الأعلام بمقدار زمن الغدو وزمن الرواح والألفاظ التي تأتي مبينة للمقادير لا يحسن فيها الإضمار ألا ترى أنك تقول زنة هذا مثقال وزنة هذا مثقال فلا يحسن الإضمار كما لا يحسن في التمييز، وأيضا فإنه لو أضمر فالضمير إنما يكون لما تقدم باعتبار خصوصيته فإذا لم يكن له بذلك الاعتبار وجب العدول إلى الظاهر، ألا ترى أنك إذا أكرمت رجلا وكسوت ذلك الرجل بخصوصه لكانت العبارة أكرمت رجلا وكسوته ولو أكرمت رجلا وكسوت رجلا آخر لكانت العبارة أكرمت رجلا وكسوت رجلا فتبين أنه ليس من وضع الظاهر موضع الضمير كذا في حواشي الطيبي عليه الرحمة، ولا يخفى أن ما ذكره مبني على ما هو الغالب وإلا فقد قال تعالى: وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ [فاطر: ١١] ولم يقتصر على الإعلام بزمن الغدو ليقاس عليه زمن الرواح لأن الريح كثيرا ما تسكن أو تضعف حركتها بالعشي فدفع بالتنصيص على بيان زمن الرواح توهم اختلاف الزمانين، قال قتادة كانت الريح تقطع به ﵇ في الغدو إلى الزوال مسيرة شهر وفي الرواح من بعد الزوال إلى الغروب مسيرة شهر.
sabah gidişinin süresi ile akşam dönüşünün süresinin miktarını bildirmektir; miktarları açıklayan lafızlarda ise zamir kullanılması uygun düşmez. Görmez misin ki sen: 'Bunun ağırlığı bir miskal, şunun ağırlığı da bir miskaldir' dersin; temyiz konusunda [zamir kullanımı] uygun olmadığı gibi burada da zamir kullanılması uygun olmaz. Ayrıca zamir kullanılsaydı, zamir ancak hususiyeti itibarıyla geçmiş olana ait olurdu; şayet bu itibarla ona ait değilse, açık isme (zahir) dönmek vacip olurdu. Görmez misin ki sen bir adama ikramda bulunup özellikle o adamı giydirdiğinde ifade: 'Bir adama ikram ettim ve onu giydirdim' şeklinde olurdu; şayet bir adama ikram edip başka bir adamı giydirseydin, ifade: 'Bir adama ikram ettim ve bir adamı giydirdim' şeklinde olurdu. Böylece bunun zamir yerine açık ismin konulması kabilinden olmadığı açıklığa kavuştu; et-Tîbî'nin -ona rahmet olsun- haşiyelerinde böyledir. Gizli değildir ki onun zikrettiği husus galip olan duruma dayanmaktadır; aksi halde Allah Teâlâ: { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ } [Fâtır: 11] buyurmuştur. Akşam dönüşü zamanı sabah gidişinin zamanına kıyas edilsin diye yalnızca sabah gidişinin zamanını bildirmekle yetinilmemiştir; çünkü rüzgâr akşamleyin çoğu zaman durulur veya hareketi zayıflar. Dolayısıyla akşam dönüşünün süresinin açıkça belirtilmesiyle iki vaktin birbirinden farklı olabileceği vehmi bertaraf edilmiştir. Katâde şöyle demiştir: Rüzgâr onunla (aleyhisselâm) sabah gidişinde zeval vaktine kadar bir aylık mesafe kateder, akşam dönüşünde de zeval vaktinden gün batımına kadar bir aylık mesafe katederdi.
وأخرج أحمد في الزهد عن الحسن أنه قال في الآية كان سليمان ﵇ يغدو من بيت المقدس فيقيل بإصطخر ثم يروح من إصطخر فيقيل بقلعة خراسان.
Ahmed [b. Hanbel] Kitâbü'z-Zühd'de Hasan'dan naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: Süleyman (aleyhisselâm) sabah Beytülmakdis'ten yola çıkar, İstahr'da kaylûle (öğle istirahati) yapardı; sonra İstahr'dan akşam yola çıkar, Horasan kalesinde kaylûle yapardı.
وقد ذكر حديث هذه الريح في بعض الأشعار القديمة قال وهب: ونقله عنه في البحر وجدت أبياتا منقورة في صخرة بأرض كسكر لبعض أصحاب سليمان ﵇ وهي:
Bu rüzgârın kıssası bazı eski şiirlerde de zikredilmiştir. Vehb demiştir ki -ondan el-Bahr'de nakledilmiştir-: Kesker arazisindeki bir kayaya nakşedilmiş olarak Süleyman'ın (aleyhisselâm) bazı ashabına ait şu beyitleri buldum:
ونحن ولا حول سوى حول ربنا ... نروح من الأوطان من أرض تدمر
Biz -ki Rabbimizin havlinden başka hiçbir güç yoktur- ... Yurdumuz Tedmür topraklarından akşamleyin yola çıkarız.
إذا نحن رحنا كان ريث رواحنا ... مسيرة شهر والغدو لآخر
Biz akşam yola çıktığımızda, akşamki yürüyüşümüz ... Bir aylık mesafedir, sabah gidişimiz de bir o kadardır.
أناس شروا لله طوعا نفوسهم ... بنصر ابن داود النبي المطهر
Tertemiz peygamber Davud oğluna yardım uğruna ... Canlarını gönül rızasıyla Allah için satan insanlardır onlar.
لهم في معالي الدين فضل ورفعة ... وإن نسبوا يوما فمن خير معشر
Dinin yüceliklerinde bir fazilet ve üstünlük vardır onlar için ... Bir gün nesepleri anılsa, en hayırlı topluluktandırlar.
متى تركب الريح المطيعة أسرعت ... مبادرة عن شهرها لم تقصر
İtaatkâr rüzgâra ne zaman binseler, aceleyle hızlanır ... Bir aylık yolundan geri kalmaz, asla aksatmaz.
تظلم طير صفوف عليهم ... متى رفرفت من فوقهم لم تنفر
Kuşlar üzerlerine saf saf gölge yapar ... Üzerlerinde kanat çırptıklarında asla ürküp kaçmazlar.
وذكر أيضا رضي الله تعالى عنه أنه ﵇ كان مستقره تدمر وأن الجن قد بنتها له بالصفاح والعمد والرخام الأبيض والأشقر وقال: وفيه يقول النابغة:
Yine o -Allah Teâlâ ondan razı olsun- Süleyman'ın (aleyhisselâm) karargâhının Tedmür olduğunu, cinlerin orayı onun için yassı taş levhalar, sütunlar, beyaz ve sarı mermerlerle inşa ettiğini zikretmiş ve şöyle demiştir: Bu hususta en-Nâbiğa şöyle der:
ألا سليمان إذ قال الإله له ... قم في البرية فاصددها عن الفند
Hani ilah Süleyman'a şöyle demişti: ... 'Yaratılmışların içinde ayağa kalk ve onları batıldan alıkoy!'
وجيش الجن إني قد أذنت لهم ... يبنون تدمر بالصفاح والعمد
'Ve cinler ordusunu [harekete geçir], zira ben onlara izin verdim ... Tedmür'ü taş levhalarla ve sütunlarla inşa etsinler.'
انتهى، وما ذكره في تدمر هو المشهور عند العامة وقد ذكر ذلك الثعالبي في تفسيره مع الأبيات المذكورة لكن في القاموس تدمر كتنصر بنت حسان بن أذينة بها سميت مدينتها وهو ظاهر في المخالفة، ولعل التعويل على ما فيه إن لم يمكن الجمع والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
[Alıntı] bitti. Tedmür hakkında zikrettiği husus halk arasında meşhur olandır; Seâlibî de bu beyitlerle birlikte tefsirinde bunu zikretmiştir. Ancak el-Kâmûs'ta: 'Tedmür, tansuru vezninde olup Hassân b. Üzeyne'nin kızıdır; şehri onun adıyla isimlendirilmiştir' [denilmektedir] ki bu açıkça aykırıdır. İkisini telif etmek mümkün olmazsa belki de oradaki bilgiye dayanılmalıdır; durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.
وقرأ ابن أبي عبلة «غدوتها» «وروحتها» على وزن فعلة وهي المرة الواحدة غدا وراح وَأَسَلْنا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ أي النحاس الذائب من قطر يقطر قطرا وقطرانا بسكون الطاء وفتحها، وقيل الفلزات النحاس والحديد وغيرهما، وعلى الأول جمهور اللغويين، وأريد بعين القطر معدن النحاس ولكنه سبحانه أساله كما ألان الحديد لداود فنبع كما ينبع الماء من العين فلذلك سمي عين القطر باسم ما آل إليه، وذكر الجلبي أن نسبة الإسالة إلى العين مجازية كما في جري النهر.
İbn Ebî Able, tek bir sabah ve akşam gidişini [ifade eden] 'fa'leh' vezninde 'gadvetühâ' ve 'ravhatühâ' şeklinde okumuştur. { وَأَسَلْنا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ } “Ve onun için erimiş bakır pınarını akıttık”, yani 'katara yakturu katran ve kataranan' fiilinden -tı harfinin sükûnu ve fethasıyla- erimiş bakır demektir. Bakır, demir ve diğer madenler olduğu da söylenmiştir; dilcilerin cumhuru birinci görüş üzeredir. 'Aynü'l-kıtr' ile bakır madeni kastedilmiştir; ancak Allah Teâlâ, Davud'a demiri yumuşattığı gibi onun için [bakırı] eritmiş, böylece o pınardan suyun fışkırdığı gibi fışkırmıştır; bundan dolayı varacağı duruma nispetle 'aynü'l-kıtr' olarak isimlendirilmiştir. Çelebi, akıtmanın (isâle) pınara (ayn) nispet edilmesinin, nehrin akmasında olduğu gibi mecazî olduğunu belirtmiştir.
وقال الخفاجي: إن كانت العين هنا بمعنى الماء المعين أي الجاري وإضافتها كما في لجين الماء فلا تجوز في
Hafâcî şöyle demiştir: Eğer 'ayn' burada 'el-mâü'l-maîn' yani akan su anlamındaysa ve 'lüceynü'l-mâ' (suyun gümüşü) terkibinde olduğu gibi izafet edildiyse, o takdirde nispette mecaz yoktur;
النسبة وإنما هو من مجاز الأول على أن العين منبع الماء ولا حاجة إليه اهـ فتأمل.
bilakis bu, aynın suyun kaynağı olması esasına dayalı olarak evvelki kabilinden bir mecazdır ve buna da gerek yoktur, [sözü] bitti. Düşün!
وقال بعضهم: القطر النحاس وعين بمعنى ذات ومعنى أسلنا أذبنا فالمعنى أذبنا له النحاس على نحو ما كان الحديد يلين لداود ﵇ فكانت الأعمال تتأتى منه وهو بارد دون نار ولم يلن ولا ذاب لأحد قبله والظاهر المؤيد بالآثار أنه تعالى جعله في معدنه عينا تسيل كعيون الماء.
Bazıları şöyle demiştir: 'Kıtr' bakırdır, 'ayn' ise zat anlamındadır; 'eselnâ' manası ise erittik demektir; buna göre mana: Davud'a (aleyhisselâm) demirin yumuşaması gibi onun için de bakırı erittik demektir; böylece işler ateş olmaksızın soğuk haldeyken ondan meydana gelirdi; oysa ondan önce hiç kimse için ne yumuşamış ne de erimiştir. Rivayetlerle desteklenen zahir görüşe göre ise Allah Teâlâ onu madeninde su pınarları gibi akan bir pınar kılmıştır.
أخرج ابن المنذر عن عكرمة أنه قال في الآية: أسأل الله تعالى له القطر ثلاثة أيام يسيل كما يسيل الماء قيل: إلى أين؟ قال: لا أدري. وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي قال: سيلت له عين من نحاس ثلاثة أيام، وفي البحر عن ابن عباس والسدي ومجاهد قالوا، أجريت له ﵇ ثلاثة أيام بلياليهن وكانت بأرض اليمن، وفي رواية عن مجاهد أن النحاس سال من صنعاء وقيل: كان يسيل في الشهر ثلاثة أيام.
İbnü'l-Münzir İkrime'den naklettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: Allah Teâlâ onun için bakırı suyun aktığı gibi üç gün boyunca akıttı. 'Nereye kadar?' diye soruldu, 'Bilmiyorum' dedi. İbn Ebî Hâtim Süddî'den nakletmiştir: 'Onun için bakırdan bir pınar üç gün akıtıldı.' el-Bahr'de İbn Abbas, Süddî ve Mücâhid'den nakledildiğine göre onlar: 'O pınar onun (aleyhisselâm) için geceleriyle beraber üç gün akıtıldı ve Yemen topraklarındaydı' demişlerdir. Mücâhid'den gelen bir rivayette ise bakırın San'a'dan aktığı zikredilmiştir; ayda üç gün aktığı da söylenmiştir.
وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ يحتمل أن يكون الجار والمجرور متعلقا بمحذوف هو خبر مقدم ومِنَ في محل رفع مبتدأ ويحتمل أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا مقدما من مِنَ وهي في محل نصب عطف على الرِّيحَ وجوز أن يكون مِنَ الْجِنِّ عطفا على الريح على أن من للتبعيض ومَنْ يَعْمَلُ بدل منه وهو تكلف ويَعْمَلُ إما منزل منزلة اللازم أو مفعوله مقدر يفسره ما سيأتي إن شاء الله تعالى ليكون تفصيلا بعد الإجمال وهو أوقع في النفس بِإِذْنِ رَبِّهِ بأمره ﷿ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا أي ومن يعدل منهم عما أمرناه به من طاعة سليمان ﵇. وقرىء «يزغ» بضم الياء من أزاغ مبنيا للفاعل ومفعوله محذوف أي من يمل ويصرف نفسه أو غيره، وقيل مبنيا للمفعول فلا يحتاج إلى تقدير مفعول نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ أي عذاب النار في الآخرة كما قال أكثر المفسرين وروي ذلك عن ابن عباس، وقال بعضهم: المراد تعذيبه في الدنيا.
{ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ } “Cinlerden de onun huzurunda çalışanlar vardı”. Câr ve mecrûrun mukaddem haber olan mahzûfa müteallak olması ve { مَنْ } lafzının ref mahallinde mübteda olması muhtemeldir; yine { مَنْ } lafzından öne geçmiş bir hâl olan mahzûfa müteallak olması ve onun da nasb mahallinde { الرِّيحَ } üzerine matuf olması muhtemeldir. { مِنَ الْجِنِّ } ifadesinin, 'min' harf-i cerri teb'îz (kısmîlik) ifade etmek ve { مَنْ يَعْمَلُ } de ondan bedel olmak üzere rüzgâra matuf olması da caiz görülmüştür; ancak bu zorlamadır. { يَعْمَلُ } fiili ya lazım yerine konulmuştur ya da mücmelden sonra tafsilat olsun diye inşallah gelecekte zikredilecek olan şeyin açıkladığı bir mef'ûlü takdir edilmiştir ki bu nefse daha çok tesir eder. { بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Rabbinin izniyle”, yani O'nun (azze ve celle) emriyle [çalışırdı]. { وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا } “Onlardan kim bizim emrimizden saparsa”, yani onlardan her kim Süleyman'a (aleyhisselâm) itaat konusunda emrettiğimiz şeyden saparsa. 'Yüzığ' şeklinde ma'lûm olarak 'ezağa' fiilinden ye harfinin dammesiyle de okunmuştur ve mef'ûlü mahzûftur; yani 'kim kendisini veya başkasını saptırır ve çevirirse' demektir. Meçhul olduğu da söylenmiştir; bu durumda mef'ûl takdirine gerek kalmaz. { نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ } “Ona çılgın alevli ateşin azabından tattırırız”, yani müfessirlerin çoğunun dediği gibi ahiretteki cehennem azabından; bu İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir. Bazıları ise bununla dünyada azap edilmesinin kastedildiğini söylemiştir.
