فقال ﷺ: «قولوا اللهم صلّ محمد»
Bunun üzerine o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şöyle deyin: 'Allah'ım! Muhammed'e salât eyle...'»
إلى آخر ما في بعض الروايات الصحيحة، وفيه إيماء إلى أنكم عاجزون عن التعظيم اللائق بي فاطلبوه من الله ﷿ لي.
...bazı sahih rivayetlerdeki metnin sonuna kadar. Bunda, "Siz bana layık olan tazimden acizsiniz; öyleyse bunu benim için Allah'tan azze ve celle isteyin" şeklinde bir işaret vardır.
ومن هنا يعلم أن الآتي بما أمر به من طلب الصلاة له ﷺ ﷿ آت بأعظم أنواع التعظيم لتضمنه الإقرار بالعجز عن التعظيم اللائق، وقد قيل ونسب إلى الصديق رضي الله تعالى عنه العجز عن درك الإدراك إدراك. ويقرب في الجملة مما ذكرنا قول بعض الأجلة ونقله أبو اليمن بن عساكر وحسنه لما أمرنا الله تعالى بالصلاة على نبيه ﷺ لم نبلغ معرفة فضلها ولم ندرك حقيقة مراد الله تعالى فيه فأحلنا ذلك إلى الله ﷿ فقلنا اللهم صل أنت على رسولك لأنك أعلم بما يليق به وبما أردته له ﷺ انتهى، ولعل ما ذكرناه ألطف منه، ومقتضى ظاهر إرشاده ﷺ إياهم إلى طلب الصلاة عليه من الله تعالى شأنه أنه لا يحصل امتثال الأمر إلا بما فيه طلب ذلك منه ﷿ ويكفي اللهم صل على محمد لأنه الذي اتفقت عليه الروايات في بيان الكيفية، وكأن خصوصية الإنشاء لفظا ومعنى غير لازمة، ولذا قال بعض من أوجبها في الصلاة وستعلمه إن شاء الله تعالى: إنه كما يكفي اللهم صلّ على محمد، ولا يتعين اللفظ الوارد
Buradan anlaşılmaktadır ki, ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât edilmesini Allah'tan azze ve celle istemek suretiyle emredileni yerine getiren kimse, [kendisine] layık olan tazimden aciz olduğunu ikrar etmeyi içerdiği için tazimin en büyük türünü yerine getirmiş olur. Nitekim Sıddîk'a radıyallâhu teâlâ anh nispetle şöyle denilmiştir: "İdrak etmekten aciz olduğunu anlamak da bir idraktir." Zikrettiğimiz hususa mana itibarıyla genel olarak önde gelen bazı âlimlerin şu sözü de yaklaşmaktadır -ki bunu Ebu'l-Yümn İbn Asâkir nakletmiş ve güzel bulmuştur-: "Allah Teâlâ bize Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmemizi emrettiğinde, bunun faziletinin bilgisine erişemedik ve Allah Teâlâ'nın bu husustaki asıl muradını kavrayamadık; bu sebeple bunu Allah'a azze ve celle havale edip şöyle dedik: 'Allah'ım! Resûlüne bizzat sen salât eyle; çünkü ona neyin layık olduğunu ve onun için ne murad ettiğini sen en iyi bilensin.'" [İktibasın sonu]. Bizim zikrettiğimiz izah ise bundan belki de daha latiftir. O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem şanı yüce olan Allah'tan kendisine salât edilmesini istemeye onları irşad etmesinin zahiri gereği şudur ki: Bu emrin yerine getirilmesi, ancak içinde bunu O'ndan azze ve celle talep etmenin bulunduğu bir ifade ile hasıl olur. "Allah'ım! Muhammed'e salât eyle" demek yeterlidir; zira keyfiyetin beyanında rivayetlerin üzerinde ittifak ettiği ifade budur. Sanki lafız ve mana bakımından inşâ [kipi] hususiyeti şart değildir. Bu sebeple salâtı namazda vacip görenlerden bazıları -ki inşâallah bunu ileride öğreneceksin- şöyle demiştir: "Allah'ım! Muhammed'e salât eyle" demek kâfi geldiği gibi varit olan lafız da bizzat tayin edilmiş değildir;
خلافا لبعضهم يكفي صلّى الله على محمد على الأصح بخلاف الصلاة على رسول الله فإنه لا يجزي اتفاقا لأنه ليس فيه إسناد الصلاة إلى الله تعالى فليس في معنى الوارد. وفي تحفة ابن حجر يكفي الصلاة على محمد إن نوى بها الدعاء فيما يظهر، وقال النيسابوري: لا يكفي صليت على محمد لأن مرتبة العبد تقصر عن ذلك بل يسأل ربه سبحانه أن يصلي عليه ﵊ وحينئذ فالمصلي عليه حقيقة هو الله تعالى، وتسمية العبد مصليا عليه مجاز عن سؤاله الصلاة من الله تعالى عليه ﷺ فتأمله.
bazılarının hilafına en sahih görüşe göre "sallallâhu alâ Muhammed" demek de yeterlidir. Ancak "es-salâtü alâ Resûlillâh" demek böyle değildir; çünkü salâtı Allah Teâlâ'ya isnat etme bulunmadığından ittifakla yeterli olmaz ve varit olanın manasında değildir. İbn Hacer'in Tuhfe'sinde [ise] anlaşıldığına göre, bununla dua kastedildiği takdirde "es-salâtü alâ Muhammed" demenin de yeteceği belirtilmiştir. Nîsâbûrî ise şöyle demiştir: "Salleytü alâ Muhammed" (Muhammed'e salât ettim) demek kâfi gelmez; zira kulun mertebesi buna yetmez, bilakis Rabbine sübhânehu O'na aleyhisselâm salât etmesi için yalvarır. Bu durumda ona hakikatte salât eden Allah Teâlâ'dır; kulun "ona salât eden" olarak isimlendirilmesi ise Allah Teâlâ'dan ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmesini istemesinden ötürü mecazdır; bunu iyice düşün.
وذكروا أن الإتيان بصيغة الطلب أفضل من الإتيان بصيغة الخبر. وأجيب عن إطباق المحدثين على الإتيان بها بأنه مما أمرنا به من تحديث الناس بما يعرفون إذ كتب الحديث يجتمع عند قراءتها أكثر العوام فخيف أن يفهموا من صيغة الطلب أن الصلاة عليه ﷺ لم توجد من الله ﷿ بعد وإلا لما طلبنا حصولها له عليه صلاة الله تعالى وسلامه فأتى بصيغة يتبادر إلى أفهامهم منها الحصول وهي مع إبعادها إياهم من هذه الورطة متضمنة للطلب الذي أمرنا به انتهى، ولا يخفى ضعفه فالأولى أن يقال: إن ذلك لأن تصليتهم في الأغلب في أثناء الكلام الخبري نحو قال النبي ﷺ كذا وفعل ﷺ كذا فأحبوا أن لا يكثر الفصل وأن لا يكون الكلام على أسلوبين لما في ذلك من الخروج عن الجادة المعروفة إذ قلما تجد في الفصيح توسط جملة دعائية إلا وهي خبرية لفظا مع احتمال تشوش ذهن السامع وبطء فهمه وحسن الإفهام مما تحصل مراعاته فتدبر.
Âlimler, talep sîgasıyla getirmenin haber sîgasıyla getirmekten daha faziletli olduğunu zikretmişlerdir. Muhaddislerin [haber sîgasını] getirme üzerindeki ittifaklarına ise şöyle cevap verilmiştir: Bu, insanlara anlayabilecekleri şeyleri söylememiz yönündeki emirdendir. Zira hadis kitapları okunurken çoğunlukla avam bir araya gelir; talep sîgasından, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'tan azze ve celle henüz salât vaki olmadığı, aksi takdirde ona bunun hasıl olmasını talep etmeyeceğimiz -Allah Teâlâ'nın salât ve selamı onun üzerine olsun- zannına kapılmalarından korkulmuştur. Bu sebeple zihinlerine hemen vaki olduğu anlamı gelen bir sîga getirilmiştir; bu sîga onları bu vartadan uzaklaştırmakla birlikte bize emredilen talebi de içermektedir. [Cevabın sonu]. Bunun zayıflığı gizli değildir. En evla olanı şöyle denilmesidir: Bunun sebebi, onların salavat getirmelerinin çoğunlukla "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dedi, sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle yaptı" gibi haberî bir kelamın arasında yer almasıdır. Dolayısıyla araya çok fasıla girmemesini ve bilinen caddeden sapmayı gerektireceği için kelamın iki farklı üslupta olmamasını tercih etmişlerdir. Zira fasih kelamda lafzen haberî olanlar müstesna, dua cümlesinin [haber arasına] girdiğini pek bulamazsın; nitekim [aksi durumda] dinleyicinin zihninin karışması ve geç anlaması ihtimali vardır, güzel anlatım ise riayet edilmesi gereken hususlardandır; iyi düşün.
والظاهر أنه لا يحصل الامتثال بأللهم عظم محمدا التعظيم اللائق ونحوه مما ليس فيه مشتق من الصلاة كصلّ وصلّى فإنا لم نسمع أحدا عد قائل ذلك مصليا عليه ﷺ وذلك في غاية الظهور إذا كان قولوا اللهم صل على محمد تفسيرا لقوله تعالى: صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً أي وقولوا والسّلام عليك أيها النبي ونحوه وهذا ما عليه أكثر العلماء الأجلة، وفي معنى السّلام عليك ثلاثة أوجه، أحدها السلامة من النقائص والآفات لك ومعك أي مصاحبة وملازمة فيكون السّلام مصدرا بمعنى السلامة كاللذاذ واللذاذة والملام والملامة ولما في السّلام من الثناء عدي بعلى لا لاعتبار معنى القضاء أي قضى الله تعالى عليك السّلام كما قيل لأن القضاء كالدعاء لا يتعدى بعلى للنفع ولا لتضمنه معنى الولاية والاستيلاء لبعده في هذا الوجه، ثانيها السّلام مداوم على حفظك ورعايتك ومتولّ له وكفيل به ويكون السّلام هنا اسم الله تعالى، ومعناه على ما اختاره ابن فورك وغيره من عدة أقوال ذو السلامة من كل آفة ونقيصة ذاتا وصفة وفعلا، وقيل: إذا أريد بالسلام ما هو من أسمائه تعالى فالمراد لا خلوت من الخير والبركة وسلمت من كل مكروه لأن اسم الله تعالى إذا ذكر على شيء أفاده ذلك.
Zahir olan şudur ki, "Allah'ım! Muhammed'i layık olduğu tazim ile tazim eyle" ve benzeri "salât" kökünden türemiş "salli" ve "sallâ" gibi bir kelime içermeyen ifadelerle emir yerine gelmiş olmaz. Çünkü bunu söyleyen bir kimseyi ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmiş sayan hiçbir kimse işitmedik. Bu durum, "Allah'ım! Muhammed'e salât eyle deyin" ifadesinin Allah Teâlâ'nın: { صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.” buyruğunun tefsiri olması halinde son derece açıktır; yani "Ve 'es-selâmü aleyke eyyühen-nebiyyü' ve benzerini deyin" demektir. Yüce âlimlerin çoğunun benimsediği de budur. "es-Selâmü aleyke" ifadesinin manasında üç vecih vardır: Birincisi, senin için ve seninle birlikte noksanlıklardan ve afetlerden selamet olmasıdır; yani arkadaşlık eden ve ayrılmayan bir selamet. Bu durumda es-Selâm, lezâz/lezâzet ve melâm/melâmet gibi selamet manasında bir masdardır. Selamda övgü anlamı bulunduğu için "alâ" ile geçişli kılınmıştır; yoksa söylendiği gibi kaza manası dikkate alındığından -yani Allah Teâlâ sana selamı takdir etti/hükmetti manasında- değildir; zira kaza da dua gibi fayda için "alâ" ile geçişli olmaz. Ne de velayet ve istila manasını tazammun ettiğindendir; çünkü bu vecihte bu mana uzaktır. İkincisi, es-Selâm'ın seni sürekli koruyup gözetmesi, bunu üstlenmesi ve buna kefil olmasıdır. Bu durumda es-Selâm burada Allah Teâlâ'nın ismidir. İbn Fûrek ve başkalarının muhtelif görüşler arasından tercih ettiğine göre bunun anlamı; zatı, sıfatı ve fiili itibarıyla her türlü afet ve noksanlıktan salim olandır. Denildi ki: Selam ile Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri kastedildiğinde murat şudur: "Hayır ve bereketten hali kalmayasın ve her türlü mekruhtan salim olasın." Çünkü Allah Teâlâ'nın ismi bir şey üzerine anıldığında ona bunu kazandırır.
وقيل: الكلام على هذا التقدير على حذف المضاف أي حفظ الله تعالى عليك والمراد الدعاء بالحفظ، وثالثها الانقياد عليك على أن السّلام من المسالمة وعدم المخالفة، والمراد الدعاء بأن يصير الله تعالى العباد منقادين مذعنين له ﵊ ولشريعته وتعديته بعلى قيل: لما فيه من الإقبال فإن من انقاد لشخص وأذعن له فقد أقبل عليه، والأرجح عندي هو الوجه الأول، وقيل: معنى سَلِّمُوا تَسْلِيماً انقادوا لأوامره ﷺ انقيادا وهو غير بعيد إلا أن ظواهر الأخبار والآثار تقتضي المعنى السابق وكأنه لذلك ذهب إليه الأكثرون، والجملة صيغة خبر معناها الدعاء بالسلامة وطلبها منه تعالى لنبيه ﷺ واستشكل ذلك فيما إذا قال الله تعالى السّلام عليك أيها النبي أو نحوه بأن الدعاء لا يتصور منه ﷿ لأنه طلب وهو يتضمن طالبا ومطلوبا ومطلوبا منه وهي أمور متغايرة فإن كان طلبه سبحانه السلامة لنبيه ﵊ من غيره تعالى فمحاليته من أجلى البديهيات، وإن كان من ذاته ﷿ لزم أن يغاير ذاته والشيء لا يغاير ذاته ضرورة، وهذا منشأ قول بعضهم: إن في السّلام منه تعالى إشكالا له شأن فينبغي الاعتناء به وعدم إهمال أمره فقل من يدرك سره.
Bu takdirde kelamın muzâfın hazfi üzere olduğu, yani "Allah Teâlâ'nın koruması senin üzerine olsun" şeklinde olup muradın korunma duası olduğu söylenmiştir. Üçüncüsü ise selamın müsâleme (barış/uyum) ve muhalefet etmemekten gelmesi üzere, "itaat ve boyun eğiş senin üzerine olsun" demektir. Murat ise Allah Teâlâ'nın kulları ona aleyhisselâm ve şeriatına boyun eğen ve itaat eden kimseler kılması için dua etmektir. "Alâ" ile geçişli kılınmasının ise yönelme (ikbâl) manası içerdiğinden dolayı olduğu söylenmiştir; zira bir kimseye boyun eğip itaat eden kişi ona yönelmiş olur. Bana göre en racih olanı birinci vecihtir. { سَلِّمُوا تَسْلِيماً } ifadesinin anlamının "O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem emirlerine tam bir teslimiyetle boyun eğin" demek olduğu da söylenmiştir ve bu uzak bir ihtimal değildir; ne var ki haberlerin ve rivayetlerin zahiri önceki manayı gerektirmektedir. Çoğunluğun bu görüşe meyletmesi de sanki bundandır. Cümle, manası selamet duası ve bunun Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için Allah Teâlâ'dan talep edilmesi olan haber sîgasıdır. Allah Teâlâ'nın "es-Selâmü aleyke eyyühen-nebiyyü" veya benzerini buyurması durumunda bu müşkül görülmüş ve şöyle denilmiştir: Allah'tan azze ve celle dua tasavvur olunamaz; çünkü dua bir taleptir ve talep eden, talep edilen ve kendisinden talep edilen unsurlarını içerir ki bunlar birbirinden farklı şeylerdir. Eğer O'nun sübhânehu Peygamberi aleyhisselâm için selameti talebi kendisinden başkasından ise bunun imkânsızlığı en açık bedihî hususlardandır. Şayet O'nun azze ve celle bizzat kendi zatından ise zatına gayr olması gerekir; oysa bir şeyin kendi zatına gayr olması zorunlu olarak imkânsızdır. Bazılarının, "Allah Teâlâ'dan olan selamda mühim bir işkâl vardır, bu sebeple buna itina gösterilmeli ve konusu ihmal edilmemelidir; zira onun sırrını kavrayan pek azdır" şeklindeki sözlerinin kaynağı da budur.
وأجيب بأن الطلب من باب الإرادات والمريد كما يريد من غيره أن يفعل شيئا فكذلك يريد من نفسه أن يفعله هو والطلب النفسي وإن لم يكن الإرادة فهو أخص منها وهي كالجنس له فكما يعقل أن المريد يريد من نفسه فكذلك يطلب منها إذ لا فرق بين الطلب والإرادة، والحاصل أن طلب الحق جل وعلا من ذاته أمر معقول يعلمه كل واحد من نفسه بدليل أنه يأمرها وينهاها قال سبحانه: إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ [يوسف: ٥٣] وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى [النازعات: ٤٠] والأمر والنهي قسمان من الطلب وقد تصورا من الإنسان لنفسه بالنص فكذا بقية أقسام الطلب وأنواعه، وأوضح من هذا أن الطلب منه تعالى بمعنى الإرادة وتعقل إرادة الشخص من ذاته شيئا بناء على التغاير الاعتباري ومثله يكفي في هذا المقام، ومعنى اللهم سلم على النبي اللهم قل السلام على النبي على ما قيل، وقيل: معناه اللهم أوجد أو حقق السلامة له، وقيل: اللهم سلمه من النقائص والآفات.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Talep, iradeler kabilindendir. İrade eden kimse başkasından bir şey yapmasını dilediği gibi, bizzat kendisinden de onu yapmasını diler. Nefsî talep iradenin bizzat kendisi olmasa da ondan daha hastır ve irade onun cinsi gibidir. Dolayısıyla irade edenin kendi nefsinden dilemesi aklen nasıl mümkünse, aynı şekilde ondan talep etmesi de mümkündür; zira talep ile irade arasında fark yoktur. Hâsılı, Hakk'ın celle ve alâ kendi zatından talep etmesi akla uygun bir husustur; kişi bunu bizzat kendi nefsinden de bilir, nitekim nefse emreder ve onu nehyeder. Nitekim Allah sübhânehu şöyle buyurmuştur: { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Şüphesiz nefis aşırı derecede kötülüğü emreder” [Yûsuf: 53], { وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى } “Rabbinin makamından korkan ve nefsi hevasından nehyeden kimseye gelince” [Nâziât: 40]. Emir ve nehiy talebin iki kısmıdır ve insanın bizzat kendi nefsine yönelik olarak bunlar nass ile tasavvur edilmiştir; öyleyse talebin diğer kısımları ve türleri de böyledir. Bundan daha açığı şudur: Allah Teâlâ'dan olan talep irade manasındadır ve kişinin itibarî farklılığa binaen kendi zatından bir şeyi irade etmesi akla uygundur; bu makamda bunun gibisi kâfidir. "Allah'ım! Peygamber'e selam eyle" ifadesinin manası, söylendiğine göre "Allah'ım! Peygamber'e 'selam' de" demektir. Denildi ki: Bunun manası "Allah'ım! Onun için selameti var et veya gerçekleştir" demektir. Denildi ki: "Allah'ım! Onu noksanlıklardan ve afetlerden salim eyle" demektir.
وقال بعض المعاصرين: إن السلام عليك ونحوه من الله ﷿ لإنشاء السلامة وإيجادها بهذا اللفظ نظير ما قالوه في صيغ العقود واختار أن معنى اللهم سلم على النبي اللهم أوجد السلامة أو حققها له دون قل السلام على النبي تقليلا للمسافة فتدبر، وقد يكون السلام منه ﷿ على أنبيائه ﵈ نحو قوله سبحانه: سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ [الصافات: ٧٩] . سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ [الصافات: ١٠٩] سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ [الصافات: ١٢٠] تنبيها على أنه جل شأنه جعلهم بحيث يدعى لهم ويثنى عليهم، ونصب تَسْلِيماً على أنه مصدر مؤكد، وأكد سبحانه التسليم ولم يؤكد الصلاة قيل لأنها مؤكدة بإعلامه تعالى أنه يصلي عليه وملائكته ولا كذلك التسليم فحسن تأكيده بالمصدر إذ ليس ثم ما يقوم مقامه.
