Binûn

Sebe' Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وبما

ve şu rivayetle de [istidlâl edilir]:

أخرجه البيهقي عن أبي جعفر قال: «قال رسول الله ﷺ لعلي كرّم الله تعالى وجهه في مرض موته: اخرج يا علي فقل عن الله لا عن رسول الله لعن الله من يقطع السدر»

Beyhakî'nin Ebû Ca'fer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, vefat ettiği hastalığında Ali'ye —kerremallâhu teâlâ vecheh—: 'Çık ey Ali! Resûlullah'tan değil, Allah'tan [naklederek] de ki: Allah sidr ağacını kesene lânet etsin!' buyurdu.»

وفي معناهما عدة أخبار لها عدة طرق، والكل فيما أرى محمول على ما إذا كان القطع عبثا ولو كان السدر في ملكه. وقيل في ذلك مخصوص بسدر المدينة، وإنما نهى عن قطعه ليكون إنسا وظلا لمن يهاجر إليها، وقيل بسدر الفلاة ليستظل به أبناء السبيل والحيوان، وقيل بسدر مكة لأنها حرم، وقيل بما إذا كان في ملك الغير وكان القطع بغير حق، والكل كما ترى، وأيا ما كان ففي التنصيص عليه ما يشير إلى أن له شأنا فلما ذكر سبحانه ما آل إليه حال أولئك المعرضين وما بدلوا بجنتيهم أتى جل وعلا بما يتضمن الإيذان بحقارة ما عوضوا به وهو مما له شأن عند العرب أعني السدر وقلته، والإيذان بالقلة ظاهر وأما الإيذان بالحقارة فمن ذكر شيء والعدول عن أن يقال وسدر قليل مع أنه الأخصر الأوفق بما قبله ففيه إشارة إلى غاية انعكاس الحال حيث أومأ الكلام إلى أنهم لم يؤتوا بعد إذهاب جنتيهم شيئا مما لجنسه شأن عند العرب إلا السدر وما أوتوه من هذا الجنس حقير قليل، وتسمية البدل جنتين مع أنه ما سمعت للمشاكلة والتهكم ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من التبديل، وما فيه من معنى البعد للإشارة إلى بعد رتبته في الفظاعة أو إلى مصدر قوله تعالى:

Bu iki rivayet anlamında muhtelif tariklerle gelmiş pek çok haber vardır. Bana göre bunların hepsi, sidr ağacı kişinin kendi mülkünde olsa bile kesimin boş yere / abes olması haline hamledilir. Bunun Medine'nin sidr ağacına mahsus olduğu, oraya hicret edenlere bir ünsiyet ve gölge olsun diye kesilmesinin yasaklandığı da söylenmiştir. Yolcuların ve hayvanların gölgelenmesi için sahra sidri olduğu da söylenmiştir. Harem bölgesi olduğu için Mekke sidri olduğu da söylenmiştir. Başkasının mülkünde olup haksız yere kesilmesi durumuna dair olduğu da söylenmiştir; hepsi de gördüğün gibidir. Her ne olursa olsun, onun açıkça zikredilmesinde onun bir kıymeti olduğuna işaret eden bir yön vardır. Sübhânehu ve Teâlâ o yüz çevirenlerin akıbetinin neye vardığını ve iki bahçelerine karşılık ne ile değiştirildiğini zikredince, Araplar nezdinde kıymetli olan bir şeyden —yani sidrden— kendilerine bedel kılınan şeyin değersizliğini ve azlığını bildirmeyi içeren ifadeyi getirmiştir. Azlığın bildirilmesi açıktır; değersizliğin bildirilmesi ise «şey» kelimesinin zikredilmesinden ve —daha kısa ve öncesine daha uygun olmasına rağmen— «ve sidrin kalîl» denilmeyip bundan sarfınazar edilmesindendir. Bunda, durumun son derece tersine döndüğüne bir işaret vardır; zira kelâm, iki bahçeleri yok edildikten sonra kendilerine Araplar nezdinde kıymetli olan cinsten sidr dışında hiçbir şey verilmediğine, bu cinsten kendilerine verilenin de değersiz ve az olduğuna ima etmektedir. Bedelin, işittiğin gibi olmasına rağmen «iki bahçe» olarak isimlendirilmesi ise müşâkele ve tehekküm (istihza) içindir. { ذلِكَ } “İşte bu” ifadesi, zikredilen değiştirmeye işarettir. Bundaki uzaklık anlamı ise, onun dehşetindeki mertebesinin uzaklığına ya da Allah Teâlâ'nın şu kavlinin masdarına işarettir:

جَزَيْناهُمْ كما قيل في قوله سبحانه: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] ومحله على الأول النصب على أنه مفعول ثان، وعلى الثاني النصب على أنه مصدر مؤكد للفعل المذكور، والتقديم للتعظيم والتهويل وقيل للتخصيص أي ذلك التبديل جزيناهم لا غيره أو ذلك الجزاء الفظيع جزيناهم لا جزاء آخر بِما كَفَرُوا بسبب كفرانهم النعمة حيث نزعناها منهم ووضعنا مكانها ضدها. وقيل بسبب كفرهم بالرسل الثلاثة عشر الذين بعثوا إليهم.

{ جَزَيْناهُمْ } “onları cezalandırdık”; nitekim Sübhânehû'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [el-Bakara: 143] kavlinde de böyle söylenmiştir. Birinci ihtimale göre mahalli ikinci mef'ûl olarak nasbdır; ikinci ihtimale göre ise mezkûr fiili pekiştiren mef'ûl-i mutlak olarak nasbdır. Öne alınması tazim ve tehvil (korkutma) içindir; tahsis için olduğu da söylenmiştir; yani 'onları başka bir şeyle değil, işte bu değiştirme ile cezalandırdık' veya 'onları başka bir ceza ile değil, işte bu korkunç ceza ile cezalandırdık' demektir. { بِما كَفَرُوا } “nankörlük etmeleri sebebiyle”, yani nimeti ellerinden alıp yerine zıddını koymamız suretiyle nimete nankörlük etmeleri sebebiyle [bunu yaptık]. Kendilerine gönderilen on üç peygambere küfretmeleri sebebiyle olduğu da söylenmiştir.

واستشكل هذا مع القول بأن السيل العرم كان زمن الفترة بأن الجمهور قالوا: لا نبي بين نبينا وعيسى عليهما الصلاة والسّلام، ومن الناس من قال: بينهما ﷺ أربعة أنبياء ثلاثة من بني إسرائيل وواحد من العرب وهو خالد العبسي وهو قد بعث لقومه وبنو إسرائيل لم يبعثوا للعرب وأجيب بأن ما كان زمن الفترة هو السيل العرم لا غير والرسل الثلاثة عشر هم جملة من كان في قومهم من سبأ بن يشجب إلى أن أهلكهم الله تعالى أجمعين فتأمل ولا تغفل.

