطلعا على كل شيء فاحذروا تجاوز حدوده سبحانه وتخطي حلاله إلى حرامه ﷿.

İbn Atiyye şöyle demiştir: «Şayet 'mâ' cinse raci bir mevsûl ise, cinsten yapılan bir istisna olur ve 'en-nisâ'dan bedel olarak ref' ile okunması tercih edilir; istisna üzere nasb da caizdir. Eğer masdariyye ise, ilk cinsin dışından bir istisna olduğu için nasb mahallindedir.» (İbn Atiyye'nin sözü bitti). Ancak bu açıklama isabetli değildir; zira o, takdirin «mülkü'l-yemîn müstesna» şeklinde olduğunu ve mülkün memlûk manasında olduğunu söylemiştir. Kelime memlûk manasında olunca, onun cinsten olmadığını kesin bir dille söylemek doğru olmaz. Ayrıca hakikatte farklı bir cinsten olduğunu varsaysak bile nasb ile okunması zorunlu değildir; nitekim Hicaz ehli nasb ederken, Temîm oğulları bedel yapmaktadır. Her halükarda zahir olan, ganimet mallarından olsun veya olmasın, cariyelerin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem helal olmasıdır. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً } “Allah her şeyi gözetleyendir”, yani her şeyi koruyup hakkıyla murakabe edendir. Muradı ise her şeyi muhafaza eden ve muttali olandır; öyleyse O'nun sınırlarını aşmaktan, helalinden haramına geçmekten sakınınız!

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ شروع في بيان بعض الحقوق على الناس المتعلقة به ﷺ وهو عند نسائه، والحقوق المتعلقة بهن رضي الله تعالى عنهن ومناسبة ذلك لما تقدم ظاهرة، والآية عند الأكثرين نزلت يوم تزوج ﵊ زينب بنت جحش.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin” ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarının yanındayken insanların onunla ilgili bazı haklarını ve hanımlarının radıyallâhu teâlâ anhünne haklarını beyana başlamaktadır. Bunun önceki konularla münasebeti açıktır. Çoğu müfessire göre bu ayet, Peygamber'in aleyhisselâm Zeyneb bint Cahş ile evlendiği gün inmiştir.

أخرج الإمام أحمد وعبد بن حميد والبخاري ومسلم والنسائي وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في سننه من طرق عن أنس قال: لما تزوج رسول الله ﷺ زينب بنت جحش دعا القوم فطعموا ثم جلسوا يتحدثون وإذا هو كأنه يتهيأ للقيام فلم يقوموا فلما رأى ذلك قام فلما قام قام من قام وقعد ثلاثة نفر فجاء النبي ﷺ ليدخل فإذا القوم جلوس ثم إنهم قاموا فانطلقت فجئت أخبرت النبي ﷺ أنهم قد انطلقوا فجاء حتى دخل فذهبت أدخل فألقى الحجاب بيني وبينه فأنزل الله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ الآية

İmam Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî muhtelif yollarla Enes'ten rivayet etmişlerdir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb bint Cahş ile evlendiğinde insanları davet etti, yemek yediler, sonra oturup sohbete daldılar. Peygamber kalkacak gibi davrandı ama onlar kalkmadılar. Bunu görünce kendisi kalktı; o kalkınca kalkanlar kalktı, üç kişi ise oturmaya devam etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem girmek üzere geldiğinde bir de baktı ki bu kimseler oturuyorlar. Sonra onlar da kalkıp gittiler. Ben gidip Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem onların gittiğini haber verdim. Geldi ve içeri girdi; ben de girmeye yeltendim, aramıza perdeyi çekti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } ayetini indirdi.»

والنهي للتحريم، وقوله سبحانه: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ بتقدير باء المصاحبة استثناء مفرغ من أعم الأحوال أي لا تدخلوها في حال من الأحوال إلا حال كونكم مصحوبين بالإذن.

Ayetteki nehiy tahrim (yasaklama) içindir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ } “izin verilmesi müstesna” buyruğu, musâhabet (birliktelik) «bâ»sının takdiriyle hâllerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani «İzinle birlikte bulunma hali müstesna, hiçbir hal ve şartta o evlere girmeyin» demektir.

وجوز أبو حيان كونه بتقدير باء السببية فيكون الاستثناء من أعم الأسباب أي لا تدخلوها بسبب من الأسباب إلا

Ebû Hayyân, sebebiyet «bâ»sının takdir edilmesini de caiz görmüştür; bu takdirde istisna sebeplerin en genelinden olur, yani «Hiçbir sebeple o evlere girmeyin,

بسبب الإذن، وذهب الزمخشري إلى أنه استثناء من أعم الأوقات أي لا تدخلوها في وقت من الأوقات إلا وقت أن يؤذن لكم. وأورد عليه أبو حيان أن الوقوع موقع الظرف مختص بالمصدر الصريح دون المؤول فلا يقال أتيتك أن يصيح الديك وإنما يقال أتيتك صياح الديك، ولا يخفى أن القول بالاختصاص أحد قولين للنحاة في المسألة نعم إنه الأشهر والزمخشري إمام في العربية لا يعترض عليه بمثل هذه المخالفة.

ancak izin sebebiyle girin» demektir. Zemahşerî ise bunun vakitlerin en genelinden yapılan bir istisna olduğu görüşüne varmıştır; yani «Size izin verilmesi vakti müstesna, hiçbir vakitte girmeyin» demektir. Ebû Hayyân ona, zarf makamına geçmenin müevvel masdara değil sarih masdara has olduğunu öne sürerek itiraz etmiş; zira «Horozun ötmesi zamanında sana geldim» manasında «eteytüke en yasîha'd-dîku» denmeyip «eteytüke siyâha'd-dîki» denildiğini belirtmiştir. Gizli kalmayacağı üzere, bu ihtisas görüşü meselede nahivcilerin iki görüşünden biridir; evet, en meşhur olanı budur, fakat Zemahşerî de Arapçada bir imamdır ve bu tür bir muhalefetle ona itiraz edilemez.

وزعم بعضهم أن الوقت مقدر في نظم الكلام فيكون محذوفا حذف حرف الجر وأن هذا ليس من باب وقوع المصدر موقع الظرف.

Bazıları, sözün dizilişinde vaktin takdir edildiğini, dolayısıyla harf-i cerrin hazfedilmesi kabilinden hazfedildiğini ve bunun masdarın zarf makamına geçmesi kabilinden olmadığını iddia etmişlerdir.

وأجاز بعض الأجلة كون ذلك استثناء من أعم الأحوال بلا تقدير الباء بل باعتبار أن المصدر مؤول باسم المفعول أي لا تدخلوها إلا مأذونا لكم والمصدر المسبوك قد يؤول بمعنى المفعول كما قيل في قوله تعالى: ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى [يونس: ٣٧] إن المعنى ما كان هذا القرآن مفتري فمن قال كون المصدر بمعنى المفعول غير معروف في المؤول لم يصب، وقيل فيما ذكر مخالفة لقول النحاة المصدر المسبوك معرفة دائما كما صرح به في المغني.

Büyük âlimlerden bazıları, bunun «bâ» takdiri olmaksızın, bilakis masdarın ism-i mef'ûle teviliyle hâllerin en genelinden bir istisna olmasını caiz görmüşlerdir; yani «Size izin verilmiş kimseler olmanız müstesna, girmeyin» demektir. Zira müevvel masdar bazen mef'ûl manasına tevil edilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } “Bu Kur'an uydurulmuş bir şey değildir” buyruğunda mananın «uydurulmuş [müfteran] bir şey değildir» şeklinde olduğu söylenmiştir. Dolayısıyla müevvel masdarda masdarın mef'ûl manasında gelişinin bilinmediğini söyleyen kimse isabet etmemiştir. Zikredilen bu görüşte, el-Muğnî'de açıkça belirtildiği üzere, nahivcilerin «Müevvel masdar daima marifedir» kuralına muhalefet olduğu söylenmiştir.

وتعقبه الخفاجي بأن الحق أنه سطحي وأنه قد يكون نكرة وذكر قوله تعالى: ما كانَ إلخ، وقوله سبحانه:

Hafâcî buna itiraz ederek, doğrusunun bu kuralın yüzeysel bir kural olduğu ve masdarın nekire de olabileceği yönündeki görüş olduğunu belirtmiş ve Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } buyruğu ile şu buyruğunu zikretmiştir:

إِلى طَعامٍ متعلق بيؤذن وعدي بإلى مع أنه يتعدى بفي فيقال أذن له في كذا لتضمينه معنى الدعاء للإشعار بأنه لا ينبغي أن يدخلوا على طعام بغير دعوة وإن تحقق الإذن الصريح في دخول البيت فإن كل إذن ليس بدعوة، وقيل يجوز أن يكون قد تنازع فيه الفعلان تَدْخُلُوا ويُؤْذَنَ وهو مما لا بأس به، وقوله تعالى:

{ إِلى طَعامٍ } “bir yemeğe” ifadesi «yü'zene» fiiline müteallıktır. «Ezine lehû fî kezâ» (ona şu hususta izin verdi) denilerek «fî» ile geçişli kılındığı halde burada «ilâ» ile müteaddi kılınması, davet manasını tazammun ettiği içindir; bu da eve girmek için açık bir izin bulunsa dahi davetsiz olarak yemeğe girilmemesi gerektiğine dikkat çekmek içindir, çünkü her izin bir davet demek değildir. { تَدْخُلُوا } ve { يُؤْذَنَ } fiillerinin her ikisinin de onda tenâzu' ettiği (amel etmek için çekiştiği) söylenmiştir ki bunda bir sakınca yoktur. Allah Teâlâ'nın:

غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ أي غير منتظرين نضجه وبلوغه تقول أنى الطعام يأني أنى كقلى يقلي قلى إذا نضج وبلغ قاله الزجاج، وقال مكي: إناه ظرف زمان مقلوب آن التي بمعنى الحين فقلبت النون قبل الألف وغيرت الهمزة إلى الكسرة أي غير ناظرين آنه أي حينه والمراد حين إدراكه ونضجه أو حين أكله حال من فاعل تدخلوا وهو حال مفرغ من أعم الأحوال كما سمعت في أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ وإذا جعل ذلك حالا فهي حال مترادفة فكأنه قيل: لا تدخلوا في حال من الأحوال إلا مصحوبين بالإذن غير ناظرين، والظاهر أنها حال مقدرة ويحتمل أن تكون مقارنة، والزمخشري بعد أن جعل ما تقدم نصبا على الظرفية جعل هذا حالا أيضا لكنه قال بعد وقع الاستثناء على الوقت والحال معا كأنه قيل لا تدخلوا بيوت النبي إلا وقت الإذن ولا تدخلوها إلا غير ناظرين.

{ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “onun pişmesini gözetmeksizin” buyruğu, yani yemeğin pişmesini ve hazır olmasını beklemeden [demektir]. Zeccâc'ın belirttiğine göre, yemek pişip hazır olduğunda «kaly» kalıbından «enâ't-taâmu ye'nî enyen» dersin. Mekkî ise şöyle demiştir: «İnâhu», «vakit» manasına gelen «ân» kelimesinin kalbedilmiş şekli olan bir zaman zarfıdır; nûn harfi eliften önceye alınmış ve hemze kesreye dönüştürülmüştür; yani «onun vaktini beklemeksizin», murat ise pişip yetişme yahut yenme vaktidir. Bu ifade, { تَدْخُلُوا } fiilinin fâilinden hâldir ve { أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } ifadesinde işittiğin gibi hâllerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Bu ifade hâl kabul edildiğinde müterâdif (peş peşe gelen) bir hâl olur; sanki şöyle denilmiştir: «İzinle birlikte olan ve beklemeyen kimseler olma hali müstesna, hiçbir hal ve şartta girmeyin.» Zahir olan, bunun hâl-i mukaddere olmasıdır; hâl-i mukârine olması da muhtemeldir. Zemahşerî, önceki kısmı zarfiyyet üzere mansup kıldıktan sonra bunu da hâl yapmış; ancak ardından istisnanın hem vakte hem de hâle aynı anda taalluk ettiğini söylemiştir; sanki: «Peygamber'in evlerine ancak izin vaktinde girin ve ancak beklemediğiniz bir halde girin» denilmiş gibidir.

وتعقبه أبو حيان بأنه لا يجوز على مذهب الجمهور من أنه لا يقع بعد إلا في الاستثناء إلا المستثنى أو المستثنى منه أو صفة المستثنى منه ثم قال وأجاز الأخفش والكسائي ذلك في الحال أجاز ما ذهب القوم إلا يوم الجمعة راحلين عنا فيجوز ما قاله الزمخشري عليه ولا يخفى على المتأمل في كلام الزمخشري أنه بعيد بمراحل عن جعل الآية الكريمة كالمثال المذكور لأنه على التأخير والتقديم وكلامه آب عن اعتبار ذلك في الآية نعم لو اقتصر على جعل غَيْرَ ناظِرِينَ حالا من ضمير تَدْخُلُوا لأمكن أن يقال: إن مراده لا تدخلوا غير ناظرين إلا أن يؤذن لكم ويكون المعنى أن دخولهم غير ناظرين إناه مشروط بالإذن وأما دخولهم ناظرين فممنوع مطلقا بطريق الأولى ثم قدم المستثنى وأخر الحال. وتعقبه بعضهم بأن فيه استثناء شيئين وهما الظرف والحال بأداة واحدة وقد قال ابن مالك في التسهيل: لا يستثنى بأداة واحدة دون عطف شيئان وظاهره عدم جواز ذلك سواء كان الاستثناء مفرغا أم لا وسواء كان الشيئان مما يعمل فيهما العامل المتقدم أم لا فلا يجوز قام القوم إلا زيدا عمرا ولا ما قام القوم إلا زيدا عمرا أو إلا زيد عمرو ولا ما قام إلا خالد بكر ولا ما أعطيت أحدا شيئا إلا عمرا دانقا ولا ما أعطيت إلا عمرا دانقا ولا ما أخذ أحد شيئا إلا زيد