Çağdaşlardan biri şöyle demiştir: Allah'tan azze ve celle olan "es-selâmü aleyke" ve benzeri ifadeler, akit sîgalarında söylediklerine kıyasla, bu lafızla selameti inşâ etmek ve var kılmak içindir. Mesafeyi kısaltmak adına "Allah'ım! Peygamber'e selam eyle" ifadesinin manasının "Peygamber'e 'selam' de" değil, "Allah'ım! Onun için selameti var et veya gerçekleştir" olduğunu tercih etmiştir; iyi düşün. O'nun azze ve celle peygamberlerine aleyhimüsselâm olan selamı, sübhânehu: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selam olsun!” [Sâffât: 79], { سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e selam olsun!” [Sâffât: 109], { سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Mûsâ'ya ve Hârûn'a selam olsun!” [Sâffât: 120] buyruklarında olduğu gibi, şanı yüce olan Allah'ın onları kendilerine dua edilecek ve övgüde bulunulacak kıldığına dikkat çekmek için olabilir. { تَسْلِيماً } kelimesi tekit edici masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansuptur. Allah sübhânehu teslîmi tekit etmiş, salâtı ise tekit etmemiştir. Denildi ki: Çünkü salât, Allah Teâlâ'nın ve meleklerinin ona salât ettiğini bildirmesiyle zaten tekit edilmiştir; teslîm ise böyle değildir. Dolayısıyla onun yerini tutacak başka bir şey bulunmadığından masdar ile tekit edilmesi güzel olmuştur.
وإلى هذا يؤول قول ابن القيم التأكيد فيهما وإن اختلف جهته فإنه تعالى أخبر في الأول بصلاته وصلاة ملائكته عليه مؤكدا له بأن وبالجمع المفيد للعموم في الملائكة وفي هذا من تعظيمه ﷺ ما يوجب المبادرة إلى الصلاة عليه من غير توقف على الأمر موافقة لله تعالى وملائكته في ذلك، وبهذا استغنى عن تأكيد «يصلي» بمصدر ولما خلا السلام عن هذا المعنى وجاء في حيز الأمر المجرد حسن تأكيده بالمصدر تحقيقا للمعنى وإقامة لتأكيد الفعل مقام تقريره وحينئذ حصل لك التكرير في الصلاة خبرا وطلبا كذلك حصل لك التكرير في السلام فعلا ومصدرا، وأيضا هي مقدمة عليه لفظا والتقديم يفيد الاهتمام فحسن تأكيد السلام لئلا يتوهم قلة الاهتمام به لتأخره، وقيل: إن في الكلام الاحتباك والأصل صلوا عليه تصلية وسلموا عليه تسليما فحذف عليه من إحدى الجملتين والمصدر من الأخرى وأضيفت الصلاة إلى الله تعالى وملائكته دون السلام وأمر المؤمنون بهما قيل لأن للسلام معنيين التحية والانقياد فأمرنا بهما لصحتهما هنا، ولم يضف لله سبحانه والملائكة لئلا يتوهم إنه في الله تعالى والملائكة بمعنى الانقياد المستحيل في حقه تعالى وكذا في حق الملائكة، وقيل الصلاة من الله سبحانه والملائكة متضمنة للسلام بمعنى التحية الذي لا يتصور غيره فكان في إضافة الصلاة إليه تعالى وإلى الملائكة استلزام لوجود السلام بهذا المعنى، وأما الصلاة منا فهي وأن استلزمت التحية أيضا إلا أنا مخاطبون بالانقياد وهي لا تستلزمه فاحتيج إلى التصريح به فينا لأن الصلاة لا تغني عن معنييه المتصورين في حقنا المطلوبين منا، ثم قيل: وهذا أولى مما قبله لأن ذلك يرد عليه قوله تعالى: سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرعد: ٢٣، ٢٤] ولا يرد هذان على هذا اهـ، وفيه بحث.
İbnü'l-Kayyim'in şu sözü de bu manaya racidir: "Yönü farklı olsa da her ikisinde de tekit vardır; zira Allah Teâlâ ilk cümlede kendisine ve meleklerinin ona salât ettiğini 'inne' (إِنَّ) edatıyla ve melekler lafzındaki umum ifade eden çoğul ile tekit ederek haber vermiştir. Bunda, onun sallallâhu aleyhi ve sellem tazimi hususunda öyle bir mana vardır ki bu konuda Allah Teâlâ'ya ve meleklerine muvafakat etmek üzere bir emre dahi bağlı kalmaksızın ona salât etmeye koşmayı gerektirir. Bu sebeple 'yusallî' (يُصَلِّي) fiilinin bir masdar ile tekit edilmesine ihtiyaç kalmamıştır. Selam ise bu manadan hâli olup mücerret emir makamında gelince, manayı tahkik etmek ve fiilin tekit edilmesini [haberdeki] takriri yerine ikame etmek üzere masdar ile tekit edilmesi güzel olmuştur. Böylece haber ve talep cihetiyle salâtta senin için bir tekrar hasıl olduğu gibi, fiil ve masdar cihetiyle selamda da senin için bir tekrar hasıl olmuştur. Ayrıca salât lafzen selamdan öne alınmıştır; takdim (öne alma) ise ihtimam bildirir. Dolayısıyla geriye bırakılmasından ötürü ona daha az ihtimam gösterildiği zannına kapılınmasın diye selamın tekit edilmesi güzel düşmüştür. Şöyle de denilmiştir: Bu kelamda ihtibâk sanatı vardır; aslı 'صلوا عليه تصلية وسلموا عليه تسليما' (Ona hakkıyla salât edin ve ona hakkıyla selam edin) şeklindedir. Böylece cümlelerin birinden 'aleyhi' (ona) ifadesi, diğerinden ise masdar hazfedilmiştir. Salâtın selam zikredilmeksizin Allah Teâlâ'ya ve meleklerine izafe edilmesi ve müminlerin her ikisiyle de emrolunmasına gelince; bir görüşe göre selamın tahiyyet (esenlik dileme) ve inkıyad (teslim olma) şeklinde iki manası olup burada her ikisi de bizim hakkımızda sahih bulunduğundan biz her ikisiyle de emrolunduk. Allah Teâlâ ve melekler hakkında ise teslimiyet manasında olduğu -ki bu Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır, melekler hakkında da öyledir- zannedilmesin diye Allah Sübhânehû'ya ve meleklere izafe edilmemiştir. Bir diğer görüşe göre Allah Sübhânehû'dan ve meleklerden gelen salât, başka türlüsü tasavvur edilemeyen tahiyyet manasındaki selamı zaten içermektedir. Dolayısıyla salâtın O Teâlâ'ya ve meleklere izafe edilmesinde bu manadaki selamın varlığı zımnen gerekmektedir. Bizden olan salâta gelince; her ne kadar o da tahiyyeti gerektirse de biz ayrıca inkıyad (teslimiyet) ile de muhatabız; salât ise bunu gerektirmez. Bundan ötürü bizim hakkımızda selamın açıkça zikredilmesine ihtiyaç duyulmuştur; çünkü salât, hakkımızda tasavvur edilen ve bizden talep edilen her iki mananın yerini tutmaz. Sonra şöyle denilmiştir: Bu [ikinci izah], bir öncekinden daha evladır; zira ilk açıklamaya Allah Teâlâ'nın { سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e selâm olsun!” ve { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar: 'Size selâm olsun!' [derler].” ayetleri itiraz olarak yöneltilebilir; fakat bu iki ayet son açıklamaya itiraz teşkil etmez." -İntihâ (Alıntı bitti)-. Fakat bu izah üzerinde de düşünülmesi gereken hususlar vardır.
وقال الشهاب الخفاجي عليه الرحمة: قد لاح لي في ترك تأكيد السلام وتخصيصه بالمؤمنين نكتة سرية وهي أن السلام عليه ﵊ تسليمه عما يؤذيه فلما جاءت هذه الآية عقيب ذكر ما يؤذي النبي ﷺ والأذية إنما هي من البشر وقد صدرت منهم فناسب التخصيص بهم والتأكيد، وربما يقال على بعد في ذلك: إنه يمكن أن يكون سلام الله تعالى وملائكته عليه ﵊ معلوما للمؤمنين قبل نزول الآية فلم يذكر ويسلمون فيها لذلك وأن كونهم مأمورين بأن يسلموا عليه ﷺ كان أيضا معلوما لهم ككيفية السلام ويؤذن بهذه المعلومية ما ورد في عدة أخبار أنهم قالوا عند نزول الآية: يا رسول الله قد علمنا كيف نسلم عليك وعنوا بذلك على ما قيل ما في التشهد من السلام فلما أخبروا بصلاة الله تعالى وملائكته عليه ﷺ في الآية مجردة عن ذكر السلام وأردف ذلك بالأمر بالصلاة كان مظنة عدم الاعتناء بأمر السلام أو أنه نسخ طلبه منهم فأمروا به مؤكدا دفعا لتوهم ذلك والله تعالى أعلم بحقيقة الحلا، والأمر في الآية عند الأكثرين للوجوب بل ذكر بعضهم إجماع الأئمة والعلماء عليه، ودعوى محمد بن جرير الطبري أنه للندب بالإجماع مردودة أو مؤولة بالحمل على ما زاد على مرة واحدة في العمر فقد قال القرطبي المفسر:
Şihâb el-Hafâcî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle demiştir: Selamın tekit edilmeyip [Allah ve melekler tarafından] zikredilmeyişinde ve müminlere tahsis edilmesinde bana gizli ve latif bir nüans zahir oldu: O da ona aleyhisselâm olan selamın, kendisini eziyet veren şeylerden selamete erdirmek manasına gelmesidir. Bu ayet Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet veren şeylerin zikrinin hemen akabinde gelince ve eziyet de ancak insanlardan olup onlardan sadır olduğu için, bunun onlara tahsis edilmesi ve tekit edilmesi münasip düşmüştür. Bu hususta uzak bir ihtimalle şöyle de söylenebilir: Allah Teâlâ'nın ve meleklerinin ona aleyhisselâm selamı ayet inmeden önce müminlerce biliniyor olabilirdi, bu yüzden ayette zikredilmemiştir ve onlar da bunu selamlamaktadırlar; ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem selam vermekle mükellef oldukları da selamın keyfiyeti gibi onlarca zaten biliniyordu. Birçok haberde varit olan, ayet indiğinde: "Ey Allah'ın Resûlü! Sana nasıl selam vereceğimizi öğrendik" demeleri de bu bilinirliğe işaret etmektedir; söylendiğine göre bununla teşehhütteki selamı kastetmişlerdir. Ayette Allah Teâlâ ve meleklerinin ona sallallâhu aleyhi ve sellem salâtı selam zikredilmeksizin haber verilip akabinde salât emri gelince, selam işine ehemmiyet verilmediği veya onlardan bunu talep etmenin neshedildiği zannı doğabilirdi; işte bu zannı defetmek için tekitli olarak emredilmiştir. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Ayetteki emir çoğunluğa göre vücub içindir; hatta bazısı bu hususta imamların ve âlimlerin icmaını zikretmiştir. Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin bunun icma ile nedb (müstehaplık) için olduğu iddiası ise reddedilmiştir ya da ömürde bir defadan fazlasına hamledilerek tevil edilmiştir. Nitekim Müfessir Kurtubî şöyle demiştir:
لا خلاف في وجوب الصلاة في العمر مرة، وتفصيل الكلام في أمرها بعد إلغاء القول بندبها أن العلماء اختلفوا فيها فقيل: واجبة مرة في العمر ككلمة التوحيد لأن الأمر مطلق لا يقتضي تكرارا والماهية تحصل بمرة وعليه جمهور الأمة منهم أبو حنيفة ومالك وغيرهما، وقيل: واجبة في التشهد مطلقا، وقيل: واجبة في مطلق الصلاة، وتفرد بعض الحنابلة بتعين دعاء الافتتاح بها.
"Ömürde bir defa salât etmenin vücubunda hiçbir ihtilaf yoktur." Müstehap olduğu görüşü bertaraf edildikten sonra onun hükmü hakkındaki kelamın tafsilatına gelince; âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Kelime-i tevhid gibi ömürde bir defa vacip olduğu söylenmiştir; çünkü emir mutlaktır, tekrarı gerektirmez ve mahiyet bir defa ile hasıl olur. Ebu Hanife, Mâlik ve diğerlerinin de aralarında bulunduğu ümmetin cumhurunun görüşü budur. Mutlak olarak teşehhütte vacip olduğu söylenmiştir. Mutlak olarak namazda vacip olduğu söylenmiştir. Bazı Hanbelîler ise iftitah duasının bizzat salât ile tayin edildiği görüşünde tek kalmışlardır.
وقيل: يجب الإكثار منها من غير تعيين بعدد وحكي ذلك عن القاضي أبي بكر بن بكير، وقيل: تجب في كل مجلس مرة وإن تكرر ذكره ﷺ مرارا، وقيل: تجب في كل دعاء، وقيل: تجب كلما ذكر ﵊ وبه قال جمع من الحنفية منهم الطحاوي، وعبارته تجب كلما سمع ذكره من غيره أو ذكره بنفسه وجمع من الشافعية منهم الإمام الحليمي والأستاذ أبو إسحاق الاسفرايني والشيخ أبو حامد الإسفرايني. وجمع من المالكية منهم الطرطوشي وابن العربي والفاكهاني وبعض الحنابلة قيل وهو مبني على القول الضعيف في الأصول أن الأمر المطلق يفيد التكرار وليس كذلك بل له أدلة أخرى كالأحاديث التي فيها الدعاء بالرغم والأبعاد والشقاء والوصف بالبخل والجفاء وغير ذلك مما يقتضي الوعيد وهو عند الأكثر من علامات الوجوب. واعترض هذا القول كثيرون بأنه مخالف للإجماع المنعقد قبل قائله إذ لم يعرف عن صحابي ولا تابعي وبأنه يلزم على عمومه أن لا يتفرغ السامع لعبادة أخرى وأنها تجب على المؤذن وسامعه والقارئ المار بذكره والمتلفظ بكلمتي الشهادة وفيه من الحرج ما جاءت الشريعة السمحة بخلافه، وبأن الثناء على الله تعالى كلما ذكر أحق بالوجوب ولم يقولوا به، وبأنه لا يحفظ عن صحابي أنه قال: يا رسول الله صلى الله عليك، وبأن تلك الأحاديث المحتج بها للوجوب خرجت مخرج المبالغة في تأكد ذلك وطلبه وفي حق من اعتاد ترك الصلاة ديدنا.
Bir sayı tayin edilmeksizin çokça getirilmesinin vacip olduğu söylenmiştir ve bu Kadı Ebû Bekr b. Bükeyr'den nakledilmiştir. O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem ismi defalarca tekrar edilse bile her mecliste bir defa vacip olduğu söylenmiştir. Her duada vacip olduğu söylenmiştir. O aleyhisselâm her anıldığında vacip olduğu söylenmiştir. Tahâvî'nin de aralarında bulunduğu Hanefîlerden bir cemaat bu görüşü benimsemiştir; Tahâvî'nin ifadesi "Başkası tarafından anıldığını her işittiğinde veya bizzat kendisi andığında vaciptir" şeklindedir. İmam Halîmî, Üstat Ebû İshak el-İsferâyînî ve Şeyh Ebû Hâmid el-İsferâyînî'nin de aralarında bulunduğu Şâfiîlerden bir cemaat; Tartûşî, İbnü'l-Arabî ve Fâkihânî'nin aralarında bulunduğu Mâlikîlerden bir cemaat ve bazı Hanbelîler de bu görüştedir. Bunun usuldeki "mutlak emir tekrar ifade eder" şeklindeki zayıf görüşe dayandığı söylenmişse de durum öyle değildir; bilakis burnun sürtülmesi, uzaklaştırılma, şakavet duası ile cimrilik ve vefasızlıkla nitelenmeyi içeren ve tehdit bildiren hadisler gibi başka delilleri vardır; bu da çoğunluğa göre vücub alametlerindendir. Birçok âlim bu görüşe, bu görüş sahibinden önce gerçekleşmiş olan icmaa muhalif olduğu -zira ne bir sahabîden ne de bir tâbiîden böyle bir şey bilinmemektedir- ve umum ifade etmesi hasebiyle dinleyicinin başka bir ibadete vakit bulamaması gerekeceği; müezzine, onu dinleyene, okurken onun zikrine rastlayan kâriye ve kelime-i şehadeti telaffuz edene vacip olacağı ve bunda kolaylık dini olan şeriatın hilafına bir meşakkat bulunacağı; Allah Teâlâ her anıldığında O'na sena etmenin vücuba daha layık olduğu halde bunu söylemedikleri; hiçbir sahabîden "Yâ Resûlallâh, sallallâhu aleyk" dediğinin nakledilmediği ve vücub için delil getirilen o hadislerin bu konunun teyit ve talebinde mübalağa bildirmek ve salâtı terk etmeyi adet edinen kimseler hakkında sevk edildiği gerekçeleriyle itiraz etmiştir.
ويمكن التقصي عن جميع ذلك، أما الأول فلأن القائلين بالوجوب من أئمة النقل فكيف يسعهم خرق الإجماع على أنه لا يكفي في الرد عليهم كونه لم يحفظ عن صحابي أو تابعي وإنما يتم الرد إن حفظ إجماع مصرح بعدم الوجوب كذلك وأني به، وأما الثاني فممنوع بل يمكن التفرغ لعبادات أخر، وأما الثالث فللقائلين بالوجوب التزامه وليس فيه حرج، وأما الرابع فلأن جمعا صرحوا بالوجوب في حقه تعالى أيضا، وأما الخامس فلأنه ورد في عدة طرق عن عدة من الصحابة أنهم لما قالوا: يا رسول الله قالوا: صلى الله عليك، وأما السادس فلأن حمل الأحاديث على ما ذكر لا يكفي إلا مع بيان سنده ولم يبينوه، ثم القائلون بالوجوب كما ذكر أكثرهم على أن ذلك فرض عين على كل
Bütün bu itirazlara cevap vermek mümkündür: Birincisine gelince; vücubu söyleyenler nakil imamlarındandır, icmaı çiğnemeleri nasıl düşünülebilir? Kaldı ki bir sahabî veya tâbiîden nakledilmemiş olması onları reddetmek için yetmez; ret ancak aynı şekilde vücubun bulunmadığını açıkça belirten bir icmaın nakledilmiş olmasıyla tamam olur, nerede o icma? İkincisine gelince; bu kabul edilemez, bilakis diğer ibadetlere vakit ayırmak mümkündür. Üçüncüsüne gelince; vücub taraftarları bunu iltizam edebilir ve bunda bir güçlük de yoktur. Dördüncüsüne gelince; bir cemaat Allah Teâlâ'nın hakkında da vücubu açıkça ifade etmiştir. Beşincisine gelince; birçok sahabîden muhtelif yollarla "Yâ Resûlallâh" dediklerinde "sallallâhu aleyk" dedikleri varit olmuştur. Altıncısına gelince; hadisleri bu zikredilene hamletmek senedini beyan etmeksizin yeterli olmaz, onlar ise bunu beyan etmemişlerdir. Sonra zikredildiği üzere vücubu savunanların çoğu, bunun her bir ferde tek tek farz-ı ayn olduğu görüşündedir;
فرد فرد وبعضهم على أنه فرض كفاية، واختلفوا أيضا هل يتكرر الوجوب بتكرر ذكره ﷺ في المجلس الواحد، وفي بعض شروح الهداية يكفي مرة على الصحيح وقال صاحب المجتبى: يتكرر وفي تكرر ذكر الله تعالى لا يتكرر، وفرق هو وغيره بينهما بما فيه نظر ويمكن الفرق بأن حقوق الله تعالى مبنية على المسامحة والتوسعة وحقوق العباد مبنية على المشاحة والتضييق ما أمكن. والقول بأنها أيضا حق الله تعالى لأمره بها سبحانه ناشئ من عدم فهم المراد بحقه تعالى، وقيل: إنها تجب في القعود آخر الصلاة بين التشهد وسلام التحلل وهذا هو مذهب الشافعي الذي صح عنه، ونقل الأسنوي أن له قولا آخر إنها سنة في الصلاة لم يعتبره أجلة أصحابه ووافقه على ذلك جماعة من الصحابة والتابعين من بعدهم وفقهاء الأمصار، فمن الصحابة ابن مسعود فقد صح عنه أنه قال: يتشهد الرجل في الصلاة ثم يصلي على النبي ﷺ ثم يدعو لنفسه، وأبو مسعود البدري وابن عمر فقد صح عنهما أنه لا تكون صلاة إلا بقراءة وتشهد وصلاة على النبي ﷺ فإن نسيت من ذلك شيئا فاسجد سجدتين بعد السلام، ومن التابعين الشعبي فقد صح عنه كنا نعلم التشهد فإذا قال: وأن محمدا عبده ورسوله يحمد ربه ويثني عليه ثم يصلي على النبي ﷺ ثم يسأل حاجته.
bazısı ise farz-ı kifâye olduğu kanaatindedir. Aynı mecliste o sallallâhu aleyhi ve sellem defalarca anıldığında vücubun tekrarlanıp tekrarlanmayacağı hususunda da ihtilaf etmişlerdir. el-Hidâye'nin bazı şerhlerinde sahih olana göre bir defanın kâfi geleceği belirtilmiştir. el-Müctebâ sahibi ise tekrarlanacağını, Allah Teâlâ'nın zikrinin tekrarlanmasında ise tekrarlanmayacağını söylemiştir. O ve başkaları bu ikisi arasında tartışmaya açık bir fark gözetmişlerdir; şöyle bir fark gözetmek mümkündür: Allah Teâlâ'nın hakları müsamaha ve genişlik üzerine, kulların hakları ise imkân nispetinde sıkılık ve darlık üzerine bina edilmiştir. O'nun sübhânehu emretmesi sebebiyle bunun da Allah Teâlâ'nın hakkı olduğu sözü ise O'nun Teâlâ hakkından ne kastedildiğini anlamamaktan kaynaklanmaktadır. Bir görüşe göre salât, namazın son oturuşunda teşehhüt ile tahlil selamı arasında vaciptir; Şâfiî'nin kendisinden sahih olarak gelen mezhebi de budur. Esnevî, Şâfiî'nin namazda sünnet olduğuna dair başka bir kavlinin de bulunduğunu nakletmişse de mezhebinin önde gelen ashabı buna itibar etmemiştir. Sahabeden, sonrasındaki tâbiînden ve beldelerin fakihlerinden bir topluluk bu hususta ona muvafakat etmiştir. Sahabeden İbn Mes'ûd vardır; nitekim onun şöyle dediği sahih olarak gelmiştir: "Kişi namazda teşehhüt okur, sonra Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât eder, sonra kendisi için dua eder." Ebû Mes'ûd el-Bedrî ve İbn Ömer'den de sahih olarak şu rivayet edilmiştir: "Kıraat, teşehhüt ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât olmaksızın namaz olmaz. Bunlardan birini unutursan selamdan sonra iki secde yap." Tâbiînden Şa'bî'den şu sahih olarak gelmiştir: "Biz teşehhüdü öğrenirdik; kişi 'Ve enne Muhammeden abduhû ve resûluh' deyince Rabbine hamdeder ve O'na sena eder, sonra Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât eder, sonra da hacetini diler."