Arem selinin fetret devrinde olduğu kavliyle birlikte bu durum şöyle müşkil görülmüştür: Zira cumhur, Peygamberimiz ile Îsâ aleyhimesselâtü vesselâm arasında hiçbir peygamber olmadığını söylemiştir. İnsanlardan bazıları ise ikisi arasında dördü peygamber —üçü İsrâiloğullarından, biri Araplardan olup o da Hâlid el-Absî'dir; o da kendi kavmine gönderilmiştir, İsrâiloğulları ise Araplara gönderilmemiştir— bulunduğunu söylemiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Fetret devrinde olan şey sadece Arem selidir; on üç peygamber ise Sebe' b. Yeşcüb'den Allah Teâlâ onları toptan helâk edene kadar kavimlerinde bulunanların tamamıdır. İyice düşün ve gaflete düşme!

وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ أي ما نجازي مثل هذا الجزاء الشديد المستأصل إلا المبالغ في الكفران أو الكفر فلا يتوجه على الحصر إشكال أن المؤمن قد يعاقب في العاجل. وفي الكشف لا يراد أن المؤمن أيضا يعاقب فإنه ليس بعقاب على الحقيقة بل تمحيص ولأنه أريد المعاقبة بجميع ما يفعله من السوء، ولا كذلك للمؤمن، ولا مانع من أن يكون الجزاء عاما في كل مكافأت وأريد به المعاقبة مطلقا من غير تقييد بما سبق لقرينة جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا لتعيين المعاقبة فيه بل قال الزمخشري: هو الوجه الصحيح وذلك لعدم الإضمار ولأن التذييل هكذا آكد وأسد موقعا ولا يتوجه الإشكال لما في الكشف وقرأ الجمهور «يجازي» بضم الياء وفتح الزاي مبنيا للمفعول «الكفور» بالرفع على النيابة عن

{ وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ } “Biz çok nankör / kâfir olandan başkasını cezalandırır mıyız?”; yani 'böyle kök kazıyıcı, şiddetli bir ceza ile ancak nankörlükte veya küfürde aşırı gideni cezalandırırız'. Dolayısıyla müminin dünyada bazen cezalandırılabileceği yönündeki itiraz bu hasra yöneltilemez. el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Müminin de cezalandırıldığı kastedilmemektedir; zira bu hakikatte bir ceza değil, bir arınmadır (temhîs) ve çünkü burada işlediği bütün kötülüklerle cezalandırılmak murat edilmiştir; mümin için ise böyle değildir. Cezanın her türlü karşılıkta umumî olup, { جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } “küfretmeleri sebebiyle onları cezalandırdık” karinesiyle onda cezalandırmayı tayin etmek suretiyle öncekiyle kayıtlanmaksızın mutlak olarak cezalandırmanın murat edilmesine bir engel yoktur. Bilakis Zemahşerî şöyle demiştir: 'Doğru olan vecih budur; çünkü takdir (izmar) yoktur ve fezleke (tezyîl) bu şekilde daha tekidli ve yerine daha uygundur.' el-Keşşâf'taki izahtan ötürü itiraz vârit olmaz. Cumhur, meçhul fiil olarak yâ'nın dammesi ve zây'ın fethasıyla «yücâzâ», nâib-i

الفاعل. وقرىء «يجازي» بضم الياء وكسر الزاي مبنيا للفاعل وهو ضميره تعالى وحده «الكفور» بالنصب على المفعولية، وقرأ مسلم بن جندب «يجزى» مبنيا للمفعول «الكفور» بالرفع على النيابة، والمجازاة على ما سمعت عن الزمخشري المكافآت لكن قال الخفاجي لم ترد في القرآن إلا مع العقاب بخلاف الجزاء فإنه عام وقد يخص بالخير، وعن أبي إسحاق تقول جزيت الرجل في الخير وجازيته في الشر، وفي معناه قول مجاهد يقال في العقوبة يجازي وفي المثوبة يجزى.

fail olarak ref ile «el-kefûru» şeklinde okumuştur. Malûm fiil olarak —ki faili sadece O Teâlâ'nın zamiridir— yâ'nın dammesi ve zây'ın kesresiyle «yücâzî», mef'ûl olarak nasb ile «el-kefûra» şeklinde de okunmuştur. Müslim b. Cündeb ise meçhul fiil olarak «yüczâ», nâib-i fail olarak ref ile «el-kefûru» şeklinde okumuştur. Mücâzât, Zemahşerî'den işittiğin üzere karşılık vermektir; lâkin Hafâcî şöyle demiştir: 'Kur'an'da sadece azapla birlikte gelmiştir; ceza ise böyle değildir, zira o umumidir ve bazen hayra tahsis edilir.' Ebû İshak'tan şöyle nakledilmiştir: Hayırda 'cezaytü'r-racüle' (adama karşılığını verdim), şerde ise 'câzeytühû' dersin. Mücâhid'in şu sözü de bu anlamdadır: Cezalandırmada 'yücâzî', mükâfatta ise 'yüczâ' denilir.

وقال بعض الأجلة: ينبغي أن يكون أبو إسحاق قد أراد أنك إذا أرسلت الفعلين ولم تعدهما إلى المفعول الثاني كانا كذلك وأما إذا ذكرته فيستعمل كل منهما في الخير والشر، ويرد على ما ذكر جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا وكذا «وهل يجزى» في قراءة مسلم إذ الجزاء في ذلك مستعمل في الشر مع عدم ذكر المفعول الثاني، وقوله:

Büyük âlimlerden biri şöyle demiştir: Ebû İshak, iki fiili mutlak bırakıp ikinci mef'ûle geçişli kılmadığın takdirde böyle olduklarını kastetmiş olmalıdır; ikinci mef'ûlü zikrettiğinde ise her ikisi de hayırda ve şerde kullanılır. Zikredilen bu hususa { جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } “küfretmeleri sebebiyle onları cezalandırdık” kavli ve keza Müslim'in kıraatindeki «ve hel yüczâ» ifadesi itiraz olarak gelir; zira bunlarda ceza, ikinci mef'ûl zikredilmediği halde şerde kullanılmıştır. Keza şu şairin kavli de böyledir:

جزى بنوه أبا الغيلان عن كبر ... وحسن فعل كما يجزى سنمار

Oğulları Ebû Gaylân'a yaşlılığına ve güzel muamelesine karşılık, Sinimmâr'ın cezalandırıldığı gibi ceza verdiler.