Ebû Hayyân, cumhurun mezhebine göre istisnada «illâ»dan sonra ancak müstesna, müstesnâ minh veya müstesnâ minhin sıfatının gelebileceğini belirterek Zemahşerî'ye itiraz etmiş; ardından Ahfeş ve Kisâî'nin bunu hâlde caiz gördüklerini, «Topluluk ancak cuma günü bizden ayrıldıkları halde gittiler» cümlesini tecviz ettiklerini, dolayısıyla bu görüşe göre Zemahşerî'nin sözünün caiz olacağını söylemiştir. Zemahşerî'nin sözünü düşünen bir kimse için, ayet-i kerîmeyi bu misal gibi kılmaktan fersah fersah uzak olduğu gizli kalmaz; zira bu misal takdim ve tehir esasına dayanmaktadır, oysa Zemahşerî'nin sözü ayette böyle bir takdiri kabul etmemektedir. Evet, eğer Zemahşerî { غَيْرَ ناظِرِينَ } ifadesini yalnızca { تَدْخُلُوا } fiilindeki zamirden hâl yapmakla yetinseydi, onun maksadının «Size izin verilmedikçe beklemeksizin de girmeyin» demek olduğu ve mananın da, pişmesini beklemeden girmelerinin dahi izne bağlı olduğu, bekleyerek girmelerinin ise evleviyetle mutlak olarak yasaklandığı şeklinde ifade edilebileceği söylenebilirdi; sonra müstesna öne alınmış ve hâl sona bırakılmıştır. Bazıları buna itiraz ederek, burada tek bir edatla hem zarf hem de hâl olmak üzere iki şeyin istisna edildiğini, oysa İbn Mâlik'in et-Teshîl'de: «Atıf olmaksızın tek bir edatla iki şey istisna edilmez» dediğini aktarmışlardır. İbn Mâlik'in sözünün zahiri, istisnanın müferrağ olup olmamasına ve iki şeyde önceki amilin amel edip etmemesine bakılmaksızın bunun caiz olmadığını gösterir. Dolayısıyla «Zeyd ve Amr hariç topluluk ayağa kalktı», «Zeyd ve Amr hariç topluluk ayağa kalkmadı», «Hâlid ve Bekir hariç kimse ayağa kalkmadı», «Amr'a bir dânek hariç kimseye bir şey vermedim», «Amr'a bir dânek hariç vermedim», «Zeyd bir dirhem hariç kimse bir şey almadı»

درهما ولا ما أخذ أحد إلا زيد درهما، والكلام في هذه المسألة وما يصح من هذه التراكيب وما لا يصح وإذا صح فعلى أي وجه يصح طويل عريض والذي أميل إليه تقييد إطلاقهم لا يستثنى بأداة واحدة دون عطف شيئان بما إذا كان الشيئان لا يعمل فيهما العامل السابق قبل الاستثناء فلا يجوز ما قام إلا زيد إلا بكر مثلا إذ لا يكون للفعل فاعلان دون عطف ولا ما ضربت إلا زيدا عمرا مثلا إذ لا يكون لضرب مفعولان دون عطف أيضا، وأرى جواز نحو ما أعطيت أحدا شيئا إلا عمرا دانقا ونحو ما ضرب إلا زيد عمرا من غير حاجة إلى التزام إبدال اسمين من اسمين نظير قوله:

ve «Zeyd bir dirhem hariç kimse almadı» denilemez. Bu mesele, bu terkiplerden hangisinin sahih olup hangisinin olmadığı ve sahih olduğu takdirde hangi vecihle sahih olacağı geniş ve uzundur. Benim meylettiğim görüş ise onların «Atıf olmaksızın tek bir edatla iki şey istisna edilmez» şeklindeki mutlak ifadelerini, istisnadan önceki amilin bu iki şeyde amel edemeyeceği durumlarla kayıtlamaktır. Dolayısıyla atıf olmaksızın bir fiilin iki fâili olamayacağı için «Zeyd hariç Bekir hariç kimse kalkmadı» denilemeyeceği gibi, aynı şekilde darabe fiilinin atıf olmaksızın iki mef'ûlü olamayacağı için «Zeyd ve Amr hariç kimseyi dövmedim» de denilemez. Fakat iki ismin iki isimden bedel kılınmasını iltizam etmeye gerek kalmaksızın «Amr'a bir dânek hariç kimseye bir şey vermedim» ve şu beyitteki gibi:

ولما قرعنا النبع بالنبع بعضه ... ببعض أبت عيدانه أن تكسرا

«Sert odunları birbiriyle vuruşturduğumuzda ... Onların dalları kırılmaktan imtina etti»

في الأول وإضمار فعل ناصب لعمرو دل عليه المذكور في الثاني، وما ذكره ابن مالك في الاحتجاج على الشبه بالعطف حيث قال: كما لا يقدر بعد حرف العطف معطوفان كذلك لا يقدر بعد حرف الاستثناء مستثنيان لا يتم علينا فإنا نقول في العطف بالجواز في مثل ما ضرب زيد عمرا وبكر خالدا قطعا فنحو ما أعطيت أحدا شيئا إلا زيدا دانقا كذلك، وقوله: إن الاستثناء في حكم جملة مستأنفة لأن معنى جاء القوم إلا زيدا جاء القوم ما منهم زيد وهو على ما قيل يقتضي أن لا يعمل ما قبل إلا فيما بعدها في مثل ما ذكر لأنها بمثابة ما وليس ذلك من الصور المستثناة ليس بشيء كما لا يخفى، وما في أمالي الكافية من أنه لا بدّ في المستثنى المفرغ من تقدير عام فلو استعمل بعد إلا شيئان فأما أن لا يقدر عام أصلا وهو يخالف حكم الباب أو يقدر عامان وهو يؤدي إلى أمر خارج عن القياس من غير ثبت ولو جاز في الاثنين جاز فيما فوقهما وهو ظاهر البطلان أو يقدر لأحدهما دون الآخر وهو يؤدي إلى اللبس فيما قصد.

birinci misalde [bedele gerek olmadan], ikinci misalde ise zikredilen fiilin delalet ettiği mansup kılıcı mahzuf bir fiil takdir etmeksizin «Zeyd Amr'ı hariç kimse dövmedi» gibi ifadelerin caiz olduğunu görmekteyim. İbn Mâlik'in atfa benzeyişi delil getirerek: «Nasıl ki atıf harfinden sonra iki matûf takdir edilemezse, aynı şekilde istisna harfinden sonra da iki müstesna takdir edilemez» demesi bize karşı geçerli bir delil değildir; zira biz atıfta «Zeyd Amr'ı, Bekir de Hâlid'i dövmedi» gibi cümlelerin caiz olduğunu kesinlikle söylemekteyiz; dolayısıyla «Zeyd'e bir dânek hariç kimseye bir şey vermedim» cümlesi de böyledir. İstisnanın müstakil bir cümle hükmünde olduğuna; zira «Zeyd hariç topluluk geldi» ifadesinin «Topluluk geldi, onlardan Zeyd gelmedi» manasında olduğuna ve bunun da -söylendiğine göre- zikredilen türden misallerde 'illâ'dan öncekinin sonrakinde amel etmemesini gerektirdiğine, zira 'mâ' mesabesinde olduğuna ve bunun da istisna edilen suretlerden olmadığına dair sözü ise, gizli kalmayacağı üzere, bir değer taşımaz. Emâli'l-Kâfiye'de yer alan şu izahtaki görüşe gelince: Müstesnâ-i müferrağda mutlaka genel bir kavram takdir edilmelidir; şayet 'illâ'dan sonra iki şey kullanılırsa ya hiçbir genel takdir edilmeyecektir ki bu babın kuralına aykırıdır; ya iki genel takdir edilecektir ki bu delilsiz olarak kıyas dışı bir şeye yol açar, zira ikide caiz olsaydı ikiden fazlasında da caiz olurdu ve bu açıkça batıldır; yahut birine takdir edilip diğerine edilmeyecektir ki bu da kastedilen şeyde kapalılığa yol açar.

تعقبه الحديثي بأن لقائل أن يختار الثالث ويقول: العام لا يقدر إلا للذي يلي إلا منهما لأنه المستثنى المفرغ ظاهرا فلا يحصل اللبس أصلا، وأبو حيان قدر في الآية محذوفا وجعل غَيْرَ ناظِرِينَ حالا من الضمير فيه والتقدير ادخلوا غير ناظرين وهو الذي يقتضيه كلام ابن مالك حيث أوجب في نحو ما ضرب إلا زيد عمرا جعل عمرا مفعولا لمحذوف دل عليه المذكور، والجملة مستأنفة استئنافا بيانيا وقعت جوابا لسؤال نشأ من الجملة الأولى كأنه لما قيل ما ضرب إلا زيد سأل سائل من ضرب؟ فقيل: ضرب عمرا، وذكر العلامة تقي الدين السبكي عليه الرحمة في رسالته المسماة بالحلم والأناة في إعراب غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وفيها يقول الصلاح الصفدي:

Hadîsî bu izaha itiraz ederek şöyle demiştir: Bir kimse üçüncü şıkkı tercih edip: «Genel kavram ikisinden sadece 'illâ'ya bitişik olanı için takdir edilir; zira zahiren müstesnâ-i müferrağ olan odur, dolayısıyla asla kapalılık meydana gelmez» diyebilir. Ebû Hayyân ise ayette mahzuf bir fiil takdir etmiş ve { غَيْرَ ناظِرِينَ } ifadesini o mahzuftaki zamirden hâl kılmıştır; takdiri de: «Beklemeksizin girin» şeklindedir. İbn Mâlik'in «Zeyd Amr'ı hariç kimse dövmedi» gibi bir cümlede Amr kelimesini zikredilenin delalet ettiği mahzuf bir fiilin mef'ûlü kılmayı vacip görmesi de bunu gerektirir. Bu cümle, ilk cümleden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş istînâf-ı beyânîdir; sanki «Zeyd hariç kimse dövmedi» denildiğinde, birisi «Kimi dövdü?» diye sormuş, ona da: «Amr'ı dövdü» denilmiş gibidir. Allâme Takıyyüddîn es-Sübkî aleyhirrahme, { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } ibaresinin irabı hakkında kaleme aldığı «el-Hılm ve'l-Enât» adlı risalesinde -ki Salâh es-Safedî bu risale hakkında şöyle demiştir:

يا طالب النحو في زمان ... أطول ظلا من القناة

«Ey mızraktan daha uzun bir gölgesi olan bir zamanda ... Nahiv ilmini talep eden kimse!»

وما تحلى منه بعقد ... عليك بالحلم والأناة

«Ondan sağlam bir ilim elde edemediysen ... Hilm ve teenni ile hareket et!»

إن الظاهر أن الزمخشري ما قال ذلك إلا تفسير معنى والمستثنى في الحقيقة هو المصدر المتعلق به الظرف والحال فكأنه قيل: لا تدخلوا إلا دخولا مصحوبا بكذا ثم قال: ولست أقول بتقدير مصدر هو عامل فيهما فإن العمل للفعل المفرغ وإنما أردت شرح المعنى، ومثل هذا الإعراب هو الذي نختاره في قوله تعالى: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ [آل عمران: ١٩] أي إلا اختلافا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم فمن بعد ما جاءهم وبغيا ليسا مستثنيين بل وقع عليهما المستثنى وهو الاختلاف كما تقول ما قمت إلا يوم الجمعة ضاحكا أمام الأمير في دارة فكلها يعلم فيها الفعل المفرغ من جهة الصناعة وهي من جهة المعنى كالشيء الواحد لأنها بمجموعها بعض من المصدر الذي تضمنه الفعل المنفي وهذا أحسن من أن يقدر اختلفوا بغيا بينهم لأنه حينئذ لا يفيد الحصر وعلى ما قلناه يفيد الحصر فيه كما أفاده في قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ فهو حصر في شيئين لكن بالطريق الذي قلناه لا أنه استثناء شيئين بل استثناء شيء صادق على شيئين، ويمكن حمل كلام الزمخشري على ذلك فقوله: وقع الاستثناء على الوقت والحال معا صحيح، إن المستثنى أعم لأن الأعم يقع على الأخص والواقع على

Zemahşerî'nin bunu ancak manayı açıklamak için söylediğinin zahir olduğunu, gerçekte müstesnanın zarf ve hâlin kendisine taalluk ettiği masdar olduğunu belirtmiştir; sanki: «Ancak şöyle şöyle bir şekilde olan bir girişle girin» denilmiş gibidir. Sonra Sübkî şöyle demiştir: «Ben bu ikisinde amel eden bir masdar takdir ediyorum demiyorum; zira amel etme hakkı müferrağ fiile aittir; ben sadece manayı şerh etmek istedim. Bizim tercih ettiğimiz bu tür irab, Allah Teâlâ'nın: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } 'Kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler' buyruğundaki irabdır; yani 'Kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki taşkınlık sebebiyle meydana gelen bir ihtilaf müstesna, ihtilafa düşmediler' demektir. Dolayısıyla 'ilim geldikten sonra' ve 'bağyen' ifadeleri iki ayrı müstesna değildir; bilakis müstesna olan şey, yani ihtilaf onların üzerine vâki olmuştur; tıpkı 'Emirin huzurunda evinde gülerek ancak cuma günü ayakta durdum' demen gibi. Bunların hepsinde ameliye yönünden müferrağ fiil amel eder; mana yönünden ise bunlar tek bir şey gibidir, çünkü toplamları menfi fiilin tazammun ettiği masdarın bir parçasıdır. Bu izah, 'Aralarındaki taşkınlık yüzünden ihtilafa düştüler' takdirini yapmaktan daha güzeldir; zira o takdirde hasr ifade etmez, bizim dediğimize göre ise Allah Teâlâ'nın { مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ } buyruğunda hasr ifade ettiği gibi onda da hasr ifade eder. Dolayısıyla iki şeyde hasrdır, fakat bizim söylediğimiz yolla böyledir; yoksa iki şeyin istisna edilmesi şeklinde değil, iki şeye sâdık olan tek bir şeyin istisnasıdır. Zemahşerî'nin sözünü buna hamletmek mümkündür. Buna göre onun: 'İstisna hem vakte hem de hâle aynı anda taalluk etmiştir' sözü doğrudur; zira müstesna daha umumidir, umumi olan ise hususi olana taalluk eder ve taalluk eden şeye

الواقع واقع فتخلص عما ورد عليه من قول النحاة لا يستثنى بأداة واحدة دون عطف شيئان انتهى فتدبره، وجوز أن يكون غَيْرَ ناظِرِينَ حالا من المجرور في لَكُمْ ولم يذكره الزمخشري، وفي الكشف لو جعل حالا من ذلك لأفاد ما ذكره من حيث إنه نهى عن الدخول في جميع الأوقات إلا وقت وجود الإذن المقيد، وقال العلامة تقي الدين لم يجعل حالا من ذلك وإن كان جائزا من جهة الصناعة لأنه يصير حالا مقدرة ولأنهم لا يصيرون منهيين عن الانتظار بل يكون ذلك قيدا في الإذن وليس المعنى على ذلك بل على أنهم نهوا أن يدخلوا إلا بإذن ونهوا إذا دخلوا أن يكونوا غير ناظرين إناه فلذلك امتنع من جهة المعنى أن يكون العامل فيه يُؤْذَنَ وأن يكون حالا من مفعوله اهـ.

taalluk eden şey de taalluk etmiş sayılır. Böylece nahivcilerin 'Atıf olmaksızın tek bir edatla iki şey istisna edilmez' kuralından kaynaklanan itirazdan kurtulmuş olur.» (Sübkî'nin sözü bitti), bunu iyi düşün! { غَيْرَ ناظِرِينَ } ifadesinin { لَكُمْ } ibaresindeki mecrurdan hâl olması da caiz görülmüştür, ancak Zemahşerî bunu zikretmemiştir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Şayet oradaki zamirden hâl kılınsaydı, mukayyet bir iznin bulunması vakti müstesna bütün vakitlerde girmeyi nehyetmiş olması hasebiyle onun zikrettiği manayı ifade ederdi. Allâme Takıyyüddîn ise şöyle demiştir: İrab tekniği açısından caiz olsa bile oradaki zamirden hâl kılınmamıştır; çünkü bu takdirde hâl-i mukaddere olur ve insanlar beklemekten menedilmiş olmazlar, bilakis bu durum izne getirilmiş bir kayıt olur. Oysa mana böyle değildir; mana, izin verilmedikçe girmekten menedildikleri ve girdiklerinde de yemeğin pişmesini gözetmekten menedildikleridir. İşte bu sebeple mana yönünden amilin «yü'zene» fiili olması ve mef'ûlünden hâl olması imkânsız kılınmıştır. (Sübkî'nin sözü bitti).