وأخرج البيهقي عنه من لم يصل على النبي ﷺ في التشهد فليعد صلاته أو قال: لا تجزىء صلاته، والإمام أبو جعفر محمد الباقر فقد روى البيهقي عنه نحو ما ذكر عن الشعبي، وصوبه الدارقطني ومحمد بن كعب القرظي ومقاتل بل قال الحافظ ابن حجر: لم أر عن أحد من الصحابة والتابعين التصريح بعدم الوجوب إلا ما نقل عن إبراهيم النخعي وهذا يشعر بأن غيره كان قائلا بالوجوب، ومن فقهاء الأمصار أحمد فإنه جاء عنه روايتان والظاهر أن رواية الوجوب هي الأخيرة فإنه قال: كنت أتهيب ذلك ثم تبينت فإذا الصلاة على النبي ﷺ واجبة وإسحاق بن راهويه فقد قال في آخر الروايتين عنه: إذا تركها عمدا بطلت صلاته أو سهوا رجوت أن تجزئه وهو قول عند المالكية اختاره ابن العربي منهم ولعله لازم للقائلين بوجوبها كلما ذكر ﷺ لتقدم ذكره في التشهد إلا أن وجوبها بعد التشهد لذلك لا يستلزم كونها شرطا لصحة الصلاة إلا أنه يرد على القائلين بأن الشافعي رضي الله تعالى عنه شذ في قوله بالوجوب، وأما دليله رضي الله تعالى عنه على ذلك فمذكور في الأم. وقد استدل له أصحابه بعدة أحاديث منها الصحيح ومنها الضعيف وألفوا الرسائل في الانتصار له والرد على من شنع عليه كابن جرير وابن المنذر والخطابي والطحاوي وغيرهم، وأنا أرى التشنيع على مثل هذا الإمام شنيعا والتعصب مع قلة التتبع أمرا فظيعا، والكلام في السلام كالكلام في الصلاة.
Beyhakî ondan: "Teşehhütte Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmeyen kimse namazını iade etsin" veya "Namazı caiz olmaz" dediğini rivayet etmiştir. İmam Ebû Ca'fer Muhammed el-Bâkır'dan da Beyhakî, Şa'bî'den zikredilenin benzerini rivayet etmiştir ve Dârekutnî bunu tashih etmiştir; Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Mukâtil de bu görüştedir. Hatta Hâfız İbn Hacer şöyle demiştir: "İbrâhim en-Nehaî'den nakledilen müstesna, sahabe ve tâbiînden hiçbir kimsenin vacip olmadığını açıkça söylediğini görmedim." Bu da başkalarının vücubu söylediğini ihsas ettirmektedir. Beldelerin fakihlerinden Ahmed [b. Hanbel] vardır; nitekim ondan iki rivayet gelmiştir ve zahir olan vücub rivayetinin son görüşü olduğudur; zira o: "Bundan çekiniyordum, sonra mesele bana vuzuha kavuştu ki Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât vaciptir" demiştir. İshak b. Râhûye de kendisinden gelen iki rivayetin sonuncusunda şöyle demiştir: "Kasten terk ederse namazı batıl olur; sehven terk ederse namazının caiz olmasını umarım." Bu, Mâlikîlerde de bir görüştür ve İbnü'l-Arabî bunu tercih etmiştir. Bu görüş, teşehhütte onun zikri önceden geçtiği için o sallallâhu aleyhi ve sellem her anıldığında salâtın vacip olduğunu söyleyenlerin de zorunlu olarak benimsemesi gereken bir hükümdür; şu kadar var ki bundan dolayı teşehhütten sonra vacip olması namazın sıhhati için şart olmasını gerektirmez. Ancak bu durum, Şâfiî'nin radıyallâhu teâlâ anh vücub görüşünde şâz kaldığını söyleyenlere karşı bir cevaptır. Onun radıyallâhu teâlâ anh bu husustaki delili ise el-Ümm'de zikredilmiştir. Ashabı onun lehine bazıları sahih bazıları zayıf birçok hadisi delil getirmişler; ona destek olmak, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hattâbî, Tahâvî ve diğerleri gibi onu ayıplayanlara reddiye yazmak üzere risaleler telif etmişlerdir. Ben ise böyle bir imamın ayıplanmasını çirkin, az bir tetkikle taassup gösterilmesini ise vahim bir iş olarak görüyorum. Selam hakkındaki söz de salât hakkındaki söz gibidir.
وقد صرح ابن فارس اللغوي بأنهما سيان في الفرضية لأن كلا منهما مأمور به في الآية والأمر للوجوب حقيقة إلا إذا ورد ما يصرفه عنه. وأفضل الكيفيات في الصلاة عليه ﷺ ما علمه رسول الله ﵊ لأصحابه بعد سؤالهم إياه لأنه لا يختار ﷺ لنفسه إلا الأشرف والأفضل، ومن هنا قال النووي في الروضة: لو حلف ليصلين على النبي ﷺ أفضل الصلاة لم يبر إلا بتلك الكيفية، ووجهه السبكي بأن من أتى بها فقد صلى الصلاة المطلوبة بيقين وكان له الخير الوارد في أحاديث الصلاة كذلك، ونقل الرافعي عن المروزي أنه يبر بأللهم صل على محمد وآل محمد كلما ذكرك الذاكرون وكلما سها عنه الغافلون، وقال القاضي حسين: طريق البر اللهم صلّ على محمد كما هو أهله ومستحقه، واختار البارزي أن الأفضل اللهم صل على محمد وعلى آل محمد أفضل صلواتك وعدد معلوماتك، وقال الكمال بن الهمام: كلما ذكر من الكيفيات موجود في اللهم صل أبدا أفضل صلواتك على سيدنا عبدك ونبيك ورسولك محمد وآله وسلم عليه تسليما وزده شرفا وتكريما وأنزله المنزل المقرب عندك يوم القيامة، واختار ابن حجر الهيثمي غير ذلك، ونقل ابن عرفة عن ابن عبد السلام أنه لا بدّ في السلام عليه ﷺ أن يزيد تسليما كأن يقول: اللهم
Dilci İbn Fâris, her ikisinin de ayette emredilmiş olması ve emrin onu başka yöne çeviren bir delil bulunmadıkça hakikatte vücub için olması sebebiyle farziyet bakımından eşit olduklarını açıkça ifade etmiştir. Ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât getirmede en faziletli keyfiyet, kendilerine sormalarının ardından Resûlullah'ın aleyhisselâm ashabına öğrettiği keyfiyettir; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem kendisi için en şerefli ve en faziletli olandan başkasını seçmez. Buradan hareketle Nevevî er-Ravda'da şöyle demiştir: "Bir kimse Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem en faziletli salât ile salât edeceğine yemin etse, ancak bu keyfiyetle yeminini yerine getirmiş olur." Sübkî bunu, onu getiren kimsenin talep edilen salâtı kesin olarak getirmiş ve salât hadislerinde varit olan hayra da aynı şekilde kesinlikle nail olmuş olacağı gerekçesiyle açıklamıştır. Râfiî, Mervezî'den onun: "Allah'ım! Zikredenler seni her andığında ve gafiller onu her unuttuğunda Muhammed'e ve Muhammed'in âline salât eyle" sözüyle yeminini yerine getireceğini nakletmiştir. Kadı Hüseyin ise şöyle demiştir: "Yemini yerine getirmenin yolu 'Allah'ım! Muhammed'e ehli ve müstahakkı olduğu şekilde salât eyle' demektir." Bârizî ise en faziletlisinin: "Allah'ım! Muhammed'e ve Muhammed'in âline salâtlarının en faziletlisiyle ve malumatının adedince salât eyle" ifadesi olduğunu tercih etmiştir. Kemâl b. el-Hümâm şöyle demiştir: "Zikredilen keyfiyetlerin hepsi 'Allah'ım! Efendimiz, kulun, peygamberin ve resûlün Muhammed'e ve âline ebediyen salâtlarının en faziletlisiyle salât eyle, ona tam bir teslimiyetle selam ver, onun şeref ve ikramını artır ve onu kıyamet gününde katındaki en yakın makama indir' ifadesinde mevcuttur." İbn Hacer el-Heytemî ise bundan başkasını tercih etmiştir. İbn Arefe, İbn Abdisselâm'dan ona sallallâhu aleyhi ve sellem selam verirken: "Allah'ım!
صل على محمد وسلم تسليما أو صلى الله تعالى عليه وسلم تسليما، وكأنه أخذ بظاهر ما في الآية وليس أخذا صحيحا كما يظهر بأدنى تأمل، ونقل عن جمع من الصحابة ومن بعدهم أن كيفية الصلاة عليه ﷺ لا يوقف فيها مع المنصوص وأن من رزقه الله تعالى بيانا فأبان عن المعاني بالألفاظ الفصيحة المباني الصريحة المعاني مما يعرب عن كمال شرفه ﷺ وعظيم حرمته فله ذلك، واحتج له بما أخرجه عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن ماجة وابن مردويه عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: إذا صليتم على النبي ﷺ فأحسنوا الصلاة عليه فإنكم لا تدرون لعل ذلك يعرض عليه قالوا: فعلمنا؟ قال: قولوا اللهم اجعل صلواتك ورحمتك وبركاتك على سيد المرسلين وإمام المتقين وخاتم النبيين محمد عبدك ورسولك إمام الخير وقائد الخير ورسول الرحمة اللهم ابعثه مقاما محمودا يغبطه به الأولون والآخرون اللهم صل على محمد وعلى آل محمد كما صليت على إبراهيم وآل إبراهيم إنك حميد مجيد، وفي قوله سبحانه:
Muhammed'e salât eyle ve tam bir teslimiyetle selam ver" veya "Allah Teâlâ ona salât eylesin ve tam bir teslimiyetle selam versin" demesi gibi mutlaka "teslîmen" kelimesini ziyade etmesi gerektiğini nakletmiştir. Sanki o, ayetteki ifadenin zahirini almıştır; oysa bu, en küçük bir tefekkürle anlaşılacağı üzere doğru bir çıkarım değildir. Sahabeden ve sonrakilerden bir topluluktan, ona sallallâhu aleyhi ve sellem salâtın keyfiyetinde nass ile varid olanla sınırlı kalınmayacağı; Allah Teâlâ kime bir beyan kabiliyeti ihsan etmişse onun, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kemâl-i şerefini ve yüce hürmetini ifade eden fasih lafızlar ve sarîh manalarla bu manaları beyan edebileceği nakledilmiştir. Buna delil olarak Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Mâce ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettikleri şu söz gösterilmiştir: "Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât ettiğinizde ona salâtı en güzel şekilde yapın; zira siz bunun ona arz edilip edilmeyeceğini bilemezsiniz." Dediler ki: "Bize öğret." Dedi ki: "Şöyle deyin: 'Allah'ım! Salâtlarını, rahmetini ve bereketlerini resûllerin efendisi, takva sahiplerinin imamı, peygamberlerin sonuncusu, kulun ve resûlün, hayrın önderi, hayrın rehberi ve rahmet peygamberi olan Muhammed'e kıl. Allah'ım! Onu öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği Makâm-ı Mahmûd'a ulaştır. Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle. Şüphesiz sen çok övülensin, şerefi yüce olansın.'" Allah sübhânehunun şu buyruğunda ise:
صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً رمز خفي فيما أرى إلى مطلوبية تحسين الصلاة عليه ﵊ حيث أتى به كلاما يصلح أن يكون شطرا من البحر الكامل فتدبره فإني أظن أنه نفيس، واستدل النووي رحمة الله تعالى بالآية على كراهة أفراد الصلاة عن السلام وعكسه لورود الأمر بهما معا فيها ووافقه على ذلك بعضهم، واعترض بأن أحاديث التعليم تؤذن بتقدم تعليم التسليم على تعليم الصلاة فيكون قد أفرد التسليم مرة قبل الصلاة في التشهد. ورد بأن الإفراد في ذلك الزمن لا حجة فيه لأنه لم يقع منه ﵊ قصدا كيف والآية ناصة عليهما وإنما يحتمل أنه علمهم السلام وظن أنهم يعلمون الصلاة فسكت عن تعليمهم إياها فلما سألوه أجابهم ﷺ لذلك وهو كما ترى، وذكر العلامة ابن حجر الهيتمي أن الحق أن المراد بالكراهة خلاف الأولى إذ لم يوجد مقتضيها من النهي المخصوص.
{ صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.” bana göre ona aleyhisselâm salâtı güzelleştirmenin talep edildiğine gizli bir işaret vardır; zira bu ifadeyi Kâmil bahrinden bir mısra olmaya elverişli bir kelam olarak getirmiştir; bunu iyice düşün, zira ben bunun pek kıymetli bir nükte olduğunu zannediyorum. Nevevî -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- ayette her ikisinin birlikte emredilmesinden dolayı salâtı selamdan veya selamı salâttan ayırmanın kerahatine bu ayeti delil getirmiş ve bazısı da bu hususta ona muvafakat etmiştir. Buna, talim hadislerinin teslîmin taliminin salâtın taliminden önce olduğuna işaret ettiği, dolayısıyla teşehhütte salâttan önce bir defa teslîmin tek başına yapılmış olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise o dönemdeki tekin hüccet olmayacağı, zira onun aleyhisselâm bunu kasıtlı olarak yapmadığı -ayet her ikisini açıkça belirtirken nasıl olsun?-; sadece onlara selamı öğrettiği, salâtı bildiklerini zannederek öğretmekten sükût ettiği, onlar sorunca da bu sebeple kendilerine sallallâhu aleyhi ve sellem cevap verdiği ihtimaliyle karşılık verilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Allâme İbn Hacer el-Heytemî, hak olanın kerahatten muradın 'hilâf-ı evlâ' olduğunu belirtmiştir; zira buna sebep olacak özel bir nehiy bulunmamaktadır.
ونقل الحموي من أصحابنا عن منية المفتي أنه لا يكره عندنا أفراد أحدهما عن الآخر ثم قال نقلا عن العلامة ميرك وهذا الخلاف في حق نبينا ﷺ وأما غيره من الأنبياء ﵈ فلا خلاف في عدم كراهة الافراد لأحد من العلماء ومن ادعى ذلك فعليه أن يورد نقلا صريحا ولا يجد إليه سبيلا انتهى.
Ashabımızdan Hamevî, Münyetü'l-Müftî'den bizim mezhebimize göre birini diğerinden ayırmanın mekruh olmadığını nakletmiş, sonra da Allâme Mîrek'ten naklen şöyle demiştir: "Bu ihtilaf Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındadır; diğer peygamberlere aleyhimüsselâm gelince, âlimlerden hiçbirine göre tekin mekruh olmadığında ihtilaf yoktur. Bunun aksini iddia eden kimse açık bir nakil getirmelidir ki buna da asla bir yol bulamaz." [İktibasın sonu].
وصرح بعضهم أن الكراهة عند من يقول بها إنما هي في الافراد لفظا وأما الافراد خطا كما وقع في الأم فلا كراهة فيه، وعندي أن الاستدلال بالآية على كراهة الأفراد حسبما سمعت في غاية الضعف إذ قصارى ما تدل عليه أن كلا من الصلاة والتسليم مأمور به مطلقا ولا تدل على الأمر بالإتيان بهما في زمان واحد كأن يؤتى بهما مجموعين معطوفا أحدهما على الآخر فمن صلى بكرة وسلم عشيا مثلا فقد امتثل الأمر فإنها نظير قوله تعالى: أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ واذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً وَسَبِّحُوهُ [الأحزاب: ٤٢] إلى غير ذلك من الأوامر المتعاطفة، نعم درج أكثر السلف على الجمع بينهما فلا أستحسن العدول عنه ما ما في ذكر السلام بعد الصلاة من السلامة من توهم لا يكاد يعرض إلا للأذهان السقيمة كما لا يخفى، وفي دخوله ﷺ في الخطاب بيا أيها الذين آمنوا هنا خلاف فقال بعضهم بالدخول، وقد صرح بعض أجلة الشافعية بوجوب الصلاة عليه ﷺ في صلاته وذكر أنه ﷺ كان يصلي على نفسه خارجها كما هو ظاهر أحاديث كقوله ﷺ حين ضلت ناقته وتكلم منافق فيها «إن رجلا من المنافقين شمت أن ضلت ناقة رسول الله ﷺ» وقوله حين عرض على المسلمين رد ما أخذه من أبي العاص زوج ابنته زينب قبل إسلامه «وإن زينب بنت رسول الله ﷺ سألتني» الحديث فذكر التصلية والتسليم على نفسه بعد ذكره واحتمال أن ذلك في الحديثين من الراوي بعيد جدا اهـ.
Bazıları, kerahati savunanlara göre bunun ancak lafzen ayırmada olduğunu; el-Ümm'de vaki olduğu gibi yazıda ayırmada ise bir kerahat bulunmadığını açıkça belirtmiştir. Bana göre, işittiğin üzere tek başına zikretmenin mekruh olduğuna bu ayetin delil getirilmesi son derece zayıftır; zira ayetin nihai delaleti hem salâtın hem de teslîmin mutlak olarak emredildiğidir; yoksa birinin diğerine atfedilerek bir arada getirilmesi gibi aynı anda getirilmelerini emrettiğine delalet etmez. Dolayısıyla mesela sabah salât edip akşam selam veren kimse bu emri yerine getirmiş olur. Zira bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” ve { واذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً * وَسَبِّحُوهُ } “Allah'ı çokça zikredin ve O'nu tesbih edin” [Ahzâb: 41-42] ayetleri ile birbiri ardına matuf diğer emirler gibidir. Evet, Selef'in çoğu ikisini cem etme yolunu tutmuştur; gizli olmadığı üzere salâttan sonra selamı zikretmede ancak hastalıklı zihinlerde belirebilecek bir vehimden selamet bulunması sebebiyle bundan ayrılmayı hoş görmüyorum. O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem buradaki "Ey iman edenler!" hitabına dahil olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır. Bazıları dahil olduğunu söylemiştir. Şâfiîlerin önde gelenlerinden bazıları namazında ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmenin vacip olduğunu açıkça belirtmiş ve o sallallâhu aleyhi ve sellem namaz dışında da kendi nefsine salât ettiğini zikretmiştir; nitekim devesi kaybolup da bir münafık bu hususta konuştuğunda buyurduğu: «Münafıklardan bir adam Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem devesi kayboldu diye sevindi» ve kızı Zeyneb'in Müslüman olmadan önceki eşi Ebü'l-Âs'tan aldığı şeyi geri vermeyi Müslümanlara teklif ettiğinde buyurduğu: «Ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Zeyneb benden istedi...» hadislerinin zahiri de böyledir; zira bizzat kendisini andıktan sonra nefsine salât ve selamı zikretmiştir; bu iki hadisteki bu durumun raviden kaynaklanmış olma ihtimali ise pek uzaktır. [İktibasın sonu].