وقال الراغب: يقال جزيته وجازيته ولم يجىء في القرآن إلا جزى دون جازى وذلك لأن المجازاة المكافأة وهي مقابلة نعمة بنعمة هي كفؤها ونعمة الله ﷿ تتعالى عن ذلك ولهذا لا يستعمل لفظ المكافأة فيه ﷾، وفيه غفلة عما هنا إلا أن يقال: أراد أنه لم يجىء في القرآن جازى فيما هو نعمة مسندا إليه تعالى فإنه لم يخطر لي مجيء ذلك فيه والله تعالى أعلم، ويحسن عندي قول أبي حيان: أكثر ما يستعمل الجزاء في الخير والمجازاة في الشر لكن في تقييدهما قد يقع كل منهما موقع الآخر، وفي قوله سبحانه: جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا دون جازيناهم بما كفروا على الوجه الثاني في اسم الإشارة ما يحكى تمتع القوم بما يسر ووقوعهم بعده فيما يسيء ويضر، ويمكن أن تكون نكتة التعبير بجزى الأكثر استعمالا في الخير، ويجوز أن يكون التعبير بذاك أول وبنجازي ثانيا ليكون كل أوفق بعلته وهذا جار على كلا الوجهين في الإشارة فتدبر جدا.

Râgıb şöyle demiştir: «Cezeytühû ve câzeytühû denir. Kur'an'da ise 'câzâ' değil sadece 'cezâ' gelmiştir. Çünkü mücâzât, mükâfattır; o da bir nimeti ona denk bir nimetle karşılamaktır. Allah Azze ve Celle'nin nimeti ise bundan yücedir; bu yüzden O'nun celle celâlühû hakkında mükâfat lafzı kullanılmaz.» Bu ifadede buradaki ayetten bir gaflet vardır; meğerki şöyle denilsin: O, Kur'an'da nimet olan hususlarda Allah Teâlâ'ya isnad edilen bir 'câzâ' fiilinin gelmediğini kastetmiştir; zira bunun Kur'an'da geldiği benim de aklıma gelmemektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Ebû Hayyân'ın şu sözü bana göre güzeldir: «Cezâ çoğunlukla hayırda, mücâzât ise şerde kullanılır; fakat kayıtlandıklarında her biri diğerinin yerine geçebilir.» İşaret ismindeki ikinci veche göre, «câzeynâhüm bimâ keferû» yerine Sübhânehû'nun { جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } “küfretmeleri sebebiyle onları cezalandırdık” buyurmasında, kavmin sevindirici şeylerden yararlanışını ve ardından kendilerini üzen ve zarar veren şeylere düşüşlerini anlatan bir yön vardır. Hayırda daha çok kullanılan 'cezâ' ile ifade edilmesinin nüktesi bu olabilir. İlkinin onunla, ikincisinin ise { نُجازِي } ile ifade edilmiş olması, her birinin kendi illetine daha uygun olması için de caizdir; bu da işaretteki her iki vecih için de geçerlidir. İyice tefekkür et!

وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً إلى آخره عطف بمجموعه على مجموع ما قبله عطف القصة على القصة وهو حكاية لما أوتوا من النعم في مسايرهم ومتاجرهم وما فعلوا بها من الكفران وما حاق بهم بسبب ذلك وما قبل كان حكاية لما أوتوا من النعم في مساكنهم ومحل إقامتهم وما فعلوا بها وما فعل بهم، والمراد بالقرى التي بورك فيها قرى الشام وذلك بكثرة أشجارها وأثمارها والتوسعة على أهلها وعن ابن عباس هي قرى بيت المقدس وعن مجاهد هي السراوية وعن وهب قرى صنعاء وقال ابن جبير: قرى مأرب والمعول عليه الأول حتى قال ابن عطية إن إجماع المفسرين عليه، ومعنى ظاهِرَةً على ما روي عن قتادة متواصلة يقرب بعضها من بعض بحيث يظهر لمن في بعضها ما في مقابلته من الأخرى وهذا يقتضي القرب الشديد لكن سيأتي قريبا إن شاء الله تعالى ما قيل في مقدار ما بين كل قريتين وقال المبرد ظاهرة مرتفعة أي على الآكام والظراب وهي أشرف القرى، وقيل ظاهرة معروفة يقال هذا أمر ظاهر أي معروف وتعرف القرية لحسنها ورعاية أهلها المارين عليها، وقيل ظاهرة موضوعة على الطرق ليسهل سير السابلة فيها.

{ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً } “Onlarla, feyiz ve bereket verdiğimiz beldeler arasında birbirine bitişik kasabalar var ettik” [ayeti] sonuna kadar bütünüyle, kıssanın kıssaya atfı olarak kendisinden öncekilerin bütününe matuftur. Bu, yolculuklarında ve ticaretlerinde kendilerine verilen nimetlerin, bunlara karşı yaptıkları nankörlüğün ve bu sebeple başlarına gelenlerin hikâyesidir; öncesi ise meskenlerinde ve ikamet yerlerinde kendilerine verilen nimetlerin, bunlara karşı yaptıklarının ve kendilerine ne yapıldığının hikâyesiydi. Kendisinde bereket kılınan beldelerden maksat, ağaçlarının ve meyvelerinin çokluğu ve halkına sağlanan bolluk/genişlik sebebiyle Şam kasabalarıdır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bunlar Beytülmakdis beldeleridir; Mücâhid'den nakledildiğine göre Serâviye'dir; Vehb'den nakledildiğine göre San'a köyleridir; İbn Cübeyr ise Me'rib köyleri olduğunu söylemiştir. İtimat edilen ise birinci görüştür; hatta İbn Atiyye müfessirlerin icmâının bu yönde olduğunu belirtmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre { ظاهِرَةً } kelimesinin anlamı, birbirine bitişik olup birinde bulunan kimseye karşısındaki diğerinde olanın görüneceği derecede birbirine yakın olmasıdır; bu da aşırı bir yakınlığı gerektirir, lâkin inşâallahu teâlâ iki kasaba arasındaki mesafenin miktarı hakkında söylenenler az sonra gelecektir. el-Müberred ise 'zâhireten'in tepeler ve yamaçlar üzerinde yüksekte bulunan anlamına geldiğini ve bunların kasabaların en şereflisi olduğunu söylemiştir. 'Zâhireten'in bilinen/meşhur anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim 'bu açık (zâhir) bir iştir' denir ki bilinen demektir; kasaba da güzelliği ve halkının yoldan geçenleri gözetmesiyle tanınır. Yolcuların oralarda rahatça yürüyebilmesi için yollar üzerine kurulmuş anlamına geldiği de söylenmiştir.