روي عن السدي أنه ﵇ كان معه ملك بيده سوط من نار كل ما استعصى عليه جني ضربه من حيث لا يراه الجني.
Süddî'den rivayet edildiğine göre Süleyman'ın (aleyhisselâm) yanında elinde ateşten bir kırbaç bulunan bir melek vardı; ne zaman bir cin ona karşı gelse, cinin onu görmediği bir yerden ona vururdu.
وفي بعض الروايات أنه كان يحرق من يخالفه، واحتراق الجني مع أنه مخلوق من النار غير منكر فإنه عندنا ليس نارا محضة وإنما النار أغلب العناصر فيه.
Bazı rivayetlerde ise kendisine muhalefet edeni yaktığı geçmektedir; cin ateşten yaratılmış olmasına rağmen yanması inkâr edilecek bir şey değildir, zira bize göre o sırf ateş değildir, bilakis ateş onun içindeki unsurların en baskınıdır.
يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ جمع محراب وهو كما قال عطية القصر، وسمي باسم صاحبه لأنه يحارب غيره في حمايته، فإن المحراب في الأصل من صيغ المبالغة اسم لمن يكثر الحرب وليس منقولا من اسم الآلة وإن جوزه بعضهم، ولابن حيوس:
{ يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ } “Onun için kalelerden dilediği şeyleri yaparlardı”. 'Mehârîb', mihrabın çoğuludur; o da Atıyye'nin dediği gibi köşktür. Sahibinin ismiyle isimlendirilmiştir; çünkü o, köşkü korumak uğruna başkasıyla savaşır. Zira mihrap aslen mübalağa sığalarından olup çok savaşan kimsenin adıdır; her ne kadar bazıları caiz görse de alet isminden nakledilmiş değildir. İbn Hayyûs'a ait şu beyitte geçer:
جمع الشجاعة والخشوع لربه ... ما أحسن المحراب في محرابه
Cesareti ve Rabbine olan huşûu bir arada topladı ... Mihrabında duran o mihrap (yiğit savaşçı) ne güzeldir!
ويطلق على المكان المعروف الذي يقف بحذائه الإمام، وهو مما أحدث في المساجد ولم يكن في الصدر الأول كما قال السيوطي وألف في ذلك رسالة ولذا كره الفقهاء الوقوف في داخله.
İmamın karşısında durduğu bilinen mekân (mihrap) için de kullanılır; bu camilerde sonradan ihdas edilen şeylerdendir ve Süyûtî'nin dediği gibi ilk dönemde yoktu; kendisi bu hususta bir risale telif etmiştir; bu yüzden fakihler içinde durulmasını mekruh görmüşlerdir.
وقال ابن زيد: المحاريب المساكر، وقيل ما يصعد إليه بالدرج كالغرف، وقال مجاهد: هي المساجد سميت باسم بعضها تجوزا على ما قيل، وهو مبني على أن المحراب اسم لحجرة في المسجد يعبد الله تعالى فيها أو لموقف الإمام.
İbn Zeyd: 'Mihraplar köşklerdir' demiştir. Odalar gibi merdivenle çıkılan yerler olduğu da söylenmiştir. Mücâhid: 'Onlar mescitlerdir, söylendiğine göre mecazen bir parçasının adıyla isimlendirilmiştir' demiştir; bu da mihrabın mescitte içinde Allah Teâlâ'ya ibadet edilen bir oda veya imamın durduğu yer ismi olması esasına dayanır.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن قتادة تفسيرها بالقصور والمساجد معا، وجملة يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ استئناف لتفصيل ما ذكر من عملهم، وجوز كونها حالا وهو كما ترى وَتَماثِيلَ قال الضحاك: كانت صور حيوانات، وقال الزمخشري: صور الملائكة والأنبياء والصلحاء كانت تعمل في المساجد من نحاس وصفر وزجاج ورخام ليراها الناس فيعبدوا نحو عبادتهم وكان اتخاذ الصور في ذلك الشرع جائزا كما قال في الآية اتخذ سليمان ﵇ تماثيل من نحاس فقال يا رب انفخ فيها الروح فإنها أقوى على الخدمة فينفخ الله تعالى فيها الروح فكانت تخدمه وإسفنديار من بقاياهم، وهذا من العجب العجاب ولا ينبغي اعتقاد صحته وما هو إلا حديث خرافة، وأما ما روي من أنهم عملوا له ﵇ أسدين في أسفل كرسيه ونسرين فوقه فإذا أراد أن يصعد بسط الأسدان له ذراعيهما وإذا قعد أظله النسران بأجنحتهما فأمر غير مستبعد فإن ذلك يكون بآلات تتحرك عند الصعود وعند القعود فتحرك الذراعين والأجنحة، وقد انتهت صنائع البشر إلى مثل ذلك في الغرابة، وقيل: التماثيل طلسمات فتعمل تمثالا للتمساح أو للذباب أو للبعوض فلا يتجاوزه الممثل به ما دام في ذلك المكان، وقد اشتهر عمل نحو ذلك عن الفلاسفة وهو مما لا يتم عندهم إلا بواسطة بعض الأوضاع الفلكية، وعلى الباب الشهيرة بباب الطلسم من أبواب بغداد تمثال حية يزعمون أنه لمنع الحيات عن الإيذاء داخل بغداد ونحن قد شاهدنا مرارا أناسا لسعتهم الحيات فمنهم من لم يتأذ ومنهم من تأذى يسيرا ولم نشاهد موت أحد من ذلك وقلما يسلم من لسعته خارج بغداد لكن لا نعتقد أن لذلك التمثال مدخلا فيما ذكر ونظن أن ذاك لضعف الصنف الموجود في بغداد من الحيات وقلة شره بالطبيعة، وقيل كانت التماثيل صور شجر أو حيوانات
İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den bunun hem saraylar hem de mescitler olarak tefsir edildiğini nakletmişlerdir. { يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ } cümlesi cinlerin zikredilen amellerini açıklamak için müste'nefedir; hâl olması da caiz görülmüştür, fakat bu gördüğün gibidir. { وَتَماثِيلَ } “Ve heykeller”. Dahhâk: 'Hayvan suretleriydi' demiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'İnsanlar görüp de onların ibadeti gibi ibadet etsinler diye mescitlerde bakırdan, pirinçten, camdan ve mermerden yapılan meleklerin, peygamberlerin ve salih zatların suretleriydi; o şeriatta suret edinmek caizdi; nitekim ayet hakkında: Süleyman (aleyhisselâm) bakırdan heykeller yaptı ve: 'Ey Rabbim, bunlara ruh üfle, zira bunlar hizmete daha muktedirdir' dedi; Allah Teâlâ da onlara ruh üfledi ve ona hizmet eder oldular, İsfendiyâr da onların kalıntılarındandır denilmiştir.' Bu son derece şaşılacak bir şeydir, doğruluğuna inanılmamalıdır ve bu bir hurafe sözden ibarettir. Onların Süleyman için (aleyhisselâm) tahtının alt kısmına iki aslan, üst kısmına da iki kartal yaptıkları; tahta çıkmak istediğinde iki aslanın ona kollarını uzattığı, oturduğunda ise iki kartalın kanatlarıyla ona gölge yaptığı şeklindeki rivayete gelince, bu uzak bir ihtimal değildir; zira bu, çıkış ve oturuş esnasında harekete geçen ve kolları ile kanatları hareket ettiren mekanizmalarla mümkündür; nitekim insanların sanatları gariplikte buna benzer seviyelere ulaşmıştır. Denildi ki: Heykeller tılsımlardı; timsah, sinek veya sivrisinek heykeli yapılır, o mekânda bulunduğu müddetçe heykeli yapılan hayvan orayı geçemezdi. Buna benzer uygulamalar filozoflardan meşhur olmuştur ve bu onlara göre ancak bazı astrolojik konumlar vasıtasıyla gerçekleşir. Bağdat kapılarından Tılsım Kapısı olarak bilinen kapının üzerinde, Bağdat içinde yılanların zarar vermesini engellemek için yapıldığı iddia edilen bir yılan heykeli vardır; biz defalarca yılanların soktuğu insanları gördük, onlardan bazısı zarar görmedi, bazısı da az bir zarar gördü ve bundan dolayı ölen birini görmedik; oysa Bağdat dışında yılanın soktuğu kimse pek kurtulamaz. Ancak biz o heykelin zikredilen hususta bir etkisi olduğuna inanmıyoruz ve bunun Bağdat'taki yılan türünün zayıflığından ve tabiatı gereği şerrinin azlığından kaynaklandığını düşünüyoruz. Heykellerin ağaç suretleri veya şeriatımızda izin verilen türden
محذوفة الرؤوس مما جوز في شرعنا، ولا يحتاج إلى التزام ذلك إذا صح فيه نقل فإن الحق أن حرمة تصوير الحيوان كاملا لم تكن في ذلك الشرع وإنما هي في شرعنا ولا فرق عندنا بين أن تكون الصورة ذات ظل وأن لا تكون كذلك كصورة الفرس المنقوشة على كاغد أو جدار مثلا.
başları kesilmiş hayvan suretleri olduğu da söylenmiştir; şayet bu hususta sahih bir nakil varsa bunu benimsemeye gerek yoktur; zira doğru olan, tam bir hayvan suretinin haram oluşunun o şeriatta bulunmadığı, ancak bizim şeriatımızda olduğudur; bize göre suretin gölgeli (üç boyutlu) olması ile kâğıt veya duvar üzerine nakşedilmiş at resmi gibi gölgesiz olması arasında bir fark yoktur.
وحكى مكي في الهداية أن قوما أجازوا التصوير وحكاه النحاس أيضا وكذا ابن الفرس واحتجوا بهذه الآية، وأنت تعلم أنه ورد في شرعنا من تشديد الوعيد على المصورين ما ورد فلا يلتفت إلى هذا القول ولا يصح الاحتجاج بالآية، وكأنه إنما حرمت التماثيل لأنه بمرور الزمان اتخذها الجهلة مما يعبد وظنوا وضعها في المعابد لذلك فشاعت عبادة الأصنام أو سدا لباب التشبه بمتخذي الأصنام بالكلية وَجِفانٍ جمع جفنة وهي ما يوضع فيها الطعام مطلقا كما ذكره غير واحد، وقال بعض اللغويين: الجفنة أعظم القصاع ويليها القصعة وهي ما تشبع العشرة ويليها الصحفة وهي ما تشبع الخمسة ويليها المئكلة وهي ما تشبع الاثنين والثلاثة ويليها الصحيفة وهي ما تشبع الواحد، وعليه فالمراد هنا المطلق لظاهر قوله تعالى: كَالْجَوابِ أي كالحياض العظام جمع جابية من الجباية أي الجمع فهي في الأصل مجاز في الطرف أو النسبة لأنها يجبي إليها لا جابية ثم غلبت على الإناء المخصوص غلبة الدابة في ذوات الأربع، وجاء تشبيه الجفنة بالجابية في كلامهم من ذلك قول الأعشى:
Mekkî el-Hidâye'de bir topluluğun tasvire (resim/heykel yapmaya) cevaz verdiğini nakletmiştir; en-Nehhâs da bunu nakletmiş, keza İbnü'l-Feres de [naklederek] bu ayeti delil getirmişlerdir. Sen bilirsin ki şeriatımızda tasvir yapanlara yönelik şiddetli tehditler varit olmuştur; dolayısıyla bu söze itibar edilmez ve ayetle delil getirmek sahih olmaz. Heykeller ancak, zaman geçtikçe cahillerin onları tapınılan şeyler edinmesi ve ibadethanelere bunun için konulduklarını zannetmeleri neticesinde putperestliğin yayılması sebebiyle yahut put edinenlere benzeme kapısını tamamen kapatmak maksadıyla haram kılınmış gibidir. { وَجِفانٍ } “Ve çanaklar”. 'Cifân', birden fazla âlimin belirttiği gibi içine mutlak olarak yemek konulan kap anlamına gelen 'cefne'nin çoğuludur. Bazı dilciler şöyle demiştir: Cefne çanakların en büyüğüdür; ardından on kişiyi doyuran 'kas'a' gelir; ardından beş kişiyi doyuran 'sahfe' gelir; ardından iki ve üç kişiyi doyuran 'mi'kele' gelir; ardından bir kişiyi doyuran 'sahîfe' gelir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { كَالْجَوابِ } “Havuzlar gibi” kavlinin zahiri sebebiyle burada kastedilen mutlaktır; yani toplamak anlamına gelen 'cibâye'den türeyen ve havuz anlamına gelen 'câbiye'nin çoğulu olan büyük havuzlar gibidir; bu kelime aslen zarf veya nispet mecazıdır; çünkü içine [su] toplanır, bizzat kendisi toplayıcı değildir; sonra dört ayaklı hayvanlar için 'dâbbe' kelimesinde olduğu gibi galebe yoluyla bu özel kaba isim olmuştur. Cefnenin câbiyeye benzetilmesi onların kelamında yer almıştır; el-A'şâ'nın şu sözü bundandır:
نفي الذم عن آل المحلق جفنة ... كجابية السيح العراقي تفهق
Muhallak ailesinden kınamayı defetti öyle bir çanak ki ... Ağzına kadar dolu Irak sel havuzu gibidir.
وقول الأفوه الأودي:
Ve el-Efvah el-Evdî'nin şu sözü:
وقدور كالربى راسيه ... وجفان كالجوابي مترعه
Tepeler gibi sabit kazanlar ... Havuzlar gibi dopdolu çanaklar.
وذكر في سعة جفان سليمان ﵇ أنها كان على الواحدة منها ألف رجل. وقرىء «كالجوابي» بياء وهو الأصل وحذفها للاجتزاء بالكسرة وإجراء أل مجرى ما عاقبها وهو التنوين فكما يحذف مع التنوين يحذف مع ما عاقبه وَقُدُورٍ جمع قدر وهو ما يطبخ فيه من فخار أو غيره وهو على شكل مخصوص راسِياتٍ ثابتات على الأثافي لا تنزل عنها لعظمها قاله قتادة، وقيل: كانت عظيمة كالجبال وقدمت المحاريب على التماثيل لأن الصور توضع في المحاريب أو تنقش على جدرانها، وقدمت الجفان على القدور مع أن القدور آلة الطبخ والجفان آلة الأكل والطبخ قبل الأكل لأنه لما ذكرت الأبنية الملكية ناسب أن يشار إلى عظمة السماط الذي يمد فيها فذكرت الجفان أولا لأنها تكون فيها بخلاف القدور فإنها لا تحضر هناك كما ينبىء عنه قوله تعالى: راسِياتٍ على ما سمعت أولا، وكأنه لما بين حال الجفان اشتاق الذهن إلى حال القدور فذكرت للمناسبة.