وتوقف بعضهم في دخوله من حيث أن قرينة سياق يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إلى هنا
Bazıları ise: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } “Ey iman edenler! Peygamber'in evlerine girmeyin” ayetinden buraya kadar olan
ظاهرة في اختصاص هذا الحكم بالمؤمنين دونه ﷺ، ونظر فيه بأن ما قبل هذه الآية صريح في اختصاصه بالمؤمنين وأما هي فلا قرينة فيها على الاختصاص، وأنت تعلم أن للأصوليين في دخوله ﷺ في نحو هذه الصيغة أقوالا، عدمه مطلقا وهو شاذ، ودخوله مطلقا وهو الأصح على ما قال جمع، والدخول إلا فيما صدر بأمره بالتبليغ نحو قل يا أيها الذين آمنوا، وأنا أعول على الدخول إلا إذا أوجدت قرينة على عدم الدخول سواء كانت الأمر بالتبليغ أولا، وهاهنا السباق والسياق قرينتان على عدم الدخول فيما يظهر، وعبر بالذين آمنوا دون الناس الشامل للكفار قيل: إشارة إلى أن الصلاة عليه ﷺ من أجلّ الوسائل وأنفعها والكافر لا وسيلة له فلم يؤت بلفظ يشمله، ومخاطبة الكفار بالفروع على القول بها بالنسبة لعقابهم عليها في الآخرة فحسب على أن محل تكليفهم بها حيث أجمع عليها، ومن ثم استثنى من مخاطبتهم بها معاملتهم الفاسدة ونحوها.
siyak karinesinin bu hükmün o sallallâhu aleyhi ve sellem hariç müminlere mahsus olduğunda zahir olması hasebiyle onun [hitaba] dahil oluşunda tevakkuf etmiştir. Buna karşılık, bu ayetten öncekilerin müminlere tahsisinde sarîh olduğu, bu ayette ise tahsise dair bir karine bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Bilirsin ki usulcülere göre bu tür bir sîgaya onun sallallâhu aleyhi ve sellem dahil olması hususunda görüşler vardır: Mutlak olarak dahil olmaması ki bu şâzdır; mutlak olarak dahil olması ki bir cemaatin belirttiğine göre en sahih olan budur; ve "Ey iman edenler de!" gibi tebliğ emriyle başlayanlar müstesna dahil olması. Ben ise tebliğ emri olsun veya olmasın, dahil olmadığına dair bir karine bulunmadıkça dahil olduğu görüşüne dayanırım. Burada ise sibak ve siyak zahiren dahil olmadığına karinedir. Kâfirleri de kapsayan "en-nâs" yerine "ellezîne âmenû" ifadesinin kullanılması, ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmenin vesilelerin en yücesi ve en faydalısı olduğuna, kâfirin ise hiçbir vesilesi bulunmadığına bir işarettir denilmiştir; bu sebeple onu kapsayan bir lafız getirilmemiştir. Kâfirlerin füruatla muhatap olmaları ise -bu görüşe göre- ancak ahirette bunlardan ötürü azap görmeleri bakımındandır; nitekim bunlarla mükellef tutulmaları üzerinde icma edilen yerlerdedir; bu sebepledir ki fasit muameleleri ve benzerleri onlara hitap edilmekten istisna edilmiştir.
ولعل الأولى أن التعبير بذلك لما ذكر مع اقتضاء السياق له، وفي نداء المؤمنين بهذا الأسلوب من حثهم على امتثال الأمر ما لا يخفى، والأمر بالصلاة والتسليم من خواص هذه الأمة فلم تؤمر أمة غيرها بالصلاة والتسليم على نبيها.
Belki de evla olanı, bununla ifade edilmesinin zikredilen husustan ve siyakın bunu iktiza etmesinden ötürü olduğunu söylemektir. Müminlere bu üslupla nida edilmesinde, emri yerine getirmeye onları teşvik etme hususunda gizli olmayan bir incelik vardır. Salât ve selam ile emrolunmak bu ümmetin özelliklerindendir; zira bundan başka hiçbir ümmete peygamberine salât ve selam getirmesi emredilmemiştir.
وكان ذلك على ما نقل عن أبي ذر الهروي في السنة الثانية من الهجرة، وقيل: كان في ليلة الإسراء، وأنت تعلم أن الآية مدنية، وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن مجاهد أنها لما نزلت قال أبو بكر: ما أنزل الله عليك خيرا إلا أشركنا فيه فنزلت هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ وحكمة تغاير أسلوبي الآيتين ظاهرة على المتأمل، والصلاة منا على الأنبياء ما عدا نبينا عليه وعليهم الصلاة والسلام جائزة بلا كراهة،
Ebû Zerr el-Herevî'den nakledildiğine göre bu, hicretin ikinci senesinde olmuştur; İsrâ gecesinde olduğu da söylenmiştir. Sen bilirsin ki ayet Medenîdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den rivayet etmişlerdir ki bu ayet indiğinde Ebû Bekir: "Allah sana ne zaman bir hayır indirdiyse bizi de ona ortak kıldı" dedi; bunun üzerine: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de” [Ahzâb: 43] ayeti indi. İki ayetin üsluplarının farklı olmasındaki hikmet düşünen kimse için açıktır. Bizim tarafımızdan Peygamberimiz -ona ve onlara salât ve selam olsun- dışındaki peygamberlere salât etmek kerahetsiz caizdir.
فقد جاء بسند صحيح على ما قاله المجد اللغوي «إذا صليتم علي المرسلين فصلوا علي معهم فإني رسول من المرسلين»
Nitekim Dilci Mecd'in belirttiğine göre sahih bir senetle şöyle varit olmuştur: «Resûllere salât getirdiğinizde onlarla birlikte bana da salât getirin; zira ben de resûllerden bir resûlüm.»
وفي لفظ «إذا سلمتم عليّ فسلموا على المرسلين»
Bir lafızda ise: «Bana selam verdiğinizde resûllere de selam verin» buyrulmuştur.
وللأول طريق أخرى إسنادها حسن جيد لكنه مرسل.
Birinci hadisin senedi hasen ve ceyyid olan, ancak mürsel bir başka tariki daha vardır.
وأخرج عبد الرزاق والقاضي إسماعيل وابن مردويه والبيهقي في شعب الإيمان عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال: «صلوا على أنبياء الله ورسله فإن الله تعالى بعثهم كما بعثني»
Abdürrezzâk, Kadı İsmâil, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Hureyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın peygamberlerine ve resûllerine salât getirin; zira Allah Teâlâ beni gönderdiği gibi onları da göndermiştir.»
وهو وإن جاء من طرق ضعيفة يعمل به في مثل هذا المطلب كما لا يخفى. وأما ما حكي عن مالك من أنه لا يصلي على غير نبينا ﷺ من الأنبياء فأوله أصحابه بأن معناه إنا لم نتعبد بالصلاة عليهم كما تعبدنا بالصلاة عليه ﷺ، والصلاة على الملائكة قيل لا يعرف فيها نص وإنما تؤخذ من حديث أبي هريرة المذكور آنفا إذا ثبت أن الله تعالى سماهم رسلا. وأما الصلاة على غير الأنبياء والملائكة ﵈ فقد اضطربت فيها أقوال العلماء فقيل تجوز مطلقا قال القاضي عياض وعليه عامة أهل العلم واستدل له بقوله تعالى: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ وبما صح من
Bu rivayet zayıf yollardan gelmiş olsa da gizli olmadığı üzere bu gibi taleplerde kendisiyle amel edilir. Mâlik'ten peygamberlerden Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilere salât getirilmeyeceği şeklinde nakledilen söze gelince; ashabı bunu, "Ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât etmekle ibadet ettiğimiz gibi onlara salât etmekle ibadetle mükellef kılınmadık" manasına tevil etmişlerdir. Melekler üzerine salât hakkında ise nassın bilinmediği, ancak Allah Teâlâ'nın onları 'elçiler' olarak isimlendirdiği sabit olursa az önce geçen Ebû Hureyre hadisinden çıkarılacağı söylenmiştir. Peygamberler ve melekler aleyhimüsselâm dışındakilere salât getirmeye gelince; bu hususta âlimlerin görüşleri muhteliftir: Mutlak olarak caiz olduğu söylenmiştir. Kadı İyâz ilim ehlinin çoğunun bu görüşte olduğunu belirtmiş ve buna Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de” buyruğunu ve sahih olarak sabit olan şu rivayetleri delil getirmiştir:
قوله ﷺ: «اللهم صلّ على آل أبي أوفى»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ım! Ebû Evfâ'nın âline salât eyle» buyruğu,
وقوله ﵊ وقد رفع يديه: «اللهم اجعل صلواتك ورحمتك على آل سعد بن عبادة»
ellerini kaldırarak buyurduğu aleyhisselâm: «Allah'ım! Salâtlarını ve rahmetini Sa'd b. Ubâde'nin âline kıl» buyruğu
وصحح ابن حبان خبر «إن امرأة قالت للنبي ﷺ: صلّ عليّ وعلى زوجي ففعل»
ve İbn Hibbân'ın sahih kabul ettiği: «Bir kadın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana ve eşime salât eyle' dedi, o da öyle yaptı» haberi.
وفي خبر مسلم «أن الملائكة تقول لروح المؤمن:
Müslim'in haberinde de: «Melekler müminin ruhuna şöyle der:
صلى الله عليك وعلى جسدك»
'Allah sana ve bedenine salât eylesin'» [ifadesi yer almaktadır].
وبه يرد على الخفاجي قوله في شرح الشفاء صلاة الملائكة على الأمة لا تكون إلا بتبعيته ﷺ. وقيل لا تجوز مطلقا. وقيل لا تجوز استقلالا وتجوز تبعا فيما ورد فيه النص كالآل أو ألحق به كالأصحاب. واختاره القرطبي وغيره وقيل تجوز تبعا مطلقا ولا تجوز استقلالا ونسب إلى أبي حنيفة وجمع. وفي تنوير الأبصار ولا يصلي على غير الأنبياء والملائكة إلا بطريق التبع وهو محتمل لكراهة الصلاة بدون تبع تحريما ولكراهتها تنزيها ولكونها خلاف الأولى لكن ذكر البيري من الحنفية من صلى على غيرهم إثم وكره وهو الصحيح.
Bununla Hafâcî'nin Şifâ Şerhi'ndeki "Meleklerin ümmete salâtı ancak ona sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olmaları sebebiyledir" sözü reddedilir. Mutlak olarak caiz olmadığı da söylenmiştir. Müstakil olarak caiz olmadığı; Âl gibi hakkında nass varit olan veya Ashab gibi ona ilhak edilenler hususunda tebaan caiz olduğu da söylenmiştir. Kurtubî ve başkaları bunu tercih etmiştir. Teban mutlak olarak caiz olduğu, müstakil olarak caiz olmadığı söylenmiş ve bu Ebû Hanife ile bir cemaate nispet edilmiştir. Tenvîrü'l-Ebsâr'da "Peygamberler ve melekler dışındakilere ancak teb'an salât getirilir" denilmektedir; bu ifade teba olmaksızın salât getirmenin tahrîmen mekruh olmasına da tenzîhen mekruh olmasına da hilâf-ı evlâ olmasına da ihtimallidir; ancak Hanefîlerden Bîrî "Onların dışındakilere salât getiren günahkâr olur ve mekruhtur, sahih olan da budur" demiştir.
وفي رواية عن أحمد كراهة ذلك استقلالا. ومذهب الشافعية أنه خلاف الأولى وقال اللقاني: قال القاضي عياض الذي
Ahmed'den gelen bir rivayette ise bunun müstakil olarak mekruh olduğu belirtilmiştir. Şâfiîlerin mezhebi ise bunun hilâf-ı evlâ olduğudur. Lekkânî şöyle demiştir: Kadı İyâz dedi ki:
ذهب إليه المحققون وأميل إليه ما قاله مالك وسفيان واختاره غير واحد من الفقهاء والمتكلمين أنه يجب تخصيص النبي ﷺ وسائر الأنبياء بالصلاة والتسليم كما يختص الله سبحانه عند ذكره بالتقديس والتنزيه ويذكر من سواهم بالغفران والرضا كما قال تعالى: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [التوبة: ١٠٠] يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ [الحشر: ١٠] وأيضا فهو أمر لم يكن معروفا في الصدر الأول وإنما أحدثه الرافضة في بعض الأئمة والتشبه بأهل البدع منهى عنه فتجب مخالفتهم انتهى. ولا يخفى أن كراهة التشبه بأهل البدع مقررة عندنا أيضا لكن لا مطلقا بل في المذموم وفيما قصد به التشبه بهم فلا تغفل. وجاء عن عمر بن عبد العزيز بسند حسن أو صحيح أنه كتب لعامله إن ناسا من القصاص قد أحدثوا في الصلاة على حلفائهم ومواليهم عدل صلاتهم على النبي ﷺ فإذا جاءك كتابي هذا فمرهم أن تكون صلاتهم على النبيين خاصة ودعاؤهم للمسلمين عامة ويدعوا ما سوى ذلك.
"Muhakkiklerin benimsediği ve benim de meylettiğim görüş, Mâlik ve Süfyân'ın söylediği, fakih ve kelamcılardan pek çoğunun da tercih ettiği şu görüştür: Allah sübhânehu anıldığında takdis ve tenzih ile tahsis edildiği, O'ndan başkaları ise Allah Teâlâ'nın: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” [Tevbe: 100] ve { يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ } “'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla' derler” [Haşr: 10] buyurduğu gibi mağfiret ve rıza ile anıldığı gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve diğer peygamberlerin de salât ve teslîm ile tahsis edilmesi vaciptir. Ayrıca bu, ilk asırda bilinen bir husus değildi; bunu ancak Râfizîler bazı imamlar hakkında ihdas etmişlerdir. Bidat ehline benzemek ise yasaklanmıştır, binaenaleyh onlara muhalefet etmek vaciptir." [İktibasın sonu]. Gizli değildir ki bidat ehline benzemenin mekruh oluşu bizde de sabittir; ancak mutlak olarak değil, mezmum olan hususlarda ve kendilerine benzeme kastı taşınan durumlarda böyledir; gafil olma. Ömer b. Abdilazîz'den hasen veya sahih bir senetle nakledildiğine göre o, valisine şöyle yazmıştır: "Bazı kıssacılar müttefiklerine ve mevlalara, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salât ettikleri gibi salât getirmeyi ihdas etmişlerdir. Bu mektubum sana ulaştığında onlara, salâtlarının peygamberlere mahsus, dualarının ise Müslümanların geneline olmasını ve bunun dışındakileri bırakmalarını emret."
وصح عن ابن عباس أنه قال: لا تنبغي الصلاة من أحد على أحد إلا على النبي ﷺ.
İbn Abbâs'tan sahih olarak şöyle dediği nakledilmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müstesna, hiçbir kimseden hiçbir kimseye salât etmek uygun düşmez."
وفي رواية عنه ما أعلم الصلاة تنبغي على أحد من أحد إلا على النبي ﷺ ولكن يدعى للمسلمين والمسلمات بالاستغفار، وكلاهما يحتمل الكراهة والحرمة. واستدل المانعون بأن لفظ الصلاة صار شعارا لعظم الأنبياء وتوقيرهم فلا تقال لغيرهم استقلالا وإن صح كما لا يقال محمد ﷿ وإن كان ﵊ عزيزا جليلا لأن هذا الثناء صار شعارا لله تعالى فلا يشارك فيه غيره. وأجابوا عما مر بأنه صدر من الله تعالى ورسوله ﵊.
Ondan gelen bir rivayette ise: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müstesna, hiçbir kimseden hiçbir kimseye salât getirmenin caiz olduğunu bilmiyorum; lâkin Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar için istiğfar ile dua edilir" denilmiştir. Her iki rivayet de kerahate ve tahrime ihtimallidir. Engelleyenler, "salât" lafzının peygamberlerin yüceliğinin ve onlara tazimin bir şiarı haline geldiğini, dolayısıyla -caiz olsa bile- başkaları için müstakil olarak söylenemeyeceğini delil getirmişlerdir; nitekim o aleyhisselâm aziz ve celil olduğu halde "Muhammed azze ve celle" denilemeyeceği gibi; zira bu sena Allah Teâlâ'nın bir şiarı haline gelmiştir, başkası O'na ortak edilmez. Geçen rivayetlere ise bunların Allah Teâlâ ve Resûlü'nden aleyhisselâm sadır olduğu şeklinde cevap vermişlerdir.
ولهما أن يخصا من شاءا بما شاءا وليس ذلك لغيرهما إلا بإذنهما ولم يثبت عنهما إذن في ذلك. ومن ثم قال أبو اليمن ابن عساكر له ﷺ أن يصلي على غيره مطلقا لأنه حقه ومنصبه فله التصرف فيه كيف شاء بخلاف أمته إذ ليس لهم أن يؤثروا غيره بما هو له لكن نازع فيه صاحب المعتمد من الشافعية بأنه لا دليل على الخصوصية. وحمل البيهقي القول بالمنع على ما إذا جعل ذلك تعظيما وتحية وبالجواز عليها إذا كان دعاء وتبركا، واختار بعض الحنابلة أن الصلاة على الآل مشروعة تبعا وجائزة استقلالا وعلى الملائكة وأهل الطاعة عموما جائزة أيضا وعلى معين شخص أو جماعة مكروهة ولو قيل بتحريمها لم يبعد سيما إذا جعل ذلك شعارا له وحده دون مساويه ومن هو خير منه كما تفعل الرافضة بعلي كرّم الله تعالى وجهه ولا بأس بها أحيانا كما صلى ﵊ على المرأة وزوجها وكما صلى ﵊ على علي وعمر رضي الله تعالى عنهما لما دخل عليه وهو مسجى ثم قال: وبهذا التفصيل تتفق الأدلة، وأنت تعلم اتفاقها بغير ما ذكر. والسلام عند كثير فيما ذكر وفي شرح الجوهرة للقاني نقلا عن الإمام الجويني أنه في معنى الصلاة فلا يستعلم في الغائب ولا يفرد به غير الأنبياء ﵈ فلا يقال علي ﵇ بل يقال رضي الله تعالى عنه. وسواء في هذا الأحياء والأموات إلا في الحاضر فيقال السّلام أو سلام عليك أو عليكم وهذا مجمع عليه انتهى. وفي حكاية الإجماع على ذلك نظر.
Bu ikisi diledikleri kimseyi diledikleri şeyle tahsis edebilirler; onların izni olmaksızın başkaları için böyle bir yetki yoktur ve bu hususta onlardan bir izin de sabit olmamıştır. Bu sebeple Ebü'l-Yümn İbn Asâkir şöyle demiştir: "O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem başkasına mutlak olarak salât etme hakkı vardır; çünkü bu onun hakkı ve makamıdır, onda dilediği gibi tasarruf eder. Ümmetinin ise durumu böyle değildir; zira ona ait olan bir şeyi başkasına tahsis etme hakları yoktur." Ancak Şâfiîlerden el-Mu'temed sahibi buna hususiyete dair delil bulunmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Beyhakî meneden görüşü bunun bir tazim ve tahiyye kılınması haline, cevaz görüşünü ise dua ve teberrük olması haline hamletmiştir. Bazı Hanbelîler Âl'e salâtın teban meşru, müstakil olarak caiz olduğunu; meleklere ve genel olarak taat ehline salâtın da caiz olduğunu; muayyen bir şahsa veya gruba salâtın ise mekruh olduğunu, hatta haram olduğu söylense -bilhassa Râfizîlerin Ali'ye -Allah Teâlâ onun yüzünü ak etsin- yaptıkları gibi emsalleri ve kendisinden daha hayırlı olanlar bırakılıp yalnız ona bir şiar kılındığı takdirde- uzak olmayacağını tercih etmişlerdir. Ancak o aleyhisselâm o kadına ve kocasına salât ettiği gibi ve üzeri örtülmüş haldeyken yanına girdiğinde Ali ve Ömer'e radıyallâhu teâlâ anhümâ salât ettiği gibi ara sıra getirilmesinde bir beis yoktur. Sonra şöyle demiştir: "Bu tafsilat ile deliller birbiriyle uyum sağlar." Sen ise delillerin bu zikredilenden başka şekilde de uyum sağladığını bilirsin. Selam da pek çok âlime göre bu zikredilen hususlarda salât gibidir. Lekkânî'nin el-Cevhere Şerhi'nde İmam Cüveynî'den naklen selamın salât manasında olduğu, dolayısıyla gaip için kullanılmayacağı ve peygamberler aleyhimüsselâm dışındakilere tek başına tahsis edilmeyeceği; binaenaleyh "Ali aleyhisselâm" denilmeyip "radıyallâhu teâlâ anh" denileceği belirtilmiştir. Hayatta olanlar ile ölüler bu hususta eşittir; ancak hazırda olan kimse müstesnadır, zira ona "es-selâmü aleyke" veya "aleyküm" denir ve bu icma ile sabittir. [İktibasın sonu]. Bu hususta icma nakledilmesinde ise inceleme gerektiren bir yön vardır.
وفي الدر المنضود السّلام كالصلاة فيما ذكر إلا إذا كان لحاضر أو تحية لحي غائب، وفرق آخرون بأنه يشرع في حق كل مؤمن بخلاف الصلاة، وهو فرق بالمدعي فلا يقبل، ولا شاهد في السّلام علينا وعلى عباد الله الصالحين لأنه وارد في محل مخصوص وليس غيره في معناه على أن ما فيه وقع تبعا لا استقلالا.
ed-Dürrü'l-Mendûd'da: "Hazırda bulunana veya uzaktaki diri kimseye tahiyye olması müstesna, selam da zikredilen hususlarda salât gibidir" denilmiştir. Başkaları ise salâtın aksine selamın her mümin hakkında meşru olduğu şeklinde fark gözetmişlerdir ki bu, iddia edilenin bizzat kendisiyle yapılan bir ayrımdır ve kabul edilmez. "es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn" ifadesinde de buna bir delil yoktur; çünkü bu özel bir yerde varit olmuştur ve başkası onun manasında değildir; kaldı ki oradaki durum müstakil olarak değil, teb'an vaki olmuştur.