وقال ابن عطية: الذي يظهر لي أن معنى ظاهِرَةً خارجة عن المدن فهي عبارة عن القرى الصغار التي في ظواهر المدن كأنه فصل بهذه الصفة بين القرى الصغار وبين القرى المطلقة التي هي المدن، وظواهر المدن ما خرج عنها في الفيافي ومنه قولهم نزلنا بظاهر البلد الفلاني أي خارجا عنه، ومنه قول الشاعر:

İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bana zâhir olan şudur ki { ظاهِرَةً } lafzının manası şehirlerin dışında olandır; dolayısıyla bu, şehirlerin dış kısımlarında (zahirinde) yer alan küçük köylerden ibarettir. Âdeta bu sıfatla, küçük köyler ile mutlak köyler (yani şehirler) arasını ayırmıştır. Şehirlerin zâhirleri ise çöllere/kırlara doğru şehir dışına taşan kısımlardır. Nitekim 'filan beldenin zâhirine indik' sözü de bundan olup 'şehrin dışına indik' demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

فلو شهدتني من قريش عصابة ... قريش البطاح لا قريش الظواهر

Kureyş'ten bir topluluk yanımda olsaydı / Dıştakiler (Zevâhir) değil, vadinin içindekiler (Bıtâh) olan Kureyş.

يعني أن الخارجين من بطحاء مكة ويقال للساكنين خارج البلد أهل الضواحي وأهل البوادي أيضا.

Yani Mekke vadisinin dışına çıkanları kastediyor. Şehir dışında oturanlara 'ehlü'd-davâhî' (banliyö halkı) ve 'ehlü'l-bevâdî' (kır halkı) da denir.

وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ أي جعلنا نسبة بعضها إلى بعض على مقدار معين من السير قيل من سار من قرية صباحا وصل إلى أخرى وقت الظهيرة والقيلولة ومن سار بعد الظهر وصل إلى أخرى عند الغروب فلا يحتاج لحمل زاد ولا مبيت في أرض خالية ولا يخاف من عدو ونحوه، وقيل: كان بين كل قريتين ميل، وقال الضحاك: مقادير المراحل كانت القرى على مقاديرها وهذا هو إلا وفق بمعنى ظاهِرَةً على ما سمعت عن قتادة وكذا بقوله سبحانه سِيرُوا فِيها فإنه مؤذن بشدة القرب حتى كأنهم لم يخرجوا من نفس القرى، والظاهر أن سِيرُوا أمر منه ﷿ على لسان نبي أو نحوه وهو بتقدير القول أي قلنا لهم سيروا في تلك القرى لَيالِيَ وَأَيَّاماً أي متى شئتم من ليل ونهار آمِنِينَ من كل ما تكرهونه لا يختلف إلا من فيها باختلاف الأوقات، وقدم الليالي لأنها مظنة الخوف من مغتال وإن قيل الليل أخفى للويل أو لأنها سابقة على الأيام أو قلنا سيروا فيها آمنين وإن تطاولت مدة سفركم وامتدت ليالي وأياما كثيرة، قال قتادة: كانوا يسيرون مسيرة أربعة أشهر في أمان ولو وجد الرجل قاتل أبيه لم يهجه أو سيروا فيها لياليكم وأيامكم أي مدة أعماركم لا تلقون فيها إلا الأمن، وقدمت الليالي لسبقها.

{ وَقَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ } “aralarındaki yürüyüşü de takdir ve tayin ettik”; yani bazısının diğerine oranını yürüyüşte belirli bir ölçüye göre kıldık. Denildi ki: Bir kasabadan sabahleyin yola çıkan, öğle ve kaylûle vaktinde diğerine varırdı; öğleden sonra yola çıkan ise gün batımında diğerine ulaşırdı; böylece ne azık taşımaya ne de boş arazide gecelemiye ihtiyaç duymaz, düşmandan ve benzerinden de korkmazdı. İki kasaba arasında bir mil olduğu da söylenmiştir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: 'Kasabalar konak mesafelerine göreydi.' Katâde'den işittiğin üzere { ظاهِرَةً } lafzının anlamına ve keza Sübhânehû'nun { سِيرُوا فِيها } “Oralarda yürüyün” kavline en uygun olanı da budur; zira bu ifade, sanki kasabaların içinden hiç çıkmamışlarcasına aşırı bir yakınlığı bildirmektedir. Zâhir olan şudur ki { سِيرُوا } emri, O Azze ve Celle'den bir peygamberin diliyle yahut benzeri şekilde gelmiş bir emirdir ve takdirî bir söze dayanır; yani 'onlara o kasabalarda yürüyün dedik'. { لَيالِيَ وَأَيَّاماً } “geceler ve gündüzler boyunca”; yani gece ve gündüzden dilediğiniz vakitte, { آمِنِينَ } “güven içinde”, hoşlanmadığınız her şeyden emin olarak [yürüyün]; oradaki güven vakitlerin değişmesiyle değişmez. Geceler öne alınmıştır; çünkü baskın yapandan korku zannı gecededir —her ne kadar 'gece felaketi daha iyi gizler' denilse de— yahut geceler gündüzlerden önce geldiği içindir; yahut 'yolculuk süreniz uzayıp nice geceler ve gündüzler sürse de oralarda güven içinde yürüyün' dedik. Katâde şöyle demiştir: 'Dört aylık mesafeyi tam bir güvenlik içinde yürürlerdi; adam babasının katiliyle karşılaşsa bile ona dokunmazdı.' Yahut 'geceleriniz ve gündüzleriniz boyunca, yani ömrünüz süresince oralarda yürüyün; oralarda güvenden başka bir şey bulamazsınız' demektir. Geceler, önceliğinden ötürü öne alınmıştır.

وأيا ما كان فقد علم فائدة ذكر الليالي والأيام وإن كان السير لا يخلو عنهما، وجوز أن لا يكون هناك قول حقيقة وإنما نزل تمكينهم من السير المذكور وتسوية مبادئه وأسبابه منزلة القول لهم وأمرهم بذلك والأمر على الوجهين للإباحة.

Her ne olursa olsun, yolculuk gece ve gündüzden hâlî olmasa da gece ve gündüzlerin zikredilmesinin faydası anlaşılmıştır. Orada hakiki bir sözün bulunmayıp, mezkûr yürüyüşe imkân verilmesinin, bunun başlangıç ve sebeplerinin hazırlanmasının onlara hitap edilmiş ve bununla emredilmiş gibi kabul edilmesi de caiz görülmüştür. Emir her iki vecihte de ibâha (mubah kılma) içindir.

فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا لما طالت بهم مدة النعمة بطروا وملوا وآثروا الذي هو أدنى على الذي هو خير كما فعل بنو إسرائيل وقالوا: لو كانت متاجرنا أبعد كان ما نجلبه منها أشهى وأغلى فطلبوا تبديل اتصال العمران وفصل المفاوز والقفار وفي ضمن ذلك إظهار القادرين منهم على قطعها بركوب الرواحل وتزود الأزواد الفخر والكبر على الفقراء العاجزين عن ذلك فعجل الله تعالى لهم الإجابة بتخريب القرى المتوسطة وجعلها بلقعا لا يسمع فيها داع ولا مجيب، والظاهر أنهم قالوا ذلك بلسان القال، وجوز الإمام أن يكونوا قالوا: باعِدْ بلسان الحال أي فلما كفروا فقد طلبوا أن يبعد بين أسفارهم ويخرب المعمور من ديارهم.

{ فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا } “Bunun üzerine dediler ki: Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır”. Nimetin süresi uzayınca şımardılar, usandılar ve İsrâiloğullarının yaptığı gibi daha aşağı olanı daha hayırlı olana tercih ettiler. Şöyle dediler: 'Eğer ticaret yerlerimiz daha uzak olsaydı, oradan getirdiklerimiz daha çok arzulanan ve daha pahalı şeyler olurdu.' Böylece yerleşim yerlerinin birbirine bitişik olmasını değiştirmeyi, araya çöller ve ıssız arazilerin girmesini istediler. Bunun zımnında, binek hayvanlarına binerek ve azık tedarik ederek o mesafeleri aşmaya güç yetirenlerin, buna güç yetiremeyen fakirlere karşı böbürlenme ve kibir göstermesi de vardı. Allah Teâlâ da aradaki kasabaları harap edip oraları ne bir çağıranın ne de bir cevap verenin duyulmadığı çorak arazilere çevirerek onların dualarına icabeti çabuklaştırdı. Zâhir olan, bunu söz diliyle (lisan-ı kâl ile) söylemiş olmalarıdır. İmam [Fahreddin er-Râzî], { باعِدْ } sözünü hal diliyle söylemiş olmalarını da caiz görmüştür; yani küfrettiklerinde seferlerinin arasının uzaklaştırılmasını ve yurtlarının mamur kısımlarının harap edilmesini istemiş gibi oldular.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وهشام «بعّد» بتشديد العين فعل طلب، وابن عباس وابن الحنفية وعمرو بن قائد «ربنا» رفعا «بعّد» بالتشديد فعلا ماضيا، وابن عباس. وابن الحنفية أيضا وأبو رجاء: والحسن ويعقوب وزيد بن علي وأبو صالح، وابن أبي ليلى والكلبي ومحمد بن علي وسلام وأبو حيوة «ربّنا» رفعا و «باعد» طلبا من المفاعلة، وابن الحنفية أيضا وسعيد بن أبي الحسن أخو الحسن وسفيان بن حسين وابن السميقع «ربّنا» بالنصب «بعد» بضم العين فعلا ماضيا «بين» بالنصب إلا سعيدا منهم فإنه يضم النون ويجعل «بين» فاعلا، ومن نصب فالفاعل عنده ضمير يعود على «السير» ومن نصب «ربنا» جعله منادى فإن جاء بعده طلب كان ذلك أشرا وبطرا.

İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hişâm, talep fiili olarak ayn'ın teşdidiyle «ba''id» şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs, İbnü'l-Hanefiyye ve Amr b. Kâid ise «rabbenâ»yı ref ile «rabbünâ» ve mâzî fiil olarak teşdid ile «ba''ade» şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs, yine İbnü'l-Hanefiyye, Ebû Recâ, el-Hasan, Ya'kûb, Zeyd b. Ali, Ebû Sâlih, İbn Ebî Leylâ, el-Kelbî, Muhammed b. Ali, Sellâm ve Ebû Hayve, «rabbünâ»yı ref ile ve mufâale bâbından talep olarak «bâ'id» şeklinde okumuşlardır. Yine İbnü'l-Hanefiyye, el-Hasan'ın kardeşi Saîd b. Ebi'l-Hasan, Süfyân b. Hüseyin ve İbnü's-Sümeyka' «rabbenâ»yı nasb ile, ayn'ın dammesiyle mâzî fiil olarak «be'ude», «beyne»yi de nasb ile okumuşlardır; ancak onlardan Saîd nûn'u zammeler ve «beynü»yü fail yapar. Nasb okuyana göre fail, 'yürüyüş'e (es-seyr) dönen zamirdir. «Rabbenâ»yı nasb okuyan ise onu münâdâ yapar; şayet ardından talep fiili gelirse bu bir şımarıklık ve nankörlük ifadesidir.

وفاعل بمعنى فعل وإن جاء فعلا ماضيا كان ذلك شكوى من مسافة ما بين قراهم مع قصرها لتجاوزهم في الترفه والتنعم أو شكوى مما حل بهم من بعد الأسفار التي طلبوها بعد وقوعها أو دعاء بلفظ الخبر، ومن رفع «ربنا» فلا يكون الفعل عنده إلا ماضيا والجملة خبرية متضمنة للشكوى على ما قيل، ونصب «بين» بعد كل فعل متعد في إحدى القراءات ماضيا كان أو طلبا عند أبي حيان على أنه مفعول به، وأيد ذلك بقراءة الرفع أو على الظرفية والفعل منزل منزلة اللازم أو متعد مفعوله محذوف أي السير وهو أسهل من إخراج الظرف الغير المتصرف عن ظرفيته. وقرىء «بوعد» مبنيا للمفعول. وقرأ ابن يعمر «سفرنا» بالأفراد وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ حيث عرضوها للسخط والعذاب حين بطروا النعمة

Buradaki 'fâale' 'fa'ale' manasındadır. Şayet fiil mâzî olarak gelirse bu, refah ve nimette aşırıya kaçtıkları için kasabaları arasındaki mesafenin —kısa olmasına rağmen— uzaklığından bir şikâyet yahut vuku bulduktan sonra talep ettikleri sefer uzaklığından dolayı başlarına gelen şeyden bir şikâyet ya da haber lafzıyla yapılmış bir duadır. «Rabbünâ»yı ref okuyana göre ise fiil sadece mâzî olur ve cümle —söylendiğine göre— şikâyeti içeren haberî bir cümledir. Ebû Hayyân'a göre kıraatlerden birinde mâzî olsun talep olsun her müteaddî fiilden sonra gelen «beyne»nin nasbı mef'ûlün bih olmasındandır; bunu ref kıraatiyle de teyit etmiştir; yahut zarfiyyet üzeredir ve fiil lâzım menzilesine indirilmiştir ya da mef'ûlü hazfedilmiş —yani 'es-seyre'— müteaddî bir fiildir; bu ise gayr-ı mutasarrıf zarfı zarfiyyetinden çıkarmaktan daha kolaydır. Meçhul fiil olarak «bû'ide» şeklinde de okunmuştur. İbn Ya'mer tekil olarak «seferinâ» şeklinde okumuştur. { وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “ve kendilerine zulmettiler”; nimete karşı nankörlük ve şımarıklık gösterdiklerinde nefislerini gazaba ve azaba maruz bırakmak suretiyle [kendilerine zulmettiler].