ولعله أبعد نظرا مما في الكشف، وقرأ ابن أبي عبلة «غير» بالكسر على أنه صفة لطعام فيكون جاريا على غير من هو له، ومذهب البصريين في ذلك وجوب إبراز الضمير بأن يقال هنا غير ناظر أنتم أو غير ناظرين أنتم ولا بأس بحذفه عند الكوفيين إذا لم يقع لبس كما هنا والتخريج المذكور عليه، وقد أمال حمزة والكسائي «إناه» بناء على أنه مصدر أني الطعام إذا أدرك، وقرأ الأعمش «إناءة» بمدة بعد النون وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا استدراك من النهي عن الدخول بغير إذن فيه دلالة على أن المراد بالإذن إلى الطعام الدعوة إليه فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا أي فإذا أكلتم الطعام فتفرقوا ولا تلبثوا، والفاء للتعقيب بلا مهلة للدلالة على أنه ينبغي أن يكون دخولهم بعد الإذن والدعوة على وجه يعقبه الشروع في الأكل بلا فصل، والآية على ما ذهب إليه الجل من المفسرين خطاب لقوم كانوا يتحينون طعام النبي ﷺ فيدخلون ويقعدون منتظرين لإدراكه مخصوصة بهم وبأمثالهم ممن يفعل مثل فعلهم في المستقبل فالنهي مخصوص بمن دخل بغير دعوة وجلس منتظرا للطعام من غير حاجة فلا تفيد النهي عن الدخول بأذن لغير طعام ولا عن الجلوس واللبث بعد الطعام لمهم آخر، ولو اعتبر الخطاب عاما لكان الدخول واللبث المذكوران منهيا عنهما ولا قائل به، ويؤيد ما ذكر ما أخرجه عبد بن حميد عن الربيع عن أنس رضي الله تعالى عنه قال: كانوا يتحينون فيدخلون بيت النبي ﷺ فيجلسون فيتحدثون ليدرك الطعام فأنزل الله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الآية وكذا ما أخرجه ابن أبي حاتم عن سليمان بن أرقم قال نزلت في الثقلاء ومن هنا قيل إنها آية الثقلاء، وتقدم لك القول بجواز كون إِلى طَعامٍ قد تنازع فيه الفعلان تَدْخُلُوا ويُؤْذَنَ والأمر عليه ظاهر.

Sübkî'nin bu görüşü, belki de el-Keşf'tekinden daha derin bir incelemeye dayanmaktadır. İbn Ebî Able «ğayra» kelimesini «taâm»ın sıfatı olarak cer ile «ğayri» şeklinde okumuştur; bu takdirde sıfat, ait olmadığı şey üzerine carî olmuş olur. Basralıların bu konudaki mezhebine göre zamirin açıkça zikredilmesi vaciptir; yani burada «ğayri nâzırin entüm» veya «ğayri nâzırîne entüm» denmelidir. Kûfelilere göre ise burada olduğu gibi bir kapalılık bulunmadığında zamirin hazfedilmesinde bir sakınca yoktur ve zikredilen okuyuş da bu kurala dayanmaktadır. Hamza ve Kisâî, yemeğin pişmesi manasına gelen «enâ't-taâm» fiilinin masdarı olduğu esasına dayanarak «inâhu» kelimesinde imâle yapmışlardır. A'meş ise nûn'dan sonra bir med ile «inâetehû» şeklinde okumuştur. { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا } “Fakat davet edildiğiniz zaman girin” buyruğu, izinsiz girmeyi yasaklayan nehiyden bir istidraktir ve yemeğe izin verilmesinden kastın yemeğe davet edilmek olduğuna delalet etmektedir. { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “Yemeği yiyince de hemen dağılın”, yani yemeği yediğinizde oyalanmayıp ayrılın. Buradaki fâ harfi, hiçbir gecikme olmaksızın hemen dağılmayı (ta'kîb-i bilâ mühlet) ifade eder; bu da onların izin ve davetten sonraki girişlerinin, araya fasıla girmeden derhal yemeğe başlanacak şekilde olması gerektiğine delalet eder. Müfessirlerin ekseriyetinin benimsediği görüşe göre ayet, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yemek vaktini kollayıp içeri giren ve yemeğin pişmesini bekleyerek oturan bir topluluğa hitaptır; hem onlara hem de gelecekte onların yaptığını yapacak benzerlerine mahsustur. Dolayısıyla yasak, davetsiz girip bir ihtiyaç olmaksızın yemeği bekleyerek oturan kimseye mahsustur; bu sebeple yemek dışında başka bir maksatla izin alarak girmeyi veya yemekten sonra başka mühim bir iş için oturup kalmayı yasaklamayı ifade etmez. Şayet hitap genel kabul edilseydi, zikredilen bu giriş ve oturma da yasaklanmış olurdu ki bunu söyleyen hiç kimse yoktur. Zikredilen bu hususu, Abd b. Humeyd'in Rebî' tarikiyle Enes'ten radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiği şu söz de teyit etmektedir: «Vakti kollarlar, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem evine girip otururlar ve yemek pişsin diye sohbet ederlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayetini indirdi.» Aynı şekilde İbn Ebî Hâtim'in Süleyman b. Erkam'dan rivayet ettiği «Bu ayet yüzsüz ve düşüncesiz (sakîl) kimseler hakkında indi» sözü de bunu destekler. Bu sebeple bu ayete «sakîller (yüzsüzler) ayeti» denilmiştir. { إِلى طَعامٍ } car ve mecrurunun { تَدْخُلُوا } ve { يُؤْذَنَ } fiilleri arasında tenâzu'a konu olmasının caiz olduğunu sana daha önce belirtmiştik; bu durumda mesele gayet açıktır.

وقال العلامة ابن كمال: الظاهر أن الخطاب عام لغير المحارم وخصوص السبب لا يصلح مخصصا على ما تقرر في الأصول، نعم يكون وجها لتقييد الإذن بقوله تعالى إِلى طَعامٍ فيندفع وهم اعتبار مفهومه انتهى وفيه بحث فتأمل والمشهور في سبب النزول ما ذكرناه أول الكلام في الآية عن الإمام أحمد والشيخين وغيرهم فلا تغفل.

Allâme İbn Kemâl şöyle demiştir: «Zahir olan, hitabın mahrem olmayan herkese genel oluşudur; sebebin hususi olması ise usûl ilminde sabit olduğu üzere hükmü tahsis etmeye elverişli değildir. Evet, sebebin hususiliği, iznin Allah Teâlâ'nın { إِلى طَعامٍ } buyruğu ile kayıtlanmasına bir gerekçe olur ve böylece mefhumunun muteber sayılacağı vehmi ortadan kalkar.» (İbn Kemâl'in sözü bitti). Ancak bu görüşte tartışılacak yönler vardır, iyi düşün! Nüzul sebebi hakkında meşhur olan ise ayetin başında İmam Ahmed, Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ve diğerlerinden naklettiğimiz rivayettir; bunu unutma!

وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ أي لحديث بعضكم بعضا أو لحديث أهل البيت بالتسمع له فاللام تعليلية أو اللام المقوية ومُسْتَأْنِسِينَ مجرور معطوف على ناظِرِينَ ولا زائدة، يجوز أن يكون منصوبا معطوفا على غَيْرَ كقوله تعالى: وَلَا الضَّالِّينَ [الفاتحة: ٧] وجوز أن يكون حالا مقدرة أو مقارنة من فاعل فعل حذف مع فاعله وذلك معطوف على المذكور والتقدير ولا تدخلوها أو لا تمكثوا مستأنسين لحديث إِنَّ ذلِكُمْ أي اللبث الدال عليه الكلام أو الاستئناس أو المذكور من الاستئناس والنظر أو الدخول على غير الوجه المذكور، والأول أقوى ملاءمة للسياق والسباق كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ لأنه يكون مانعا له ﵊ عن قضاء بعض أوطاره مع ما فيه من تضييق المنزل عليه ﷺ وعلى أهله فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ أي من إخراجكم بأن يقول لكم اخرجوا أو من منعكم عما يؤذيه على ما قيل فالكلام على تقدير المضاف لقوله تعالى:

{ وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ } “sohbete dalmaksızın [dağılın]”, yani birbirinizle konuşmaya yahut ev halkının konuşmasını dinleyerek laf almaya dalmaksızın [dağılın]. Buradaki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) içindir yahut müteaddi kılan lâm-ı mukavviyedir. «Müste'nisîne» kelimesi, «nâzırîne» üzerine matuf olarak mecrurdur ve «lâ» zaiddir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَا الضَّالِّينَ } buyruğunda olduğu gibi «ğayra» üzerine matuf olarak mansup olması da caizdir. Fâiliyle birlikte hazfedilmiş bir fiilin fâilinden hâl-i mukaddere veya hâl-i mukârine olması da caiz görülmüştür; bu mahzuf fiil ise mezkûr fiile matuftur ve takdiri: «O evlere sohbete dalarak girmeyin veya sohbete dalarak kalmayın» şeklindedir. { إِنَّ ذلِكُمْ } “Çünkü bu durumunuz”, yani sözün delalet ettiği oturup kalmanız yahut sohbete dalmanız yahut sohbete dalmak ve yemeği beklemek şeklinde zikredilenler yahut zikredilen şeklin dışındaki bir giriş, -ki birinci ihtimal sözün öncesine ve sonrasına en uygun olanıdır- { كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ } “Peygamber'i incitiyordu”; zira bu durum, evin kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem ve ailesine dar gelmesiyle birlikte, bazı ihtiyaçlarını görmesine engel olmaktaydı. { فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ } “fakat o sizden utanıyordu”, yani size «Çıkın» diyerek sizi çıkarmaktan yahut söylendiğine göre kendisine eziyet veren şeyden sizi menetmekten hayâ ediyordu. Bu takdirde söz, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu sebebiyle bir muzâf takdiri üzeredir:

وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ فإنه يدل على أن المستحيا منه معنى من المعاني لاذواتهم ليتوارد النفي

{ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ } “Allah ise gerçeği [açıklamaktan] hayâ etmez.” Zira bu buyruk, kendisinden hayâ edilen şeyin onların şahısları değil manevi bir durum olduğunu gösterir; ta ki sözün nizamının gerektirdiği üzere olumsuzluk

والإثبات على شيء واحد كما يقتضيه نظام الكلام فلو كان المراد الاستحياء من ذواتهم لقال سبحانه والله لا يستحيي منكم فالمراد بالحق إخراجهم أو المنع عن ذلك، ووضع الحق موضعه لتعظيم جانبه وحاصل الكلام أنه تعالى لم يترك الحق وأمركم بالخروج، والتعبير بعدم الاستحياء للمشاكلة، وجوز أن يكون الكلام على الاستعارة أو المجاز المرسل، واعتبار تقدير المضاف مما ذهب إليه الزمخشري وكثير وهو الذي ينبغي أن يعول عليه، وفي الكشف فإن قلت:

ve olumluluk aynı şey üzerine vâki olsun. Şayet murat bizzat onların şahıslarından hayâ etmek olsaydı, Allah Teâlâ «Allah ise sizden hayâ etmez» buyururdu. Dolayısıyla «hak»tan maksat, onları dışarı çıkarmak yahut bundan nehyetmektir. Hakkın şanını yüceltmek için bu mananın yerine «el-Hak» lafzı konulmuştur. Sözün hâsılı şudur: Allah Teâlâ hakkı açıklamayı terk etmemiş ve size çıkmanızı emretmiştir. Hayânın nefyedilmesi ifadesi müşâkele (söz uyumu) kabilindendir. İfadenin istiare veya mecâz-ı mürsel olması da caiz görülmüştür. Muzâf takdirinin dikkate alınması Zemahşerî'nin ve pek çok âlimin benimsediği bir görüştür ve itimat edilmesi gereken de budur. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Şayet:

الاستحياء من زيد للإخراج مثلا هو الحقيقة والاستحياء من استخراجه توسع بجعل ما نشأ منه الفعل كالصلة وكلتا العبارتين صحيحة يصح إيقاع إحداهما موقع الأخرى، قلت: أريد أنه لا بدّ من ملاحظة معنى الإخراج فإما أن يقدر الإخراج ويوقع عليه فيكثر الإضمار ولا يطابق اللفظ نفيا وإثباتا، وإما أن يقدر المضاف فيقل ويطابق، ومع وجود المرجح وفقد المانع لا وجه للعدول فلا بدّ مما ذكر.

«Mesela dışarı çıkarmak için Zeyd'den hayâ etmek hakikattir; onu dışarı çıkarmaktan hayâ etmek ise fiilin kendisinden doğduğu şeyi sıla (harf-i cerin mecruru) kılmak suretiyle yapılan bir genişletmedir (mecazdır). Her iki ifade de sahihtir ve birinin diğerinin yerine kullanılması caizdir» dersen, derim ki: Dışarı çıkarma manasının mutlaka gözetilmesi gerekir. Ya dışarı çıkarma takdir edilip fiil doğrudan ona taalluk ettirilecektir ki bu durumda hazif çoğalır ve lafız nefy ve ispat bakımından birbirine mutabık olmaz; yahut muzâf takdir edilecektir ki bu durumda hazif azalır ve mutabakat sağlanır. Tercih sebebi varken ve bir engel de bulunmazken bundan vazgeçmenin hiçbir gerekçesi olamaz; dolayısıyla zikredilen takdir zorunludur.