Süleyman'ın (aleyhisselâm) çanaklarının genişliği hakkında, bunlardan bir tanesinin başına bin adamın oturduğu zikredilmiştir. 'Kel-cevâbî' şeklinde ye ile de okunmuştur ki aslı budur; kesre ile yetinmek ve elif-lamı onun ardılı olan tenvin konumunda tutmak suretiyle [ye] hazfedilmiştir; zira tenvinle birlikte hazfedildiği gibi onun ardılı ile de hazfedilir. { وَقُدُورٍ } “Ve kazanlar”. 'Kudûr', çömlekten veya başka maddeden yapılan ve içinde yemek pişirilen özel şekilli kap anlamına gelen 'kıdr'ın çoğuludur. { راسِياتٍ } “Sabit duran”, yani büyüklüğünden dolayı ocak taşlarının üzerinden inmeyip sabit kalan [kazanlar]; bunu Katâde söylemiştir. Dağlar gibi muazzam oldukları da söylenmiştir. Suretler mihraplara konulduğu veya duvarlarına nakşedildiği için mihraplar heykellerden önce zikredilmiştir. Kazanlar yemek pişirme aleti, çanaklar ise yemek yeme aleti olduğu ve pişirme yemekten önce geldiği halde çanaklar kazanlardan önce zikredilmiştir; çünkü hükümdarlık binaları zikredilince oralara kurulan sofranın azametine işaret etmek uygun düşmüş ve orada bizzat bulundukları için evvela çanaklar zikredilmiştir; oysa kazanlar ilk başta işittiğin üzere Allah Teâlâ'nın: { راسِياتٍ } kavlinin bildirdiği gibi orada hazır bulunmazlar; sanki çanakların durumu açıklanınca zihin kazanların durumuna iştiyak duymuş ve münasebetten ötürü zikredilmiştir.
اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً بتقدير القول على الاستئناف أو الحالية من فاعل (سخرنا) المقدر وآل منادى حذف منه حرف النداء وشُكْراً نصب على أنه مفعول له، وفيه إشارة إلى أن العمل حقه أن يكون للشكر لا للرجاء والخوف أو على أنه مفعول مطلق لاعملوا لأن الشكر نوع من العمل فهو كقعدت القرفصاء، وقيل: لتضمين اعْمَلُوا معنى اشكروا، وقيل: لا شكروا محذوفا أو على أنه حال بتأويل اسم الفاعل أي اعملوا شاكرين لأن الشكر يعم القلب والجوارح أو على أنه صفة لمصدر محذوف أي اعملوا عملا شكرا أو على أنه مفعول به لا عملوا فالكلام كقولك عملت الطاعة، وقيل: إن اعملوا أقيم مقام اشكروا مشاكلة لقوله سبحانه يعملون.
{ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً } “'Ey Davud ailesi, şükür için çalışın!'”. Sözün (kavl) takdiriyle müste'nefedir veya mukadder olan (teshîr ettik) fiilinin failinden hâldir; { آلَ } nida harfi hazfedilmiş münadadır; { شُكْراً } lafzı mef'ûlün leh olarak mensubdur ve bunda amelin hakkının recâ (ümit) ve havf (korku) için değil, şükür için olması gerektiğine işaret vardır; yahut { اعْمَلُوا } fiilinin mef'ûl-i mutlakıdır; çünkü şükür amelin bir türüdür, dolayısıyla 'oturdum bağdaş kurarak' [cümlesi] gibidir. { اعْمَلُوا } fiilinin 'işkürû' (şükredin) manasını tazammun etmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir; mahzuf bir 'işkürû' fiili sebebiyle olduğu da söylenmiştir; yahut şükür hem kalbi hem de azaları kapsadığı için ism-i fâil teviliyle hâldir, yani 'şükrediciler olarak amel edin' demektir; yahut mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani 'şükür olan bir amel ile amel edin' demektir; yahut { اعْمَلُوا } fiilinin mef'ûlün bihididir; buna göre söz 'itaati işledim' demen gibidir. { اعْمَلُوا } fiilinin, Allah Teâlâ'nın { يَعْمَلُونَ } kavline müşâkele olsun diye 'işkürû' yerine ikame edildiği de söylenmiştir.
وقال ابن الحاجب: إنه جعل مفعولا به تجوزا. وأيا ما كان فقد روى ابن أبي الدنيا والبيهقي في شعب الإيمان عن ابن مسعود قال: لما قيل لهم اعملوا آل داود شكرا، لم يأت ساعة على القوم إلا ومنهم قائم يصلي،
İbnü'l-Hâcib: 'Mecazen mef'ûlün bih kılınmıştır' demiştir. Nasıl olursa olsun, İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî İbn Mes'ûd'dan şöyle nakletmiştir: 'Onlara: 'Ey Davud ailesi, şükür için çalışın!' denildiğinde, o topluluğun üzerinden içlerinden biri ayakta namaz kılmaksızın tek bir saat bile geçmezdi.'
وفي رواية
Bir rivayette ise şöyle gelmiştir:
كان مصلى آل داود لم يخل من قائم يصلي ليلا ونهارا وكانوا يتناوبونه وكان سليمان ﵇ يأكل خبز الشعير ويطعم أهله خشادته، والمساكين الدرمك وهو الدقيق الحواري وما شبع قط، وقيل: له في ذلك فقال: أخاف إذا شبعت أن أنسى الجياع، وجوز بعض الأفاضل دخول داود ﵇ في الآل هنا لأن آل الرجل قد يعمه.
Davud ailesinin namazgâhı, gece ve gündüz ayakta namaz kılan bir kimseden asla boş kalmazdı; nöbetleşe kılarlardı. Süleyman (aleyhisselâm) arpa ekmeği yer, ailesine onun kepeğini yedirir, yoksullara ise has un olan beyaz unu yedirirdi ve kendisi asla doymazdı. Bu hususta ona sorulduğunda şöyle dedi: 'Doyarsam açları unutmaktan korkarım.' Bazı faziletli âlimler Davud'un (aleyhisselâm) buradaki 'âl' lafzına dâhil olmasını caiz görmüşlerdir; zira kişinin âli bazen kendisini de kapsar.
ويؤيده ما
Bunu şu da desteklemektedir:
أخرجه أحمد في الزهد: وابن المنذر والبيهقي في شعب الإيمان عن المغيرة بن عتيبة قال: قال داود ﵇ يا رب هل بات أحد من خلقك أطول ذكرا مني فأوحى الله تعالى إليه الضفدع وأنزل سبحانه عليه ﵇ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً فقال داود ﵇ كيف أطيق شكرك وأنت الذي تنعم عليّ ثم ترزقني على النعمة الشكر فالنعمة منك والشكر منك فكيف أطيق شكرك؟ فقال جل وعلا: يا داود الآن عرفتني حق معرفتي.
Ahmed Kitâbü'z-Zühd'de, İbnü'l-Münzir ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî Mugîre b. Uteybe'den nakletmişlerdir: Davud (aleyhisselâm) şöyle dedi: 'Ey Rabbim, yarattıklarından herhangi biri geceyi benden daha uzun süre zikirle geçirdi mi?' Bunun üzerine Allah Teâlâ ona kurbağayı vahyetti ve ona (aleyhisselâm): { اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً } ayetini indirdi. Davud (aleyhisselâm): 'Sana şükretmeye nasıl güç yetirebilirim ki? Bana nimeti veren Sensin, sonra o nimete karşılık şükretmeyi bana nasip eden de Sensin; nimet de Sen'dendir, şükür de Sen'dendir; öyleyse Sana şükretmeye nasıl güç yetirebilirim?' dedi. Yüceler yücesi Allah şöyle buyurdu: 'Ey Davud! Şimdi Beni hakkıyla bildin.'
وجاء في رواية ابن أبي حاتم عن الفضيل أنه ﵇ قال يا رب: كيف أشكرك والشكر نعمة منك؟ قال سبحانه: الآن شكرتني حين علمت النعم مني
İbn Ebî Hâtim'in Fudayl'dan rivayetinde ise onun (aleyhisselâm): 'Ey Rabbim, şükrün kendisi Sen'den bir nimet iken Sana nasıl şükredebilirim?' dediği, Allah Teâlâ'nın da: 'Nimetlerin Ben'den olduğunu bildiğin şu an Bana şükretmiş oldun' buyurduğu geçmektedir.
، وكذا ما
Aynı şekilde şu rivayet de bunu desteklemektedir:
أخرجه الفريابي: وابن أبي حاتم عن مجاهد قال: قال داود لسليمان ﵉: قد ذكر الله تعالى الشكر فاكفني قيام النار أكفك قيام الليل قال: لا أستطيع قال: فأكفني صلاة النهار فكفاه
Firyâbî ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den nakletmiştir: Davud, Süleyman'a (aleyhimesselâm): 'Allah Teâlâ şükrü zikretti; sen benim yerime gündüz ibadetini üstlen, ben de senin yerine gece ibadetini üstleneyim' dedi. Süleyman: 'Buna güç yetiremem' dedi. Davud: 'Öyleyse gündüz namazını üstlen' dedi, o da bunu üstlendi.
وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ قال ابن عباس: هو الذي يشكر على أحواله كلها، وفي الكشاف هو المتوفر على أداء الشكر الباذل وسعه فيه قد شغل به قلبه ولسانه وجوارحه اعترافا واعتقادا وكدحا وأكثر أوقاته، وقال السدي هو من يشكر على الشكر، وقيل: من يرى عجزه عن الشكر لأن توفيقه للشكر نعمة يستدعي شكرا آخر لا إلى نهاية، وقد نظم هذا بعضهم فقال:
{ وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan çok şükreden azdır”. İbn Abbas şöyle demiştir: 'O, bütün hallerinde şükreden kimsedir.' el-Keşşâf'ta ise: 'Şükrü ifa etmeye kendini bütünüyle veren, bu uğurda gücünü harcayan; itiraf, itikat, çaba ve vakitlerinin çoğunda kalbini, dilini ve azalarını bununla meşgul eden kimsedir' denilmiştir. Süddî: 'O, şükre de şükreden kimsedir' demiştir. Şükre muvaffak kılınması nihayetsiz başka bir şükrü gerektiren bir nimet olduğu için şükürden aciz olduğunu gören kimse olduğu da söylenmiştir. Bazıları bunu şöyle nazmetmiştir:
إذا كان شكري نعمة الله نعمة ... علي له في مثلها يجب الشكر
Allah'ın nimetine şükrüm benim için bir nimet olunca ... Benzeri bir nimetle O'na şükretmek vacip olur.
فكيف بلوغ الشكر إلا بفضله ... وإن طالت الأيام واتسع العمر
Günler uzasa ve ömür genişlese bile ... O'nun lütfu olmaksızın şükre ulaşmak nasıl mümkün olur?
إذا مس بالنعماء عم سرورها ... وإن مس بالضراء أعقبها الأجر
Bir nimete erişse sevinci her yanı kaplar ... Bir sıkıntıya uğrasa ardından mükâfat gelir.
وقد سمعت آنفا ما روي عن داود ﵇، وهذه الجملة يحتمل أن تكون داخلة في خطاب آل داود وهو الظاهر وأن تكون جملة مستقلة جيء بها إخبارا لنبينا ﷺ وفيها تنبيه وتحريض على الشكر.
Az önce Davud'dan (aleyhisselâm) rivayet edilenleri işitmiştin. Bu cümlenin Davud ailesine yapılan hitaba dâhil olması muhtemeldir ki zahir olan budur; Peygamberimiz'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber vermek üzere getirilmiş müstakil bir cümle olması da muhtemeldir; bunda bir uyarı ve şükre teşvik vardır.
وقرأ حمزة «عبادي» بسكون الياء وفتحها الباقون فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ قيل أي أوقعنا على سليمان الموت حاكمين به عليه، وفي مجمع البيان أي حكمنا عليه بالموت، وقيل: أوجبناه عليه، وفي البحر أي أنفذنا عليه ما قضينا عليه في الأزل من الموت وأخرجناه إلى حيز الوجود، وفيه تكلف، وأيا ما كان فليس المراد بالقضاء أخا القدر فتدبر، ولما شرطية ما بعدها شرطها وجوابها قوله تعالى: ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ واستدل بذلك على حرفيتها وفيه نظر، وضمير دَلَّهُمْ عائد على الجن الذين كانوا يعملون له ﵇، وقيل: عائد على آل سليمان، ويأباه بحسب الظاهر قوله تعالى بعد تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ والمراد بدابة الأرض الأرضة بفتحات وهي دويبة تأكل الخشب ونحوه وتسمى سرفة بضم السين وإسكان الراء المهملة وبالفاء، وفي حياة الحيوان عن ابن السكيت إنها دويبة سوداء الرأس وسائرها أحمر تتخذ لنفسها بيتا مربعا من دقاق العيدان تضم بعضها إلى بعض بلعابها ثم تدخل فيه وتموت، وفي المثل أصنع من سرفة وسماها في البحر بسوسة الخشب، والأرض على ما ذهب إليه أبو حاتم وجماعة مصدر أرضت الدابة الخشب تأرضه إذا أكلته من باب ضرب يضرب فإضافة دَابَّةُ إليه من إضافة الشيء إلى فعله، ويؤيد ذلك قراءة ابن عباس والعباس بن الفضل الْأَرْضِ بفتح الراء لأنه مصدر أرض من باب علم المطاوع لأرض من باب ضرب يقال أرضت الدابة الخشب بالفتح فأرض بالكسر كما يقال أكلت القوادح الأسنان أكلا فأكلت أكلا فالأرض بالسكون الأكل والأرض بالفتح التأثر من ذلك الفعل.