وغمطوها فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ جمع أحدوثة وهي ما يتحدث به على سبيل التلهي والاستغراب لا جمع حديث على خلاف القياس، وجعلهم نفس الأحاديث إما على المبالغة أو تقدير المضاف أي جعلناهم بحديث يتحدث الناس بهم متعجبين من أحوالهم ومعتبرين بعاقبتهم ومآلهم.

ve nimeti hiçe saydılar. { فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } “Biz de onları dillere destan / ibretlik masallar kıldık”. [Ehâdîs], eğlence ve hayret yollu konuşulan şey demek olan 'uhdûse'nin çoğuludur; kıyasa aykırı olarak 'hadîs'in çoğulu değildir. Onların bizzat masallar/efsaneler kılınması ya mübalağa üzeredir yahut muzafın takdiri iledir; yani 'insanların durumlarına şaşarak, akıbet ve varacakları sonuca ibret nazarıyla bakarak haklarında konuşup durdukları birer masal kıldık' demektir.

وقيل المراد لم يبق منهم إلا الحديث عنهم ولو بقي منهم طائفة لم يكونوا أحاديث وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ أي فرقناهم كل تفريق على أن الممزق مصدر أو كل مطرح ومكان تفريق على أنه اسم مكان، وفي التعبير بالتمزيق الخاص بتفريق المتصل وخرقه من تهويل الأمر والدلالة على شدة التأثير والإيلام ما لا يخفى أي مزقناهم تمزيقا لا غاية وراءه بحيث يضرب مثلا في كل فرقة ليس بعدها وصال، وعن ابن سلام أن المراد جعلناهم ترابا تذروه الرياح وهو أوفق بالتمزيق إلا أن جميع أجلة المفسرين على خلافه وأن المراد بتمزيقهم تفريقهم بالتباعد، وقد تقدم لك غير بعيد حديث كيفية تفرقهم في جواب رسول الله ﷺ لفروة بن مسيك.

Maksadın, onlardan geriye sadece haklarındaki anlatıların kalması olduğu da söylenmiştir; zira şayet onlardan bir topluluk kalsaydı efsane/masal olmazlardı. { وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “ve onları darmadağın ettik / paramparça savurduk”; yani 'mümezzak' masdar kabul edilirse 'onları her türlü dağıtışla dağıttık' yahut ism-i mekân kabul edilirse 'onları her bir atılacak yere ve dağılma mekânına savurduk' demektir. Birbirine bitişik olanı ayırmaya ve yırtmaya mahsus olan 'temzîk' (parçalama) tabirinde, işin dehşetini, tesir ve acısının şiddetini gösteren yönler gizli değildir; yani onları, sonrasında kavuşma olmayan her ayrılıkta darb-ı mesel yapılacak derecede son raddesine kadar paramparça dağıttık. İbn Sellâm'dan nakledildiğine göre maksat 'onları rüzgârların savurduğu bir toprak kıldık' demektir; bu da 'temzîk' kelimesine daha uygundur, ancak büyük müfessirlerin tamamı bunun aksine görüş bildirmiş ve onların parçalanmasından maksadın birbirinden uzaklaşarak dağıtılmaları olduğunu söylemişlerdir. Nitekim az önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ferve b. Müseyk'e verdiği cevaptaki dağılma şekillerine dair hadis geçmişti.

وفي الكشاف لحق غسان بالشام وأنمار بيثرب وجذام بتهامة والأزد بعمان. وفي التحرير وقع منهم قضاعة بمكة وأسد بالبحرين وخزاعة بتهامة، وظاهر الآية أن ذلك كان بعد إرسال السيل العرم. وفي البحر أن في الحديث أن سبأ أبو عشرة قبائل فلما جاء السيل على مأرب تيامن منها ستة قبائل وتشاءمت أربعة، وزعم بعضهم أن تفرقهم كان قبيل مجيء السيل.

el-Keşşâf'ta [şöyle denilmektedir]: Gassân Şam'a, Enmâr Yesrib'e, Cüzâm Tihâme'ye, Ezd ise Umman'a yerleşti. et-Tahrîr'de [şöyle geçer]: Onlardan Kudâa Mekke'ye, Esed Bahreyn'e, Huzâa ise Tihâme'ye düştü. Ayetin zâhiri, bunun Arem selinin gönderilmesinden sonra olduğuna delalet etmektedir. el-Bahr'da belirtildiğine göre hadiste Sebe'in on kabilenin babası olduğu, Me'rib'e sel geldiğinde bunlardan altı kabilenin Yemen tarafına (sağa/güneye), dördünün ise Şam tarafına (sola/kuzeye) yöneldiği geçmektedir. Bazıları ise dağılmalarının selin gelmesinden hemen önce olduğunu ileri sürmüşlerdir.

قال عبد الملك في شرح قصيدة ابن عبدون إن أرض سبأ من اليمن كانت العمارة فيها أزيد من مسيرة شهرين للراكب المجد وكان أهلها يقتبسون النار بعضهم من بعض مسيرة أربعة أشهر فمزقوا كل ممزق وكان أول من خرج من اليمن في أول الأمر عمرو بن عامر مزيقيا، وكان سبب خروجه أنه كانت له زوجة كاهنة يقال لها طريقة الخير وكانت رأت في منامها أن سحابة غشيت أرضهم فأرعدت وأبرقت ثم صعقت فأحرقت كل ما وقعت عليه ففزعت طريفة لذلك فزعا شديدا وأتت الملك عمرا وهي تقول ما رأيت كاليوم أزال عني النوم رأيت غيما أرعد وأبرق وزمجر وأصعق فما وقع على شيء إلا أحرق فلما رأى ما داخلها من الفزع سكنها ثم إن عمرا دخل على حديقة له ومعه جاريتان من جواريه فبلغ ذلك طريفة فحرجت إليه وخرج معها وصيف لها اسمه سنان فلما برزت من بيتها عرض لها ثلاث مناجد منتصبات على أرجلهن واضعات أيديهن على أعينهن وهي دواب تشبه اليرابيع فقعدت إلى الأرض واضعة يديها على عينيها وقالت: لوصيفها إذا ذهبت هذه المناجد فأخبرني فلما ذهبت أخبرها فانطلقت مسرعة فلما عارضها الخليج الذي في حديقة عمرو وثبت من الماء سلحفاة فوقعت على الطريق على ظهرها وجعلت تروم الانقلاب فلا تستطيع وتستعين بذنبها فتحثو التراب على بطنها من جنباته وتقذف بالبول على بطنها قذفا فلما رأتها طريفة جلست إلى الأرض فلما عادت السلحفاة إلى الماء مضت طريفة إلى أن دخلت على عمرو وذلك حين انتصف النهار في ساعة شديد حرها فإذا الشجر يتكافأ من غير ريح فلما رآها استحى منها وأمر الجاريتين بالانصراف إلى ناحية ثم قال لها يا طريفة فكهنت وقالت: والنور والظلماء والأرض والسماء أن الشجر لهالك وليعودن الماء كما كان في الزمن السالك قال عمرو: من أخبرك بهذا؟ قالت: أخبرتني المناجد بسنين شدائد يقطع فيها الولد الوالد قال: ما تقولين؟