وقال العلامة ابن كمال: إن قوله تعالى: فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ تعليل المحذوف دل عليه السياق أي ولا يخرجكم فيستحيي منكم ولذلك صدر بأداة التعليل ولو كان المعنى يستحيي من إخراجكم لكان حقه أن يصدر بالواو، وفيه أن الكلام بعد تسليم ما ذكر على تقدير المضاف. وزعم بعضهم أن الأصل فيستحيي منكم من الحق والله لا يستحيي منكم من الحق والمراد بالحق إخراجهم على أن ذلك من الاحتباك وكلا حرفي الجر ليس بمعنى واحد بل الأول للابتداء والثاني للتعليل، وقال: إن الحمل على ذلك هو الأنسب للإعجاز التنزيلي والاختصار القرآني ولا يخفى ما فيه.

Allâme İbn Kemâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ } buyruğu, sözün gelişinin delalet ettiği mahzuf bir cümlenin gerekçesidir; yani «O sizden hayâ ettiği için sizi çıkarmaz», nitekim bu sebeple ta'lîl harfiyle [fâ ile] başlamıştır; şayet mana 'sizi çıkarmaktan hayâ eder' olsaydı, vâv harfiyle başlaması gerekirdi. Ancak buna karşı denilir ki: Bu izah kabul edilse dahi söz yine muzâf takdiri üzeredir. Bazıları ise cümlenin aslının «O sizden gelen hak sebebiyle hayâ eder, Allah ise sizden gelecek hak hususunda hayâ etmez» şeklinde olduğunu, haktan muradın da onları dışarı çıkarmak olduğunu, bunun ise ihtibâk sanatından kaynaklandığını iddia etmişlerdir. Onlara göre iki harf-i cer aynı manada olmayıp birincisi ibtida, ikincisi ise ta'lîl içindir. Ayrıca bu manaya hamletmenin Kur'an'ın nazmındaki icaza ve ihtisara en uygun yol olduğunu söylemişlerdir; ancak bu görüşteki zorlama gizli değildir.

وقرأت فرقة كما في البحر «فيستحي» بكسر الحاء مضارع استحى وهي لغة بني تميم والمحذوف إما عين الكلمة فوزنه يستفل أو لامها فوزنه يستفع، وفي الكشاف قرىء «لا يستحي» بياء واحدة وأظن أن القراءة بياء واحدة في الفعل في الموضعين، هذا والظاهر حرمة اللبث على المدعو إلى طعام بعد أن يطعم إذا كان في ذلك أذى لرب البيت وليس ما ذكر مختصا بما إذا كان اللبث في بيت النبي ﵊، ومن هنا كان الثقيل مذموما عند الناس قبيح الفعل عند الأكياس.

el-Bahr'da zikredildiğine göre bir grup kıraat imamı, istahyâ fiilinin muzarisi olarak hâ harfinin kesresiyle «feyestehî» şeklinde okumuştur ki bu Temîm kabilesinin lehçesidir; hazfedilen harf ya kelimenin ayn'ıdır ve vezni «yestefil» olur, yahut lâm'ıdır ve vezni «yestef'ı» olur. el-Keşşâf'ta her iki fiilde de tek yâ ile «lâ yestehî» şeklinde okunduğu nakledilmiştir ve zannımca her iki yerdeki fiilde de kıraat tek yâ iledir. Şunu belirtelim ki zahir olan; ev sahibine bir eziyet ve sıkıntı verecekse, yemeğe davet edilen kimsenin yemek yedikten sonra evde oturup kalmasının haram olduğudur. Bu hüküm yalnızca Peygamber'in aleyhisselâm evinde oturup kalmaya mahsus değildir. İşte bu yüzdendir ki sakîl (düşüncesiz ve yüzsüz) kimse insanlar nezdinde yerilmiş, basiret ve akıl sahipleri katında çirkin bir fiil işlemiş kabul edilmiştir.

وعن ابن عباس وعائشة رضي الله تعالى عنهما حسبك في الثقلاء أن الله ﷿ لم يحتملهم وعندي كالثقيل المذكور من يدعى في وقت معين مع جماعة فيتأخر عن ذلك الوقت من غير عذر كثير شرعي بل لمحض أن ينتظر ويظهر بين الحاضرين مزيد جلالته وأن صاحب البيت لا يسعه تقديم الطعام للحاضرين قبل حضوره مخافة منه أو احتراما له أو لنحو ذلك فيتأذى لذلك الحاضرون أو صاحب البيت، وقد رأينا من هذا الصنف كثيرا نسأل الله تعالى العافية إن فضله سبحانه كان كبيرا وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ الضمير لنساء النبي ﷺ المدلول عليهن بذكر بيوته ﵊ أي وإذا طلبتم منهن مَتاعاً أي شيئا يتمتح به من الماعون وغيره فَسْئَلُوهُنَ

İbn Abbâs ve Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle nakledilmiştir: «Sakîl kimselerin ne derece fena olduğunu anlamak için Allah'ın azze ve celle dahi onları çekmediğini (tahammül göstermediğini) bilmen sana yeter!» Bana göre bu sakîl kimse gibi olan bir diğeri de şudur: Belirli bir vakitte bir toplulukla birlikte davet edilir de mühim ve şer'î bir mazereti olmaksızın, sırf kendisinin beklenmesi, meclistekiler arasında büyüklüğünün ve heybetinin görünmesi, yahut ev sahibinin ondan çekindiği veya saygı duyduğu için o gelmeden yemeği sunamayacağı düşüncesiyle o vakitten geri kalır; bu yüzden de oradakiler yahut ev sahibi sıkıntıya düşer. Bu sınıftan pek çok kimse görmüşüzdür; Allah Teâlâ'dan afiyet dileriz, şüphesiz O'nun lütfu pek büyüktür. { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman” ayetindeki zamir, Peygamber'in aleyhisselâm evlerinin zikredilmesiyle delalet olunan hanımlarına racidir; yani onlardan { مَتاعاً } “bir meta”, ev eşyası ve benzeri faydalanılacak bir şey istediğiniz vakit, { فَسْئَلُوهُنَ }

فاطلبوا منهن ذلك مِنْ وَراءِ حِجابٍ أي ستر.

{ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “bir perde arkasından isteyin.”

أخرج البخاري وابن جرير وابن مردويه عن أنس رضي الله تعالى عنه قال: قال عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه يا رسول الله يدخل عليك البر والفاجر فلو أمرت أمهات المؤمنين بالحجاب فأنزل الله تعالى آية الحجاب وكان رضي الله تعالى عنه حريصا على حجابهن وما ذاك إلا حبا لرسول الله ﷺ.

Buhârî, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Enes'ten radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Senin yanına iyi kimse de giriyor, kötü kimse de. Müminlerin annelerine tesettürü (örtünmeyi) emretsen olmaz mı?» Bunun üzerine Allah Teâlâ tesettür (hicab) ayetini indirdi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh onların tesettüre bürünmelerine pek haristi ve bu da ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan sevgisinden ileri gelmekteydi.

أخرج ابن جرير عن عائشة أن أزواج النبي ﵊ كن يخرجن بالليل إذ برزن إلى المناصع وهو صعيد أفيح وكان عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه يقول للنبي ﷺ: احجب نساءك فلم يكن رسول الله ﷺ يفعل فخرجت سودة بنت زمعة رضي الله تعالى عنها ليلة من الليالي عشاء وكانت امرأة طويلة فناداها عمر رضي الله

İbn Cerîr, Âişe'den rivayet etmiştir ki: Peygamber'in aleyhisselâm hanımları, geniş bir düzlük olan Menâsı' tarafına def-i hacet için çıktıklarında geceleyin çıkarlardı. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hanımlarını örtüye sok» derdi; fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmamıştı. Nihayet gecelerden bir gece yatsı vaktinde uzun boylu bir kadın olan Sevde bint Zem'a radıyallâhu teâlâ anhâ dışarı çıktı; bunun üzerine Ömer radıyallâhu

تعالى عنه بصوته الأعلى قد عرفناك يا سودة حرصا على أن ينزل الحجاب فأنزل الله تعالى الحجاب وذلك أحد موافقات عمر رضي الله تعالى عنه وهي مشهورة، وعد الشيعة ما وقع منه رضي الله تعالى عنه في خبر ابن جرير من المثالب قالوا: لما فيه من سوء الأدب وتخجيل سودة حرم رسول الله ﷺ وإيذائها بذلك.

yüksek sesiyle: «Seni tanıdık ey Sevde!» diye seslendi. Bunu hicab ayetinin inmesini arzuladığı için yapmıştı. Bunun üzerine Allah Teâlâ hicab ayetini indirdi. Bu da Ömer'in radıyallâhu teâlâ anh meşhur muvafakatlerinden (görüşünün vahye uygun düşmesinden) biridir. Şia ise İbn Cerîr'in rivayetinde Ömer'den radıyallâhu teâlâ anh sadır olan bu davranışı kusurlardan saymış ve şöyle demiştir: Çünkü bunda edep noksanlığı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhterem eşi Sevde'yi utandırma ve bu suretle onu incitme vardır.

وأجاب أهل السنّة بعد تسليم صحة الخبر أنه رضي الله تعالى عنه رأى أن لا بأس بذلك لما غلب على ظنه من ترتب الخير العظيم عليه، ورسوله الله ﷺ وإن كان أعلم منه وأغير لم يفعل ذلك انتظارا للوحي وهو اللائق بكمال شأنه مع ربه ﷿.

Ehl-i Sünnet ise rivayetin sıhhati kabul edildikten sonra şöyle cevap vermiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh, bunun sonucunda büyük bir hayrın hasıl olacağı yönündeki zann-ı galibi sebebiyle bunda bir sakınca görmemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her ne kadar ondan daha bilgili ve daha gayur (namusuna düşkün) idiyse de vahyi beklediği için böyle yapmamıştı; nitekim Rabbi azze ve celle katındaki şanının kemaline layık olan da buydu.

وأخرج البخاري في الأدب والنسائي من حديث عائشة أنها كانت تأكل معه ﵊ (١) وكان يأكل معهما بعض أصحابه فأصابت يد رجل يدها فكره النبي ﷺ ذلك فنزلت

Buhârî el-Edeb'de ve Nesâî, Âişe'den şöyle rivayet etmişlerdir: Kendisi Peygamber aleyhisselâm ile birlikte yemek yiyordu (١) ve ashabından bazıları da onlarla beraber yiyordu. Derken bir adamın eli onun eline değdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadı ve bunun üzerine [hicab ayeti] indi

، ولا يبعد أن يكون مجموع ما ذكر سببا للنزول، ونزل الحجاب على ما أخرج ابن سعد عن أنس سنة خمس من الهجرة.

; zikredilenlerin tamamının nüzul sebebi olması da uzak bir ihtimal değildir. İbn Sa'd'ın Enes'ten rivayet ettiğine göre hicab [ayeti] hicretin beşinci yılında inmiştir.

وأخرج عن صالح بن كيسان أن ذلك في ذي القعدة منها ذلِكُمْ الظاهر أنه إشارة إلى السؤال من وراء حجاب، وقيل: هو إشارة إلى ما ذكر من عدم الدخول بغير إذن وعدم الاستئناس للحديث عند الدخول وسؤال المتاع من وراء حجاب أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ أي أكثر تطهيرا من الخواطر الشيطانية التي تخطر للرجال في أمر النساء وللنساء في أمر الرجال فإن الرؤية سبب التعلق والفتنة، وفي بعض الآثار النظر سهم مسموم من سهام إبليس، وقال الشاعر:

Salih b. Keysân'dan ise bunun o senenin Zilkade ayında olduğu rivayet edilmiştir. { ذلِكُمْ } “İşte bu” zahir olan görüşe göre perde arkasından istemeye işarettir. Bir görüşe göre de izinsiz girmeme, girildiğinde söze dalıp kalmama ve eşyayı perde arkasından isteme şeklinde zikredilen hususlara işarettir. { أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir.” Yani erkeklerin aklına kadınlar hususunda, kadınların aklına da erkekler hususunda gelebilecek şeytani vesveselerden daha çok arındırıcıdır. Zira bakmak/görmek, gönül bağlamanın ve fitnenin sebebidir. Bazı rivayetlerde: «Bakış, İblis'in zehirli oklarından bir oktur» buyrulmuştur. Şair de şöyle demiştir:

والمرء ما دام ذا عين يقلبها ... في أعين العين موقوف على الخطر

«Kişi gözünü iri ve güzel gözlülerin gözlerinde gezdirdiği müddetçe tehlikeye maruzdur.»

يسر مقلته ما ساء مهجته ... لا مرحبا بانتفاع جاء بالضرر

«Gözbebeğini sevindiren şey canını sıkar / Zarar getiren bir faydaya merhaba olmasın!»

وَما كانَ لَكُمْ أي وما صح وما استقام لكم أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ أي تفعلوا في حياته فعلا يكرهه ويتأذى به كاللبث والاستئناس بالحديث الذي كنتم تفعلونه وغير ذلك، والتعبير عنه ﵊ بعنوان الرسالة لتقبيح ذلك الفعل والإشارة إلى أنه بمراحل عما يقتضيه شأنه ﷺ إذ في الرسالة من نفعهم المقتضي للمقابلة بالمثل دون الإيذاء ما فيها وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً من بعد وفاته أو فراقه وهو كالتخصيص بعد التعميم فإن نكاح زوجة الرجل بعد فراقه إياها من أعظم الأذى. ومن الناس من تفرط غيرته على زوجته حتى يتمنى لها الموت لئلا تنكح من بعده وخصوصا العرب فإنهم أشد الناس غيرة.