Hamza 'ibâdî' kelimesini ye harfinin sükûnu ile okumuş, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. { فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ } “Onun hakkında ölüme hükmettiğimiz zaman”; yani Süleyman hakkında hükmederek ölümü onun üzerine vaki kıldık denilmiştir; Mecmaü'l-Beyân'da: 'Yani onun hakkında ölüme hükmettik' denilmiştir; onu ona vacip kıldık da denilmiştir; el-Bahr'de: 'Yani ezelde onun hakkında hükmettiğimiz ölümü onun üzerinde infaz edip varlık sahasına çıkardık' [denilmiştir] ki bunda tekellüf vardır. Nasıl olursa olsun, kaza ile kaderin kardeşi [olan kaza] kastedilmemiştir; iyi düşün! 'Lemmâ' şart edatıdır, sonrası onun şartı, cevabı ise Allah Teâlâ'nın: { ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ } “onlara onun ölümünü ancak ağaç kurdu gösterdi” kavlidir; bununla onun harf olduğuna delil getirilmiştir, fakat bunda eleştiriye açık yön vardır. { دَلَّهُمْ } fiilindeki zamir onun (aleyhisselâm) için çalışan cinlere dönmektedir; Süleyman'ın ailesine döndüğü de söylenmiştir; fakat sonrasındaki Allah Teâlâ'nın { تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ } kavli zahirine göre bunu reddeder. 'Dâbbetü'l-arz' ile kastedilen, fethalarla 'el-arada' (ağaç kurdu) olup tahtayı ve benzerini yiyen küçük bir hayvandır; sin harfinin dammesi, noktasız ra harfinin sükûnu ve fe harfi ile 'sürfe' olarak da isimlendirilir. Hayâtü'l-Hayevân'da İbnü's-Sikkît'ten nakledildiğine göre o, başı siyah, gövdesinin geri kalanı kırmızı olan, tükürüğüyle birbirine yapıştırdığı ince çubuklardan kendisine dört köşe bir ev yapan, sonra içine girip ölen küçük bir hayvandır; meselde 'sürfeden daha mahir' denilir; el-Bahr'de onu tahta kurdu (ağaç güvesi) olarak isimlendirmiştir. Ebû Hâtim ve bir topluluğun benimsediği görüşe göre 'el-arz', hayvan tahtayı yediğinde kullanılan 'darabe yadribu' babından 'erazati'd-dâbbetü'l-haşebe te'rizuhû' ifadesinin masdarıdır; dolayısıyla { دَابَّةُ } lafzının ona izafeti, bir şeyin kendi fiiline izafeti kabilindendir. İbn Abbas ve Abbâs b. el-Fadl'ın ra harfinin fethasıyla 'el-aradi' şeklindeki kıraati bunu destekler; çünkü bu, 'darabe' babından olan 'eraza' fiilinin mutâvîsi (dönüşlüsü) olan 'alime' babından 'aride' fiilinin masdarıdır; fetha ile 'erazati'd-dâbbetü'l-haşebe' (kurt ağacı yedi), kesre ile 'fe-arida' (o da kemirildi) denilir; nitekim 'ekaleti'l-kavâdihu'l-esnâne eklen fe-ekilet eklen' (kurtlar dişleri yedi, onlar da çürüdü) denilmesi gibidir. Dolayısıyla sükûn ile olan 'el-arz' yemek, fetha ile olan 'el-arad' ise o fiilden etkilenmektir.
وقد يفسر الأول بالتأثر الذي هو الحاصل بالمصدر لتتوافق القراءتان، وقيل الأرض بالفتح جمع أرضة وإضافة دَابَّةُ إليه من إضافة العام إلى الخاص، وقيل: إن الأرض بالسكون بمعناها المعروف وإضافة دَابَّةُ إليها قيل لأن فعلها في الأكثر فيها، وقيل لأنها تؤثر في الخشب ونحوه كما تؤثر الأرض فيه إذا دفن فيها وقيل غير ذلك والأولى التفسير الأول وإن لم تجىء الأرض في القرآن بذلك المعنى في غير هذا الموضع، وقوله تعالى: تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ في موضع الحال من دَابَّةُ أي آكلة منسأته والمنسأة العصا من نسأت البعير إذا طردته لأنها يطرد بها أو من نسأته إذا أخرته ومنه النسيء، ويظهر من هذا أنها العصا الكبيرة التي تكون مع الراعي وأضرابه.
İki kıraatin birbiriyle uyumlu olması için birincisi de masdardan hâsıl olan 'etkilenme' ile tefsir edilebilir. Fetha ile 'el-arad' lafzının 'arada'nın çoğulu olduğu ve { دَابَّةُ } kelimesinin ona izafetinin umumun hususa izafeti kabilinden olduğu da söylenmiştir. Sükûn ile 'el-arz' lafzının bilinen anlamında (yer/toprak) olduğu ve { دَابَّةُ } kelimesinin ona izafetinin ise çoğunlukla fiilinin orada gerçekleşmesi sebebiyle yapıldığı söylenmiştir; toprağa gömüldüğünde toprağın ahşap ve benzerine tesir ettiği gibi onun da tesir etmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır. Her ne kadar Kur'an'da bu makamın dışında 'el-arz' bu anlamda gelmemiş olsa da en evla olanı birinci tefsirdir. Allah Teâlâ'nın: { تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ } “onun asasını yiyordu” kavli, { دَابَّةُ } lafzından hâl konumundadır; yani asasını yiyici olduğu halde [demektir]. 'Minsae' asadır; deveyi kovup sürdüğünde kullanılan 'nese'tü'l-baîra' fiilindendir, zira onunla sürülür; yahut onu geride bıraktığında kullanılan 'nese'tühû' fiilindendir ki 'nesî' (ertelemek) kelimesi de bundandır. Bundan anlaşılan, onun çoban ve benzerlerinin yanındaki büyük asa olduğudur.
وقرأ نافع وابن عامر وجماعة «منساته» بألف وأصله منسأته فأبدلت الهمزة ألفا بدلا غير قياسي.
Nâfi', İbn Âmir ve bir topluluk elif ile 'mensâtehû' şeklinde okumuşlardır; aslı 'minseetehû' olup hemze kıyasa aykırı bir bedelle elife dönüştürülmüştür.
وقال أبو عمرو: أنا لا أهمزها لأني لا أعرف لها اشتقاقا فإن كانت مما لا تهمز فقد احتطت وإن كانت مما تهمز فقد يجوز لي ترك الهمز فيما يهمز، ولعله بيان لوجه اختيار القراءة بدون همزة وبالهمز جاءت في قول الشاعر:
Ebû Amr şöyle demiştir: 'Ben onu hemzesiz okuyorum; çünkü onun için bir iştikak (türeme) bilmiyorum; eğer hemzesiz olanlardansa ihtiyatlı davranmış olurum; şayet hemzeli olanlardansa, hemzeli olan kelimelerde hemzeyi terk etmek benim için caiz olabilir.' Bu söz, hemzesiz kıraati tercih etme gerekçesinin açıklaması olsa gerektir. Hemzeli şekli ise şairin şu sözünde gelmiştir:
ضربت بمنسأة وجهه ... فصار بذاك مهينا ذليلا
Bir asayla yüzüne vurdum... Böylece o, bu sebeple hor ve hakir oldu.
وبدونه في قوله:
Hemzesiz şekli ise şairin şu sözünde [gelmiştir]:
إذا دببت على المنساة من هرم ... فقد تباعد منك اللهو والغزل
Yaşlılıktan ötürü asaya dayanarak yürüdüğün zaman... Artık eğlence ve sevdadan uzaklaşmışsındır.
وقرأ ابن ذكوان وبكار والوليد بن أبي عتبة وابن مسلم وآخرون «منسأته» بهمزة ساكنة وهو من تسكين المتحرك تخفيفا وليس بقياس، وضعف النحاة هذه القراءة لأنه يلزم فيها أن يكون ما قبل تاء التأنيث ساكنا غير ألف، وقيل:
İbn Zekvân, Bekkâr, Velîd b. Ebî Utbe, İbn Müslim ve başkaları, sâkin bir hemze ile 'minse'tehû' şeklinde okumuşlardır. Bu, hafifletme amacıyla harekeli harfi sâkin kılmaktan ibarettir ve kıyasa uygun değildir. Nahivciler bu kıraati zayıf görmüşlerdir; zira bunda müenneslik tâ'sından önce elif dışındaki bir harfin sâkin olması gerekir. Şöyle de denilmiştir:
قياسها التخفيف بين بين والراوي لم يضبط، وأنشد هارون بن موسى الأخفش الدمشقي شاهدا على السكون في هذه القراءة قول الراجز:
Bunun kıyası 'beyne beyne' (hemzeyi fetha ile elif arasında) teshil yapmaktır, ancak râvi bunu zapt edememiştir. Hârûn b. Mûsâ el-Ahfeş ed-Dımaşkî, bu kıraatteki sükûna şahit olarak recez şairinin şu sözünü inşad etmiştir:
صريع خمر قام من وكأته ... كقومة الشيخ إلى منسأته
Şarap serseminin yaslandığı yerden kalkışı... Yaşlı bir adamın asasına doğru kalkışı gibidir.
وقرىء بفتح الميم وتخفيف الهمزة قلبا وحذفا و «منساءته» بالمد على وزن مفعالة كما يقال في الميضأة وهي آلة التوضؤ وتطلق على محله أيضا ميضاءة، وقرىء «منسيته» بإبدال الهمزة ياء. وقرأت فرقة منهم عمرو بن ثابت عن ابن جبير «من» مفصولة حرف جر «ساته» بجر التاء وهي طرف العصا وأصلها ما انعطف من طرفي القوس ويقال فيه سية أيضا استعيرت لما ذكر إما استعارة اصطلاحية لأنها كانت خضراء فاعوجت بالاتكاء عليها على ما ستسمعه إن شاء الله تعالى في القصة أو لغوية باستعمال المقيد في المطلق، وبما ذكر علم رد ما قاله البطليوسي بعد ما نقل هذه القراءة عن القراء أنه تعجرف لا يجوز أن يستعمل في كتاب الله ﷿ ولم يأت به رواية ولا سماع ومع ذلك هو غير موافق لقصة سليمان ﵇ لأنه لم يكن معتمدا على قوس وإنما كان معتمدا على عصا. وقرىء «أكلت منسأته» بصيغة الماضي فالجملة إما حال أيضا بتقدير قد أو بدونه وإما استئناف بياني.
Mîm'in fethası ve hemzenin kalb (dönüştürme) ve hazif yoluyla teshili ile ve 'mif'âle' vezninde med ile 'mensâetehû' şeklinde de okunmuştur; nitekim abdest alma aleti olan ve aynı zamanda abdest alınan yer için de kullanılan 'mîzae' kelimesine 'mîzâe' denilmesi gibidir. Hemzenin yâ'ya dönüştürülmesiyle 'mensiyetehû' şeklinde de okunmuştur. İbn Cübeyr'den naklen Amr b. Sâbit'in de aralarında bulunduğu bir topluluk, 'min' lafzını harf-i cer olarak ayrı, tâ'nın cerriyle 'sâtihî' şeklinde okumuştur. Bu, asanın ucudur; aslı ise yayın iki ucundaki eğri kısımdır, ona 'siye' de denir. Zikredilen şey için ya ıstılahî bir istiare olarak kullanılmıştır —çünkü kıssada inşaallah Teâlâ duyacağınız üzere o yaş bir daldı ve üzerine dayanılmaktan dolayı eğrilmişti— yahut mukayyedin mutlakta kullanılması suretiyle lügavî bir istiaredir. Bu zikredilenlerle, el-Batalyevsî'nin bu kıraati kurrâdan naklettikten sonra söylediği 'Bu, zorlama/yersiz bir tasarruftur; Allah Azze ve Celle'nin kitabında kullanılması caiz değildir, buna dair bir rivayet veya semâ gelmemiştir; bununla birlikte Süleyman aleyhisselâm'ın kıssasına da uygun değildir, zira o bir yaya değil asaya dayanıyordu' şeklindeki sözünün reddedildiği anlaşılmış olur. Mâzi sîgasıyla 'ekelet minse'etehû' şeklinde de okunmuştur; bu takdirde cümle, 'kad' takdiriyle veya takdirsiz olarak yine hâldir yahut istînâf-ı beyânîdir.
فَلَمَّا خَرَّ أي سقط تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أي علمت بعد التباس أمر سليمان من حياته ومماته عليهم أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ أنهم لو كانوا يعلمون الغيب كما يزعمون لعلموا موته زمن وقوعه فلم يلبثوا بعده حولا في الأعمال الشاقة إلى أن خر، والمراد بالجن الذين علموا ذلك ضعفاء الجن وبالذين نفي عنهم علم الغيب رؤساؤهم وكبارهم على ما روي عن قتادة، وجوز عليه أن يراد بالأمر الملتبس عليهم أمر علم الغيب أو المراد بالجن الجنس بأن يسند للكل ما للبعض أو المراد كبارهم المدعون علم الغيب أي علم المدعون علم الغيب منهم عجزهم وأنهم لا يعلمون الغيب، وهم وإن كانوا عالمين قبل ذلك بحالهم لكن أريد التهكم بهم كما تقول
{ فَلَمَّا خَرَّ } “Vaktaki o yere yıkıldı” yani düştü, { تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ } “cinler anladı ki” yani Süleyman'ın hayatta mı yoksa ölü mü olduğu hususu kendilerine kapalı kaldıktan sonra bildiler ki: { أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ } “şayet gaybı biliyor olsalardı, o küçük düşürücü azap içinde kalıp durmazlardı”. Eğer iddia ettikleri gibi gaybı biliyor olsalardı, onun ölümünü vuku bulduğu anda bilirler ve o yere yıkılana kadar ardından bir yıl boyunca ağır işlerde kalıp beklemezlerdi. Katâde'den rivayet edildiğine göre, bunu anlayan cinlerden maksat zayıf cinler; kendilerinden gayb ilmi nefyedilenler ise onların reisleri ve ileri gelenleridir. Buna göre, kendilerine kapalı kalan husustan maksadın gayb ilmi meselesi olması veya cinden maksadın cins olup bazısına ait olanın bütüne isnat edilmesi yahut gaybı bildiğini iddia eden ileri gelenleri olması da caiz görülmüştür; yani onlardan gaybı bildiğini iddia edenler acziyetlerini ve gaybı bilmediklerini anladılar. Onlar bundan önce de kendi durumlarını biliyor olsalar da, tıpkı delili çürütüldüğünde hakikati inkâr eden kimseye:
للمبطل إذا دحضت حجته هل تبينت أنك مبطل. وأنت تعلم أنه لم يزل كذلك متبينا.
'Haksız olduğun sana açıkça belli oldu mu?' dediğin gibi, onlarla alay edilmesi kastedilmiştir. Oysa sen onun başından beri haksız olduğunu açıkça bilip durduğunu bilirsin.
وجوز أن يكون تبين بمعنى بأن وظهر فهو وغير متعد لمفعول كما في الوجه الأول فإن مفعوله فيه أَنْ لَوْ كانُوا إلخ وهو في هذا الوجه بدل من الْجِنُّ بدل اشتمال نحو تبين زيد جهله، والظهور في الحقيقة مسند إليه أي فلما خر بأن للناس وظهر أن الجن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب، ولا حاجة على ما قرر إلى اعتبار مضاف مقدر هو فاعل تبين في الحقيقة إلا أنه بعد حذفه أقيم المضاف إليه مقامه وأسند إليه الفعل ثم جعل أَنْ لَوْ كانُوا إلخ بدلا منه بدل كل من كل والأصل تبين أمر الجن أن لو كانوا إلخ، وجعل بعضهم في قوله تعالى أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ إلخ قياسا طويت كبراه فكأنه قيل لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين لكنهم لبثوا في العذاب المهين فهم لا يعلمون الغيب، ومجيء تبين بمعنى بأن وظهر لازما وبمعنى أدرك وعلم متعديا موجود في كلام العرب قال الشاعر:
'Tebeyyene' fiilinin 'bâne ve zahera' (açığa çıktı, belli oldu) anlamında olması da caiz görülmüştür; bu durumda birinci vecihteki gibi mef'ûle geçişli (müteaddî) değildir. Zira birinci vecihte mef'ûlü { أَنْ لَوْ كانُوا } ilâ âhiridir; bu vecihte ise 'tebeyyene Zeydün cehlühû' (Zeyd'in cehaleti açığa çıktı) misalindeki gibi { الْجِنُّ } lafzından bedel-i iştimaldir ve açığa çıkma gerçekte ona isnat edilmiştir; yani 'o yere yıkılınca insanlara açıkça belli oldu ve ortaya çıktı ki, cinler şayet gaybı bilselerdi o azap içinde kalmazlardı'. Yapılan bu açıklamaya göre, hakikatte 'tebeyyene'nin fâili olan takdirî bir muzâfı dikkate almaya ihtiyaç yoktur; zira o hazfedildikten sonra muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiş, fiil ona isnat edilmiş, sonra da { أَنْ لَوْ كانُوا } ilâ âhiri ondan bedel-i kül minel-kül kılınmıştır; aslı ise 'tebeyyene emrü'l-cinni en lev kânû...' şeklindedir. Bazıları Allah Teâlâ'nın: { أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } ilâ âhiri kavlinde büyük önermesi gizlenmiş (matvî) bir kıyas kılmışlardır; sanki şöyle denilmiştir: Şayet gaybı bilselerdi o alçaltıcı azapta kalmazlardı, fakat o alçaltıcı azapta kaldılar; demek ki gaybı bilmiyorlar. 'Tebeyyene' fiilinin 'bâne ve zahera' (belli oldu, açığa çıktı) manasında lâzım ve 'edreke ve alime' (kavradı, bildi) manasında müteaddî olarak gelişi Arap kelamında mevcuttur. Şair şöyle demiştir:
تبين لي أن القماءة ذلة ... وأن أعزاء الرجال طيالها
Bana açıkça belli oldu ki cücelik/aşağılık bir zillettir... İnsanların en aziz olanları ise uzun boylu olanlarıdır.