Abdülmelik, İbn Abdûn kasidesinin şerhinde şöyle demiştir: Yemen'deki Sebe' diyarında yerleşim yeri, hızlı giden bir atlının iki aydan fazla yol alacağı genişlikteydi; halkı ise dört aylık mesafe boyunca birbirinden ateş alıp tutuştururdu. Sonra darmadağın edildiler. İlk etapta Yemen'den ilk çıkan Amr b. Âmir Müzeykıyâ oldu. Çıkışının sebebi şuydu: Onun Turayfetü'l-Hayr denilen kâhin bir eşi vardı. Rüyasında bir bulutun yurtlarını kapladığını, gürleyip şimşek çaktığını, ardından yıldırımlar yağdırıp üzerine düştüğü her şeyi yaktığını gördü. Turayfe bundan ötürü şiddetli bir dehşete kapıldı ve Kral Amr'a gelerek şöyle dedi: 'Bugünkü gibi bir şey görmedim, uykumu kaçırdı! Gürleyen, şimşek çakan, kükreyen ve yıldırım saçan bir bulut gördüm; neyin üzerine düştüyse yaktı kavurdu.' Amr onda oluşan korkuyu görünce onu teskin etti. Daha sonra Amr, yanında iki cariyesiyle birlikte kendine ait bir bahçeye girdi. Bu durum Turayfe'ye ulaşınca onun yanına çıkıp gitti; beraberinde Sinân adındaki kölesi de çıktı. Evinden dışarı çıktığında karşısına, arka ayakları üzerinde dikilmiş ve ellerini gözleri üzerine koymuş üç menâcid (arap tavşanına benzer hayvanlar) çıktı. Bunun üzerine ellerini gözleri üzerine koyarak yere oturdu ve kölesine: 'Bu hayvanlar gittiğinde bana haber ver' dedi. Hayvanlar gidince kölesi haber verdi ve o da hızla yoluna devam etti. Amr'ın bahçesindeki su kanalına vardığında sudan bir kaplumbağa sıçrayıp yolun üzerine sırtüstü düştü; dönmeye çalışıyor ama dönemiyor, kuyruğundan yardım alarak yanlarından karnının üzerine toprak savuruyor ve karnına idrar fışkırtıyordu. Turayfe bunu görünce yere oturdu; kaplumbağa suya dönünce Turayfe kalkıp Amr'ın yanına girdi. Bu, gün ortasında, sıcağın çok şiddetli olduğu bir saatteydi; bir de baktı ki ağaçlar rüzgâr olmaksızın sallanıp duruyor. Amr onu görünce utandı ve iki cariyeye bir kenara çekilmelerini emretti. Sonra ona: 'Ey Turayfe!' dedi. Turayfe kâhinlik lisanıyla şöyle dedi: 'Nura, karanlığa, yere ve göğe yemin ederim ki ağaçlar helâk olacaktır ve su muhakkak geçmiş zamandaki haline dönecektir!' Amr: 'Bunu sana kim haber verdi?' dedi. Turayfe: 'Bana o menâcidler, evladın babayı terk edip bağını koparacağı çetin yılları haber verdi' dedi. Amr: 'Ne diyorsun?' dedi.

قالت: أقول قول الندمان لهيفا لقد رأيت سلحفا تجرف التراب جرفا وتقذف بالبول قذفا فدخلت الحديقة فإذا الشجر من غير ريح يتكفى قال: ما ترين في ذلك؟ قالت: هي داهية دهياء من أمور جسيمة ومصائب عظيمة قال: وما هو ويلك؟ قالت: أجل وإن فيه الويل ومالك فيه من نيل وإن الويل فيما يجيء به السيل فألقي عمرو عن فراشه وقال: ما هذا يا طريفة؟ قالت: خطب جليل وحزن طويل وخلف قليل قال: وما علامة ما تذكرين؟ قالت: اذهب إلى السد فإذا

Turayfe: 'İçi yanan pişman kimsenin sözünü söylüyorum; toprağı savurup duran, idrarını fışkırtan bir kaplumbağa gördüm; bahçeye girdim ki ağaçlar rüzgârsız sallanıyor' dedi. Amr: 'Bunda ne görüyorsun?' dedi. Turayfe: 'Bu, büyük işlerden ve muazzam musibetlerden kopup gelen korkunç bir felakettir' dedi. Amr: 'Yazıklar olsun sana, o nedir?' dedi. Turayfe: 'Evet, onda felaket vardır, senin için onda hiçbir kurtuluş yoktur ve felaket selin getireceği şeydedir' dedi. Bunun üzerine Amr yatağından fırladı ve: 'Bu nedir ey Turayfe?' dedi. Turayfe: 'Büyük bir hadise, uzun bir hüzün ve pek az bir devamlılıktır' dedi. Amr: 'Bahsettiğin şeyin alâmeti nedir?' dedi. Turayfe: 'Sedd'e git; orada

رأيت جرذا يكثر بيديه في السد الحفر ويقلب برجليه من أجل الصخر فاعلم أن الغمر عمر وأنه قد وقع الأمر قال: وما الذي تذكرين؟ قالت: وعد من الله تعالى نزل وباطل بطل ونكال بنا نكل فبغيرك يا عمرو يكون الثكل فانطلق عمرو فإذا الجرذ يقلب برجليه صخرة ما يقلها خمسون رجلا فرجع وهو يقول:

ön ayaklarıyla seddi durmadan kazan ve arka ayaklarıyla koskoca kayaları deviren bir dağ sıçanı gördüğünde bil ki su taşkını gelmiştir ve artık iş bitmiştir' dedi. Amr: 'Bu zikrettiğin nedir?' dedi. Turayfe: 'Allah Teâlâ'dan inen bir vaaddir, batıl yok olmuştur ve bize ibretlik bir ceza inmiştir; ey Amr, evlat acısı senden başkasının başına gelsin!' dedi. Bunun üzerine Amr gitti; bir de baktı ki dağ sıçanı elli adamın kaldıramayacağı bir kayayı ayaklarıyla deviriyor. Bunun üzerine geri dönüp şöyle diyordu:

أبصرت أمرا عادني منه ألم ... وهاج لي من هوله برح السقم

Öyle bir şey gördüm ki bana acı verdi / Dehşetinden bende amansız bir hastalık uyandırdı.