{ وَما كانَ لَكُمْ } “Sizin için söz konusu olamaz” yani sizin için ne doğru ne de caiz olur { أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz”; yani hayattayken onun hoşlanmadığı ve incineceği, oturup kalmak ve yaptığınız gibi söze dalıp oyalanmak ve benzeri bir fiili işlemeniz caiz değildir. Ondan aleyhisselâm risalet unvanıyla bahsedilmesi, bu fiili çirkin göstermek ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem şanının gerektirdiği şeyden fersah fersah uzak olduğuna işaret etmek içindir; zira risalette onlar için, incitmek yerine iyilikle karşılık vermeyi gerektiren nice menfaatler vardır. { وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً } “ve ondan sonra onun hanımlarını ebediyen nikâhlamanız da [helal değildir].” Yani vefatından veya ayrılmasından sonra [onları nikâhlamanız helal değildir]. Bu, umumdan sonra husus kabilindendir; zira bir erkeğin hanımını ondan ayrıldıktan sonra nikâhlamak en büyük eziyetlerdendir. İnsanlardan öyleleri vardır ki eşine karşı kıskançlığı aşırıya varır da kendisinden sonra başkasıyla evlenmesin diye onun ölümünü temenni eder; bilhassa Araplar insanların en kıskanç olanlarıdır.

وحكى الزمخشري أن بعض الفتيان قتل جارية له يحبها مخافة أن تقع في يد غيره بعد موته. وظاهر النهي أن العقد غير صحيح، وعموم الأزواج ظاهر في أنه لا فرق في ذلك بين المدخول بها وغيرها كالمستعيذة والتي رأى بكشحها بياضا فقال لها ﵊ قبل الدخول «الحقي بأهلك» وهو الذي نص عليه الإمام الشافعي وصححه في الروضة. وصحح إمام الحرمين والرافعي في الصغير أن التحريم للمدخول بها فقط لما روي أن الأشعث بن قيس الكندي نكح المستعيذة في زمن عمر رضي الله تعالى عنه فهم عمر برجمه فأخبر أنها لم يكن مدخولا بها فكف من غير نكير. وروي أيضا أن قتيلة بنت قيس أخت الأشعث المذكور تزوجها عكرمة بن أبي جهل بحضرموت وكانت قد زوجها أخوها قبل من رسول الله ﷺ فقبل أن يدخل بها حملها معه إلى حضرموت وتوفي عنها عليه الصلاة

Zemahşerî, gençlerden birinin, vefatından sonra başkasının eline geçer korkusuyla çok sevdiği cariyesini öldürdüğünü nakletmiştir. Yasağın zahiri [ifadesi], akdin geçersiz olduğunu göstermektedir. «Zevceler» (ezvâc) lafzının umumiliği ise bu hususta, zifafa girilmiş olan ile [nikâhlandıktan sonra] sığınma talebinde bulunan kadın (el-Müsteîze) ve böğründe beyazlık görüp zifaftan önce kendisine: «Ailene katıl!» buyurduğu kadın gibi diğerleri arasında hiçbir fark bulunmadığını açıkça ortaya koymaktadır. İmam Şâfiî'nin nassı da bu yöndedir ve [en-Nevevî] er-Ravda'da bunu sahih kabul etmiştir. İmâmü'l-Haremeyn ile eş-Şerhu's-Sağîr'de er-Râfiî ise haramlığın yalnızca zifafa girilmiş olanlara mahsus olduğunu sahih kabul etmişlerdir. Zira rivayet edildiğine göre el-Eş'as b. Kays el-Kindî, Ömer radıyallâhu teâlâ anh zamanında el-Müsteîze ile evlenmiş; bunun üzerine Ömer onu recmetmeye niyetlenmiş, fakat onunla zifafa girilmemiş olduğu kendisine haber verilince hiçbir itiraz olmaksızın bundan vazgeçmiştir. Yine rivayet edildiğine göre, adı geçen el-Eş'as'ın kız kardeşi Kuteyle bint Kays ile İkrime b. Ebî Cehil Hadramut'ta evlenmişti. Daha önce kardeşi onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile evlendirmiş, ancak [Resûlullah] onunla zifafa girmeden önce kardeşi onu beraberinde Hadramut'a götürmüş ve aleyhissalâtü

والسلام فبلغ ذلك أبا بكر رضي الله تعالى عنه فقال: هممت أن أحرق عليها بيتها فقال له عمر: ما هي من أمهات المؤمنين ما دخل بها ﷺ ولا ضرب عليها الحجاب.

ve's-selâm onunla bir araya gelemeden vefat etmişti. Bu durum Ebû Bekir'e radıyallâhu teâlâ anh ulaşınca: «Evini başına yıkıp yakmaya niyetlendim» demiş; Ömer de ona: «O müminlerin annelerinden değildir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla zifafa girmedi ve ona hicab örtüsü konulmadı» demiştir.

وقيل: لم يحتج عليه بذلك بل احتج بأنها ارتدت حين ارتد أخوها فلم تكن من أمهات المؤمنين بارتدادها وكذا هو ظاهر في أنه لا فرق في ذلك بين المختارة منهن الدنيا كفاطمة بنت الضحاك بن سفيان الكلابي في رواية ابن إسحاق والمختارة الله تعالى ورسوله ﷺ كنسائه ﵊ التسع اللاتي توفي عنهن.

Bir görüşe göre de Ebû Bekir'e karşı bununla değil, kardeşi irtidat ettiğinde onun da irtidat ettiği, dolayısıyla irtidadı sebebiyle müminlerin annelerinden olmadığı gerekçesiyle delil getirilmiştir. Keza [ayetin zahiri], dünyayı seçenler (İbn İshâk rivayetindeki Fâtıma bint ed-Dahhâk b. Süfyân el-Kilâbiyye gibi) ile Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem seçenler (vefat ettiğinde geride bıraktığı dokuz hanımı aleyhisselâm gibi) arasında bu hususta bir fark olmadığını da açıkça göstermektedir.

وللعلماء في حل مختارة الدنيا للأزواج طريقان، أحدهما طرد الخلاف، والثاني القطع بالحل واختاره الإمام والغزالي عليهما الرحمة، وكأن من قال بحل غير المدخول بها وبحل المختارة المذكورة حمل الأزواج على من كن في عصمته يوم نزول الآية وعلى من يشبههن ولسن إلا المدخولات بهن اللاتي اخترنه ﵊، وإذا حمل ذلك وأريد بقوله تعالى: مِنْ بَعْدِهِ من بعد فراقه يلزم حرمة نكاح من طلقها ﷺ من تلك الأزواج على المؤمنين وهو كذلك، ومن هنا اختلف القائلون بانحصار طلاقه ﷺ بالثلاث فقال بعضهم: تحل له ﵊ من طلقها ثلاثا من غير محلل، وقال آخرون، لا تحل له أبدا، وظاهر التعبير بالأزواج عدم شمول الحكم لأمة فارقها ﷺ بعد وطئها.

Âlimlerin, dünyayı seçen kadının [başkalarıyla] evlenmesinin helalliği hususunda iki yaklaşımı vardır: Birincisi ihtilafı sürdürmek, ikincisi ise helal olduğuna kesin hükmetmektir ki İmam [Cüveynî] ve Gazzâlî aleyhimarrahme bunu tercih etmişlerdir. Sanki zifafa girilmemiş olanın ve mezkûr dünyayı seçenin helal olduğunu söyleyen kimse, eşler ifadesini ayetin indiği gün onun nikâhı altında bulunanlara ve onlara benzeyenlere hamletmiştir; onlar da kendisiyle zifafa girilen ve Peygamber'i aleyhisselâm tercih eden hanımlardan başkası değildir. Bu anlam yüklenip de Allah Teâlâ'nın { مِنْ بَعْدِهِ } “ondan sonra” kavliyle 'onun ayrılmasından sonra' manası kastedilirse, bu eşlerden Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem boşadığı kimsenin müminlere nikâhlanmasının haram olması gerekir ki durum böyledir. İşte buradan hareketle, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem talakının üç ile sınırlı olduğunu söyleyenler ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, üç talakla boşadığı kadının hulle olmaksızın ona aleyhisselâm helal olacağını söylemiş, diğerleri ise ona ebediyen helal olmayacağını ifade etmiştir. Eşler lafzıyla ifade edilmesinin zahiri, cinsel ilişkiden sonra ayrıldığı cariyenin bu hükme dâhil olmadığını gösterir.

وفي المسألة أوجه ثالثها أنها تحرم إن فارقها بالموت كمارية رضي الله تعالى عنها ولا تحرم إن باعها أو وهبا في الحياة.

Bu meselede muhtelif görüşler vardır; üçüncüsü şudur: Mâriye radıyallâhu teâlâ anhâ gibi ölüm yoluyla ayrılmışsa haram olur; fakat hayattayken onu satmış veya hibe etmişse haram olmaz.

وحرمة نكاح أزواجه ﵊ من بعده من خصوصياته ﷺ، وسمعت عن بعض جهلة المتصوفة أنهم يحرمون نكاح زوجة الشيخ من بعده على المريد وهو جهل ما عليه مزيد إِنَّ ذلِكُمْ إشارة إلى ما ذكر من إيذائه ﵊ ونكاح أزواجه من بعده، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلته في الشر والفساد كانَ عِنْدَ اللَّهِ في حكمه ﷿ عَظِيماً أي أمرا عظيما وخطبا هائلا لا يقادر قدره، وفيه من تعظيمه تعالى لشأن رسوله ﷺ وإيجاب حرمته حيا وميتا ما لا يخفى.

Ondan aleyhisselâm sonra hanımlarının nikâhlanmasının haram oluşu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hasâisindendir (kendisine has hükümlerdendir). Bazı cahil mutasavvıfların, şeyhin vefatından sonra hanımının müride nikâhlanmasını haram saydıklarını duydum ki bu, eşi benzeri olmayan bir cehalettir. { إِنَّ ذلِكُمْ } “Şüphesiz bu” ona aleyhisselâm eziyet etmeye ve vefatından sonra hanımlarını nikâhlamaya işarettir; bu işaret isminde bulunan uzaklık manası, o fiilin şer ve fesat bakımından ne derece uzak/büyük bir konumda olduğunu bildirmek içindir. { كانَ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” yani O'nun azze ve celle hükmünde { عَظِيماً } “büyük bir günahtır”; yani ölçülemeyecek derecede büyük bir iş ve korkunç bir cürümdür. Bunda, Allah Teâlâ'nın Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem şanını yüceltmesi ve hayattayken de vefatından sonra da hürmetini farz kılması bakımından gizli kalmayacak bir mana vardır.

ولذلك بالغ ﷿ في الوعيد حيث قال سبحانه: إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً مما لا خير فيه على ألسنتكم كأن تتحدثوا بنكاحهن أَوْ تُخْفُوهُ في صدوركم فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً كامل العلم فيجازيكم بما صدر عنكم من المعاصي البادية والخافية لا محالة، وهذا دليل الجواب والأصل إن تبدوا شيئا أو تخفوه يجازكم به فإن الله إلخ.

Bundan dolayıdır ki Allah azze ve celle tehdidi tekit ederek şöyle buyurmuştur: { إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً } “Bir şeyi açığa vursanız”, yani dillerinizle hayır olmayan şeyleri, mesela onların nikâhından bahsetmek gibi, [ifşa etseniz] { أَوْ تُخْفُوهُ } “yahut onu gizleseniz”, yani göğüslerinizde saklasanız, { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”, yani ilmi tam olandır; dolayısıyla sizden sadır olan açık ve gizli günahların cezasını elbette verecektir. Bu, cevabın delilidir; asıl takdir ise: «Bir şeyi açığa vursanız veya gizleseniz Allah onunla sizi cezalandırır; çünkü Allah...» şeklindedir.

وقيل هو الجواب على معنى فأخبركم أن الله إلخ، وفي تعميم شَيْءٍ في الموضعين مع البرهان على المقصود من ثبوت علمه تعالى بما يتعلق بزوجاته ﷺ مزيد تهويل وتشديد ومبالغة الوعيد، وسبب نزول الآية على ما قيل: إنه لما نزلت آية الحجاب قال رجل: أننهى أن نكلم بنات عمنا إلا من وراء حجاب لئن مات محمد ﷺ لنتزوجن نساءه، وفي بعض الروايات تزوجت عائشة أو أم سلمة.

Bir görüşe göre de 'size bildiririm ki Allah...' anlamında bizzat cevaptır. { شَيْءٍ } kelimesinin her iki yerde de umumi kılınmasında, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleriyle ilgili hususlara Allah Teâlâ'nın ilminin taalluk ettiğine dair kastedilen delille birlikte, daha fazla bir korkutma, şiddet ve tehditte mübalağa vardır. Ayetin nüzul sebebi hakkında şöyle denilmiştir: Hicab ayeti indiğinde bir adam: «Amcamızın kızlarıyla perde arkasından başka konuşmaktan men mi ediliyoruz? Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ölürse muhakkak onun hanımlarıyla evleneceğiz» demiştir. Bazı rivayetlerde [o kişinin] «Âişe ile veya Ümmü Seleme ile evleneceğim» dediği nakledilir.

وأخرج جويبر عن ابن عباس أن رجلا أتى بعض أزواج النبي ﷺ فكلمها وهو ابن عمها فقال النبي ﵊: لا تقومن هذا المقام بعد يومك هذا فقال: يا رسول الله إنها ابنة عمي والله ما قلت لها منكرا ولا قالت لي قال النبي ﷺ: قد عرفت ذلك أنه ليس أحد أغير من الله تعالى وأنه ليس أحد أغير مني فمضى ثم قال عنفني من كلام ابنة

Cüveybir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir adam, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından birinin yanına gelip onunla konuştu; adam onun amcasının oğluydu. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: «Bugünden sonra bir daha burada böyle durma» buyurdu. Adam: «Ey Allah'ın Resûlü! O benim amcamın kızıdır; vallahi ona kötü bir şey söylemedim, o da bana söylemedi» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu biliyorum; ancak Allah Teâlâ'dan daha kıskanç hiç kimse yoktur ve benden daha kıskanç da hiç kimse yoktur» buyurdu. Adam oradan ayrıldı, sonra: «Amcamın kızıyla konuştum diye beni azarladı; andolsun ondan sonra onunla evleneceğim» dedi.

عمي لأتزوجنها من بعده فأنزل الله تعالى هذه الآية فأعتق ذلك الرجل رقبة وحمل على عشرة أبعرة في سبيل الله تعالى وحج ماشيا من كلمته.

Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. O adam da söylediği bu sözden ötürü bir köle azat etti, Allah Teâlâ yolunda on deve bağışladı ve yaya olarak hacca gitti.

وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن المنذر عن قتادة أن طلحة بن عبيد الله قال: لو قبض النبي ﷺ تزوجت عائشة فنزلت وَما كانَ لَكُمْ الآية.

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Talha b. Ubeydillâh: «Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ederse Âişe ile evlenirim» demiş, bunun üzerine { وَما كانَ لَكُمْ } ayeti inmiştir.