وقال الآخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
أفاطم إني ميت فتبيني ... ولا تجزعي كل الأنام تموت
Ey Fâtıma! Şüphesiz ben bir ölüyüm, iyi anla/bil... Ve feryat etme, bütün insanlar ölür.
وفي البحر نقلا عن ابن عطية قال: ذهب سيبويه إلى أن أَنْ لا موضع لها من الأعراب وإنما هي منزلة منزلة القسم من الفعل الذي معناه التحقيق واليقين، لأن هذه الأفعال التي هي تحققت وتيقنت وعلمت ونحوها تحل محل القسم- فما لبثوا- جواب القسم لا جواب لو اهـ فتأمله فإني لا أكاد أتعقله وجها يلتفت إليه.
el-Bahr'da İbn Atiyye'den naklen şöyle denmektedir: 'Sîbeveyh, { أَنْ } edatının irapta mahalli olmadığı, aksine tahkik ve yakîn manası taşıyan fiilden ötürü kasem makamına indirgendiği görüşüne varmıştır; çünkü 'tahakkaktü, teyakkeyntü, alimtü' ve benzeri olan bu fiiller kasem yerine geçer; dolayısıyla 'mâ lebisû' ifadesi [lev'in değil] kasemin cevabıdır.' [İbn Atiyye'nin sözü] bitti. Bunu iyi düşün; zira ben bunu itibar edilecek bir vecih olarak neredeyse akıl erdiremiyorum.
وفي أمالي العز بن عبد السّلام أن الجن ليس فاعل تَبَيَّنَتِ بل هو مبتدأ وأَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ خبره والجملة مفسرة لضمير الشأن في تَبَيَّنَتِ إذ لولا ذلك لكان معنى الكلام لما مات سليمان وخر ظهر لهم أنهم لا يعلمون الغيب وعلمهم بعدم علمهم الغيب لا يتوقف على هذا بل المعنى تبينت القصة ما هي والقصة قوله تعالى:
el-İzz b. Abdisselâm'ın Emâlî'sinde belirtildiğine göre { الْجِنُّ } lafzı { تَبَيَّنَتِ } fiilinin fâili değil, mübtedadır; { أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } ise onun haberidir. Bu cümle, { تَبَيَّنَتِ } içindeki zamîru'ş-şe'ni tefsir etmektedir. Zira böyle olmasaydı, sözün anlamı 'Süleyman ölüp yere yıkılınca gaybı bilmedikleri kendilerine açığa çıktı' şeklinde olurdu; oysa onların gaybı bilmediklerini bilmeleri buna bağlı değildir. Aksine mana 'kıssanın ne olduğu açığa çıktı' şeklindedir; kıssa ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ اهـ، والعجب من صدور مثله عن مثله، وما جعله مانعا عن فاعلية الْجِنُّ مدفوع بما سمعت في تفسير الآية كما لا يخفى، وفي كتاب النحاس إشارة إلى أنه قرىء «تبينت الجن» بالنصب على أن تبينت بمعنى علمت والفاعل ضمير الإنس والجن مفعوله، وقرأ ابن عباس فيما ذكر ابن خالويه ويعقوب بخلاف عنه «تبيّنت» مبنيا للمفعول، وقرأ أبي «تبينت الإنس» وعن الضحاك «تباينت الإنس» بمعنى تعارقت وتعالمت والضمير في كانُوا للجن المذكور فيما سبق وقرأ ابن مسعود «تبينت الإنس أن الجن لو كانوا يعلمون الغيب» وهي قراءات مخالفة لسواد المصحف مخالفة كثيرة وفي القصة روايات
{ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ } “cinler anladı ki, şayet gaybı biliyor olsalardı, o küçük düşürücü azap içinde kalıp durmazlardı” [İzz b. Abdisselâm'ın sözü] bitti. Onun gibi bir zattan böyle bir görüşün sadır olması şaşırtıcıdır; zira { الْجِنُّ } lafzının fâil olmasına engel gördüğü husus, gizli kalmayacağı üzere ayetin tefsirinde işittiğin açıklamalarla bertaraf edilmiştir. en-Nehhâs'ın kitabında, 'tebeyyenet' fiilinin 'alimü' (bildiler) manasında, fâilinin insanların zamiri ve 'el-cinne' lafzının da onun mef'ûlü olarak nasb ile 'tebeyyeneti'l-cinne' şeklinde okunduğuna dair bir işaret vardır. İbn Hâleveyh'in zikrettiğine göre İbn Abbas ve kendisinden gelen bir rivayette Ya'kûb, meçhul sîgada 'tübiyyinet' şeklinde okumuşlardır. Übey 'tebeyyeneti'l-insü' şeklinde okumuş, Dahhâk'tan ise birbirini bilip anlama manasında 'tebâyeneti'l-insü' rivayet edilmiştir; bu takdirde { كانُوا } lafzındaki zamir daha önce zikredilen cinlere aittir. İbn Mes'ûd ise 'tebeyyeneti'l-insü enne'l-cinne lev kânû ya'lemûne'l-ğaybe' şeklinde okumuştur. Bunlar mushafın hattına (sevadına) pek çok yönden aykırı kıraatlerdir. Kıssa hakkında ise çeşitli rivayetler vardır.
فروي أنه كان من عادة سليمان ﵇ أن يعتكف في مسجد بيت المقدس المدد الطوال فلما دنا أجله لم يصبح إلا رأى في محرابه شجرة نابتة قد أنطقها الله تعالى فيسألها لأي شيء أنت؟ فتقول: لكذا حتى أصبح ذات يوم فرأى الخرنوبة فسألها فقالت نبت لخراب هذا المسجد فقال: ما كان الله تعالى ليخربه وأنا حي أنت التي على وجهك هلاكي وخراب بيت المقدس فنزعها وغرسها في حائط له واتخذ منها عصا وقال: اللهم عم على الجن موتى حتى يعلم أنهم لا يعلمون الغيب كما يموهون وقال لملك الموت: إذا أمرت بي فاعلمني فقال: أمرت بك وقد بقي من عمرك ساعة فدعا الجن فبنوا عليه صرحا من قوارير ليس له باب فقام يصلي متكئا على عصاه فقبض روحه وهو متكىء عليها وكانت الجن تجتمع حول محرابه أينما صلى فلم يكن جني ينظر إليه في صلاته إلا احترق فمر جني فلم يسمع صوته ثم رجع فلم يسمع فنظر إذا سليمان قد خر ميتا ففتحوا عنه فإذا العصا قد أكلتها الأرضة فأرادوا أن يعرفوا وقت موته
Rivayet edildiğine göre Süleyman aleyhisselâm'ın âdeti, Beytülmakdis mescidinde uzun süreler itikâfa çekilmekti. Eceli yaklaştığında, sabahladığı her gün mihrabında Allah Teâlâ'nın konuşturduğu bitmiş bir ağaç görür ve ona: 'Sen ne için [bittin]?' diye sorardı; o da: 'Şunun için' derdi. Nihayet bir gün sabahladığında keçiboynuzu ağacını gördü ve ona sordu; ağaç: 'Bu mescidin harabiyeti için bittim' dedi. Bunun üzerine Süleyman: 'Ben hayatta iken Allah Teâlâ onu harap edecek değildir; demek ki benim helakim ve Beytülmakdis'in harabiyeti senin yüzünden olacak' dedi. Onu kökünden söküp kendisine ait bir bahçe duvarının dibine dikti ve ondan bir asa yaptı. Sonra da: 'Allahım! Cinlerin yanıltıcı iddialarında bulundukları gibi gaybı bilmedikleri anlaşılsın diye ölümümü onlara gizle' diye dua etti. Ölüm meleğine de: 'Benim hakkımda emir aldığında bana bildir' dedi. Melek: 'Senin hakkında emir aldım ve ömründen sadece bir saat kaldı' dedi. Bunun üzerine cinleri çağırdı, onlar da onun üzerine kapısı olmayan camdan bir köşk/oda inşa ettiler. Süleyman asasına dayanarak namaza durdu; o asasına dayanmış halde iken ruhunu kabzetti. Cinler nerede namaz kılarsa kılsın mihrabının etrafında toplanırlardı ve namazında ona bakan hiçbir cin yoktu ki yanmasın. Bir cin oradan geçti, sesini duymadı; sonra geri döndü, yine duymadı. Baktı ki Süleyman ölü olarak yere yıkılmış. Onun bulunduğu yeri açtılar, bir de baktılar ki asayı ağaç kurdu yemiş. Ölüm vaktini öğrenmek istediler.
فوضعوا الأرضة على العصا فأكلت منها في يوم وليلة مقدارا فحسبوا على ذلك النحو فوجدوه قد مات منذ سنة وكانوا يعملون بين يديه ويحسبونه حيا فتبين أنهم لو كانوا يعلمون الغيب لما لبثوا في العذاب سنة
Bunun üzerine ağaç kurdunu asanın üzerine koydular; kurt bir gün bir gecede asadan bir miktar yedi. Bu hesaba göre hesapladılar ve gördüler ki o bir yıl önce ölmüştü. Onlar ise onun önünde çalışıyor ve onu hayatta sanıyorlardı. Böylece eğer gaybı bilselerdi bir yıl boyunca azap içinde kalmayacakları açığa çıkmış oldu.
، ولا يخفى أن هذا من باب التخمين والاقتصار على الأقل وإلا فيجوز أن تكون الأرضة بدت بالأكل بعد موته بزمان كثير وأنها كانت تأكل أحيانا وتترك أحيانا.
Gizli kalmayacağı üzere bu, tahmin yürütme ve asgari ile iktifa etme kabilindendir; aksi takdirde ağaç kurdunun onun ölümünden uzun bir zaman sonra yemeye başlamış olması ve bazen yiyip bazen bırakmış olması da caizdir.
وأما كون بدئها في حياته فبعيد، وكونه بالوحي إلى نبي في ذلك الزمان كما قيل فواه لأنه لو كان كذلك لم يحتاجوا إلى وضع الأرضة على العصا ليستعلموا المدة، وروي أن داود ﵇ أسس بناء بيت المقدس في موضع فسطاط موسى ﵇ فمات قبل أن يتمه فوصى به إلى سليمان فأمر الجن بإتمامه فلما بقي من عمره سنة سأل أن يعمى عليهم موته حتى يفرغوا منه ولتبطل دعواهم علم الغيب، وهذا بظاهره مخالف لما روي أن إبراهيم ﵇ هو الذي أسس بيت المقدس بعد الكعبة بأربعين سنة ثم خرب وأعاده داود ومات قبل أن يتمه، وأيضا إن موسى ﵇ لم يدخل بيت المقدس بل مات في التيه،
Kurdun yemeye onun hayatında başlamış olması ise uzaktır. Denildiği gibi bunun o zamandaki bir peygambere vahyedilmesi yoluyla olması da zayıftır; zira öyle olsaydı süreyi öğrenmek için kurdu asanın üzerine koymaya ihtiyaç duymazlardı. Dâvûd aleyhisselâm'ın Beytülmakdis'in inşasını Mûsâ aleyhisselâm'ın çadırının bulunduğu yere kurduğu, onu tamamlayamadan vefat ettiği, bunu Süleyman'a vasiyet ettiği, onun da cinlere tamamlamalarını emrettiği rivayet edilmiştir. Ömründen bir yıl kalınca, cinler inşaatı bitirsinler ve gaybı bildikleri iddiası boşa çıksın diye ölümünün onlara gizli kalmasını istemiştir. Bu rivayet, zâhiri itibarıyla İbrâhim aleyhisselâm'ın Beytülmakdis'i Kâbe'den kırk yıl sonra inşa ettiği, sonra oranın harap olup Dâvûd'un onu yeniden yaptığı ve tamamlayamadan öldüğü rivayetine aykırıdır. Ayrıca Mûsâ aleyhisselâm Beytülmakdis'e girmemiş, Tîh çölünde vefat etmiştir.
وجاء في الحديث الصحيح أنه ﵇ سأل ربه عند وفاته أن يدنيه من الأرض المقدسة رمية بحجر
Sahih hadiste geldiğine göre o aleyhisselâm, vefatı esnasında Rabbinden kendisini Arz-ı Mukaddes'e bir taş atımı mesafeye yaklaştırmasını istemiştir.
، وأيضا
Ayrıca
قد روي أن سليمان قد فرغ من بناء المسجد وتعبد فيه وتجهز بعده للحج شكرا لله تعالى على ذلك
Süleyman'ın mescidin inşasını tamamladığı, orada ibadet ettiği ve buna şükür olarak Allah Teâlâ için hacca hazırlandığı da rivayet edilmiştir.
. وأجيب عن الأول بأن المراد تجديد التأسيس، وعن الثاني بأن المراد بفسطاط موسى فسطاطه المتوارث وكانوا يضربونه يتعبدون فيه تبركا لا أنه كان يضرب هنالك في زمنه ﵇، ويحتاج هذا إلى نقل فإن مثله لا يقال بالرأي فإن كان فأهلا ومرحبا، وقيل المراد به مجمع العبادة على دين موسى كما وقع في الحديث فسطاط إيمان.
Birinciye; maksadın temelin yenilenmesi olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İkinciye ise; Mûsâ'nın çadırından maksadın tevarüs edilen çadırı olduğu ve teberrüken içinde ibadet etmek için oraya kurdukları, yoksa onun aleyhisselâm kendi zamanında oraya kurulmuş olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Ancak bunun nakle ihtiyacı vardır; zira bunun gibisi re'y ile söylenmez, şayet bir nakil varsa baş göz üstüne! Denildi ki: Bundan maksat, hadiste 'iman çadırı' şeklinde geçtiği gibi Mûsâ'nın dini üzere ibadet toplanma yeridir.
وقال القرطبي في التذكرة: المراد به فرقة منحازة عن غيرها، مجتمعة تشبيها بالخيمة، ولا يخفى ما فيهما وإن قيل إنهما أظهر من الأول، وعن الثالث بأن المراد بالفراغ القرب من الفراغ وما قارب الشيء له حكمه وفيه بعد واختير أن هذا رواية وذاك رواية والله تعالى أعلم بالصحيح منهما.