وحقق بعضهم فقال ما حاصله مع زيادة ﵇ الذي يعم الحي والميت هو الذي يقصد به التحية كالسلام عند تلاق أو زيارة قبر وهو مستدع للرد وجوب كفاية أو عين بنفسه في الحاضر ورسوله أو كتابه في الغائب، وأما السّلام الذي يقصد به الدعاء منا بالتسليم من الله تعالى على المدعو له سواء كان بلفظ غيبة أو حضور فهذا هو الذي اختص به ﷺ عن الأمة فلا يسلم على غيره منهم إلا تبعا كما أشار إليه التقى السبكي في شفاء الغرام، وحينئذ فقد
Bazıları tahkik ederek özetle ve bir ilaveyle şöyle demiştir: Diri ve ölüyü kapsayan selam aleyhisselâm, karşılaşma anında veya kabir ziyaretinde selam vermek gibi tahiyyenin kastedildiği selamdır; hazırda bizzat kendisiyle, gaipte ise elçisi veya mektubuyla farz-ı kifâye veya farz-ı ayn olarak mukabelede bulunmayı (reddi) gerektirir. Bizden, hakkında dua edilen kimse üzerine Allah Teâlâ'dan selam olması duası kastedilen selama gelince -ister gaip ister hazır lafzıyla olsun-; Takiyyüddîn es-Sübkî'nin Şifâü'l-Ğarâm'da işaret ettiği gibi ümmetten ayırt edilerek ona sallallâhu aleyhi ve sellem has kılınan selam işte budur; binaenaleyh onlardan onun dışındakilere ancak teb'an selam verilir. Bu durumda
أشبه قولنا ﵇ قولنا عليه الصلاة من حيث أن المراد ﵇ من الله تعالى، ففيه إشعار بالتعظيم الذي في الصلاة من حيث الطلب لأن يكون المسلم عليه الله تعالى كما في الصلاة وهذا النوع من السّلام هو الذي ادعى الحليمي كون الصلاة بمعناه انتهى.
"aleyhisselâm" sözümüz, muradın Allah Teâlâ'dan selam aleyhisselâm olması bakımından "aleyhissalât" sözümüze benzemiştir. Dolayısıyla bunda, salâtta olduğu gibi selam verenin Allah Teâlâ olması talebi bakımından salâtta bulunan tazimi ihsas ettirme vardır; nitekim Halîmî'nin salâtın onun manasında olduğunu iddia ettiği selam türü de işte budur. [İktibasın sonu].
واختلف في جواز الدعاء له ﷺ بالرحمة فذهب ابن عبد البرّ إلى منع ذلك، ورد بوروده في الأحاديث الصحيحة، منها وهو أصحها حديث التشهد السّلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته، ومنها قول الأعرابي: اللهم ارحمني ومحمدا وتقريره ﷺ لذلك،
Ona sallallâhu aleyhi ve sellem rahmet ile dua etmenin cevazı hususunda ihtilaf edilmiştir; İbn Abdilberr bunu menetme yoluna gitmiştir. Ancak sahih hadislerde varit olmasıyla bu görüş reddedilmiştir; bunların en sahihi olan teşehhüt hadisinde "es-Selâmü aleyke eyyühen-nebiyyü ve rahmetullâhi ve berekâtüh" ifadesi vardır. Bunlardan biri de bedevinin: "Allah'ım! Bana ve Muhammed'e rahmet eyle" sözü ve O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ikrar etmesidir;
وقوله ﷺ: «اللهم إني أسألك رحمة من عندك اللهم أرجو رحمتك يا حي يا قيوم برحمتك أستغيث»
ve O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyruğudur: «Allah'ım! Senden katından bir rahmet dilerim. Allah'ım! Rahmetini umarım, ey Hayy, ey Kayyûm, rahmetinle yardım dilerim.»
وفي خطبة رسالة الشافعي ما لفظه ﷺ ورحم وكرم، نعم قضية كلامه كحديث التشهد أن محل الجواز إن ضم إليه لفظ الصلاة أو السّلام وإلا لم يجز وقد أخذ به جمع منهم الجلال السيوطي بل نقله القاضي عياض في الإكمال عن الجمهور، قال القرطبي: وهو الصحيح، وجزم بعدم جوازه منفردا الغزالي عليه الرحمة فقال: لا يجوز ترحم على النبي ويدل له قوله تعالى: لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً [النور: ٦٣] والصلاة وإن كانت بمعنى الرحمة إلا أن الأنبياء خصوا بها تعظيما لهم وتمييزا لمرتبتهم الرفيعة على غيرهم على أنها في حقهم ليست بمعنى مطلق الرحمة بل المراد بها ما هو أخص من ذلك كما سمعت فيما تقدم.
Şâfiî'nin er-Risâle hutbesindeki lafzı da şöyledir: "sallallâhu aleyhi ve sellem ve rahime ve kerrem." Evet, onun kelamının ve teşehhüt hadisinin gereği şudur ki; cevaz mahalli, beraberinde salât veya selam lafzının eklenmiş olmasıdır; aksi takdirde caiz olmaz. Celâl es-Süyûtî'nin de aralarında bulunduğu bir cemaat bu görüşü benimsemiş, hatta Kadı İyâz el-İkmâl'de bunu cumhurdan nakletmiştir. Kurtubî: "Sahih olan da budur" demiştir. Gazzâlî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- ise tek başına getirilmesinin caiz olmadığını kesin bir dille belirterek: "Peygamber'e 'terahhüm' (rahmet dileme) caiz değildir" demiş ve buna Allah Teâlâ'nın: { لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً } “Peygamber'in çağrısını/duasını aranızda birbirinizi çağırmanız/birbirinize dua etmeniz gibi tutmayın” [Nûr: 63] buyruğunu delil getirmiştir. Salât her ne kadar rahmet manasında olsa da peygamberler kendilerine tazim ve onların yüce mertebesini başkalarından ayırt etmek için bununla tahsis edilmişlerdir; kaldı ki onların hakkında salât mutlak rahmet manasında da değildir, bilakis daha önce işittiğin üzere bundan daha has bir manadır.
نعم ظاهر قول الأعرابي السابق وتقريره ﵊ له الجواز ولو بدون انضمام صلاة أو سلام.
Evet, yukarıda geçen bedevinin sözünün ve O'nun aleyhisselâm bunu ikrar edişinin zahiri, salât veya selam eklenmeksizin de caiz olduğudur.
قال ابن حجر الهيتمي: وهو الذي يتجه وتقريره المذكور خاص فيقدم على العموم الذي اقتضته الآية ثم قال:
İbn Hacer el-Heytemî şöyle demiştir: "Müteveccih olan da budur; zikredilen ikrarı hastır, dolayısıyla ayetin iktiza ettiği umumun önüne geçirilir." Sonra şöyle demiştir:
وينبغي حمل قول من قال لا يجوز ذلك على أن مرادهم نفي الجواز المستوي الطرفين فيصدق بأن ذلك مكروه أو خلاف الأولى، وذكر زين الدين في بحره أنهم اتفقوا على أنه لا يقال ابتداء رحمه الله تعالى، وأنا أقول: الذي ينبغي أن لا يقال ذلك ابتداء.
"Bunun caiz olmadığını söyleyen kimsenin sözünü, muratlarının iki tarafı eşit olan mutlak cevazı nefyetmek olduğuna hamletmek gerekir; dolayısıyla bunun mekruh veya hilâf-ı evlâ oluşuyla uyuşur." Zeynüddîn el-Bahr'ında, [salât ve selam olmaksızın] doğrudan "rahimehullâhu teâlâ" denilmeyeceği hususunda icma ettiklerini zikretmiştir; ben de derim ki: Uygun olan, bunun doğrudan söylenmemesidir.
وقال الطحطاوي في حواشيه على الدر المختار: وينبغي أن لا يجوز غفر الله تعالى له أو سامحه لما فيه من إيهام النقص، وهو الذي أميل إليه وإن كان الدعاء بالمغفرة لا يستلزم وجوب ذنب بل قد يكون بزيادة درجات كما يشير إليه استغفاره ﵊ في اليوم والليلة مائة مرة. وكذا الدعاء بها للميت الصغير في صلاة الجنازة، ومثل ذلك فيما يظهر عفا الله تعالى عنه وإن وقع في القرآن فإن الله تعالى له أن يخاطب عبده بما شاء، وأرى حكم الترحم على الملائكة ﵈ كحكم الترحم عليه ﷺ، ومن اختلف في نبوته كلقمان يقل فيه رضي الله تعالى عنه أو صلّى الله تعالى على الأنبياء وعليه وسلم، هذا وقد بقيت في هذا المقام أبحاث كثيرة يطول الكلام بذكرها جدا فلتطلب من مظانها والله تعالى ولي التوفيق وبيده سبحانه أزمة التحقيق.
Tahtâvî, ed-Dürrü'l-Muhtâr üzerine yazdığı haşiyesinde şöyle demiştir: Noksanlık vehmi barındırması sebebiyle 'gaferallâhu teâlâ leh' (Allah Teâlâ onu bağışlasın) veya 'sâmehahu' (onu affetsin) denilmesinin caiz olmaması gerekir. Benim de meylettiğim görüş budur; her ne kadar mağfiret duası mutlaka bir günahın varlığını gerektirmeyip, O'nun aleyhisselâm gece ve gündüzde yüz defa istiğfar etmesinin işaret ettiği gibi derecelerin artırılması için de olabilse bile. Nitekim cenaze namazında küçük yaştaki ölü için mağfiret duası yapılması da böyledir. Görünen o ki, 'afâllâhu teâlâ anh' (Allah Teâlâ onu affetsin) ifadesi de bunun gibidir; gerçi Kur'an'da yer almıştır fakat Allah Teâlâ kuluna dilediği şekilde hitap etme hakkına sahiptir. Meleklere aleyhimüsselâm rahmet dilemenin hükmünü de O'na sallallâhu aleyhi ve sellem rahmet dilemenin hükmü gibi görmekteyim. Lokmân gibi peygamberliği ihtilaflı olan kimseler hakkında ise 'radıyallâhu teâlâ anh' veya 'sallallâhu teâlâ ale'l-enbiyâi ve aleyhi ve sellem' denilir. Bu makamda geriye, zikredilmesi sözü çok uzatacak pek çok araştırma konusu kalmıştır; bunlar kendi kaynaklarından aranmalıdır. Başarıyı nasip eden Allah Teâlâ'dır ve hakikatin dizginleri O'nun süb непременно elindedir.
إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أريد بالإيذاء إما ارتكاب ما لا يرضيانه من الكفر وكبائر المعاصي مجازا لأنه سبب أو لازم له وإن كان ذلك بالنظر إليه تعالى بالنسبة إلى غيره سبحانه فإنه كاف في العلاقة، وقيل في إيذائه تعالى:
{ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenler”. İncitmekten (ezâ) kasıt; ya bir sebep yahut lüzum ifade etmesi dolayısıyla mecazen, küfür ve büyük günahlardan razı olmadıkları şeylerin irtikâp edilmesidir; zira bu, O'nun sübhenehu gayrısına nispetle O Teâlâ'ya izafe edilse bile alaka açısından yeterlidir. Allah Teâlâ'yı incitme hususunda şöyle de denilmiştir:
هو قول اليهود والنصارى والمشركين يد الله مغلولة والمسيح ابن الله والملائكة بنات الله والأصنام شركاؤه تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا، وقيل قول الذين يلحدون في آياته سبحانه، وقيل تصوير التصاوير وروي عن كعب ما يقتضيه، وقيل في إيذاء الرسول ﷺ هو قولهم: شاعر ساحر كاهن مجنون وحاشاه ﵊، وقيل هو كسر رباعيته وشج وجهه الشريف وكان ذلك في غزوة أحد، وقيل طعنهم في نكاح صفية بنت حيي، والحق هو العموم فيهما، وإما إيذاؤه ﵊ خاصة بطريق الحقيقة وذكر الله ﷿ لتعظيمه ﷺ ببيان قربه وكونه حبيبه المختص به حتى كان ما يؤذيه يؤذيه سبحانه كما أن من يطيعه يطيع الله تعالى.
Bu; Yahudilerin, Hristiyanların ve müşriklerin 'Allah'ın eli bağlıdır', 'Mesih Allah'ın oğludur', 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' ve 'Putlar O'nun ortaklarıdır' şeklindeki sözleridir; Allah Teâlâ bundan pek yücedir. O'nun sübhenehu ayetlerinde mülhidlik yapanların sözü olduğu da söylenmiştir. Suret ve resim yapmak olduğu da söylenmiş olup Kâ'b'dan bunu iktiza eden bir rivayet nakledilmiştir. Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem incitme hususunda ise onların: 'Şairdir, büyücüdür, kâhindir, mecnundur' sözleridir denilmiştir; O aleyhisselâm bundan münezzehtir. Bir görüşe göre, Uhud Gazvesi'nde olduğu gibi ön dişinin kırılması ve şerefli yüzünün yaralanmasıdır. Bir görüşe göre de Safiyye bint Huyey ile evliliğini dillerine dolamalarıdır. Hak olan ise her ikisinde de umumiliktir. Yahut da O'na aleyhisselâm hakikat yoluyla özel olarak eziyet edilmesidir ve Allah Teâlâ'nın celle celâluhu zikredilmesi, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem yakınlığını ve Kendisine has sevgilisi olduğunu beyan ederek O'nu yüceltmek içindir; öyle ki O'nu inciten şey Allah Teâlâ'yı da incitir, nitekim O'na itaat eden kimse de Allah Teâlâ'ya itaat etmiş olur.
وجوز أن يكون الإيذاء على حقيقته والكلام على حذف مضاف أي يؤذون أولياء الله ورسوله وليس بشيء، وقيل يجوز أن يراد منه المعنى المجازي بالنسبة إليه تعالى والمعنى الحقيقي بالنسبة إلى رسوله ﵊ وتعدد المعمول بمنزلة تكرر لفظ العامل فيخف أمر الجمع بين المعنيين حتى ادعى بعضهم أنه ليس من الجمع الممنوع وليس بشيء لَعَنَهُمُ اللَّهُ طردهم وأبعدهم من رحمته فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ بحيث لا يكادون ينالون فيهما شيئا منها، وذلك في الآخرة ظاهر، وأما في الدنيا فقيل بمنعهم زيادة الهدى وَأَعَدَّ لَهُمْ مع ذلك عَذاباً مُهِيناً يصيبهم في الآخرة خاصة وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يفعلون بهم ما يتأذون به من قول أو فعل، وتقييده بقوله تعالى: بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا أي بغير جنايه يستحقون بها الأذية شرعا بعد إطلاقه فيما قبله للإيذان بأن أذى الله تعالى ورسوله ﷺ لا يكون إلا في غير حق وأما أذى هؤلاء فمنه ومنه.
Eziyetin hakikat manasında olup sözün 'Allah'ın dostlarını ve Resûlü'nü incitirler' şeklinde bir muzâfın hazfi üzere olması da caiz görülmüştür fakat bu bir değer taşımaz. Bir görüşe göre ise O Teâlâ'ya nispetle mecazi mananın, Resûlü'ne aleyhisselâm nispetle de hakiki mananın kastedilmesi caizdir; zira ma'mûlün birden fazla oluşu âmilin lafzının tekrarı mesabesindedir, böylece iki manayı cem etme meselesi hafifler, hatta bazıları bunun yasak olan cemden olmadığını iddia etmiştir; lakin bu da bir değer taşımaz. { لَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları lanetlemiştir”, yani rahmetinden kovup uzaklaştırmıştır, { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “dünyada ve ahirette”; öyle ki her iki yurtta da rahmetten neredeyse hiçbir şey elde edemezler. Ahiretteki durum açıktır. Dünyada ise hidayetlerinin artırılmasından mahrum bırakılmalarıyla olduğu söylenmiştir. { وَأَعَدَّ لَهُمْ } “ve onlar için hazırlamıştır”, bununla beraber, { عَذاباً مُهِيناً } “alçaltıcı bir azap” ki bu sadece ahirette kendilerine isabet edecektir. { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları incitenler ise”, söz yahut fiille onlara eziyet duyacakları şeyleri yaparlar. Ayetin { بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا } “işlemedikleri bir şeyden ötürü” yani şer'an eziyet görmeyi hak edecekleri bir cürüm bulunmaksızın kaydıyla sınırlandırılması —öncesinde mutlak bırakıldıktan sonra— Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik eziyetin ancak haksız yere olacağını, fakat müminlere yönelik eziyetin ise haklı veya haksız olabileceğini bildirmek içindir.
وروي أن عمر رضي الله تعالى عنه قال يوما لأبي: يا أبا المنذر قرأت البارحة آية من كتاب الله تعالى فوقعت مني كل موقع وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ والله إني لأعاقبهم وأضربهم فقال: إنك لست منهم إنما أنت معلم ومقوم وقوله تعالى: الَّذِينَ مبتدأ وقوله سبحانه فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً أي فعلا شنيعا وقيل ما هو كالبهتان أي الكذب الذي يبهت الشخص لفظاعته في الإثم، وقيل احتمل بهتانا أي كذبا فظيعا إذا كان الإيذاء بالقول وَإِثْماً مُبِيناً أي ظاهرا بينا خبره، ودخلت الفاء لتضمن الموصول معنى الشرط، والآية قيل نزلت في منافقين كانوا يؤذون عليا كرّم الله تعالى وجهه ويسمعونه ما لا خير فيه.
Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu teâlâ anh bir gün Übey'e: 'Ey Ebe'l-Münzir! Dün gece Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan bir ayet okudum ki beni derinden etkiledi: { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları incitenler...” Vallahi ben onları cezalandırıyor ve dövüyorum' demiştir. Bunun üzerine Übey: 'Sen onlardan değilsin; sen ancak bir eğitici ve düzelticisin' demiştir. Allah Teâlâ'nın { الَّذِينَ } kelimesi mübtedadır. O'nun sübhenehu { فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً } “muhakkak ki bir iftira yüklenmişlerdir” yani çirkin bir fiil yüklenmişlerdir sözü —ki bühtan gibi olan yani günahtaki çirkinliği sebebiyle insanı dehşete düşüren yalan olduğu da söylenmiştir; eziyet sözle olduğunda ise dehşet verici bir yalanı yüklenmiş oldukları ifade edilmiştir— ve { وَإِثْماً مُبِيناً } “ve apaçık bir günah” yani açık ve meydanda bir günah [yüklenmişlerdir] sözü de onun haberidir. İsm-i mevsûl şart manası içerdiği için başına fâ harfi girmiştir. Ayetin, Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh eziyet eden ve ona hoşa gitmeyecek sözler işittiren münafıklar hakkında indiği söylenmiştir.
وأخرج ابن جويبر عن الضحّاك عن ابن عباس قال: أنزلت في عبد الله بن أبي وناس معه قذفوا عائشة رضي الله تعالى عنها فخطب النبي ﷺ وقال: «من يعذرني من رجل يؤذيني ويجمع في بيته من يؤذيني فنزلت» .
İbn Cüveybir'in Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Âişe'ye radıyallâhu teâlâ anhâ iftira atan Abdullah b. Übey ve beraberindeki bazı kimseler hakkında indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irat edip şöyle buyurdu: «Bana eziyet eden ve evinde bana eziyet edenleri toplayan adama karşı bana kim hak verir (yardım eder)?» ve bu ayet indi.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عنه رضي الله تعالى عنها أنها نزلت في الذين طعنوا على النبي ﷺ في أخذ صفية بنت حيي رضي الله تعالى عنها، وعن الضحّاك والسدي والكلبي أنها نزلت في زناة كانوا يتبعون النساء إذا برزن بالليل لقضاء حوائجهن وكانوا لا يتعرضون إلا للإماء ولكن ربما يقع منهم التعرض للحرائر جهلا أو تجاهلا لاتحاد الكل في الزيّ واللباس، والظاهر عموم الآية لكل ما ذكر ولكل ما سيأتي من أراجيف المرجفين، وفيها من الدلالة على حرمة المؤمنين والمؤمنات ما فيها، وأخرج ابن أبي حاتم عن مجاهد في هذه الآية قال: يلقى الجرب على أهل النار فيحكون حتى تبدو العظام فيقولون ربنا بماذا أصابنا هذا فيقال: بأذاكم المسلمين، وأخرج غير واحد عن قتادة قال:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğine göre ayet, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Safiyye bint Huyey'i radıyallâhu teâlâ anhâ nikâhına almasını dillerine dolayanlar hakkında inmiştir. Dahhâk, Süddî ve Kelbî'den rivayet edildiğine göre ise ayet, kadınlar geceleyin ihtiyaçlarını gidermek için dışarı çıktıklarında peşlerine düşen zinakârlar hakkında inmiştir; bunlar sadece cariyelere sarkıntılık ederlerdi, ancak kılık kıyafet birliği sebebiyle bazen bilmeyerek veya bilmezden gelerek hür kadınlara da sarkıntılık ettikleri olurdu. Zahir olan, ayetin zikredilenlerin tümünü ve dedikoducuların ileride gelecek olan bütün asılsız haberlerini kapsamasıdır. Bu ayette mümin erkeklerin ve mümin kadınların dokunulmazlığına dair açık deliller vardır. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Cehennem ehline uyuz hastalığı musallat edilir; öyle kaşınırlar ki kemikleri meydana çıkar. Bunun üzerine: Rabbimiz! Bu bize neden isabet etti? derler. Onlara: Müslümanları incitmeniz sebebiyle, denilir.' Birçok muhaddisin Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
إياكم وأذى المؤمن فإن الله تعالى يحوطه ويغضب له.