قال ابن عطية: كون القائل طلحة رضي الله تعالى عنه لا يصح وهو الذي يغلب على ظني ولا أكاد أسلم الصحة إلا إذا سلم ما تضمنه خبر ابن عباس مما يدل على الندم العظيم، وفي بعض الروايات أن بعض المنافقين قال حين تزوج رسول الله ﷺ أم سلمة بعد أبي سلمة وحفصة بعد خنيس بن حذافة ما بال محمد ﷺ يتزوج نساءنا والله لو قد مات لأجلنا السهام على نسائه فنزلت، ولعمري إن ذلك غير بعيد عن المنافقين وهو أبعد من العيوق عن المؤمنين المخلصين لا سيما من كان من المبشرين رضي الله تعالى عنهم أجمعين، ورأيت لبعض الأجلة أن طلحة الذي قال ما قال ليس هو طلحة أحد العشرة وإنما هو طلحة آخر لا يبعد منه القول المحكي وهذا من باب اشتباه الاسم فلا إشكال.

İbn Atıyye şöyle demiştir: Bunu söyleyenin Talha radıyallâhu teâlâ anh olduğu sahih değildir; benim zann-ı galibim de budur ve İbn Abbâs'ın büyük bir pişmanlığa delalet eden rivayetinin içerdiği husus kabul edilmedikçe bunun sıhhatini neredeyse teslim edemem. Bazı rivayetlerde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Seleme'den sonra Ümmü Seleme ile ve Huneys b. Huzâfe'den sonra Hafsa ile evlendiğinde bazı münafıkların: «Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ne oluyor da kadınlarımızla evleniyor? Vallahi o bir ölse, hanımları için aramızda kur'a çekeriz» dedikleri ve ayetin bunun üzerine indiği nakledilmiştir. Hayatıma yemin olsun ki bu, münafıklardan uzak bir davranış değildir; fakat ihlaslı müminlerden, hele hele cennetle müjdelenenlerden radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn Süreyya yıldızından daha uzaktır. Bazı büyük zatların, bu sözü söyleyen Talha'nın meşhur Aşere-i Mübeşşere'den olan Talha olmayıp kendisinden böyle bir sözün çıkması uzak görülmeyecek başka bir Talha olduğunu belirttiklerini gördüm; bu durum isim benzerliğinden kaynaklanmaktadır, dolayısıyla bir müşkillik yoktur.

لا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ استئناف لبيان من لا يجب عليهن الاحتجاب عنه،

{ لا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ } “Babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları ve kız kardeşlerinin oğulları hususunda onlara bir günah yoktur” ayeti, kendilerinden örtünmeleri gerekmeyen kimseleri beyan etmek üzere yeni bir başlangıçtır (isti'nâf).

روي أنه لما نزلت آية الحجاب قال الآباء والأبناء والأقارب أو نحن يا رسول الله نكلمهن أيضا من وراء حجاب فنزلت

Rivayet edildiğine göre hicab ayeti indiğinde babalar, oğullar ve akrabalar: «Biz de mi ey Allah'ın Resûlü, onlarla perde arkasından konuşacağız?» demişler ve bunun üzerine bu ayet inmiştir.

، والظاهر أن المعنى لا إثم عليهن في ترك الحجاب من آبائهن إلخ، وروي ذلك عن قتادة، وعن مجاهد أن المراد لا جناح عليهن في وضع الجلباب وإبداء الزينة للمذكورين، وفي حكمهم كل ذي رحم محرم من نسب أو رضاع على ما روى ابن سعد عن الزهري، وأخرج ابن أبي شيبة وأبو داود في ناسخه عن عكرمة قال: بلغ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن عائشة رضي الله تعالى عنها احتجبت من الحسن رضي الله تعالى عنه فقال: إن رؤيته لها لحل، ولم يذكر العم والخال لأنهما بمنزلة الوالدين أو لأنه اكتفى عن ذكرهما بذكر أبناء الأخوة وأبناء الأخوات فإن مناط عدم لزوم الحجاب بينهن وبين الفريقين عين ما بينهن وبين العم والخال من العمومة والخئولة لما أنهن عمات لأبناء الاخوة وخالات لأبناء الأخوات، وقال الشعبي لم يذكرا وإن كانا من المحارم لئلا يصفاها لأبنائهما وليسوا من المحارم، وقد أخرج نحو ذلك ابن جرير وابن المنذر عن علي كرّم الله تعالى وجهه، وقد كره الشعبي وعكرمة أن تضع المرأة خمارها عند عمها أو خالها مخافة وصفه إياها لابنه، وهذا القول عندي ضعيف لجريان ذلك في النساء كلهن ممن لم يكن أمهات محارم، ولا أرى صحة الرواية عن علي كرّم الله تعالى وجهه وَلا نِسائِهِنَّ أي النساء المؤمنات على ما روي عن ابن عباس وابن زيد ومجاهد، والإضافة إليهن باعتبار أنهن على دينهن فيحتجبن على الكافرات ولو كتابيات، وفي البحر دخل في نسائهن الأمهات والأخوات وسائر القرابات ومن يتصل بهن من المتصرفات لهن والقائمات بخدمتهن.

Zahir olan anlam; babalarından ve sayılanlardan tesettürü terk etmelerinde kendilerine bir günah olmadığıdır; bu görüş Katâde'den rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise muradın, adı geçenlerin yanında dış örtüyü (cilbabı) çıkarmalarında ve ziynetlerini göstermelerinde onlara bir günah olmadığı şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. İbn Sa'd'ın Zührî'den rivayetine göre, nesep veya süt yoluyla mahrem olan her hısım da bunların hükmündedir. İbn Ebî Şeybe ve Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İkrime'den şöyle rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs'a radıyallâhu teâlâ anhümâ, Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ Hasan'dan radıyallâhu teâlâ anh örtündüğü haberi ulaştığında: «Onun Âişe'yi görmesi helaldir» demiştir. Amca ve dayı zikredilmemiştir; çünkü onlar anne-baba mesabesindedir yahut erkek kardeşlerin oğulları ve kız kardeşlerin oğulları zikredilerek amca ve dayının zikrinden iktifa edilmiştir. Zira kadınlar ile bu iki grup arasında hicabın gerekmemesinin illeti, amca ve dayı ile aralarındaki amcalık ve dayılık bağının aynısıdır; çünkü kadınlar erkek kardeş oğullarının halaları, kız kardeş oğullarının da teyzeleridir. Şa'bî ise mahremlerden olmalarına rağmen onların zikredilmeyişini, kadını mahrem olmayan kendi oğullarına tasvir etmemeleri gerekçesine bağlamıştır. Buna benzer bir rivayeti İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet etmişlerdir. Şa'bî ve İkrime, kadının amcası veya dayısı yanında, onu oğluna tasvir eder korkusuyla başörtüsünü çıkarmasını mekruh görmüşlerdir. Bana göre bu görüş zayıftır; çünkü bu durum mahrem anneleri olmayan bütün kadınlar hakkında da geçerlidir. Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh gelen rivayetin sahih olduğunu da düşünmüyorum. { وَلا نِسائِهِنَّ } “ne de kendi kadınları hususunda” yani İbn Abbâs, İbn Zeyd ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre mümin kadınlar hususunda [onlara bir günah yoktur]. Kadınların kendilerine izafe edilmesi, kendi dinlerinden olmaları itibarıyladır; dolayısıyla Ehl-i Kitap'tan olsalar bile kâfir kadınlardan örtünürler. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Kadınların kadınlarına; anneleri, kız kardeşleri, diğer akrabaları ve onlarla münasebette bulunup işlerini gören, hizmetlerinde duran kadınlar dâhildir.

وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ ظاهره من العبيد والإماء، وأخرجه ابن مردويه عن ابن عباس وإليه ذهب الإمام الشافعي، وقال الخفاجي: مذهب أبي حنيفة أنه مخصوص بالإماء وعلى الظاهر استثنى المكاتب قال أبو حيان: إنه ﷺ أمر بضرب الحجاب دونه وفعلته أم سلمة مع مكاتبها نبهان وَاتَّقِينَ اللَّهَ في كل ما تأتين وتذرن لا سيما فيما أمرتن به وما نهيتن عنه، وفي البحر في الكلام حذف والتقدير اقتصرن على هذا واتقين الله تعالى فيه أن تتعدينه إلى غيره، وفي نقل الكلام من الغيبة إلى الخطاب فضل تشديد في طلب التقوى منهن إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً لا تخفى عليه خافية ولا تتفاوت في علمه الأحوال فيجازي سبحانه على الأعمال بحسبها، هذا واختلف في حرمة رؤية أشخاصهن مستترات فقال بعضهم بها ونسب ذلك إلى القاضي عياض، وعبارته فرض الحجاب مما اختصصن به فهو فرض عليهن بلا خلاف في الوجه والكفين فلا يجوز لهن كشف ذلك في شهادة ولا غيرها ولا إظهار شخوصهن وإن كن مستترات إلا ما دعت إليه ضرورة من براز.

{ وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “ne de sahip oldukları cariyeler hususunda [bir günah yoktur].” Zahiri, köle ve cariyeleri kapsar. Bunu İbn Merdûye İbn Abbâs'tan rivayet etmiş, İmam Şâfiî de bu görüşe gitmiştir. Hafâcî ise Ebû Hanîfe'nin mezhebinin bunun sadece cariyelere mahsus olduğu yönünde olduğunu söylemiştir. Zahire göre mükâtep köle istisna edilmiştir; Ebû Hayyân demiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mükâtebe karşı örtünmeyi emretmiş, Ümmü Seleme de mükâtebi Nebhân'a karşı bunu uygulamıştır. { وَاتَّقِينَ اللَّهَ } “Allah'tan korkun” yaptığınız ve terk ettiğiniz her şeyde, bilhassa size emredilen ve yasaklanan hususlarda. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Sözde bir hazif vardır; takdiri: 'Bununla iktifa edin ve başkasına tecavüz etme hususunda Allah Teâlâ'dan korkun' şeklindedir. Sözün gaipten muhataba çevrilmesinde (iltifat), onlardan takva talebinde fazladan bir şiddet/vurgu vardır. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir”; O'na hiçbir gizli şey saklı kalmaz ve O'nun ilminde haller birbirinden farklılık göstermez; dolayısıyla amellerin karşılığını layıkıyla verir. Örtülü oldukları halde şahıslarının (siluetlerinin) görülmesinin haram olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiş; bazıları bunun haram olduğunu söyleyip bu görüşü Kadı İyâz'a nispet etmişlerdir. Onun ifadesi şöyledir: Hicabın farz kılınması onlara has kılınan hususlardandır; yüz ve eller hususunda icma ile onlara farzdır, dolayısıyla şahitlikte ve başka bir durumda buraları açmaları caiz olmadığı gibi, örtülü dahi olsalar -def-i hacet gibi bir zaruretin gerektirdiği durumlar müstesna- şahıslarını (beden siluetlerini) göstermeleri de caiz değildir.

ثم استدل بما في الموطأ أن حفصة لما توفي عمر رضي الله تعالى عنه سترتها النساء عن أن يرى شخصها وأن زينب بنت جحش جعلت لها القبة فوق نعشها لتستر شخصها انتهى، وتعقب ذلك الحافظ ابن حجر فقال: ليس فيما ذكره دليل على ما ادعاه من فرض ذلك عليهن فقد كن بعد النبي ﷺ يحججن ويطفن وكان الصحابة ومن بعدهم يسمعون منهن الحديث وهن مستترات الأبدان لا الأشخاص اهـ، وأنا أرى أفضلية ستر الأشخاص فلا يبعد القول بندبه لهن وطلبه منهن أزيد من غيرهن، وفي البحر ذهب عمر رضي الله تعالى عنه إلى أنه لا يشهد جنازة زينب إلا ذو محرم منها مراعاة للحجاب فدلته أسماء بنت عميس على سترها في النعش بقبة تضرب عليه وأعلمته أنها رأت ذلك في بلاد

Sonra el-Muvatta'da yer alan şu rivayetle delil getirmiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh vefat ettiğinde, kadınlar Hafsa'nın şahsı (beden silueti) görünmesin diye onu örtmüşler; Zeyneb bint Cahş da cesedinin silueti örtülsün diye tabutunun üzerine kubbe yaptırmıştır (nakil bitti). Hâfız İbn Hacer buna itiraz ederek şöyle demiştir: Zikrettiği hususta, bunun onlara farz olduğuna dair iddia ettiği şeye delil yoktur; nitekim onlar Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sonra haccedip tavaf ederlerdi; sahabe ve sonrakiler de şahısları değil bedenleri örtülü vaziyetteyken onlardan hadis dinlerlerdi (nakil bitti). Ben ise şahısların (siluetlerin) örtülmesinin daha faziletli olduğunu görmekteyim; dolayısıyla bunun onlara mendup kılındığını ve diğer kadınlardan daha ziyade talep edildiğini söylemek uzak bir ihtimal değildir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh hicaba riayet maksadıyla Zeyneb'in cenazesine ancak mahremi olanların iştirak etmesi görüşündeydi. Bunun üzerine Esmâ bint Umeys, üzerine kurulacak bir kubbe ile tabutta örtülmesini ona tavsiye etti ve bunu Habeşistan

الحبشة فصنعه عمر رضي الله تعالى عنه، وروي أنه صنع ذلك في جنازة فاطمة بنت رسول الله ﷺ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ كالتعليل لما أفاده الكلام السابق من التشريف العظيم الذي لم يعهد له نظير، والتعبير بالجملة الاسمية للدلالة على الدوام والاستمرار، وذكر أن الجملة تفيد الدوام نظرا إلى صدرها من حيث إنها جملة اسمية وتفيد التجدد نظرا إلى عجزها من حيث إنها جملة فعلية فيكون مفادها استمرار الصلاة وتجددها وقتا فوقتا، وتأكيدها بأن للاعتناء بشأن الخبر، وقيل لوقوعها في جواب سؤال مقدر هو ما سبب هذا التشريف العظيم؟ وعبر بالنبي دون اسمه ﷺ على خلاف الغالب في حكايته تعالى عن أنبيائه ﵈ إشعارا بما اختص به ﷺ من مزيد الفخامة والكرامة وعلو القدر، وأكد ذلك الإشعار بأل التي للغلبة إشارة إلى أنه ﷺ المعروف الحقيق بهذا الوصف، وقال بعض الأجلة: إن ذاك للإشعار بعلة الحكم، ولم يعبر بالرسول بدله ليوافق ما قبله من قوله تعالى: وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ لأن الرسالة أفضل من النبوة على الصحيح الذي عليه الجمهور خلافا للعز بن عبد السلام فتعليق الحكم بها لا يفيد قوة استحقاقه ﵊ للصلاة بخلاف تعليقه بما هو دونها مع وجودها فيه وهو معنى دقيق لا يتسارع إلى الاعتراض عليه، وإضافة الملائكة للاستغراق.