Kurtubî et-Tezkire'de şöyle demiştir: 'Bundan maksat, çadıra benzetilerek başkalarından ayrılmış, bir araya gelmiş bir topluluktur.' Bu iki cevapta olan durum gizli değildir; her ne kadar birincisinden daha zâhir oldukları söylense de. Üçüncüye ise; bitirmekten maksadın bitirmeye yaklaşmak olduğu ve bir şeye yaklaşanın onun hükmünü alacağı şeklinde cevap verilmiştir ki bunda da uzaklık vardır. Tercih edilen şudur ki, bu ayrı bir rivayet, o da ayrı bir rivayettir; hangisinin sahih olduğunu Allah Teâlâ en iyi bilendir.
وروي أنه ﵇ قد أمر ببناء صرح له فبنوه فدخله مختليا ليصفو له يوم في الدهر من الكدر فدخل عليه شاب فقال: له كيف دخلت عليّ بلا إذن؟ فقال: إنما دخلت بإذن فقال: ومن أذن لك؟ قال: رب هذا الصرح فعلم أنه ملك الموت أتى لقبض روحه فقال: سبحان الله هذا اليوم الذي طلبت فيه الصفا فقال له: طلبت ما لم يخلق فاستوثق من الاتكاء على عصاه فقبض روحه وخفي على الجن موته حتى سقط
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, kendisine bir köşk yapılmasını emretti; onlar da yaptılar. Ömründe bir gün olsun kederden arınmış duru bir gün geçirmek için yapayalnız oraya girdi. Derken yanına bir genç girdi; ona: 'İzinsiz olarak yanıma nasıl girdin?' dedi. O da: 'Ben ancak izinle girdim' dedi. Süleyman: 'Sana kim izin verdi?' deyince: 'Bu köşkün Rabbi' dedi. Süleyman onun, ruhunu kabzetmek üzere gelen ölüm meleği olduğunu anladı ve: 'Sübhânallah! Duru bir gün olmasını arzu ettiğim gün bugün müydü?' dedi. Melek de ona: 'Sen yaratılmamış olan bir şeyi arzuladın' dedi. Bunun üzerine Süleyman asasına sağlamca dayandı; melek de onun ruhunu kabzetti. Yere yıkılana kadar ölümü cinlere gizli kaldı.
، وروي أن أفريدون جاء ليصعد كرسيه فلما دنا ضرب الأسدان ساقه فكسراها فلم يجسر أحد بعده أن يدنو منه، ولذا لم تقربه الجن وخفي أمر موته عليهم.
Rivayet edildiğine göre Efrîdûn, Süleyman'ın tahtına çıkmak için geldi; yaklaştığında iki aslan onun bacağına vurup kırdılar. Bundan sonra hiç kimse ona yaklaşmaya cesaret edemedi. İşte bu yüzden cinler ona yaklaşamadı ve ölüm meselesi onlara gizli kaldı.
ونظر فيه بأن سليمان كان بعد موسى بمدة مديدة وأفريدون كان قبله لأن منوجهر من أسباط أفريدون وظهر موسى عليه في زمانه، وعلى جميع الروايات الدالة على موته ﵇ خروره لما كسرت العصا لضعفها بأكل الأرضة منها، ونسبة الدلالة في الآية إليها نسبة إلى السبب البعيد.
Süleyman'ın Mûsâ'dan uzun bir süre sonra olduğu, Efrîdûn'un ise ondan önce olduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir; çünkü Menûçihr, Efrîdûn'un torunlarındandır ve Mûsâ aleyhisselâm onun zamanında ortaya çıkmıştır. Onun aleyhisselâm vefatına delalet eden bütün rivayetlere göre, asanın ağaç kurdu tarafından yenmesi sebebiyle zayıflayıp kırılması üzerine yere yıkılmıştır. Ayette delalet etmenin ona (kurtçuğa) nispet edilmesi ise uzak sebebe nispet kabilindendir.
ومن الغريب ما نقل عن ابن عباس أنه ﵇ مات في متعبده على فراشه، وقد أغلق الباب على نفسه فأكلت الأرضة المنسأة أي عتبة الباب فلما خر أي الباب علم موته فإن فيه جعل ضمير خَرَّ للباب وإليه ذهب بعضهم، وفيه أنه لم يعهد تسمية العتبة منسأة، وأيضا كان اللازم عليه خرت بتاء التأنيث ولا يجيء حذفها في مثل ذلك إلا في ضرورة الشعر، وكون التذكير على معنى العود بعيد فالظاهر عدم صحة الرواية عن الحبر والله تعالى أعلم.
Garip olan hususlardan biri de İbn Abbas'tan nakledilen şu rivayettir: O aleyhisselâm mabedinde yatağının üzerinde vefat etmişti ve kapıyı üzerine kilitlemişti. Ağaç kurdu minseyi yani kapı eşiğini yedi; kapı yere yıkılınca ölümü anlaşıldı. Zira bu rivayette { خَرَّ } fiilinin zamiri kapıya raci kılınmıştır ki bazıları bu görüşe gitmiştir. Oysa kapı eşiğine 'minseet' dendiği bilinmemektedir. Ayrıca bu durumda müenneslik tâ'sı ile 'harret' denmesi gerekirdi; bunun gibisinde tâ'nın hazfi ancak şiir zaruretinde gelir. Müzekkerliğin ağaç/odun manasına hamledilmesi ise uzaktır; dolayısıyla zâhir olan, bu rivayetin İbn Abbas'tan (el-Hibr) sahih olmadığıdır. Allah Teâlâ en iyi bilendir.
وحكى البغوي عنه أن الجن شكروا الأرضة فهم يأتونها بالماء والطين في جوف الخشب وهذا شيء لا أقول به ولا أعتقد صحة الرواية أيضا، وكان عمره ﵇ ثلاثا وخمسين سنة وملك بعد أبيه وعمره ثلاثة عشر سنة وابتدأ
Begavî ondan, cinlerin ağaç kurduna teşekkür ettiklerini, bu yüzden ona ahşabın içine su ve çamur taşıdıklarını nakletmiştir. Bu, benim söylemeyeceğim ve rivayetin sıhhatine de inanmadığım bir şeydir. Süleyman aleyhisselâm'ın ömrü elli üç yıldı; babasından sonra henüz on üç yaşında iken hükümdar oldu ve
في بناء بيت المقدس لأربع سنين مضين من ملكه ثم مضى وانقضى وسبحان من لا ينقضي ملكه ولا يزول سلطانه، وفي الآية دليل على أن الغيب لا يختص بالأمور المستقبلة بل يشمل الأمور الواقعة التي هي غائبة عن الشخص أيضا لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ لما ذكر ﷿ حال الشاكرين لنعمه المنيبين إليه تعالى ذكر حال الكافرين بالنعمة المعرضين عنه جل شأنه موعظة لقريش وتحذيرا لمن كفر بالنعم وأعرض عن المنعم، وسبأ في الأصل اسم رجل وهو سبأ بن يشجب بالشين المعجمة والجيم كينصر بن يعرب بن قحطان،
hükümdarlığının dördüncü yılında Beytülmakdis'in inşasına başladı. Sonra o da göçüp gitti; mülkü tükenmeyen ve saltanatı zail olmayan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. Bu ayette, gaybın sadece gelecekteki işlere mahsus olmadığına, aksine kişiye gizli kalan vuku bulmuş işleri de kapsadığına delil vardır. { لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ } “Andolsun ki Sebe kavmi için... vardı” [ifadesine gelince], Allah Azze ve Celle nimetlerine şükreden ve Teâlâ'ya yönelen kimselerin halini zikredince; Kureyş'e bir öğüt ve nimetlere nankörlük edip Nimet Veren'den yüz çevirenlere bir uyarı olmak üzere, nimete nankörlük eden ve şânı yüce olan O'ndan yüz çevirenlerin halini zikretti. 'Sebe' aslında bir adamın adıdır; o da Ya'rub b. Kahtân oğlu, 'yensuru' veznindeki Yeşcüb'ün oğlu Sebe'dir.
وفي بعض الأخبار عن فروة بن مسيك قال: أتيت النبي ﷺ فقلت: يا رسول الله أخبرني عن سبأ أرجل هو أم امرأة؟ فقال: هو رجل من العرب ولد عشرة تيامن منهم ستة وتشاءم منهم أربعة فأما الذين تيامنوا فالأزد وكندة ومذحج والأشعريون وأنمار ومنهم بجيلة وأما الذين تشاءموا فعاملة وغسان ولخم وجذام
Bazı haberlerde Ferve b. Müseyk'ten şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana Sebe'den haber ver, o bir erkek midir yoksa bir kadın mıdır?' dedim. Şöyle buyurdu: 'O, Araplardan bir adamdır; on çocuğu oldu. Onlardan altısı Yemen tarafına (sağa), dördü ise Şam tarafına (sola) yöneldi. Yemen tarafına yönelenler: Ezd, Kinde, Mezhic, Eş'arîler ve Enmâr'dır ki Becîle de onlardandır. Şam tarafına yönelenler ise: Âmile, Gassân, Lahm ve Cüzâm'dır.'
، وفي شرح قصيدة عبد المجيد بن عبدون لعبد الملك بن عبد الله بن بدرون الحضرمي البستي أن سبأ بن يشجب أول ملوك اليمن في قول واسمه عبد شمس وإنما سمي سبأ لأنه أول من سبى السبي من ولد قحطان وكان ملكه أربعمائة وأربعا وثمانين سنة ثم سمي به الحي، ومنع الصرف عنه ابن كثير وأبو عمرو باعتبار جعله اسما للقبيلة ففيه العلمية والتأنيث، وقرأ قنبل بإسكان الهمزة على نية الوقف، وعن ابن كثير قلب همزته ألفا ولعله سكنها أولا بنية الوقف كقنبل ثم قلبها ألفا والهمزة إذا سكنت يطرد قلبها من جنس حركة ما قبلها، وقيل: لعله أخرجها بين بين فلم يؤده الراوي كما وجب، والمراد بسبأ هنا إما الحي أو القبيلة وإما الرجل الذي سمعت وعليه فالكلام على تقدير مضاف أي لقد كان في أولاد سبأ، وجوز أن يراد به البلد وقد شاع إطلاقه عليه وحينئذ فالضمير في قوله تعالى:
Abdülmelik b. Abdillâh b. Bedrûn el-Hadramî el-Büstî'nin Abdülmecîd b. Abdûn'un kasidesine yazdığı şerhte belirtildiğine göre; bir görüşe göre Sebe b. Yeşcüb Yemen hükümdarlarının ilkidir ve asıl adı Abdüşems'tir. Kahtân oğullarından ilk esir alan (sebâ) kişi olduğu için Sebe diye isimlendirilmiştir. Hükümdarlığı dört yüz seksen dört yıl sürmüş, sonra kabile onun adıyla anılmıştır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, onu kabile adı kabul ederek gayri munsarif okumuşlardır; zira onda alem ve müenneslik vardır. Kunbul, vakıf niyetiyle hemzenin sükûnu ile okumuştur. İbn Kesîr'den ise hemzesini elife çevirdiği rivayet edilmiştir; muhtemelen Kunbul gibi önce vakıf niyetiyle sâkin kılmış, sonra elife çevirmiştir; zira hemze sâkin olduğunda kendisinden önceki harfin harekesinin cinsine dönüştürülmesi yaygın bir kuraldır. Şöyle de denilmiştir: Belki de onu 'beyne beyne' telaffuz etmiştir de râvi bunu gerektiği gibi aktaramamıştır. Burada Sebe'den maksat ya o oymak/kabile yahut işittiğin adamdır; buna göre söz, takdirî bir muzâf üzeredir; yani 'andolsun ki Sebe'nin evlatlarında... vardı' [demektir]. Şehir kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; nitekim bu ismin şehre verilmesi de yaygınlaşmıştır. Bu durumda Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki zamir:
فِي مَسْكَنِهِمْ لأهلها أولها مرادا بها الحي على سبيل الاستخدام والأمر فيه على ما تقدم ظاهر، والمسكين اسم مكان أي في محل سكناهم وهو كالدار يطلق على المأوى للجميع وإن كان قطرا واسعا كما تسمى الدنيا دارا، وقال أبو حيان: ينبغي أن يحمل على المصدر أي في سكناهم لأن كل أحد له مسكن وقد أفرد في هذه القراءة وجعل المفرد بمعنى الجمع كما في قوله:
{ فِي مَسْكَنِهِمْ } “yurtlarında” oranın halkına yahut istihdam sanatı yoluyla oymak kastedilerek şehrin kendisine racidir. Bundaki durum daha önce geçtiği üzere açıktır. Mesken, mekân ismidir; yani oturdukları yerde [demektir]. O da 'dâr' (yurt/ev) gibidir; geniş bir belde olsa bile hepsinin barınağı için kullanılır; nitekim dünyaya da 'dâr' denilir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Masdara hamledilmesi gerekir; yani 'onların ikamet etmelerinde' [demektir]; çünkü herkesin bir meskeni vardır. Bu kıraatte müfred getirilmiş ve şu beyitteki gibi müfred cemi manasında kılınmıştır:
كلوا في بعض بطنكم تعفوا وقوله:
'Karnınızın (midenizin) bir kısmıyla yiyin ki iffetli/sağlıklı olasınız' ve şairin şu sözündeki gibi:
قد عض أعناقهم جلد الجواميس يختص بالضرورة عند سيبويه انتهى.
'Camızların derisi boyunlarını ısırdı (sıktı)' [misalinde olduğu gibi]. Sîbeveyh'e göre bu [kullanım] zarurete mahsustur. [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
وبما ذكرنا لا تبقى حاجة إليه كما لا يخفى، واسم ذلك المكان مأرب كمنزل وهي من بلاد اليمن بينها وبين صنعاء مسيرة ثلاث، وقرأ الكسائي والأعمش وعلقمة «مسكنهم» بكسر الكاف على خلاف القياس كمسجد ومطلع لأن ما ضمت عين مضارعه أو فتحت قياس المفعل منه زمانا ومكانا ومصدرا الفتح لا غير، وقال أبو الحسن كسر الكاف لغة فاشية وهي لغة الناس اليوم والفتح لغة الحجاز وهي اليوم قليلة، وقال الفراء: هي لغة يمانية فصيحة.
Gizli kalmayacağı üzere, bizim zikrettiğimiz açıklamayla buna ihtiyaç kalmamaktadır. O yerin adı 'menzil' vezninde Me'rib'dir; Yemen beldelerindendir ve San'a ile arasında üç günlük mesafe vardır. Kisâî, A'meş ve Alkame, 'mescid' ve 'matla'' gibi kıyasa aykırı olarak kâf'ın kesresiyle 'meskinihim' şeklinde okumuşlardır; zira muzâriinin aynü'l-fiili zammeli veya fethalı olan fiillerin 'mef'al' vezni zaman, mekân ve masdar için fethadan başkası olamaz. Ebu'l-Hasan şöyle demiştir: Kâf'ın kesresi yaygın bir lügattir ve bugün insanların lügati böyledir; fetha ise Hicaz lügatidir ve bugün azdır. Ferrâ ise: 'Bu, fasih bir Yemen lügatidir' demiştir.