'Mümine eziyet etmekten sakının; çünkü Allah Teâlâ onu korur ve onun için gazaplanır.'
وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في شعب الإيمان عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «قال رسول الله ﷺ لأصحابه أي الربا أربى عند الله؟ قالوا: الله ورسوله أعلم قال: أربى الربا عند الله استحلال عرض امرئ مسلم ثم قرأ ﷺ والذين يؤذون المؤمنين والمؤمنات بغير ما اكتسبوا الآية» .
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: 'Allah katında faizin en büyüğü hangisidir?' diye sordu. Onlar: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Buyurdu ki: 'Allah katında faizin en büyüğü, bir Müslüman kişinin ırzını (şerefini) helal saymaktır.' Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem { والذين يؤذون المؤمنين والمؤمنات بغير ما اكتسبوا } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları işlemedikleri bir şeyden ötürü incitenler...” ayetini okudu.»
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ بعد ما بين سبحانه سوء حال المؤذين زجرا لهم عن الإيذاء أمر النبي ﷺ بأن يأمر بعض المتأذين منهم بما يدفع إيذاءهم في الجملة من التستر والتميز عن مواقع الإيذاء فقال ﷿:
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!”. Allah sübhenehu incitenlerin kötü halini onları incitmekten vazgeçirmek üzere beyan ettikten sonra, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, eziyete maruz kalanların bir kısmına örtünmek ve eziyet mahallinden ayırt edilmek gibi eziyetleri genel olarak defedecek şeyleri emretmesini buyurarak şöyle demiştir celle celâluhu:
قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ روي عن غير واحد أنه كانت الحرة والأمة تخرجان ليلا لقضاء الحاجة في الغيطان وبين النخيل من غير امتياز بين الحرائر والإماء وكان في المدينة فساق يتعرضون للإماء وربما تعرضوا للحرائر فإذا قيل لهم يقولون حسبناهن إماء فأمرت الحرائر أن يخالفن الإماء بالزيّ والتستر
{ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: Dış örtülerini üzerlerine salsınlar”. Birçok kimseden rivayet edildiğine göre, hür kadın da cariye de aralarında bir ayrım olmaksızın gece vakti açık arazilere ve hurmalıkların arasına tuvalet ihtiyacı için çıkarlardı. Medine'de ise cariyelere sarkıntılık eden fasıklar vardı; bazen hür kadınlara da sataşırlardı ve kendilerine bir şey söylendiğinde: 'Biz onları cariye sanmıştık' derlerdi. Bunun üzerine hür kadınlara, kılık kıyafet ve örtünmeyle cariyelerden ayrışmaları emredildi;
ليحتشمن ويهبن فلا يطمع فيهن، والجلابيب جمع جلباب وهو على ما روي عن ابن عباس الذي يستر من فوق إلى أسفل، وقال ابن جبير: المقنعة، وقيل: الملحفة، وقيل: كل ثوب تلبسه المرأة فوق ثيابها، وقيل: كل ما تتستر به من كساء أو غيره، وأنشدوا:
tâ ki iffetli sayılsınlar, saygı görsünler ve kendilerine göz dikilmesin. Celâbîb (جلابيب), cilbâb (جلباب) kelimesinin çoğuludur; bu da İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre üstten aşağıya kadar örten örtüdür. İbn Cübeyr: 'Mıknaadır (başörtüsü)' demiştir. 'Milhafedir (çarşaf/bütün bedeni saran örtü)' de denilmiştir. 'Kadının elbiselerinin üzerine giydiği her bir giysidir' de denilmiştir. 'Kumaş veya başka şeyden örtündüğü her şeydir' de denilmiştir. Nitekim şöyle şiir okumuşlardır:
تجلببت من سواد الليل جلبابا وقيل هو ثوب أوسع من الخمار ودون الرداء، والإدناء التقريب يقال أدناني أي قربني وضمن معنى الإرخاء أو السدل ولذا عدي بعلى على ما يظهر لي، ولعل نكتة التضمين الإشارة إلى أن المطلوب تستر يتأتى معه رؤية الطريق إذا مشين فتأمل.
'Gecenin karanlığından bir cilbâb büründüm.' Cilbâbın hımârdan (başörtüsünden) daha geniş, ridâdan ise daha küçük bir örtü olduğu da söylenmiştir. İdnâ (إدناء) ise yaklaştırmak demektir; 'adnânî' (أدناني) yani 'beni yaklaştırdı' denilir. Bu kelime sarkıtma (irhâ) veya salma (sedl) manasını tazammun etmiştir; bana zahir olduğuna göre bu yüzden 'alâ' (على) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Bu tazammunun inceliği, belki de yürüdükleri zaman yolu görmelerine imkân veren bir örtünmenin istendiğine işaret etmektir; iyi düşün.
ونقل أبو حيان عن الكسائي أنه قال: أي يتقنعن بملاحفهن منضمة عليهن ثم قال: أراد بالانضمام معنى الإدناء، وفي الكشاف معنى يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ يرخين عليهن يقال إذا زل الثوب عن وجه المرأة أدني ثوبك على وجهك.
Ebû Hayyân, Kisâî'den naklen onun şöyle dediğini aktarmıştır: 'Yani çarşaflarını üzerlerine toplayarak bürünürler.' Sonra da: 'Toplanmaktan kasdı idnâ manasıdır' demiştir. Keşşâf'ta ise { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ } ifadesinin manası 'üzerlerine salarlar' şeklindedir; elbise kadının yüzünden kaydığı zaman 'elbiseni yüzünün üzerine yaklaştır (indir)' denilir.
وفسر ذلك سعيد بن جبير بيسدلن عليهن، وعندي أن كل ذلك بيان لحاصل المعنى، والظاهر أن المراد بعليهن على جميع أجسادهن، وقيل: على رؤوسهن أو على وجوههن لأن الذي كان يبدو منهن في الجاهلية هو الوجه.
Saîd b. Cübeyr bunu 'üzerlerine salarlar' diye tefsir etmiştir. Bana göre bütün bunlar elde edilen nihai mananın beyanıdır. Zahir olan, 'aleyhinne' (üzerlerine) ifadesiyle bütün bedenlerinin kastedilmesidir. Başları üzerine veya yüzleri üzerine olduğu da söylenmiştir; çünkü Cahiliye döneminde kadınların görünen kısmı yüzleri idi.
واختلف في كيفية هذا التستر فأخرج ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن محمد بن سيرين قال: سألت عبيدة السلماني عن هذه الآية يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ فرفع ملحفة كانت عليه فتقنع بها وغطى رأسه كله حتى بلغ الحاجبين وغطى وجهه وأخرج عينه اليسرى من شق وجهه الأيسر، وقال السدي: تغطي إحدى عينيها وجبهتها والشق الآخر إلا العين، وقال ابن عباس وقتادة: تلوي الجلباب فوق الجبين وتشده ثم تعطفه على الأنف وإن ظهرت عيناها لكن تستر الصدر ومعظم الوجه، وفي رواية أخرى عن الحبر رواها ابن جرير، وابن أبي حاتم وابن مردويه تغطي وجهها من فوق رأسها بالجلباب وتبدي عينا واحدة.
Bu örtünmenin şekli hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ubeyde es-Selmânî'ye bu { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } ayetini sordum; üzerindeki çarşafı kaldırıp onunla başını örttü, kaşlarına kadar bütün başını ve yüzünü kapattı, sol gözünü ise yüzünün sol tarafından açıkta bıraktı. Süddî şöyle demiştir: 'Gözlerinden birini ve alnını, diğer tarafı da göz hariç örter.' İbn Abbâs ve Katâde ise şöyle demiştir: 'Cilbâbı alnın üzerinden dolar, sıkar, sonra burnun üzerine kıvırır; iki gözü görünse bile göğsü ve yüzün çoğunu örter.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan yaptığı diğer bir rivayette ise: 'Cilbâb ile yüzünü başının üstünden örter ve tek bir gözünü açıkta bırakır.'
وأخرج عبد الرزاق وجماعة عن أم سلمة قالت: لما نزلت هذه الآية يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ خرج نساء الأنصار كان على رؤوسهن الغربان من السكينة وعليهن أكسية سود يلبسنها.
Abdurrezzâk ve bir grup muhaddisin Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } ayeti indiğinde, Ensâr kadınları vakardan ötürü başlarında sanki kargalar varmış gibi çıktılar; üzerlerinde giydikleri siyah örtüler vardı.
وأخرج ابن مردويه عن عائشة قالت: رحم الله تعالى نساء الأنصار لما نزلت يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ الآية شققن مروطهن فاعتجرن بها فصلين خلف رسول الله ﷺ كأنما على رؤوسهن الغربان.
İbn Merdûye'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Ensâr kadınlarına rahmet etsin; { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ } ayeti indiğinde, yün örtülerini yarıp onlarla başlarını sarıp örttüler ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem arkasında, başlarında sanki kargalar varmış gibi namaz kıldılar.'
ومن للتبعيض ويحتمل ذلك على ما في الكشاف وجهين، أحدهما أن يكون المراد بالبعض واحدا من الجلابيب وإدناء ذلك عليهن أن يلبسنه على البدن كله، وثانيهما أن يكون المراد بالبعض جزءا منه وإدناء ذلك عليهن أن يتقنعن فيسترن الرأس والوجه بجزء من الجلباب مع إرخاء الباقي على بقية البدن، والنساء مختصات بحكم العرف بالحرائر وسبب النزول يقتضيه وما بعد ظاهر فيه فإماء المؤمنين غير داخلات في حكم الآية.
Ayeteki 'min' (من) harfi teb'îz (kısmilik) içindir. Keşşâf'ta belirtildiğine göre bunun iki ihtimali vardır: Birincisi, bazısı ile kastın cilbâblardan biri olması ve bunu üzerlerine salmalarının da onu bütün bedenlerine giymeleri manasına gelmesidir. İkincisi ise, bazısı ile kastın cilbâbın bir parçası olması ve bunu üzerlerine salmalarının, cilbâbın bir parçasıyla başı ve yüzü örtüp geriye kalanını da bedenin diğer kısmına salmak suretiyle bürünmeleri manasına gelmesidir. 'Kadınlar' ifadesi örfün hükmü gereği hür kadınlara mahsustur; nüzul sebebi de bunu iktiza eder, sonrası da bunda açıktır. Dolayısıyla müminlerin cariyeleri ayetin hükmüne dâhil değildir.
وعن عمر رضي الله تعالى عنه أن غير الحرة لا تتقنع أخرج ابن أبي شيبة عن قلابة قال: كان عمر بن الخطاب لا يدع في خلافته أمة تتقنع ويقول: القناع للحرائر لكيلا يؤذين، وأخرج هو وعبد بن حميد عن أنس رضي الله تعالى عنه قال: رأى عمر رضي الله تعالى عنه جارية مقنعة فضربها بدرته وقال: ألقي القناع لا تتشبهي بالحرائر، وجاء في بعض الروايات أنه رضي الله تعالى عنه قال لأمة رأها مقنعة: يا لكعاء أتشبهين بالحرائر؟ وقال أبو حيان: نساء المؤمنين يشمل الحرائر والإماء والفتنة بالإماء أكثر لكثرة تصرفهن بخلاف الحرائر فيحتاج إخراجهن من عموم النساء إلى دليل واضح انتهى، وأنت تعلم أن وجه الحرة عندنا ليس بعورة فلا يجب ستره ويجوز النظر من الأجنبي إليه إن أمن الشهوة
Ömer'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre hür olmayanın örtünmeyeceği nakledilmiştir. İbn Ebî Şeybe'nin Kılâbe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ömer b. el-Hattâb hilafetinde hiçbir cariyenin örtünmesine izin vermez ve: «Örtü hür kadınlar içindir, incitilmesinler diye» derdi.' İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Enes'ten radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ömer radıyallâhu teâlâ anh örtülü bir cariye gördü, kamçısıyla ona vurdu ve: «Örtüyü at, hür kadınlara benzeme!» dedi.' Bazı rivayetlerde de örtülü gördüğü bir cariyeye: 'Ey ahmak kadın! Hür kadınlara mı benziyorsun?' dediği gelmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: 'Müminlerin kadınları ifadesi hür kadınları da cariyeleri de kapsar; hatta cariyelerle fitneye düşme ihtimali, onların çokça dolaşmaları sebebiyle hür kadınların aksine daha fazladır. Dolayısıyla onları kadınların umumundan çıkarmak açık bir delile muhtaçtır.' Sözü bitti. Bilirsin ki bizim mezhebimizde hür kadının yüzü avret değildir, bu sebeple örtülmesi vacip olmaz; yabancı bir erkeğin şehvetten emin olması halinde kadının yüzüne bakması caizdir;
مطلقا وإلا فيحرم، وقال القهستاني: منع النظر من الشابة في زماننا ولو بلا شهوة وأما حكم أمة الغير ولو مدبرة أو أم ولد فكحكم المحرم فيحل النظر إلى رأسها ووجهها وساقها وصدرها وعضدها إن أمن شهوته وشهوتها. وظاهر الآية لا يساعد على ما ذكر في الحرائر فلعلها محمولة على طلب تستر تمتاز به الحرائر عن الإماء أو العفائف مطلقا عن غيرهن فتأمل، ويُدْنِينَ يحتمل أن يكون مقول القول وهو خبر بمعنى الأمر وأن يكون جواب الأمر على حد قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ [إبراهيم: ٣١] وفي الآية رد على من زعم من الشيعة أنه ﵊ لم يكن له من البنات إلا فاطمة صلّى الله تعالى على أبيها وعليها وسلم وأما رقية وأم كلثوم فربيبتاه ﵊ ذلِكَ أي ما ذكر من الإدناء والتستر أَدْنى أي أقرب أَنْ يُعْرَفْنَ أي يميزن عن الإماء اللاتي هن مواقع تعرضهم وإيذاءهم. ويجوز إبقاء المعرفة على معناها أي أدنى أن يعرفن أنهن حرائر فَلا يُؤْذَيْنَ من جهة أهل الريبة بالتعرض لهن بناء عن أنهن إماء.
şehvetten emin olunmazsa haram olur. Kuhistânî şöyle demiştir: 'Zamanımızda genç kadına bakmak, şehvetsiz de olsa menedilmiştir. Başkasının cariyesinin hükmü ise —müdebber veya ümmüveled dahi olsa— mahrem hükmündedir; erkeğin kendi şehvetinden ve onun şehvetinden emin olması halinde onun başına, yüzüne, bacağına, göğsüne ve pazusuna bakması helaldir.' Ayetin zahiri hür kadınlar hakkında zikredilen hususu desteklememektedir; bu sebeple ayet, hür kadınların cariyelerden veya mutlak olarak iffetli kadınların diğerlerinden ayırt edileceği bir örtünme talebine hamledilmelidir; iyi düşün. { يُدْنِينَ } kelimesinin sözün ma'kûlü (emredilen ifade) olup emir manasında bir haber olması da, { قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ } “İman eden kullarıma söyle, namazı kılsınlar” [İbrâhîm: 31] ayetinde olduğu gibi emrin cevabı olması da muhtemeldir. Bu ayette, Şia'dan O'nun aleyhisselâm Fâtıma'dan —Allah'ın salât ve selamı babasının ve onun üzerine olsun— başka kızı bulunmadığını, Rukıyye ve Ümmü Külsûm'ün ise O'nun aleyhisselâm üvey kızları olduğunu iddia eden kimselere bir reddiye vardır. { ذلِكَ } yani zikredilen salma ve örtünme, { أَدْنى } daha yakındır, { أَنْ يُعْرَفْنَ } tanınmalarına, yani sataşma ve incitilme mahalli olan cariyelerden ayırt edilmelerine. Marifet lafzını kendi manasında bırakmak da caizdir; yani hür kadınlar olduklarının bilinmesine daha yakındır. { فَلا يُؤْذَيْنَ } “böylece incitilmezler”, şüphe ehli kimseler tarafından cariye oldukları zannıyla kendilerine sarkıntılık edilmek suretiyle.
وقال أبو حيان: أي ذلك أولى أن يعرفن لتسترهن بالعفة فلا يتعرض لهن ولا يلقين بما يكرهن لأن المرأة إذا كانت في غاية التستر والانضمام لم يقدم عليها بخلاف المتبرجة فإنها مطموع فيها، وهو تفسير مبني على رأيه في النساء، وأيا ما كان فقد قال السبكي في طبقاته: إن أحمد بن عيسى من فقهاء الشافعية استنبط من هذه الآية أن ما يفعله العلماء والسادات من تغيير لباسهم وعمائمهم أمر حسن وإن لم يفعله السلف لأن فيه تمييزا لهم حتى يعرفوا فيعمل بأقوالهم وهو استنباط لطيف وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً كثير المغفرة فيغفر سبحانه ما عسى يصدر من الإخلال بالتستر، وقيل: يغفر ما سلف منهن من التفريط. وتعقب بأنه إن أريد التفريط في أمر التستر قبل نزول الآية فلا ذنب قبل الورود في الشرع وإن أريد التفريط في غير ذلك ليكون وكان الله كثير المغفرة فيغفر ما سلف من ذنوبهن وارتكابهن ما نهى عنه مطلقا فهو غير مناسب للمقام، وجوز أن يراد التفريط في أمر التستر والأمر به معلوم من آية الحجاب التزاما وهو كما ترى رَحِيماً كثير الرحمة فيثيب من امتثل أمره منهن بما هو سبحانه أهله، وقيل: رحيما بهن بعد التوبة عن الإخلال بالتستر بعد نزول الآية، وقيل: رحيما بعباده حيث راعى سبحانه في مصالحهم أمثال هذه الجزئيات.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Yani bu, onların örtünmelerinden dolayı iffetli olarak tanınmalarına daha uygundur; böylece onlara sataşılmaz ve hoşlanmayacakları şeylerle karşılaşmazlar. Çünkü kadın son derece örtülü ve derli toplu olduğunda kimse ona cüret edemez; açılıp saçılan kadının aksine, zira ona göz dikilir.' Bu, onun kadınlar hakkındaki kendi görüşüne dayanan bir tefsirdir. Her nasıl olursa olsun, Sübkî Tabakât'ında şöyle demiştir: Şâfiî fakihlerinden Ahmed b. Îsâ bu ayetten, âlimlerin ve seyyidlerin elbiselerini ve sarıklarını değiştirmelerinin —selef bunu yapmamış olsa bile— güzel bir davranış olduğu hükmünü çıkarmıştır; çünkü bunda tanınıp sözleriyle amel edilsin diye kendilerini ayırt etme gayesi vardır; bu zarif bir istinbattır. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } “Ve Allah çok bağışlayıcıdır”, örtünmedeki olası kusurları bağışlar. Bir görüşe göre, daha önce yaptıkları ihmalleri bağışlar denilmiştir. Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Eğer ayetin inişinden önceki örtünme konusundaki ihmal kastediliyorsa, şeriatta hüküm gelmeden önce günah olmaz; şayet 'Allah çok bağışlayıcıdır, dolayısıyla onların geçmiş günahlarını ve mutlak olarak nehyedilen şeyleri irtikâp etmelerini bağışlar' şeklinde başka günahlardaki ihmal kastediliyorsa, bu makama uygun düşmez. Örtünme konusundaki ihmalin kastedildiği ve bunun emredilmiş oluşunun hicap ayetinden lüzûm yoluyla bilindiği de caiz görülmüştür ki bu da gördüğün gibidir. { رَحِيماً } “çok merhametlidir”, aralarından emrine uyan kimseleri Kendi şanına layık şekilde mükâfatlandırır. Bir görüşe göre: Ayetin inişinden sonra örtünmeyi ihmal etmekten tövbe ettiklerinde onlara merhamet edicidir. Bir görüşe göre de: Kullarının maslahatlarında böylesi cüz'i detayları gözettiği için kullarına merhamet edicidir.
لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ عما هم عليه من النفاق وأحكامه الموجبة للإيذاء وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وهم قوم كان فيهم ضعف إيمان وقلة ثبات عليه عما هم عليه من التزلزل وما يستتبعه مما لا خير فيه وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ من اليهود المجاورين لها عما هم عليه من نشر أخبار السوء عن سرايا المسلمين وغير ذلك من الأراجيف الملفقة المستتبعة للأذية، وأصل الإرجاف التحريك من الرجفة التي هي الزلزلة وصفت به الأخبار الكاذبة لكونها في نفسها متزلزلة غير ثابتة أو لتزلزل قلوب المؤمنين واضطرابها منها، والتغاير بينه المتعاطفات على ما ذكرنا بالذات وهو الذي يقتضيه ظاهر العطف.
{ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ } “Andolsun, eğer münafıklar vazgeçmezlerse”, bulundukları nifaktan ve eziyeti gerektiren nifak hükümlerinden; { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “ve kalplerinde hastalık bulunanlar” —ki bunlar içlerinde iman zayıflığı ve sebat azlığı olan bir topluluktur— bulundukları sarsıntıdan ve beraberinde getirdiği hayırsız şeylerden; { وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ } “ve Medine'de yalan haber yayanlar” —ki bunlar Medine'ye komşu olan Yahudilerdir— Müslümanların seriyyeleri hakkında kötü haberler yaymaktan ve eziyeti beraberinde getiren diğer uydurma tezviratlardan [vazgeçmezlerse]. İrcâfın (إرجاف) aslı hareket ettirmektir; bu da sarsıntı demek olan racfeden (رجفة) gelir. Yalan haberler, bizzat kendileri sarsıntılı ve sebatsız olduğu yahut müminlerin kalplerini sarsıp telaşa düşürdüğü için bu şekilde nitelenmiştir. Zikrettiğimiz üzere atfedilen bu zümreler arasındaki farklılık zâtîdir; nitekim atfın zahirinin iktiza ettiği de budur.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن مالك بن دينار قال: سألت عكرمة عن الذين في قلوبهم مرض فقال: هم أصحاب الفواحش، وعن عطاء أنه فسرهم بذلك أيضا، وفي رواية أخرى عنه أنه قال هم قوم مؤمنون كان في أنفسهم أن يزنوا فالمرض حب الزنا، وإذا فسر المرجفون على ذلك بما سمعت يكون التغاير بين المتعاطفات بالذات أيضا.
İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin Mâlik b. Dînâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İkrime'ye kalplerinde hastalık bulunanları sordum, 'Onlar fuhuş ehlidir' dedi. Atâ'dan da onları aynı şekilde tefsir ettiği rivayet edilmiştir. Ondan gelen diğer bir rivayette ise onların nefislerinde zina etme meyli bulunan mümin bir kavim olduğunu, hastalığın da zina sevgisi olduğunu söylemiştir. Mürsifûn (bozguncu haber yayanlar) da işittiğin şekilde tefsir edildiğinde, atfedilenler arasındaki farklılık yine zâtî olur.
وأخرج ابن سعد عن محمد بن كعب أن الذين في قلوبهم مرض هم المنافقون وهو المعروف في وصفهم.
İbn Sa'd'ın Muhammed b. Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre, kalplerinde hastalık bulunanlar münafıkların ta kendileridir; nitekim onların nitelenmesinde meşhur olan da budur.
وأخرج هو أيضا عن عبيد بن حنين أن الذين في قلوبهم مرض والمرجفون جميعا هم المنافقون فيكون العطف مع الاتحاد بالذات لتغاير الصفات على حد:
Yine İbn Sa'd'ın Ubeyd b. Huneyn'den rivayet ettiğine göre, kalplerinde hastalık bulunanlar da yaygaracılar da hep birlikte münafıklardır. Bu takdirde atıf, zatta birlikle beraber sıfatların farklılığına dayalı olur; tıpkı şu mısrada olduğu gibi:
هو الملك القرم وابن الهمام
'O, ulu hükümdar ve yüce kimsedir.'
فكأنه قيل: لئن لم ينته الجامعون بين هذه الصفات القبيحة عن الاتصاف بها المفضي إلى الإيذاء لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ أي لندعونك إلى قتالهم وإجلائهم أو فعل ما يضطرهم إلى الجلاء ونحرضك على ذلك يقال أغراه بكذا إذا دعاه إلى تناوله بالتحريض عليه، وقال الراغب: غرى بكذا أي لهج به ولصق، وأصل ذلك من الغراء وهو ما يلصق به وقد أغريت فلانا بكذا ألهجت به، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أي لنسلطنك عليهم ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ عطف على جواب القسم وثم للتفاوت الرتبي والدلالة على أن الجلاء ومفارقة جوار الرسول ﷺ أعظم ما يصيبهم وأشده عندهم فِيها أي في المدينة إِلَّا قَلِيلًا أي زمانا أو جوارا قليلا ريثما يتبين حالهم من الانتهاء وعدمه أو يتلقطون عيالاتهم وأنفسهم.
Sanki şöyle denilmiştir: Bu çirkin sıfatları kendilerinde toplayanlar, eziyete götüren bu vasıflardan vazgeçmezlerse, { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } “mutlaka seni onlara musallat ederiz”, yani onlarla savaşmaya ve onları sürmeye yahut onları sürgüne mecbur bırakacak şeyi yapmaya seni çağırır ve bu hususta seni teşvik ederiz. Bir kimseye bir şeyi yapması için teşvik edildiğinde 'ağrâhu bi-kezâ' denilir. Râgıb şöyle demiştir: 'Gariye bi-kezâ' (غري بكذا), bir şeye düşkün olup yapışmak demektir; bunun aslı yapıştırıcı madde demek olan 'el-ğırâ' (الغراء) kelimesinden gelir. 'Ağreytü fülânen bi-kezâ' ise 'onu bir şeye düşkün kıldım' demektir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ gelen rivayette: 'Seni onlara musallat ederiz' manasındadır. { ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ } “sonra sana komşu olamazlar”, kasemin cevabına atfedilmiştir; sümme (ثم) harfi rütbece farklılığı bildirmek ve sürgün edilip Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem civarından ayrılmanın başlarına gelecek en büyük ve onlara en ağır felaket olduğunu göstermek içindir. { فِيها } “orada”, yani Medine'de, { إِلَّا قَلِيلًا } “ancak pek az [bir süre/komşuluk yapabilirler]”, yani vazgeçip vazgeçmedikleri durumu açığa kavuşuncaya yahut çoluk çocuklarını ve kendilerini toparlayıncaya kadar az bir zaman veya az bir komşuluk.
وفي الآية عليه كما في الانتصاف إشارة إلى أن من توجه عليه إخلاء منزل مملوك للغير بوجه شرعي يمهل ريثما ينتقل بنفسه ومتاعه وعياله برهة من الزمان حتى يتيسر له منزل آخر على حسب الاجتهاد، ونصب قَلِيلًا على ما أشرنا إليه على الظرفية أو المصدرية، وجوز أن يكون نصبا على الحال أي إلا قليلين أذلاء، ولا يخفى حاله على ذي تمييز.
el-İntisâf'ta geçtiği üzere bu ayette; başkasına ait mülk bir evi şer'î bir yolla boşaltması gereken kimseye, ictihada göre başka bir ev temin edene kadar şahsı, eşyası ve ailesiyle taşınması için bir süre mühlet verileceğine işaret vardır. İşaret ettiğimiz üzere { قَلِيلًا } kelimesinin mansub olması zarfiyyet veya mef'ûl-i mutlak oluşu sebebiyledir. Hal olarak mansub olması da caiz görülmüştür; yani 'pek az kimseler ve zelil olarak' demektir; temyiz sahibi kimseye bunun durumu gizli kalmaz.
وقوله تعالى: مَلْعُونِينَ نصب على الذم أي أذم ملعونين أو على الحال من فاعل لا يُجاوِرُونَكَ والاستثناء شامل له عند من يرى جواز نحو ذلك، وقد تقدم الكلام عليه عند قوله تعالى: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الأحزاب: ٥٣] وجعل ابن عطية المعنى على الحالية ينتفون ملعونين، وجوز أن يكون حالا من ضميرهم في قوله تعالى: أَيْنَ ما ثُقِفُوا أي حصروا وظفر بهم، وكأنه على معنى أينما ثقفوا متصفين بما هم عليه أُخِذُوا أي أسروا ومنه الأخيذ للأسير وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا أي قتلوا أبلغ قتل. وقرىء «قتلوا» بالتخفيف فيكون تَقْتِيلًا مصدرا على غير الصدر. واعترض على الحالية مما ذكر بأن أداة الشرط لا يعمل ما بعدها فيما قبلها مطلقا وهذا أحد مذاهب للنحاة في المسألة، ثانيها الجواز مطلقا، وثالثها جواز تقديم معمول الجواب دون معمول الشرط.
Allah Teâlâ'nın { مَلْعُونِينَ } “lanetlenmişler olarak” buyruğu zem üzere mansubdur; yani 'lanetlenmişleri kötülerim' yahut { لا يُجاوِرُونَكَ } fiilinin failinden haldir. İstisna, bu tür şeylerin caiz olduğunu gören kimselere göre bunu da kapsar. Bunun açıklaması daha önce { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “yemeğe çağrılmanız müstesna; vaktini gözetmeksizin” [el-Ahzâb: 53] ayetinde geçmişti. İbn Atiyye manayı haliyyet üzere kılıp 'lanetlenmiş olarak sürülürler' demiştir. Allah Teâlâ'nın { أَيْنَ ما ثُقِفُوا } “nerede kıstırılırlarsa” yani kuşatılıp ele geçirilirlerse buyruğundaki zamirlerinden hal olması da caiz görülmüştür; sanki 'üzerinde bulundukları vasıfla nitelenmiş olarak nerede bulunurlarsa' manasındadır. { أُخِذُوا } “yakalanırlar”, yani esir edilirler; nitekim esir için 'ahîz' kelimesi buradan gelir. { وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “ve şiddetle öldürülürler”, yani en ağır şekilde katledilirler. Şeddesiz olarak 'kutilû' şeklinde de okunmuştur; bu takdirde { تَقْتِيلًا }, fiilin kökünden olmayan bir masdar olur. Zikredilen ifadeden hal yapılmasına, şart edatından sonra gelen âmilin şarttan öncesinde mutlak olarak amel edemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; bu, nahivcilerin meseledeki mezheplerinden biridir. İkincisi mutlak olarak caiz oluşu, üçüncüsü ise şartın ma'mûlünün değil cevabın ma'mûlünün öne geçebileceğidir.
وجوز على تقدير كون قَلِيلًا حالا أن يكون مَلْعُونِينَ بدلا منه. وتعقبه أبو حيان بأن البدل بالمشتق قليل ثم قال: والصحيح أن مَلْعُونِينَ صفة لقليل أي إلا قليلين ملعونين ويكون قَلِيلًا مستثنى من الواو في لا يُجاوِرُونَكَ والجملة الشرطية صفة أيضا أي مقهورين مغلوبا عليهم اهـ، وهو كما ترى.
{ قَلِيلًا } kelimesinin hal kabul edilmesi takdirinde, { مَلْعُونِينَ } kelimesinin ondan bedel olması caiz görülmüştür. Ebû Hayyân, türemiş kelime (müştak) ile bedel yapmanın az olduğunu belirterek buna itiraz etmiş ve şöyle demiştir: 'Sahih olan, { مَلْعُونِينَ } kelimesinin { قَلِيلًا } kelimesinin sıfatı olmasıdır; yani az ve lanetlenmişler olarak demektir; { قَلِيلًا } kelimesi de { لا يُجاوِرُونَكَ } içindeki vâv'dan müstesnadır. Şart cümlesi de sıfattır; yani boyun eğdirilmiş ve mağlup edilmiş kimseler olarak demektir.' Sözü bitti, bu da gördüğün gibidir.
وقوله تعالى: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ مصدر مؤكد أي سن الله تعالى ذلك في الأمم الماضية سنة وهي قتال الذين يسعون بالفساد بين قوم وإجلائهم عن أوطانهم وقهرهم أينما ثقفوا متصفين بذلك.
Allah Teâlâ'nın { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünneti [budur]” buyruğu tekit edici bir masdardır; yani Allah Teâlâ bunu geçmiş ümmetlerde bir sünnet kılmıştır ki bu sünnet, bir kavmin arasında fesat çıkaranlarla savaşmak, onları yurtlarından sürmek ve bu vasıfla nitelenmiş halde nerede bulunurlarsa kahretmektir.
وَلَنْ تَجِدَ أيها النبي أو يا من يصح منك الوجدان أبدا لِسُنَّةِ اللَّهِ لعادته ﷿ المستمرة تَبْدِيلًا لابتنائها على أساس الحكمة فلا يبدلها هو جل شأنه وهيهات هيهات أن يقدر غيره سبحانه على تبديلها، ومن سبر أخبار الماضين وقف على أمر عظيم في سوء معاملتهم المفسدين فيما بينهم، وكأن الطباع مجبولة على سوء المعاملة معهم وقهرهم، وفي تفسير الفخر وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا أي ليست هذه السنة مثل الحكم الذي يتبدل وينسخ فإن النسخ يكون في الأحكام أما الأفعال والأخبار فلا تنسخ. وللسدي كلام غريب في الآية لا أظن أن أحدا قال به.
{ وَلَنْ تَجِدَ } “Ve asla bulamazsın”, ey Peygamber yahut ey bulması muhtemel olan kişi, ebediyen, { لِسُنَّةِ اللَّهِ } “Allah'ın sünnetinde”, O'nun celle celâluhu süregelen adetinde, { تَبْدِيلًا } “bir değişiklik”; çünkü bu sünnet hikmet temeli üzerine kuruludur, dolayısıyla şanı yüce olan Allah onu değiştirmez; O'nun sübhenehu gayrısının ise onu değiştirmeye güç yetirmesi ne mümkün! Geçmişlerin haberlerini inceleyen kimse, aralarındaki bozgunculara yönelik kötü muamele hususunda çok büyük bir hakikate vakıf olur; sanki yaratılışlar onlara kötü davranmaya ve onları kahretmeye meyilli kılınmıştır. Fahreddin er-Râzî'nin tefsirinde: { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın”, yani bu sünnet değişen ve neshedilen bir hüküm gibi değildir; zira nesih hükümlerde olur, fiiller ve haberler ise neshedilmez. Süddî'nin ayet hakkında kimseden duymadığım garip bir sözü vardır.
أخرج ابن أبي حاتم عنه أنه قال فيها: كان النفاق على ثلاثة أوجه: نفاق مثل نفاق عبد الله بن سلول ونظائره كانوا وجوها من وجوه الأنصار فكانوا يستحيون أن يأتوا الزنا يصونون بذلك أنفسهم وهم المنافقون في الآية، ونفاق الذين في قلوبهم مرض وهم منافقون إن تيسر لهم الزنا عملوه وإن لم يتيسر لم يتبعوه ويهتموا بأمره، ونفاق المرجفين وهم منافقون يكابرون النساء يقتصون أثرهن فيغلبوهن على أنفسهم فيفجرون بهن، وهؤلاء الذين يكابرون النساء لَنُغْرِيَنَّكَ
İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: Nifak üç türlü idi: Abdullah b. Selûl ve benzerlerinin nifakı gibi; bunlar Ensâr'ın ileri gelenlerinden idiler, bu sebeple nefislerini korumak için zina etmekten utanırdı, ayetteki münafıklar bunlardır. Kalplerinde hastalık bulunanların nifakı ise; bunlar zina etme imkânı bulduklarında bunu yapan, imkân bulamadıklarında ise peşine düşmeyip bununla dertlenmeyen münafıklardır. Yaygaracıların nifakı ise; kadınları zorlayan, izlerini sürüp onları alt ederek kendileriyle zina eden münafıklardır. Kadınları zorlayan işte bu kimseler için { لَنُغْرِيَنَّكَ }
بِهِمْ
{ بِهِمْ } “onlara [karşı]”
يقول سبحانه لنعلمنك بهم ثم قال تعالى: مَلْعُونِينَ ثم فصلت الآية أَيْنَما ثُقِفُوا يعملون هذا العمل مكابرة النساء أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا ثم قال السدي: هذا حكم في القرآن ليس يعمل به لو أن رجلا وما فوقه اقتصوا أثر امرأة فغلبوها على نفسها ففجروا بها كان الحكم فيهم غير الجلد والرجم وهو أن يؤخذوا فتضرب أعناقهم سنّة الله في الذين خلوا من قبل كذلك كان يفعل بمن مضى من الأمم ولن تجد لسنّة الله تبديلا فمن كابر امرأة على نفسها فغلبها فقتل فليس على قاتله دية لأنه يكابر انتهى، والظاهر أنه قد وقع الانتهاء من المنافقين والذين في قلوبهم مرض عما هو المقصود بالنهي وهو ما يستتبعه حالهم من الإيذاء ولم يقع من المرجفين أعني اليهود فوقع القتال والإجلاء لهم.
buyurmaktadır ki Allah Teâlâ: 'Mutlaka onları sana bildireceğiz' demektir. Sonra Teâlâ { مَلْعُونِينَ } “lanetlenmiş olarak” buyurdu. Ardından ayet bunu detaylandırarak şöyle dedi: { أَيْنَما ثُقِفُوا } kadınları zorlama kabilinden olan bu ameli işlerken nerede bulunurlarsa { أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “yakalanırlar ve şiddetle öldürülürler”. Sonra Süddî şöyle demiştir: 'Bu, Kur'an'da yer alan ancak kendisiyle amel edilmeyen bir hükümdür; bir veya daha fazla adam bir kadının izini sürüp onu alt ederek ırzına geçerlerse onlar hakkındaki hüküm celde ve recmden başka bir şey olur, o da yakalanıp boyunlarının vurulmasıdır. { سنّة الله في الذين خلوا من قبل } “Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünneti budur”; geçmiş ümmetlerden kimselere de böyle yapılırdı; { ولن تجد لسنّة الله تبديلا } “ve Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın”. Dolayısıyla bir kimse bir kadını zorlayıp alt eder ve bu esnada öldürülürse, onu öldürenin üzerine diyet gerekmez; çünkü o zorbalık yapmıştır.' Sözü bitti. Zahir olan odur ki, münafıklar ile kalplerinde hastalık bulunanlar nehyin asıl maksadı olan eziyetten vazgeçmişler; yaygaracılar yani Yahudiler ise vazgeçmemişler, böylece onlarla savaş ve sürgün gerçekleşmiştir.
وفي البحر الظاهر أن المنافقين يعني جميع من ذكر في الآية انتهوا عما كانوا يؤذون به الرسول ﷺ والمؤمنين وتستر جميعهم وكفوا خوفا من أن يقع بهم ما وقع القسم عليه وهو الإغراء والإجلاء والقتل. وحكي ذلك عن الجبائي، وعن أبي مسلم لم ينتهوا وحصل الإغراء بقوله تعالى: جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩] وفيه أن الإجلاء والقتل لم يقعا للمنافقين والجهاد في الآية قولي، وقيل: إنهم لم يتركوا ما هم عليه ونهوا عنه جملة ولا نفذ عليهم الوعيد كاملا ألا ترى إلى إخراجهم من المسجد ونهيه تعالى عن الصلاة عليهم وما نزل في سورة براءة، وزعم بعضهم أنه لم ينته أحد من المذكورين أصلا ولم ينفذ الوعيد عليهم ففيه دليل على بطلان القول بوجوب نفاذ الوعيد في الآخرة ويكون هذا الوعيد مشروطا بالمشيئة وفيه من البعد ما فيه.
el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Zahir olan odur ki, münafıklar —yani ayette zikredilenlerin tümü— Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere yaptıkları eziyetten vazgeçmiş, hepsi gizlenmiş ve üzerlerine yemin edilen şeyin yani musallat edilme, sürgün ve öldürülmenin başlarına gelmesi korkusuyla bundan el çekmişlerdir. Bu görüş Cübbâî'den nakledilmiştir. Ebû Müslim'den ise vazgeçmedikleri ve musallat kılınmanın { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et” [et-Tevbe: 73, et-Tahrîm: 9] ayetiyle hâsıl olduğu nakledilmiştir; fakat bunda münafıklar hakkında sürgün ve öldürmenin vuku bulmadığı, ayetteki cihadın ise sözlü olduğu itirazı vardır. Bir görüşe göre: Üzerinde bulundukları ve menedildikleri şeyi toptan terk etmediler ve haklarındaki tehdit de bütünüyle tatbik edilmedi; nitekim onların mescitten çıkarılmalarına, Allah Teâlâ'nın onlar üzerine cenaze namazı kılınmasını nehyetmesine ve Berâe Suresi'nde inenlere baksana. Bazıları ise zikredilenlerden hiçbirinin asla vazgeçmediğini ve tehdidin de üzerlerine tatbik edilmediğini, bunda ahiretteki tehdidin infazının vacip olduğu görüşünün batıl olduğuna delil bulunduğunu ve bu tehdidin meşiete bağlı olduğunu ileri sürmüştür ki bu son derece uzaktır.
يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ أي عن وقت قيامها ووقوعها، كان المشركون يسألونه ﷺ عن ذلك استعجالا بطريق الاستهزاء والمنافقون تعنتا واليهود امتحانا لما أنهم يعلمون من التوراة أنها مما أخفاه الله تعالى فيسألونه ﵊ ليمتحنوه هل يوافقها وحيا أو لا قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ لا يطلع سبحانه عليه ملكا مقربا ولا نبيا مرسلا وَما يُدْرِيكَ خطاب مستقل له ﷺ غير داخل تحت الأمر مسوق لبيان أنها مع كونها غير معلومة مرجوة المجيء عن قريب، وما استفهام في موضع الرفع بالابتداء والجملة بعده خبر أي أي شيء يعلمك بوقت قيامها، والمعنى على النفي أي لا يعلمنك به شيء أصلا.
{ يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ } “İnsanlar sana kıyametin vaktini soruyorlar”, yani onun ne zaman kopacağını ve gerçekleşeceğini. Müşrikler bunu alay yollu acele isteyerek, münafıklar inatçılıkla, Yahudiler ise Tevrat'tan Allah Teâlâ'nın onu gizlediği hususlardan olduğunu bildikleri için O'nun aleyhisselâm vahye uyup uymadığını imtihan etmek maksadıyla soruyorlardı. { قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: Onun ilmi ancak Allah katındadır”, O sübhenehu bunu ne mukarreb bir meleğe ne de gönderilmiş bir peygambere bildirmiştir. { وَما يُدْرِيكَ } “Nereden bileceksin?”, O'na sallallâhu aleyhi ve sellem müstakil bir hitap olup emrin altına dâhil değildir; kıyametin bilinmemekle beraber yakın zamanda gelmesinin umulduğunu beyan etmek için sevk edilmiştir. 'Mâ' (ما), mübteda olarak ref konumunda bir istifhamdır ve sonrasındaki cümle haberdir; yani 'onun kopuş vaktini sana hangi şey bildirecek?' demektir; mana nefy üzeredir, yani 'sana onu hiçbir şey asla bildirmez.'
لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً أي لعلها توجد وتتحقق في وقت قريب فقريبا منصوب على الظرفية واستعماله كذلك كثير، وتَكُونُ تامة ويجوز أن تكون ناقصة وإذا كان قَرِيباً الخبر واعتبر وصفا لا ظرفا فالتذكير لكونه في الأصل صفة لخبر مذكر يخبر به عن المؤنث وليس هو الخبر أي لعل الساعة تكون شيئا قريبا، وجوز أن يكون ذلك رعاية للمعنى من حيث إن الساعة بمعنى اليوم أو الوقت.
{ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } “Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır!”, yani belki de yakın bir zamanda vücut bulup gerçekleşir; dolayısıyla 'karîben' kelimesi zarfiyyet üzere mansubdur ve bu şekilde kullanımı pek çoktur. { تَكُونُ } fiili tam fiildir; nâkıs olması da caizdir. 'Karîben' kelimesi haber olup zarf değil de sıfat kabul edilirse, müzekker kılınması aslen müennes bir özneden haber verilen müzekker bir haberin sıfatı oluşundandır ve bizzat haberin kendisi değildir; yani 'belki kıyamet yakın bir şey olur' takdirindedir. Bunun, kıyametin 'gün' (yevm) veya 'vakit' manasında olması hasebiyle mananın gözetilmesinden kaynaklandığı da caiz görülmüştür.
وقال أبو حيان: يجوز أن يكون ذلك لأن التقدير لعل قيام الساعة فلوحظ الساعة في تكون فأنث ولوحظ المضاف المحذوف وهو قيام في قَرِيباً فذكر، ولا يخفى بعده، وقيل إن قريبا لكونه فعيلا يستوي فيه المذكر والمؤنث كما في قوله تعالى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الأعراف: ٥٦] وقد تقدم ما في ذلك، وفي الكلام تهديد للمستعجبين المستهزئين وتبكيت للمتعنتين والممتحنين، والإظهار في موضع الإضمار للتهويل وزيادة التقرير وتأكيد استقلال الجملة كما أشير إليه إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ على الإطلاق أي طردهم وأبعدهم عن رحمته العاجلة والآجلة وَأَعَدَّ هيأ لَهُمْ مع ذلك في الآخرة سَعِيراً نارا شديدة الاتقاد كما يؤذن بذلك صيغة المبالغة خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا متوليا لأمرهم يحفظهم وَلا نَصِيراً ناصرا يخلصهم منها يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ ظرف لعدم الوجدان، وقيل لخالدين، وقيل لنصير، وقيل مفعول لا ذكر أي يوم تصرف
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bunun takdiri 'belki de kıyametin kopması' şeklinde olduğu için caizdir; zira { تَكُونُ } fiilinde kıyamet lafzı gözetilerek müennes kılınmış, { قَرِيباً } kelimesinde ise hazfedilen muzâf yani 'kıyâm' gözetilerek müzekker getirilmiştir; lakin bunun uzaklığı gizli değildir. 'Karîb' kelimesinin 'faîl' vezninde olması hasebiyle Allah Teâlâ'nın { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” [el-A'râf: 56] buyruğunda olduğu gibi müzekkeri ve müennesi eşit olan kelimelerden olduğu da söylenmiştir; buna dair açıklamalar daha önce geçmişti. Bu ifadede alay ederek acele isteyenlere bir tehdit, inat edenler ile imtihan etmeye kalkışanlara ise susturucu bir cevap vardır. Zamir yerine açık ismin getirilmesi (izhâr), dehşeti vurgulamak, takriri artırmak ve işaret edildiği üzere cümlenin bağımsızlığını tekit etmek içindir. { إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah kâfirleri lanetlemiştir”, mutlak olarak; yani onları peşin ve gelecekteki rahmetinden kovup uzaklaştırmıştır. { وَأَعَدَّ لَهُمْ } “ve onlar için hazırlamıştır”, bununla beraber ahirette, { سَعِيراً } “çılgın bir ateş”, mübalağa sığasının da bildirdiği gibi son derece alevli bir ateş; { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “orada ebediyen kalıcılar olarak”, { لا يَجِدُونَ وَلِيًّا } “ne bir dost bulabilirler”, işlerini üstlenip onları koruyacak, { وَلا نَصِيراً } “ne de bir yardımcı”, onları o ateşten kurtaracak. { يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün”, bulamayışın zarfıdır; 'hâlidîn' lafzının yahut 'nasîrâ' lafzının zarfı olduğu da söylenmiştir; 'hatırla' takdiriyle mef'ûl olduğu da söylenmiştir; yani yüzlerinin ateşte bir taraftan bir tarafa çevrileceği gün,
وجوههم فيها من جهة إلى جهة كاللحم يشوى في النار أو يطبخ في القدر فيدور به الغليان من جهة إلى جهة أو يوم تتغير وجوههم من حال إلى حال فتتوارد عليها الهيئات القبيحة من شدة الأهوال أو يوم يلقون في النار مقلوبين منكوسين، وتخصيص الوجوه بالذكر لما أنها أكرم الأعضاء ففيه مزيد تفظيع للأمر وتهويل للخطب، ويجوز أن تكون عبارة عن كل الجسد. وقرأ الحسن وعيسى وأبو جعفر الرواسي. «تقلب» بفتح التاء والأصل تتقلب فحذفت إحدى التاءين، وقرأ ابن أبي عبلة بهما على الأصل، وحكى ابن خالويه عن أبي حيوة أنه قرأ «تقلب وجوههم» بإسناد الفعل إلى ضمير العظمة ونصب «وجوههم» على المفعولية.
ateşte kızartılan yahut tencerede pişirilip kaynamanın etkisiyle bir taraftan diğer tarafa dönen et gibi; yahut dehşetli korkulardan ötürü üzerlerine çirkin haller gelerek yüzlerinin halden hale değişeceği gün; yahut ateşe tepetaklak, baş aşağı atılacakları gün. Yüzlerin özellikle zikredilmesi, organların en şereflisi olması sebebiyledir; dolayısıyla bunda işin vahametini ve meselenin dehşetini daha da artırma vardır. Yüz lafzının bütün bedenden kinaye olması da caizdir. Hasan, Îsâ ve Ebû Ca'fer er-Revâsî t harfinin fethasıyla «تقلب» (teqallebü) şeklinde okumuşlardır; aslı 'tetekallebü' olup iki t'den biri hazfedilmiştir. İbn Ebî Able ise aslı üzere iki t ile okumuştur. İbn Hâleveyh'in Ebû Hayve'den naklettiğine göre o, fiili azamet zamirine isnat ederek ve 'vücûhehum' kelimesini mef'ûliyet üzere mansub kılarak «نقلّب وجوههم» (nükallibü vücûhehum) şeklinde okumuştur.
وقرأ عيسى الكوفة «تقلب وجوههم» بإسناد الفعل إلى ضمير السعير اتساعا ونصب الوجوه يَقُولُونَ استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية حالهم الفظيعة كأنه قيل: فماذا يصنعون عند ذلك؟ فقيل: يقولون متحسرين على ما فاتهم يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا فلا نبتلي بهذا العذاب أو حال من ضمير وُجُوهُهُمْ أو من نفسها.
Îsâ el-Kûfî fiili genişletme yoluyla saîr (ateş) zamirine isnat ederek ve yüzleri mansub kılarak «تُقَلِّبُ وجوهَهم» şeklinde okumuştur. { يَقُولُونَ } “Derler ki”, onların feci hallerinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki: 'O esnada ne yaparlar?' denilmiş, buna karşılık: Kaçırdıkları şeylere hasret duyarak şöyle derler, denilmiştir: { يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا } “Ah, keşke Allah'a itaat etseydik ve Resûl'e itaat etseydik!” ki bu azaba müptela kılınmasaydık. Yahut { وُجُوهُهُمْ } kelimesinin zamirinden yahut bizzat kendisinden haldir.
وجوز أن يكون هو الناصب ليوم وَقالُوا عطف على يَقُولُونَ والعدول إلى صيغة الماضي للإشعار بأن قولهم هذا ليس مستمرا كقولهم السابق بل هو ضرب اعتذار أرادوا به ضربا من التشفي بمضاعفة عذاب الذين أوردوهم هذا المورد الوخيم وألقوهم في ذلك العذاب الأليم وإن علموا عدم قبوله في حق خلاصهم بما هم فيه.
{ يَوْمَ } kelimesini nasbedenin bu fiil olması da caiz görülmüştür. { وَقالُوا } “Ve dediler ki”, { يَقُولُونَ } fiiline matuftur; geçmiş zaman sîgasına dönülmesi, onların bu sözünün önceki sözleri gibi sürekli olmayıp, kendilerini bu tehlikeli akıbete sürükleyen ve bu elem verici azaba atan kimselerin azabının katlanmasıyla bir nebze teselli bulmak istedikleri bir mazeret beyanı olduğuna dikkat çekmek içindir; her ne kadar içinde bulundukları durumdan kurtulmaları hususunda bunun kabul edilmeyeceğini bilseler bile.
رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا أي ملوكنا وولاتنا الذين يتولون تدبير السواد الأعظم منا وَكُبَراءَنا أي رؤساءنا الذين أخذنا عنهم فنون الشر وكان هذا في مقابلة ما تمنوه من إطاعة الله تعالى وإطاعة الرسول فالسادة والكبراء متغايران، والتعبير عنهما بعنوان السيادة والكبر لتقوية الاعتذار وإلا فهم في مقام التحقير والإهانة.
{ رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا } “Rabbimiz! Biz efendilerimize uyduk”, yani çoğunluğumuzun idaresini üstlenen krallarımıza ve yöneticilerimize, { وَكُبَراءَنا } “ve büyüklerimize”, yani kendilerinden şer çeşitlerini öğrendiğimiz reislerimize. Bu ifade, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne itaat etmeyi temenni edişlerinin tam karşılığıdır. Dolayısıyla efendiler ile büyükler farklı kimselerdir; onlardan efendilik ve büyüklük unvanıyla bahsedilmesi mazereti güçlendirmek içindir, yoksa onlar hakaret ve aşağılanma makamındadırlar.
وقدموا في ذلك إطاعة السادة لما أنه كان لهم قوة البطش بهم لو لم يطيعوهم فكان ذلك أحق بالتقديم في مقام الاعتذار وطلب التشفي، وقيل: باتحاد السادة والكبراء والعطف على حد العطف في قوله. وألفي قولها كذبا ومينا.
Kendilerine itaat etmedikleri takdirde onları şiddetle cezalandırma güçleri bulunduğu için efendilere itaati öne geçirdiler; dolayısıyla mazeret beyanı ve teselli arama makamında öne alınmaya bu daha layıktı. Efendiler ile büyüklerin aynı kimseler olduğu ve atfın şairin şu sözündeki atıf gibi olduğu da söylenmiştir: 'Onun sözünü yalan ve uydurma buldum.'
والمراد بهم العلماء الذين لقنوهم الكفر وزينوه لهم، وعن قتادة رؤساؤهم في الشر والشرك.
Onlardan kasıt, kendilerine küfrü telkin edip bunu süslü gösteren âlimlerdir. Katâde'den nakledildiğine göre ise kötülük ve şirkteki önderleridir.
وقرأ الحسن وأبو رجاء وقتادة والسلمي وابن عامر والعامة في الجامع بالبصرة ساداتنا على جمع الجمع وهو شاذ كبيوتات، وفيه على ما قيل دلالة على الكثرة، ثم إن كون سادة جمعا هو المشهور، وقيل: اسم جمع فإن كان جمعا لسيد فهو شاذ أيضا فقد نصوا على شذوذ فعلة في جميع فعيل وإن كان جمعا لمفرد مقدر وهو سائد كان ككافر وكفرة لكنه شاذ أيضا لأن فاعلا لا يجمع على فعلة إلا في الصحيح فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا أي جعلونا ضالين عن الطريق الحق بما دعونا إليه وزينوه لنا من الأباطيل، والألف للإطلاق كما في وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا.
Hasan, Ebû Recâ, Katâde, Sülemî, İbn Âmir ve Basra Mescid-i Câmii'ndeki genel ahali «ساداتنا» (sâdâtinâ) şeklinde cemi'nin cemisi olarak okumuşlardır ki 'büyûtât' gibi şâzdır; denildiğine göre bunda çokluğa delalet vardır. Sonra 'sâde' kelimesinin cemi olması meşhur görüştür; ism-i cem olduğu da söylenmiştir. Eğer 'seyyid'in cemisi ise o da şâzdır; nitekim 'feale' vezninin 'faîl' kelimesinin cemisinde gelişinin şâz olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Şayet takdir edilen tekil bir 'sâid' kelimesinin cemisi ise 'kâfir' ve 'kefere' gibi olur, fakat bu da şâzdır; çünkü 'fâil' ancak sahih kelimelerde 'feale' vezninde cemi yapılır. { فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “bizi yoldan saptırdılar”, yani bizi davet ettikleri ve bize süslü gösterdikleri batıllarla hak yoldan sapan kimseler kıldılar; sondaki elif ise { وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا } ifadesinde olduğu gibi ıtlâk elifidir.
رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ أي عذابين يضاعف كل واحد منهما الآخر عذابا على ضلالهم في أنفسهم وعذابا على إضلالهم لنا وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً أي شديدا عظيما فإن الكبر يستعار للعظمة مثل كَبُرَتْ كَلِمَةً [الكهف: ٥] ويستفاد التعظيم من التنوين أيضا، وقرأ الأكثر «كثيرا» بالثاء المثلثة أي كثير العدد، وتصدير الدعاء بالنداء مكررا للمبالغة في الجؤار واستدعاء الإجابة يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى قيل نزلت فيما كانت من أمر زينب بنت جحش رضي الله تعالى عنها وتزوجه ﷺ بها وما سمع في ذلك من كلام آذاه ﵊ فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا أي من قولهم أو الذي قالوه وأيا ما كان فالقول هنا بمعنى المقول، والمراد به مدلوله الواقع في الخارج وبتبرئة الله تعالى إياه من ذلك إظهار براءته ﵇ منه وكذبهم فيما أسندوا إليه لأن المرتب على أذاهم ظهور براءته لا براءته لأنها مقدمة عليه، واستعمال الفعل مجازا عن إظهاره، والمقول بمعنى المضمون كثير شائع فالمعنى فأظهر الله تعالى براءته من الأمر المعيب الذي نسبوه إليه ﵇.
{ رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver”, yani her biri diğerini katlayan iki kat azap ver; kendi nefislerindeki sapıklıklarına bir azap ve bizi saptırmalarına da bir azap. { وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } “ve onları büyük bir lanetle lanetle!”, yani şiddetli ve azametli bir lanetle; zira büyüklük, { كَبُرَتْ كَلِمَةً } “ne büyük bir söz!” [el-Kehf: 5] ayetinde olduğu gibi azamet için eğreti olarak kullanılır; tazim manası tenvinden de anlaşılır. Çoğunluk ise üç noktalı se harfiyle «كثيراً» (kesîran) şeklinde okumuştur; yani sayıca çok olan lanet demektir. Duanın başına tekrarlanarak nida getirilmesi, feryat ve yakarışta mübalağa etmek ve icabeti talep etmek içindir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى } “Ey iman edenler! Mûsâ'yı incitenler gibi olmayın”. Zeyneb bint Cahş radıyallâhu teâlâ anhâ meselesi, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlenmesi ve bu hususta O'nu aleyhisselâm inciten işitilen sözler hakkında indiği söylenmiştir. { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } “Nihayet Allah onu dedikleri şeyden temize çıkardı”, yani onların sözünden yahut söyledikleri şeyden. Her nasıl olursa olsun buradaki kavil, 'söylenen söz' (makûl) manasındadır; bundan kasıt da hariçte vuku bulan medlûlüdür. Allah Teâlâ'nın onu bundan temize çıkarması ise O'nun aleyhisselâm bundan beri olduğunu ve onların O'na isnat ettikleri şeyde yalancı olduklarını açığa çıkarmasıdır. Çünkü incitmelerine terettüp eden şey O'nun beraati değil, beraatinin zahir olmasıdır; zira beraat eziyetten öncedir. Fiilin onun açığa çıkarılmasından mecaz olarak kullanılması ve söylenen sözün مضمون (içerik) manasında olması pek yaygındır; o halde mana: 'Allah Teâlâ, onların kendisine aleyhisselâm nispet ettikleri ayıplı şeyden beri olduğunu açığa çıkardı' demektir.
وقيل: لا حاجة إلى ما ذكر فإنه تعالى لما أظهر براءته عما افتروه عليه انقطعت كلماتهم فيه فبرىء من قولهم على أن (برأه) بمعنى خلصه من قولهم لقطعه عنه، وتعقب بأنه مع تكلفه لأن قطع قولهم ليس مقصودا بالذات بل المراد انقطاعه لظهور خلافه لا بدّ من ملاحظة ما ذكر، والمراد بالأمر الذي نسبوه إليه ﵇ عيب في بدنه.
Şöyle de denilmiştir: Zikredilen yoruma gerek yoktur; çünkü Allah Teâlâ O'nun hakkında uydurdukları şeyden beri olduğunu açığa çıkarınca, O'nun hakkındaki sözleri kesildi ve 'berreehu' fiilinin o sözleri O'ndan kesip atması sebebiyle 'onların sözünden onu kurtardı' manasında olması üzere sözlerinden beri oldu. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu izah zorlama olmakla beraber —çünkü onların sözlerinin kesilmesi bizzat kastedilen şey olmayıp murat edilen, aksinin zahir olması sebebiyle sözün kesilmesidir— mutlaka zikredilen hususun gözetilmesi gerekir. Kendisine aleyhisselâm nispet ettikleri şeyden kasıt ise bedenindeki bir ayıptır.
أخرج الإمام أحمد والبخاري والترمذي وجماعة من طريق أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ إن موسى ﵇ كان رجلا حييا ستيرا لا يرى من جلده شيء استحياء منه فآذاه من آذاه من بني إسرائيل وقالوا ما يستتر هذا الستر إلا من عيب بجلده أما برص وأما أدرة وأما آفة وإن الله تعالى أراد أن يبرئه مما قالوا وأن موسى ﵇ خلا يوما وحده فوضع ثيابه على حجر ثم اغتسل فلما فرغ أقبل إلى ثيابه ليأخذها وأن الحجر غدا بثوبه فأخذ موسى ﵇ عصاه وطلب الحجر فجعل يقول ثوبي حجر ثوبي حجر حتى انتهى إلى ملأ من بني إسرائيل فرأوه عريانا أحسن ما خلق الله تعالى وبرأه مما يقولون وقام الحجر فأخذ ثوبه فلبسه وطفق بالحجر ضربا بعصاه فذلك قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا
İmam Ahmed, Buhârî, Tirmizî ve bir grup muhaddis Ebû Hüreyre tarikiyle rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Mûsâ aleyhisselâm hayâ sahibi, son derece örtünen bir adamdı; hayâsından ötürü teninden hiçbir şey görünmezdi. İsrâiloğullarından O'nu incitenler incitti ve: «Bu kadar örtünmesi ancak tenindeki bir ayıptan ötürüdür; ya alacalıdır (abraş) ya hayaları şiştir (fıtıklıdır) ya da başka bir illeti vardır» dediler. Allah Teâlâ O'nu onların söylediklerinden temize çıkarmak istedi. Mûsâ aleyhisselâm bir gün yalnız başına kaldı, elbiselerini bir taşın üzerine koyup yıkandı. Yıkanmayı bitirince elbiselerini almak için yöneldi; taş ise O'nun elbisesiyle kaçıp gitti. Mûsâ aleyhisselâm asasını alıp taşın peşine düştü ve: «Elbisem ey taş! Elbisem ey taş!» demeye başladı. Nihayet İsrâiloğullarından bir topluluğun yanına vardı; O'nu Allah Teâlâ'nın yarattığı en güzel surette çıplak olarak gördüler ve O'nu söyledikleri şeyden temize çıkardılar. Taş durdu, O da elbisesini alıp giydi ve asasıyla taşa vurmaya başladı. İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } “Ey iman edenler! Mûsâ'yı incitenler gibi olmayın; nihayet Allah onu dedikleri şeyden temize çıkardı”'»