topraklarında gördüğünü bildirdi; Ömer radıyallâhu teâlâ anh da bunu uyguladı. Bunun Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Fâtıma'nın cenazesinde de yapıldığı rivayet edilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” ayeti, önceki kelamın ifade ettiği ve eşi benzeri görülmemiş o yüce teşrifin bir nevi gerekçesi (ta'lil) gibidir. İsim cümlesi ile ifade edilmesi devam ve sürekliliğe delalet içindir. Zikredilmiştir ki; cümle isim cümlesi olması bakımından baş tarafı itibariyle süreklilik, fiil cümlesi olması bakımından da son tarafı itibariyle teceddüt (yenilenme) ifade eder; dolayısıyla manası salâtın sürekli olması ve vakit be vakit yenilenmesidir. { إِنَّ } ile tekit edilmesi ise haberin şanına verilen ehemmiyet sebebiyledir. Bir görüşe göre: «Bu büyük teşrifin sebebi nedir?» şeklindeki takdiri bir sorunun cevabında yer aldığı içindir. İsmi yerine Peygamber sıfatıyla zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın diğer peygamberlerini aleyhimüsselâm anışındaki ekseri üslubun aksine, onun sallallâhu aleyhi ve sellem mazhar kılındığı ziyade azamet, ikram ve kadrinin yüceliğini hissettirmek içindir. Bu hissettiriş, onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu vasıfla tanınan ve ona hak kazanan zat olduğuna işaret eden galebe bildiren lâm-ı tarif (el takısı) ile tekit edilmiştir. Bazı büyük âlimler: «Bu durum, hükmün illetini hissettirmek içindir. Önce geçen { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } kavline uyması için 'Resul' lafzı yerine kullanılmamıştır; zira cumhurun benimsediği sahih görüşe göre -İzz b. Abdisselâm'ın hilafına- risalet nübüvvetten daha faziletlidir. Dolayısıyla hükmün risalete bağlanması onun aleyhisselâm salâta olan liyakatinin kuvvetini risalet kadar hissettirmez; oysa risaletten daha aşağı olan bir vasfa, risalet onda mevcut olduğu halde bağlanması öyle değildir. Bu, hemencecik itiraz edilemeyecek dakik bir manadır» demişlerdir. Meleklerin izafe edilmesi ise istiğrak (bütün melekleri kapsama) içindir.

وقيل: مَلائِكَتَهُ ولم يقل الملائكة إشارة إلى عظيم قدرهم ومزيد شرفهم بإضافتهم إلى الله تعالى وذلك مستلزم لتعظيمه ﷺ بما يصل إليه منهم من حيث إن العظيم لا يصدر منه إلا عظيم، ثم فيه التنبيه على كثرتهم وأن الصلاة من هذا الجمع الكثير الذي لا يحيط بمنتهاه غير خالقه واصلة إليه ﷺ على ممر الأيام والدهور مع تجددها كل وقت وحين، وهذا أبلغ تعظيم وأنهاه وأشمله وأكمله وأزكاه.

«el-Melâike» denmeyip de { مَلائِكَتَهُ } denilmesi, Allah Teâlâ'ya izafe edilmeleri sebebiyle onların kadrinin yüceliğine ve şereflerinin fazlalığına işarettir. Bu da onlardan Peygamber'e ulaşan şey vasıtasıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem tazim edilmesini gerektirir; zira yüce olandan ancak yüce bir şey sadır olur. Ayrıca bunda onların çokluğuna ve nihayetini yaratıcısından başkasının ihata edemeyeceği bu muazzam topluluğun salâtının, her vakit ve her an yenilenmekle birlikte günlerin ve asırların akışı boyunca ona sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştığına dikkat çekme vardır. Bu ise en beliğ, en son mertebede, en kapsamlı, en kâmil ve en nezih bir tazimdir.

واختلفوا في معنى الصلاة من الله تعالى وملائكته ﵈ على نبيه ﷺ على أقوال فقيل: هي منه ﷿ ثناؤه عليه عند ملائكته وتعظيمه، ورواه البخاري عن أبي العالية وغيره عن الربيع بن أنس وجرى عليه الحليمي في شعب الإيمان، وتعظيمه تعالى إياه في الدنيا بإعلاء ذكره وإظهار دينه وإبقاء العمل بشريعته، وفي الآخرة بتشفيعه في أمته وإجزال أجره ومثوبته وإبداء فضله للأولين والآخرين بالمقام المحمود وتقديمه على كافة المقربين الشهود، وتفسيرها بذلك لا ينافي عطف غيره كالآل والأصحاب عليه لأن تعظيم كل أحد بحسب ما يليق به، وهي من الملائكة الدعاء له ﵊ على ما رواه عبد بن حميد وابن أبي حاتم عن أبي العالية، وقيل: هي منه تعالى رحمته ﷿، ونقله الترمذي عن الثوري وغير واحد من أهل العلم ونقل عن أبي العالية أيضا، وعن الضحّاك وجرى عليه المبرد وابن الأعرابي والإمام الماوردي وقال: إن ذلك أظهر الوجوه.

Allah Teâlâ'nın ve meleklerinin aleyhimüsselâm Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmesinin manası hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Denilmiştir ki: Allah'tan azze ve celle olan salât, melekleri katında onu övmesi ve yüceltmesidir. Bunu Buhârî Ebu'l-Âliye'den, başkaları da Rebî' b. Enes'ten rivayet etmiş; Halîmî de Şuabü'l-Îmân'da bu görüşü benimsemiştir. Allah Teâlâ'nın onu dünyada yüceltmesi; şanını yüceltmek, dinini üstün kılmak ve şeriatıyla ameli devam ettirmek iledir; ahirette ise ümmetine şefaatçi kılmak, ecrini ve sevabını bol vermek, Makâm-ı Mahmûd ile faziletini öncekilere ve sonrakilere göstermek ve onu hazır bulunan bütün mukarreb [meleklerin] önüne geçirmek iledir. Salâtın bu şekilde tefsir edilmesi, âl ve ashab gibi başkalarının ona atfedilmesine mani değildir; zira her birinin tazimi kendi layık olduğu mertebeye göredir. Meleklerden olan salât ise Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiklerine göre ona aleyhisselâm duadır. Bir görüşe göre de: Allah Teâlâ'dan olan salât O'nun azze ve celle rahmetidir. Tirmizî bunu Sevrî'den ve birden fazla ilim ehlinden nakletmiştir; ayrıca Ebu'l-Âliye'den ve Dahhâk'tan da nakledilmiştir. Müberred, İbnü'l-A'râbî ve İmam Mâverdî bu görüşü benimsemiş ve Mâverdî: «Bu, görüşlerin en açığıdır» demiştir.

واعترض بما مر عند الكلام في قوله تعالى: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ [الأحزاب: ٤٣] والجواب هو الجواب، وبأن الصحابة رضي الله تعالى عنهم سألوا كما سيأتي قريبا إن شاء الله تعالى لما نزلت عن كيفية الصلاة فلو لم يكونوا فهموا المغايرة بينها وبين الرحمة ما سألوا عن كيفيتها مع كونهم علموا الدعاء بالرحمة في التشهد.

{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } [el-Ahzâb: 43] ayet-i kerimesi incelenirken geçen itirazlar burada da yöneltilmiştir; cevap da oradaki cevabın aynısıdır. Bir de sahabenin radıyallâhu teâlâ anhüm -inşâallahu teâlâ az sonra geleceği üzere- ayet indiğinde salâtın nasıl yapılacağını sormuş olmalarıyla itiraz edilmiştir; zira eğer salât ile rahmet arasındaki başkalığı anlamamış olsalardı, teşehhütte rahmet ile duayı öğrenmiş oldukları halde onun keyfiyetini sormazlardı.

وأجيب بأنها رحمة خاصة فسألوا عن الكيفية ليحيطوا علما بذلك الخصوص، وهي من الملائكة كما سمعت أولا، ويلزم على هذا وذلك استعمال اللفظ في معنيين ولا يجوزه كثير كالحنفية، والقائلون بأحد القولين الذين لا يجوزون الاستعمال المذكور اختلفوا في التقصي عن ذلك في الآية فقال بعضهم: في الآية حذف والأصل إن الله يصلي وملائكته يصلون فيكون قد أدى كل معنى بلفظ، وقال آخر: تعدد الفاعل صير الفعل كالمتعدد، وقال صدر الشريعة ويجوز أن يكون المعنى واحدا حقيقيا وهو الدعاء والمعنى والله تعالى أعلم أنه تعالى يدعو ذاته والملائكة بإيصال الخير وذلك في حقه تعالى بالرحمة وفي حق الملائكة بالاستغفار، وفيه دغدغة لا تخفى، وقال جمع من المحققين:

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu hususi bir rahmettir; dolayısıyla bu hususiyeti tam manasıyla kavramak için keyfiyetini sormuşlardır. Meleklerden olan salât ise ilk başta işittiğin gibidir. Bu durumda bir lafzın iki manada kullanılması lazım gelir ki Hanefîler gibi pek çok âlim buna cevaz vermemektedir. Bir lafzın iki manada kullanılmasını caiz görmeyip bu iki görüşten birini benimseyenler, ayetteki bu durumdan nasıl kurtulunacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: «Ayette hazif vardır; aslı 'Şüphesiz Allah salât eder ve melekleri salât ederler' şeklindedir, böylece her bir mana bir lafızla eda edilmiş olur» demiştir. Diğeri: «Failin birden fazla oluşu, fiili de birden fazlaymış gibi kılmıştır» demiştir. Sadruşşerîa ise şöyle demiştir: «Mananın hakiki tek bir mana olması caizdir ki o da duadır. Anlamı -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- şudur: Allah Teâlâ zâtına, melekler de [kendilerine] hayrın ulaştırılması için dua ederler; bu da Allah Teâlâ hakkında rahmet, melekler hakkında ise istiğfar iledir.» Ancak bunda gizli olmayan bir zorlama vardır. Muhakkiklerden bir cemaat ise şöyle demiştir:

يتقصى عن ذلك بعموم المجاز فيراد معنى مجازي عام يكون كل من المعاني فردا حقيقيا له وهو الاعتناء بما فيه خيره

«Bundan umumü'l-mecâz yoluyla kurtulunur; böylece manaların her birinin hakiki bir ferdi olduğu genel mecazi bir mana kastedilir ki bu da onun hayrına olan şeylere ihtimam göstermektir

صلّى الله عليه وسلم وصلاح أمره وإظهار شرفه وتعظيم شأنه أو الترحم والانعطاف المعنوي.

sallallâhu aleyhi ve sellem, onun işinin salahı, şerefinin izharı ve şanının yüceltilmesi yahut merhamet ve manevi teveccühtür.»

وقال بعض الأجلة: إن معنى الصلاة يختلف باعتبار حال المصلي والمصلّى له والمصلّى عليه، والأولى أنها موضوعة هنا للقدر المشترك وهو الاعتناء بالمصلّى عليه أو إرادة وصول الخير، وقال آخر: الصواب أن الصلاة لغة بمعنى واحد وهو العطف ثم هو بالنسبة إليه تعالى الرحمة وإلى الملائكة ﵈ الاستغفار وإلى الآدميين الدعاء.

Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Salâtın manası; salât eden, kendisi için salât edilen ve üzerine salât olunan kimsenin durumuna göre değişiklik arz eder. En uygunu, buradaki salâtın ortak payda (kadr-i müşterek) için vazedilmiş olmasıdır ki o da üzerine salât olunana ihtimam göstermek veya hayrın ona ulaşmasını irade etmektir. Bir başkası da şöyle demiştir: Doğru olan, salâtın lügatte tek bir manaya gelmesidir ki o da 'atıf'tır (yönelme/şefkat); sonra bu durum Allah Teâlâ'ya nispetle rahmet, meleklere aleyhimüsselâm nispetle istiğfar, insanlara nispetle ise duadır.

وتعقب بأن العطف بمعناه الحقيقي مستحيل عليه تعالى فيلزم من اعتباره مسندا إليه تعالى وإلى الملائكة ﵈ ما يلزم. وأجيب بأنا لا نسلم الاستحالة إلا إذا كان العطف في الغائب كالعطف في الشاهد لا يتحقق إلا بقلب ونحوه من صفات الأجسام المستحيلة عليه سبحانه، ونحن من وراء المنع فكثير مما في الشاهد شيء وهو في الله تعالى وراء ذلك ويسند إليه سبحانه على الحقيقة كالسمع والبصر وكذا الإرادة.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Hakiki manasıyla atıf (şefkat/meyil) Allah Teâlâ hakkında muhaldir; dolayısıyla bunun Allah Teâlâ'ya ve meleklere aleyhimüsselâm isnat edilmiş sayılmasından kaçınılması gereken mahzurlar doğar. Buna şöyle cevap verilmiştir: Gayb âlemindeki atfın şahit âlemindeki atıf gibi olup ancak bir kalp ve benzeri cismani sıfatlarla gerçekleşebileceği kabul edilmedikçe -ki bunlar Allah Teâlâ hakkında muhaldir- muhaliyeti kabul etmeyiz. Biz ise bu engellemenin ötesindeyiz; zira şahit âlemindeki pek çok şey bir varlığa sahipken, Allah Teâlâ hakkında bunun ötesindedir ve tıpkı işitme, görme ve irade gibi hakiki manada Allah Teâlâ'ya isnat edilir.