وقرأ الجمهور «مساكنهم» جمعا أي في مواضع سكناهم آيَةٌ أي علامة دالة بملاحظة أخواتها السابقة واللاحقة على وجود الصانع المختار وأنه سبحانه قادر على ما يشاء من الأمور العجيبة مجاز للمحسن والمسيء وهي اسم كان وقوله تعالى: جَنَّتانِ بدل منها على ما أشار إليه الفراء وصرح به مكي وغيره، وقال الزجاج: خبر مبتدأ محذوف أي هي جنتان ولا يشترط في البدل المطابقة إفرادا وغيره وكذا الخبر إذا كان غير مشتق ولم يمنع المعنى من اتحاده مع المبتدأ، ولعل وجه توحيد الآية هنا مثله في قوله تعالى: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً [المؤمنون: ٥٠] ولا حاجة إلى اعتبار مضاف مفرد محذوف هو البدل أو الخبر في الحقيقة أي قصة جنتين، وذهب ابن عطية بعد أن
Cumhur ise çoğul olarak 'mesâkinihim' şeklinde okumuştur; yani iskân yerlerinde [demektir]. { آيَةٌ } “bir ibret” yani önceki ve sonraki benzerleriyle birlikte düşünüldüğünde, fâil-i muhtar olan Yaratıcı'nın varlığına, O'nun dilediği akıl almaz şeylere kâdir olduğuna, iyilik edene mükâfat ve kötülük edene ceza vereceğine delalet eden bir alamet [vardı]. Bu lafız, 'kâne'nin ismidir. Allah Teâlâ'nın: { جَنَّتانِ } “iki bahçe” kavli ise, Ferrâ'nın işaret ettiği, Mekkî ve başkalarının açıkça belirttiği üzere ondan bedeldir. Zeccâc ise mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunu söylemiştir; yani 'o ikisi iki bahçedir' [takdirindedir]. Bedelde müfredlik ve diğer hususlarda uyum şart değildir; aynı şekilde haber müştak olmadığında ve mana onun mübteda ile birleşmesine engel teşkil etmediğinde de uyum şartı aranmaz. Burada 'âyet' kelimesinin tekil getirilmesinin vechi, muhtemelen Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } [el-Mü'minûn: 50] kavlindeki gibidir; dolayısıyla hakikatte bedel veya haber olan mahzuf müfred bir muzâfı —yani 'iki bahçenin kıssası' şeklinde— dikkate almaya ihtiyaç yoktur. İbn Atiyye ise bedel olma vechini zayıf gördükten sonra —yönünü belirtmeksizin—
ضعف وجه البدلية ولم يذكر الجهة إلى أن جَنَّتانِ مبتدأ خبره قوله تعالى: عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ ولا يظهر لأنه نكرة لا مسوغ للابتداء بها إلا أن اعتقد أن ثم صفة محذوفة أي جنتان لهم أو جنتان عظيمتان وعلى تقدير ذلك يبقى الكلام متلفتا عما قبله. وقرأ ابن أبي عبلة «جنتين» بالنصب على المدح، وقال أبو حيان: على أن آية اسم كان و «جنتين» الخبر وأيا ما كان فالمراد بالجنتين على ما روي عن قتادة جماعتان من البساتين جماعة عن يمين بلدهم وجماعة عن شماله وإطلاق الجنة على كل جماعة لأنها التقارب أفرادها وتضامها كأنها جنة واحدة كما تكون بلاد الريف العامرة وبساتينها، وقيل: أريد بستانا كل رجل منهم عن يمين مسكنه وشماله كما قال سبحانه: جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ [الكهف: ٣٢] قيل: ولم تجمع لئلا يلزم أن لكل مسكن رجل جنة واحدة لمقابلة الجمع بالجمع، ورد بأن قوله تعالى: عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ يدفع ذلك لأنه بالنظر إلى كل مسكن إلا أنها لو جمعت أو هم أن لكل مسكن جنات عن يمين وجنات عن شمال هذا لا محذور فيه إلا أن يدعى أنه مخالف للواقع ثم أنه قيل إن في فيما سبق بمعنى عند فإن المساكن محفوفة بالجنتين لا ظرف لهما، وقيل: لا حاجة إلى هذا فإن القريب من الشيء قد يجعل فيه مبالغة في شدة القرب ولكل جهة لكن أنت تعلم أنه إذا أريد بالمساكن أو المسكن ما يصلح أن يكون ظرفا لبلدهم المحفوفة بالجنتين أو لمحل كل منهم المحفوفة بهما لم يحتج إلى التأويل أصلا فلا تغفل كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ
{ جَنَّتانِ } lafzının mübteda, Allah Teâlâ'nın: { عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ } “sağlı sollu” kavlinin ise onun haberi olduğu görüşüne gitmiştir. Bu ise zâhir/açık değildir; zira o nekredir ve kendisiyle mübteda yapmayı caiz kılacak bir sebep yoktur; meğerki orada mahzuf bir sıfat bulunduğu —yani 'onlara ait iki bahçe' veya 'iki muazzam bahçe' şeklinde— kabul edilsin. Bu takdirde de söz öncesinden kopuk kalır. İbn Ebî Able ise medih üzere nasb ile 'cenneteyni' şeklinde okumuştur. Ebû Hayyân ise: '{ آيَةٌ } 'kâne'nin ismi, 'cenneteyni' ise haberidir' demiştir. Hangisi olursa olsun, Katâde'den rivayet edildiğine göre iki bahçeden maksat; bahçelerden oluşan iki gruptur: Biri beldelerinin sağında, diğeri ise solundadır. Parçalarının birbirine yakın olması ve birbirine bitişmesi sebebiyle sanki tek bir bahçe gibi olduğundan her bir gruba cennet (bahçe) denilmiştir; nitekim bayındır kırsal beldeler ve onların bahçeleri böyledir. Denildi ki: Sübhânehu'nun: { جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ } [el-Kehf: 32] buyurduğu gibi, onlardan her bir adamın meskeninin sağındaki ve solundaki iki bahçe kastedilmiştir. Çoğulun çoğulla karşılanması neticesinde her bir adamın meskenine tek bir bahçe düşmesi gerekmesin diye çoğul yapılmadığı söylenmiştir. Buna karşı, Allah Teâlâ'nın: { عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ } kavlinin bunu bertaraf ettiği, zira bunun her bir meskene nazaran olduğu cevabı verilmiştir. Ancak çoğul yapılsaydı, her bir meskenin sağında bahçeler, solunda da bahçeler olduğu vehmini verirdi ki, bunun vakıaya aykırı olduğu iddia edilmedikçe bunda bir sakınca yoktur. Sonra, daha önce geçen { فِي } harf-i cerrinin 'ınde' (yanında) manasında olduğu da söylenmiştir; zira meskenler iki bahçe ile çevrilidir, bahçeler meskenlerin içinde değildir. Denildi ki: Buna ihtiyaç yoktur, zira bir şeye yakın olan şey, yakınlığın şiddetini vurgulamak için mübalağa yoluyla onun içindeymiş gibi kılınabilir; her birinin bir yönü vardır. Fakat sen bilirsin ki, meskenler veya mesken ile iki bahçeyle kuşatılmış beldeleri yahut her birinin o iki bahçeyle kuşatılmış mekânı için zarf olmaya elverişli bir yer kastedilirse hiçbir şekilde tevile ihtiyaç kalmaz, gaflet etme! { كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ } “Rabbinizin rızkından yiyin ve O'na şükredin” [hitabı],
جملة مستأنفة بتقدير قول أي قال لهم نبيهم كلوا إلخ، وفي مجمع البيان قيل: إن مساكنهم كانت ثلاثة عشر قرية في كل قرية نبي يدعوهم إلى الله ﷿ يقول كلوا من رزق ربكم إلخ، وقيل: ليس هناك قول حقيقة وإنما هو قول بلسان الحال بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ أي هذه البلدة التي فيها رزقكم بلدة طيبة وربكم الذي رزقكم وطلب شكركم رب غفور فرطات من يشكره، والجملة استئناف للتصريح بموجب الشكر، ومعنى طيبة زكية مستلذة.
takdirî bir 'kavl' ile müstakil (istînâf) bir cümledir; yani 'Peygamberleri onlara: Yiyin... dedi' takdirindedir. Mecmeu'l-Beyân'da şöyle denilmiştir: Onların meskenleri on üç köyden ibaretti ve her köyde onları Allah Azze ve Celle'ye davet eden ve 'Rabbinizin rızkından yiyin...' diyen bir peygamber vardı. Hakiki bir sözün bulunmadığı, bunun hâl diliyle söylenmiş bir söz olduğu da söylenmiştir. { بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ } “Geniş, tertemiz ve güzel bir belde ve çok bağışlayıcı bir Rab!” Yani rızkınızın içinde bulunduğu bu belde tertemiz, güzel bir beldedir; size rızık veren ve sizden şükür talep eden Rabbiniz de, kendisine şükreden kimsenin kusurlarını çokça bağışlayan bir Rabdir. Cümle, şükrü gerektiren sebebi açıkça ifade etmek için müstakil bir cümledir (istînâftır). 'Tayyibe'nin manası; pâk, temiz ve hoştur.
يروى أنها كانت لطيفة الهواء حسنة التربة لا تحدث فيها عاهة ولا يكون فيها هامة حتى أن الغريب إذا حلها وفي ثيابه قمل أو براغيث ماتت، وقيل: المراد بطيبها صحة هوائها وعذوبة مائها ووفور نزهتها وأنه ليس فيها حر يؤذي في الصيف ولا برد يؤذي في الشتاء، وقرأ رويس بنصب «بلدة» وجميع ما بعدها وذلك على المدح والوصفية.
Rivayet edildiğine göre orası havası lâtif, toprağı güzel bir yerdi; orada hiçbir âfet meydana gelmez ve hiçbir zararlı haşere bulunmazdı; öyle ki yabancı bir kimse oraya indiğinde elbiselerinde bit veya pire bulunsa ölürdü. Beldenin tayyib (güzel) olmasından maksadın; havasının sıhhati, suyunun tatlılığı, seyrangâhının bolluğu ve orada yazın eziyet veren bir sıcağın, kışın da eziyet veren bir soğuğun bulunmaması olduğu söylenmiştir. Ruveys, medih ve vasıf olmak üzere 'beldeten' kelimesini ve peşindekilerin tamamını nasb ile okumuştur.
وقال أحمد بن يحيى: بتقدير اسكنوا بلدة طيبة واعبدوا ربا غفورا ومن الاتفاقات النادرة إن لفظ بلدة طيبة بحساب الجمل واعتبار هاء التأنيث بأربعمائة كما ذهب إليه كثير من الأدباء وقع تاريخا لفتح القسطنطينية وكانت نزهة بلاد الروم فَأَعْرَضُوا أي عن الشكر كما يقتضيه المقام ويدخل فيه الأعراض عن الإيمان لأنه أعظم الكفر والكفران، وقال أبو حيان: أعرضوا عما جاء به إليهم أنبياؤهم الثلاثة عشر حيث دعوهم إلى الله تعالى وذكروهم نعمه سبحانه فكذبوهم وقالوا ما نعرف لله نعمة فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ أي الصعب من عرم الرجل مثلث الراء فهو عارم وعرم إذا شرس خلقه وصعب، وفي معناه ما جاء في رواية عن ابن عباس من تفسيره بالشديد، وإضافة السيل إليه من إضافة الموصوف إلى الصفة، ومن أباها من النحاة قال التقدير سيل الأمر العرم.
Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: '[Mana,] tertemiz/güzel bir beldede oturun ve çok bağışlayıcı bir Rabbe ibadet edin takdirindedir.' Nadir tevâfuklardandır ki, edebiyatçıların çoğunun benimsediği üzere te'nis he'sinin dört yüz sayılmasıyla 'beldetün tayyibetün' (بلدة طيبة) lafzı ebced hesabıyla, vaktiyle Rum diyarının gözdesi olan İstanbul'un (Kostantiniyye) fethinin tarihine denk gelmiştir. { فَأَعْرَضُوا } “Fakat onlar yüz çevirdiler” yani makamın gerektirdiği üzere şükürden yüz çevirdiler; imandan yüz çevirmek de buna dâhildir, zira o küfür ve nankörlüğün en büyüğüdür. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Kendilerini Allah Teâlâ'ya davet edip Sübhânehu'nun nimetlerini hatırlattıklarında on üç peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeylerden yüz çevirdiler; onları yalanladılar ve 'Biz Allah'a ait bir nimet bilmiyoruz' dediler. { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ } “Biz de üzerlerine Arim selini salıverdik” yani zorlu ve şiddetli seli saldık. Râ harfinin üç harekesiyle 'arame'r-racülü', ahlakı hırçınlaşıp zorlaştığında 'fe-hüve ârimün ve arimün' denilmesindendir. İbn Abbas'tan gelen bir rivayette onun 'şiddetli' olarak tefsir edilmesi de bu manadadır. Selin ona izafeti, mevsûfun sıfata izafeti kabilindendir. Nahivcilerden bunu kabul etmeyenler ise takdirin 'seylü'l-emri'l-arim' (zorlu işin seli) olduğunu söylemişlerdir.
وقيل: العرم المطر الشديد والإضافة على ظاهرها، وقيل: هو اسم للجرذ الذي نقب عليهم سدهم فصار سببا لتسلط السيل عليهم وهو الفار الأعمى الذي يقال له الخلد وإضافة السيل إليه لأدنى ملابسة، وقال ابن جبير: العرم المسناة بلسان الحبشة، وقال الأخفش، هو بهذا المعنى عربي، وقال المغيرة بن حكيم وأبو ميسرة: العرم في لغة اليمن جمع عرمة وهي كل ما بني أو سنم ليمسك الماء ويقال لذلك البناء بلغة الحجاز المسناة، والإضافة كما في سابقه والملابسة في هذا أقوى، وعن ابن عباس وقتادة والضحاك ومقاتل هو اسم الوادي الذي كان يأتي السيل منه وبني السد فيه، ووجه إضافة السيل إليه ظاهر، وقرأ عزرة بن الورد فيما حكى ابن خالويه «العرم» بإسكان الراء تخفيفا كقولهم في
Denildi ki: el-Arim şiddetli yağmurdur ve izafet zâhiri üzeredir. Onların bendini delip selin üzerlerine musallat olmasına sebep olan köstebeğin/iri farenin (cerze) adı olduğu da söylenmiştir; o da 'huld' denilen kör faredir ve selin ona izafeti en küçük bir münasebetten ötürüdür. İbn Cübeyr: 'el-Arim, Habeş dilinde bent/baraj demektir' demiştir. el-Ahfeş ise bu anlamıyla Arapça olduğunu söylemiştir. Muğîre b. Hakîm ve Ebû Meysere şöyle demişlerdir: 'Yemen lügatinde el-arim, suyu tutmak için yapılan veya yükseltilen her türlü set olan 'arame' lafzının çoğuludur; Hicaz lügatinde bu yapıya 'müsnât' denilir.' İzafet bir öncekinde olduğu gibidir ve bundaki münasebet daha kuvvetlidir. İbn Abbas, Katâde, Dahhâk ve Mukâtil'den nakledildiğine göre o, selin geldiği ve içine bendin inşa edildiği vadinin adıdır; selin ona izafetinin yönü ise açıktır. İbn Hâleveyh'in naklettiğine göre Uzre b. el-Verd, hafifletmek amacıyla râ'nın sükûnu ile 'el-arm' şeklinde okumuştur; nitekim Arapların
الكبد الكبد. روي أن بلقيس لما ملكت اقتتل قومها على ماء واديهم فتركت ملكها وسكنت قصرها وراودوها على أن ترجع فأبت فقالوا: لترجعن أو لنقتلنك فقالت لهم: أنتم لا عقول لكم ولا تطيعوني فقالوا: نطيعك فرجعت إلى واديهم وكانوا إذا مطروا أتاهم السيل من مسيرة ثلاثة أيام فأمرت فسد ما بين الجبلين بمسناة بالصخر والقار وحبست الماء من وراء السد وجعلت له أبوابا بعضها فوق بعض وبنت من دونه بركة منها اثنا عشر مخرجا على عدة أنهارهم وكان الماء يخرج لهم بالسوية إلى أن كان من شأنها مع سليمان ﵇ ما كان.