وقد ذهب السلف إلى عدم تأويل الرحمة فيه تعالى بأحد التأويلين المشهورين مع أنها في الشاهد لا تتحقق إلا بما يستحيل عليه تعالى ولو أوجب ذلك التأويل لم يبق بأيدينا غير محتاج إليه إلا قليل، وقد تقدم ما يتعلق بهذا المطلب في غير موضع من هذا الكتاب، وقد يختار أن الصلاة هنا تعظيم لشأنه ﷺ يقارنه عطف لائق به تعالى وبملائكته، وإذا انسحبت عليه ﵊ وعلى أحد من المؤمنين تعلقت بكل حسبما يليق به، وجمع الله سبحانه والملائكة في ضمير واحد لا ينافي

Selef, Allah Teâlâ hakkındaki rahmeti iki meşhur teville tevil etmeme yoluna gitmiştir; oysa rahmet şahit âleminde ancak Allah Teâlâ hakkında muhal olan şeylerle tahakkuk eder. Şayet bu durum tevili zorunlu kılsaydı, elimizde tevile muhtaç olmayan pek az şey kalırdı. Bu meseleyle ilgili hususlar bu kitabın pek çok yerinde daha önce geçmiştir. Burada salâtın, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şanını yüceltmek olduğu ve buna Allah Teâlâ'ya ve meleklerine layık bir lütuf ve şefkatin eşlik ettiği tercihi benimsenebilir. Bu mana ona aleyhisselâm ve müminlerden herhangi birine şamil kılındığında, her birine layık olduğu şekilde taalluk eder. Allah Teâlâ ile meleklerin tek bir zamirde birleştirilmesi ise

قوله ﵊ لمن قال: من يطع الله ورسوله فقد رشد ومن يعصهما فقد غوى «بئس خطيب القوم أنت قل ومن يعص الله ورسوله»

Peygamber'in aleyhisselâm «Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur, kim de o ikisine isyan ederse sapıtmıştır» diyen hatibe «Sen kavmin ne kötü hatibisin! 'Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse' de» buyurmasına aykırı değildir;

لأن ذلك منه تعالى محض تشريف للملائكة ﵈ لا يتوهم منه نقص ولذا قيل إذا صدر مثله عن معصوم قيل كما في

çünkü bunun Allah Teâlâ tarafından yapılması, melekler aleyhimüsselâm için sırf bir teşriftir ve bundan dolayı bir noksanlık tevehhüm edilemez. Nitekim benzer bir ifade masum bir zattan sadır olduğunda da caiz görülmüştür; nitekim

قوله ﷺ: «لا يؤمن أحدكم حتى يكون الله ورسوله أحب إليه مما سواهما»

onun sallallâhu aleyhi ve sellem «Sizden birine Allah ve Resûlü, bu ikisi dışındaki her şeyden daha sevimli olmadıkça iman etmiş olmaz» hadisi böyledir.

وقال بعضهم: لا بأس بذلك مطلقا، وذم الخطيب لأنه وقف على يعصهما وسكت سكتة واستدل بخبر لأبي داود، وقيل يقبح إذا كان في جملتين كما في كلام الخطيب ولا يقبح إذا كان في واحدة كما في الآية وكلام الحبيب ﵊ وفيه بحث. وقرأ ابن عباس وعبد الوارث عن أبي عمرو «وملائكته» بالرفع فعند الكوفيين غير الفراء هو عطف على محل إن واسمها، والفراء يشترط في العطف على ذلك خفاء إعراب اسم إن كما في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ [المائدة: ٦٩] وكما في قول الشاعر:

Bazıları: «Bu mutlak olarak caizdir; hatibin yerilmesinin sebebi ise 'o ikisine isyan ederse' lafzı üzerinde durup susmasıdır» demiş ve Ebû Dâvûd'un bir rivayetini delil getirmişlerdir. Bir görüşe göre de hatibin kelamında olduğu gibi iki ayrı cümlede olursa çirkin olur; ayette ve Habîb'in aleyhisselâm kelamında olduğu gibi tek bir cümlede olursa çirkin olmaz denmiştir ki bunda tartışma vardır. İbn Abbâs ve Ebû Amr'dan rivayetle Abdülvâris «وملائكتهُ» kelimesini merfu (ötreli) okumuşlardır; Kûfelilere göre (Ferrâ hariç) bu, inne'nin ve isminin mahalline atıftır. Ferrâ ise buna atıf için inne'nin isminin irabının gizli kalmasını şart koşar; nitekim Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ } [el-Mâide: 69] kavlinde ve şairin şu beytinde olduğu gibi:

ومن يك أمسى في المدينة رحله ... فإني وقيار بها لغريب

«Kimin biniti akşamı Medine'de etmişse etsin / Ben ve devem Kayyâr orada şüphesiz birer garibiz»

وهل خفاء الإعراب شامل للاسم المقصور والمضاف للياء أو خاص بالمبني فيه خلاف، وعند البصريين والفراء هو مبتدأ وجملة يُصَلُّونَ خبره وخبر إن محذوف ثقة بدلالة ما بعد عليه أي إن الله يصلي وملائكته يصلون يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ أي عظموا شأنه عاطفين عليه فإنكم أولى بذلك. وظاهر سوق الآية أنه لإيجاب اقتدائنا به تعالى فيناسب اتحاد المعنى مع اتحاد اللفظ، وقراءة ابن مسعود صلوا عليه كما صلّى عليه وكذا قراءة الحسن فصلوا عليه أظهر فيما ذكر فيبعد تفسير صلوا عليه بقولوا: اللهم صلّ على النبي أو نحوه.

İrabın gizli oluşunun maksûr ismi ve yâ harfine muzaf olanı kapsayıp kapsamadığı yahut mebniye mi has olduğu hususunda ihtilaf vardır. Basralılara ve Ferrâ'ya göre ise bu mübtedadır (özne), { يُصَلُّونَ } cümlesi onun haberidir (yüklem); inne'nin haberi ise sonrasının delaletine güvenilerek hazfedilmiştir; yani takdiri: 'Şüphesiz Allah salât eder ve melekleri de salât ederler' şeklindedir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ } “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin”; yani ona sevgi ve tazimle yönelerek şanını yüceltin; zira buna en layık olan sizlersiniz. Ayetin gelişinin zahiri, Allah Teâlâ'ya iktidayı (tâbi olmayı) vacip kılmak içindir; dolayısıyla lafzın birliği ile mananın birliği birbirine uygun düşer. İbn Mes'ûd'un 'Allah'ın ona salât ettiği gibi siz de ona salât edin' kıraati ve Hasan'ın 'Artık ona salât edin' kıraati mezkûr hususu daha açık göstermektedir. Bu durumda { صَلُّوا عَلَيْهِ } emrini «Allahümme salli ale'n-nebiyyi» veya benzeri bir söz söyleyin diye tefsir etmek uzak bir ihtimal olur.

ومن فسره بذلك أراد أن المراد بالتعظيم المأمور به ما يكون بهذا اللفظ ونحوه مما يدل على طلب التعظيم لشأنه ﵊ من الله ﷿ لقصور وسع المؤمنين عن أداء حقه ﵊.

Bunu böyle tefsir eden kimse, emredilen tazimden muradın; müminlerin gücü onun aleyhisselâm hakkını eda etmeye yetmediğinden ötürü, bu lafız ve benzeri sözlerle Allah'tan azze ve celle onun aleyhisselâm şanını yüceltmesini talep etmeyi ifade eden lafızlar olduğunu kastetmiştir.

وما جاء في الأخبار إرشاد إلى كيفية ذلك وصفته لا أنه تفسير للفظ صلوا، وجاء ذلك على عدة أوجه والجمع ظاهر.

Rivayetlerde gelenler ise «salât edin» lafzının tefsiri değil, bunun keyfiyetine ve sıfatına bir irşaddır. Bu husus çeşitli şekillerde rivayet edilmiş olup aralarını telif etmek gayet açıktır.

أخرج عبد الرزاق وابن أبي شيبة والإمام أحمد وعبد بن حميد والبخاري ومسلم وأبو داود والترمذي والنسائي

Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İmam Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî,

وابن ماجه وابن مردويه عن كعب بن عجرة رضي الله تعالى عنه قال: قال رجل: يا رسول الله أما السّلام عليك فقد علمناه فكيف الصلاة عليك قال: «قل اللهم صلّ على محمد وعلى آل محمد كما صليت على آل إبراهيم إنك حميد مجيد اللهم بارك على محمد وعلى آل محمد كما باركت على آل إبراهيم إنك حميد مجيد.

İbn Mâce ve İbn Merdûye, Ka'b b. Ucre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki bir adam şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Sana selam vermeyi öğrendik; peki sana salât nasıldır?» Peygamber buyurdu ki: «Şöyle de: 'Allah'ım! İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle. Şüphesiz sen çok övülensin, şerefi yüce olansın. Allah'ım! İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ihsan eyle. Şüphesiz sen çok övülensin, şerefi yüce olansın.'»

وأخرج الإمام مالك والإمام أحمد والبخاري ومسلم وأبو داود والنسائي وابن ماجة وغيرهم عن أبي حميد الساعدي أنهم قالوا: يا رسول الله كيف نصلي عليك؟ فقال رسول الله ﷺ: «قولوا اللهم صلي على محمد وأزواجه وذريته كما صليت على آل إبراهيم وبارك على محمد وأزواجه وذريته كما باركت على آل إبراهيم إنك حميد مجيد»

İmam Mâlik, İmam Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve diğerleri Ebû Humeyd es-Sâidî'den rivayet etmişlerdir ki onlar: «Ey Allah'ın Resûlü! Sana nasıl salât edeceğiz?» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şöyle deyin: 'Allah'ım! İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e, hanımlarına ve zürriyetine de salât eyle. İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e, hanımlarına ve zürriyetine de bereket ihsan eyle. Şüphesiz sen çok övülensin, şerefi yüce olansın.'»

وأخرج الإمام أحمد والبخاري والنسائي وابن ماجة وغيرهم عن أبي سعيد الخدري قلنا: يا رسول الله هذا السّلام عليك قد علمنا فكيف الصلاة عليك؟ قال: «قولوا اللهم صلّ على محمد عبدك ورسولك كما صليت على إبراهيم وبارك على محمد وعلى آل محمد كما باركت على إبراهيم» .

İmam Ahmed, Buhârî, Nesâî, İbn Mâce ve diğerleri Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Sana selam vermeyi bildik, peki sana salât nasıldır?» dedik. Şöyle buyurdu: «Şöyle deyin: 'Allah'ım! İbrâhim'e salât ettiğin gibi kulun ve resûlün Muhammed'e de salât eyle. İbrâhim'e bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ihsan eyle.'»

وأخرج النسائي وغيره عن أبي هريرة، أنهم سألوا رسول الله ﷺ كيف نصلي عليك. قال: «قولوا اللهم صل على محمد وعلى آل محمد وبارك على محمد وعلى آل محمد كما صليت وباركت على إبراهيم وآل إبراهيم في العالمين إنك حميد مجيد والسّلام كما قد علمتم»

Nesâî ve diğerleri Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sana nasıl salât edeceğiz?» diye sordular. Şöyle buyurdu: «Şöyle deyin: 'Allah'ım! Âlemler içinde İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât edip bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle ve Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ihsan eyle. Şüphesiz sen çok övülensin, şerefi yüce olansın.' Selam ise daha önce öğrendiğiniz gibidir.»

وأخرج الإمام أحمد. وعبد بن حميد وابن مردويه عن ابن بريدة رضي الله تعالى عنه قال: قلنا يا رسول الله قد علمنا كيف نسلم عليك فكيف نصلي عليك؟ قال: «قولوا اللهم اجعل صلواتك ورحمتك وبركاتك على محمد وعلى آل محمد كما جعلتها على إبراهيم إنك حميد مجيد»

İmam Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye, İbn Büreyde'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki: Dedik ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Sana nasıl selam vereceğimizi öğrendik; peki sana nasıl salât edeceğiz?» Şöyle buyurdu: «Şöyle deyin: 'Allah'ım! İbrâhim'e kıldığın gibi salâtlarını, rahmetini ve bereketlerini Muhammed'e ve Muhammed'in âline de kıl. Şüphesiz sen çok övülensin, şerefi yüce olansın.'»

إلى غير ذلك مما ملئت منه كتب الحديث إلا أن في بعض الروايات المذكورة فيها مقالا، والظاهر من السؤال أنه سؤال عن الصفة كما أشرنا إليه قبل وهو الذي رجحه الباجي وغيره وجزم به القرطبي وقيل: إنه سؤال عن معنى الصلاة وبأي لفظ تؤدى والحامل لهم على السؤال على هذا أن السّلام لما ورد في التشهد بلفظ مخصوص فهموا أن الصلاة أيضا تقع بلفظ مخصوص ولم يفروا إلى القياس لتيسر الوقوف على النص سيما والأذكار يراعى فيها اللفظ ما أمكن فوقع الأمر كما فهموه فإنه لم يقل ﵊ كالسلام بل علمهم صفة أخرى كذا قيل ويقال على الأول: إنهم لما سمعوا الأمر بالصلاة بعد سماع أن الله ﷿ وملائكته ﵈ يصلون عليه ﷺ وفهموا أن الصلاة منه ﷿ ومن ملائكته عليه ﵊ نوع من تعظيم لائق بشأن ذلك النبي الكريم عليه من الله تعالى أفضل الصلاة وأكمل التسليم لم يدروا ما اللائق منهم من كيفيات تعظيم ذلك الجناب وسيد ذوي الألباب ﷺ صلاة وسلاما يستغرقان الحساب فسألوا عن كيفية ذلك التعظيم فأرشدهم ﵊ إلى ما علم أنه أولى أنواعه وهو بهم رؤوف رحيم

Hadis kitaplarının kendisiyle dolu olduğu daha pek çok rivayet vardır; ancak bu rivayetlerin bazılarında tenkide açık yönler mevcuttur. Sorunun zahiri, daha önce işaret ettiğimiz gibi sıfat/keyfiyet hakkında bir soru olduğudur; Bâcî ve başkalarının tercih ettiği ve Kurtubî'nin kesin olarak benimsediği görüş de budur. Bir görüşe göre de salâtın manası ve hangi lafızla eda edileceği hakkında bir sorudur; bu görüşe göre onları sormaya sevk eden sebep, selam teşehhütte özel bir lafızla varit olunca salâtın da özel bir lafızla gerçekleşeceğini anlamış olmalarıdır. Nassı öğrenmek mümkün iken kıyasa kaçmamışlardır; bilhassa zikirlerde imkân nispetinde lafza riayet edilir. Nitekim durum da onların anladığı gibi tahakkuk etmiştir; zira o aleyhisselâm 'selam gibi' dememiş, onlara başka bir keyfiyet öğretmiştir; böyle denilmiştir. İlk görüşe göre ise şöyle denilir: Onlar, Allah'ın azze ve celle ve meleklerinin aleyhimüsselâm ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât ettiğini işittikten sonra salât emrini duyunca ve Allah'tan azze ve celle ve meleklerinden ona aleyhisselâm olan salâtın, o kerim Peygamber'in -Allah Teâlâ'dan ona en faziletli salât ve en kâmil selam olsun- şanına layık bir tazim türü olduğunu anlayınca, hesaba sığmayacak salât ve selam ile o yüce makamı ve akıl sahiplerinin efendisini sallallâhu aleyhi ve sellem tazim etme keyfiyetlerinden kendilerine layık olanın ne olduğunu bilememişler; bu tazimin keyfiyetini sormuşlar, o da aleyhisselâm onlara karşı çok şefkatli ve merhametli olduğundan, en evla türü olduğunu bildiği şeye onları irşad etmiştir.