'el-kibd' kelimesine 'el-kebd' demeleri gibidir. Rivayet edildiğine göre Belkıs hükümdar olduğunda kavmi vadilerinin suyu hususunda birbirleriyle savaştı. Bunun üzerine o hükümdarlığı bırakıp sarayına çekildi. Geri dönmesi için ona ısrar ettiler, o ise reddetti. Dediler ki: 'Ya geri dönersin ya da seni kesinlikle öldürürüz!' Belkıs onlara: 'Sizin aklınız yok ve bana itaat etmiyorsunuz' dedi. Onlar da: 'Sana itaat edeceğiz' dediler. Belkıs onların vadisine geri döndü. Onlara yağmur yağdığında sel üç günlük mesafeden gelirdi. Bunun üzerine o emretti; iki dağın arası kayalar ve zift ile bir bent yapılarak kapatıldı ve su bendin arkasında toplandı. Onun için üst üste kapılar yaptı ve ön tarafına nehirlerinin sayısı kadar on iki çıkışı olan bir havuz inşa etti; Süleyman aleyhisselâm ile olan hadisesi gerçekleşene kadar su onlara eşit miktarda akıyordu.
وقيل: الذي بنى لهم السد هو حمير أبو القبائل اليمنية، وقيل بناه لقمان الأكبر بن عاد ورصف أحجاره بالرصاص والحديد وكان فرسخا في فرسخ ولم يزالوا في أرغد عيش وأخصب أرض حتى أن المرأة تخرج وعلى رأسها المكتل فتعمل بيديها وتسير فيمتلىء المكتل مما يتساقط من أشجار بساتينهم إلى أن أعرضوا عن الشكر وكذبوا الأنبياء ﵈ فسلط الله تعالى على سدهم الخلد فوالد فيه فخرقه فأرسل سبحانه سيلا عظيما فحمل السد وذهب بالجنان وكثير من الناس، وقيل إنه أذهب السد فاختل أمر قسمة الماء ووصوله إلى جنانهم فيبست وهلكت، وكان ذلك السيل على ما قيل في ملك ذي الأذعار بن حسان في الفترة بين نبينا ﷺ وعيسى ﵇، وفيه بحث على تقدير القول بأن الاعراض كان عما جاءهم من أنبيائهم الثلاثة عشر كما ستعلمه إن شاء الله تعالى عن قريب.
Onlara bendi inşa edenin Yemen kabilelerinin atası Himyer olduğu da söylenmiştir; bendi Âd oğlu Lokmân-ı Ekber'in inşa ettiği, taşlarını kurşun ve demirle ördüğü ve bendin bir fersaha bir fersah genişliğinde olduğu da söylenmiştir. Şükürden yüz çevirip peygamberleri —aleyhimüsselâm— yalanlayıncaya kadar öyle bolluk içinde bir hayat ve verimli bir arazide yaşadılar ki, bir kadın başına sepeti koyup çıkar, elleriyle iş yapar ve yürürdü de sepet bahçelerinin ağaçlarından dökülen meyvelerle dolardı. Nihayet Allah Teâlâ onların bendine köstebeği musallat etti; köstebek orada çoğaldı ve bendi deldi. Sübhânehu ulu bir sel gönderdi; sel bendi alıp götürdü, bahçeleri ve insanların çoğunu yok etti. Selin bendi yok ettiği, böylece suyun taksimi ve bahçelerine ulaşması düzeninin bozulup bahçelerin kuruyup helak olduğu da söylenmiştir. Söylendiğine göre bu sel, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile Îsâ aleyhisselâm arasındaki fetret döneminde Zü'l-Ez'âr b. Hassân'ın hükümdarlığı zamanında vuku bulmuştur. Yüz çevirmenin on üç peygamberlerinin getirdiği şeylerden olduğu görüşü kabul edildiğinde bunda bir değerlendirme/eleştiri payı vardır; nitekim inşaallah Teâlâ bunu yakında öğreneceksin.
وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ أي أذهبنا جنتيهم وأتينا بدلها جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ أي ثمر خَمْطٍ أي حامض أو مر، وعن ابن عباس الخمط الأراك ويقال لثمره مطلقا أو إذا اسود وبلغ البربر، وقيل شجر الغضا ولا أعلم هل له ثمر أم لا، وقال أبو عبيدة: كل شجرة مرة ذات شوك، وقال ابن الأعرابي: هو ثمر شجرة على صورة الخشخاش لا ينتفع به وتسمى تلك الشجرة على ما قيل بفسوة الضبع وهو على الأول صفة لأكل والأمر في ذلك ظاهر، وعلى الأخير عطف بيان على مذهب الكوفيين المجوزين له في النكرات، وقيل بدل وعلى ما بينهما الكلام على حذف مضاف أي أكل أكل خمط وذلك المضاف بدل من أكل أو عطف بيان عليه ولما حذف أقيم المضاف إليه مقامه وأعرب بإعرابه كما في البحر، وقيل هو بتقدير أكل ذي خمط، وقيل هو بدل من باب يعجبني القمر فلكه وهو كما ترى. ومنع جعله وصفا من غير ضرب من التأويل لأن الثمر لا يوصف بالشجر لا لأن الوصف بالأسماء الجامدة لا يطرد وإن جاء منه شيء نحو مررت بقاع عرفج فتأمل.
{ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ } “Ve o iki bahçelerinin yerine onlara... verdik” yani iki bahçelerini yok edip onların yerine verdik: { جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ } “yemişli iki bahçe” yani meyvesi olan, { خَمْطٍ } “buruk/acı” yani ekşi veya acı [yemişli bahçeler verdik]. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre hamt; erâk ağacıdır; meyvesine mutlak olarak yahut kararıp olgunlaştığında 'berber' denilir. Gada ağacı olduğu da söylenmiştir, ancak onun meyvesi var mıdır yok mudur bilmiyorum. Ebû Ubeyde: 'Dikenli her acı ağaçtır' demiştir. İbnü'l-A'râbî ise: 'Haşhaş şeklinde olan, kendisinden faydalanılmayan bir ağacın meyvesidir ve söylendiğine göre o ağaca fasvetü'd-dab' (sırtlan yellenmesi) denir' demiştir. Birinci görüşe göre bu lafız 'ükül' kelimesinin sıfatıdır ve bundaki durum açıktır. Son görüşe göre ise, nekrelerde buna cevaz veren Kûfelilerin mezhebine göre atf-ı beyândır; bedel olduğu da söylenmiştir. Bu ikisi arasındaki görüşlere göre ise söz mahzuf bir muzâf üzeredir; yani 'üküle üküli hamtın' takdirindedir ve o muzâf, 'ükül'den bedel veya ona atf-ı beyândır; hazfedilince muzâfun ileyh onun makamına kaim kılınmış ve el-Bahr'da belirtildiği gibi onun irabıyla iraplanmıştır. 'Üküle zî hamtın' takdirinde olduğu da söylenmiştir; 'yu'cibünî el-kameru felekuhû' kabilinden bir bedel olduğu da söylenmiştir ki bunun durumu gördüğün gibidir. Bir çeşit tevil olmaksızın onun vasıf kılınması menedilmiştir; çünkü meyve ağaç ile vasıflanmaz; yoksa câmid isimlerle vasıflamanın kural dışı olmasından ötürü değildir, nitekim 'merartü bi-kâ'ın arfecin' (arfeç otlu düzlüğe uğradım) şeklinde örnekleri gelmiştir, iyi düşün!
وقرأ أبو عمرو «أكل خمط» بالإضافة وهو من باب ثوب خز، وقرأ ابن كثير «أكل» بسكون الكاف والتنوين وَأَثْلٍ ضرب من الطرفاء على ما قاله أبو حنيفة اللغوي في كتاب النبات له، وعن ابن عباس تفسيره بالطرفاء، ونقل الطبرسي قولا أنه السمر وهو عطف على أُكُلٍ ولم يجوز الزمخشري عطفه على خَمْطٍ معللا بأن الأثل لا ثمر له، والأطباء كداود الأنطاكي وغيره يذكرون له ثمرا كالحمص ينكسر عن حب صغار ملتصق بعضه ببعض ويفسرون الأثل بالعظيم من الطرفاء ويقولون في الطرفاء هو بري لا ثمر له وبستاني له ثمر لكن قال الخفاجي: لا يعتمد على الكتب الطبية في مثل ذلك وفي القلب منه شيء، ونحن قد حققنا أن للأثل ثمرا. وكذا لصنف من الطرفاء إلا أن ثمرهما لا يؤكل ولعل مراد النافي نفي ثمرة تؤكل، والأطباء يعدون ما تخرجه الشجر غير الورق ونحوه ثمرة أكلت أم لا، ومثله في العطف على ذلك في قوله تعالى:
Ebû Amr izafetle 'üküli hamtın' şeklinde okumuştur ki bu, 'sevbü hazzin' (ipek elbise) kabilindendir. İbn Kesîr ise kâf'ın sükûnu ve tenvinle 'üklin' şeklinde okumuştur. { وَأَثْلٍ } “ılgın” [lafzına gelince], dilbilimci Ebû Hanîfe'nin Kitâbü'n-Nebât'ında belirttiğine göre bir tür ılgındır (tarfâ). İbn Abbas'tan onun ılgın olarak tefsir edildiği nakledilmiştir. Tabersî ise onun semür (akdiken) ağacı olduğuna dair bir görüş aktarmıştır. Bu lafız { أُكُلٍ } üzerine matuftur. Zemahşerî, eslin meyvesi olmadığı gerekçesiyle onun { خَمْطٍ } üzerine atfedilmesini caiz görmemiştir. Dâvûd el-Antâkî ve diğer tabipler ise onun nohut gibi bir meyvesi olduğunu, kırıldığında birbirine yapışık küçük taneciklerin çıktığını zikretmekte, esli ılgının büyüğü olarak tefsir etmekte ve ılgın hakkında 'yabanisinin meyvesi yoktur, ehlisinin meyvesi vardır' demektedirler. Ancak Hafâcî şöyle demiştir: 'Bunun gibisinde tıp kitaplarına itimat edilmez ve kalpte buna dair bir şüphe vardır.' Biz ise eslin bir meyvesi olduğunu tahkik ettik; aynı şekilde ılgının bir türünün de [meyvesi vardır], ancak ikisinin de meyvesi yenmez. Meyveyi nefyedenin maksadı muhtemelen yenilen meyveyi nefyetmektir; tabiplere göre ise ağacın yaprak ve benzeri dışında çıkardığı şeyler yensin veya yenmesin meyve sayılır. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki atıf da bunun gibidir:
وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ وحكى الفضيل بن إبراهيم أنه قرىء «أثلا وشيئا» بالنصب عطفا على جَنَّتَيْنِ والسدر شجر النبق، وقال الأزهري: السدر سدران سدر لا ينتفع به ولا يصلح ورقه للغسول وله ثمرة عفصة لا تؤكل
{ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ } “ve birazcık da sidr ağacı”. Fudayl b. İbrâhim, { جَنَّتَيْنِ } üzerine atıfla nasb olarak 'eslen ve şey'en' şeklinde okunduğunu nakletmiştir. Sidr, arabistan kirazı (nebk) ağacıdır. el-Ezherî şöyle demiştir: 'Sidr iki türlüdür: Biri kendisinden faydalanılmayan, yaprağı yıkanmaya/temizliğe yaramayan ve yenmeyen buruk meyvesi olan sidrdir
وهو الذي يسمى الضال وسدر ينبت على الماء وثمره النبق وورقه غسول يشبه شجر العناب انتهى. واختلف في المراد هنا فقيل الثاني، ووصف بقليل لفظا ومعنى أو معنى فقط وذلك إذا كان نعتا لشيء المبين به لأن ثمره مما يطيب أكله فجعل قليلا فيما بدلوا به لأنه لو كثر كان نعمة لا نقمة، وإنما أوتوه تذكيرا للنعم الزائلة لتكون حسرة عليهم، وقيل المراد به الأول حتما لأنه الأنسب بالمقام، ولم يذكر نكتة الوصف بالقليل عليه. ويمكن أن يقال في الوصف به مطلقا أن السدر له شأن عند العرب ولذا نص الله تعالى على وجوده في الجنة والبستاني منه لا يخفى نفعه والبري يستظل به أبناء السبيل ويأنسون به ولهم فيه منافع أخرى ويستأنس لعلو شأنه بما
ki buna dâl denir; diğeri ise su kenarında biten, meyvesi nebk olan, yaprağı temizlikte kullanılan ve hünnap ağacına benzeyen sidrdir.' [Ezherî'nin sözü] bitti. Burada hangisinin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: İkincisi olduğu söylenmiştir; lafzan ve manen yahut —onunla açıklanan 'şey'in sıfatı olduğunda— sadece manen 'az' ile nitelenmiştir. Çünkü onun meyvesi yenmesi hoş olan şeylerdendir; kendilerine bedel olarak verilen şeylerde az kılınmıştır, zira çok olsaydı bir ceza değil nimet olurdu. Onlara bu ancak zail olan nimetleri hatırlatmak ve kendilerine bir hasret/pişmanlık olsun diye verilmiştir. Makama en uygun olanı bu olduğu için kesinlikle birincisinin kastedildiği de söylenmiştir; bu takdirde 'az' ile nitelenmesinin nükte-i beyânı zikredilmemiştir. Onunla mutlak olarak nitelenmesi hakkında şöyle denebilir: Sidr ağacının Araplar nezdinde büyük bir değeri/önemi vardır; bu yüzden Allah Teâlâ onun cennette bulunduğunu açıkça belirtmiştir. Bahçe sidrinin faydası gizli değildir; yabani olanının gölgesinde ise yolcular gölgelenir, onunla ünsiyet kurarlar ve onda kendileri için başka faydalar da vardır. Onun şânının yüceliğine şunlar da delil gösterilebilir:
أخرجه أبو داود في سننه والضياء في المختارة عن عبد الله بن حبشي قال: قال رسول الله ﷺ من قطع سدرة صوب الله رأسه في النار
Ebû Dâvûd'un Sünen'inde ve Ziyâ el-Makdisî'nin el-Muhtâre'sinde Abdullah b. Habşî'den naklettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim [haksız yere] bir sidr ağacını keserse, Allah onun başını cehenneme eğer (baş aşağı ateşe atar).”