من جرذ كفحل خنزير الأجم ... أو كبش صرم من أفاويق الغنم

Sazlık yaban domuzunun erkeği gibi / Yahut seçkin koyun sürüsünün koçu gibi bir sıçandan ötürü;

يسحب قطرا من جلاميد العرم ... له مخاليب وأنياب قضم

Arem'in dev kayalarından bir parçayı sürükleyip deviriyor / Pençeleri ve kemirici dişleri var.

ما فاته سحلا من الصخر قصم فقالت طريفة: وإن من علامة ذلك الذي ذكرته لك أن تجلس فتأمر بزجاجة فتوضع بين يديك فإن الريح يملؤها من تراب البطحاء من سهل الوادي وحزنه وقد علمت أن الجنان مظللة لا يدخلها شمس ولا ريح فأمر عمرو بزجاجة فوضعت بين يديه ولم تمكث إلا قليلا حتى امتلأت من التراب فأخبرها بذلك، وقال لها: متى يكون ذلك الخراب الذي يحدث في السد؟ قالت له: فيما بيني وبينك سبع سنين قال: ففي أيها يكون؟ قالت: لا يعلم بذلك إلا الله تعالى ولو علمه أحد لعلمته وأنه لا تأتي على ليلة فيما بيني وبين السبع سنين إلا ظننت هلاكه في غدها أو في مسائها ثم رأى عمرو في منامه سيل العرم، وقيل له: إن آية ذلك أن ترى الحصباء قد ظهرت في سعف النخل فنظر إليها فوجد الحصباء قد ظهرت فيها فعلم أنه واقع وأن بلادهم ستخرب فكتم ذلك وأجمع على بيع كل شيء له بأرض مأرب وأن يخرج منها هو وولده ثم خشي أن تنكر الناس عليه ذلك فأمر أحد أولاده إذا دعاه لما يدعوه إليه أن يتأبى عليه وأن يفعل ذلك به في الملأ من الناس وإذا لطمه يرفع هو يده ويلطمه ثم صنع عمرو طعاما وبعث إلى أهل مأرب أن عمرا قد صنع طعاما يوم مجد وذكر فأحضروا طعامه فلما جلس الناس للطعام جلس عنده ابنه الذي أمره بما قد أمره فجعل يأمره فيتأبى عليه فرفع عمرو يده فلطمه فلطمه ابنه وكان اسمه مالكا فصاح عمرو وا ذلاه يوم فخر عمرو وبهجته صبي يضرب وجهه وحلف ليقتلنه فلم يزالوا يرغبون إليه حتى ترك وقال: والله لا أقيم بموضع صنع فيه بي هذا ولأبيعن أموالي حتى لا يرث بعدي منها شيئا فقال الناس بعضهم لبعض: اغتنموا غيظ عمرو واشتروا منه أمواله قبل أن يرضى فابتاع الناس منه كل ماله بأرض مأرب وفشا بعض حديثه فيما بلغه من شأن سيل العرم فقام ناس من الأزد فباعوا أموالهم فلما أكثروا البيع استنكر الناس ذلك فأمسكوا عن الشراء فلما اجتمعت إلى عمرو أمواله أخبر الناس بشأن السيل وخرج فخرج لخروجه منها بشر كثير فنزلوا أرض عك فحاربتهم عك فارتحلوا عن بلادهم ثم اصطلحوا وبقوا بها حتى مات عمرو وتفرقوا في البلاد فمنهم من سار إلى الشام وهم أولاد جفنة بن عمرو بن عامر ومنهم من سار إلى يثرب وهم أبناء قبيلة الأوس والخزرج وأبوهما حارثة بن ثعلبة بن عمرو بن عامر وسارت أزد السراة إلى السراة وأزد عمان إلى عمان وسار مالك بن فهم إلى العراق ثم خرجت بعد عمرو بيسير من أرض اليمن طيىء فنزلت أجأ وسلمى ونزلت أبناء ربيعة ابن حارثة بن عامر بن عمرو تهامة وسموا خزاعة لانخزاعهم من إخوانهم ثم أرسل الله تعالى على السد السيل فهدمه، وفي ذلك يقول ميمون بن قيس الأعشى:

Kayadan aşındıramadığı ne varsa kırıp parçaladı. Bunun üzerine Turayfe şöyle dedi: 'Sana bahsettiğim şeyin bir diğer alâmeti de şudur: Oturup bir cam şişe getirilmesini emredeceksin ve o önüne konulacak; vadinin düzünden ve engebesinden gelen rüzgâr o şişeyi vadi toprağıyla dolduracaktır. Bilirsin ki bu bahçeler öyle gölgeliktir ki içine ne güneş ne rüzgâr girer.' Bunun üzerine Amr bir cam şişe emretti ve önüne konuldu; çok az bir vakit geçmeden içi toprakla doldu. Bunu ona haber verip: 'Sedde gelecek o yıkım ne zaman olacak?' dedi. Turayfe ona: 'Benimle senin aranda yedi yıl vardır' dedi. Amr: 'Bu yedi yılın hangisinde olacak?' deyince: 'Bunu Allah Teâlâ'dan başkası bilemez; şayet bir kimse bilseydi ben bilirdim. Benimle o yedi yıl arasında üzerime öyle bir gece gelmez ki onun sabahında veya akşamında helâkin geleceğini sanmayayım' dedi. Sonra Amr rüyasında Arem selini gördü ve kendisine: 'Bunun alâmeti, çakıl taşlarının hurma yapraklarında belirdiğini görmendir' denildi. Hurma yapraklarına baktı ve çakıl taşlarının üzerinde belirdiğini gördü; böylece bunun kesinlikle gerçekleşeceğini ve beldelerinin harap olacağını anladı. Bunu gizledi ve Me'rib topraklarındaki sahip olduğu her şeyi satıp kendisi ve çocuklarıyla oradan çıkmaya kesin karar verdi. Sonra halkın bunu yadırgamasından çekindi ve çocuklarından birine, kendisini bir şeye çağırdığında karşı gelmesini, bunu insanların huzurunda yapmasını ve kendisi ona bir tokat attığında onun da elini kaldırıp kendisine tokat atmasını emretti. Sonra Amr bir yemek hazırlattı ve Me'rib halkına: 'Amr şan ve şeref gününde bir yemek yaptı, yemeğine icabet edin' diye haber gönderdi. İnsanlar yemeğe oturduğunda, emrettiği şeyi yapmasını tembihlediği oğlu da yanına oturdu. Amr ona bir şeyler emretmeye başladı, o ise karşı geldi. Bunun üzerine Amr elini kaldırıp ona bir tokat attı; Mâlik adındaki oğlu da ona bir tokat vurdu. Amr: 'Vay başıma gelen zillet! Amr'ın iftihar ve neşe gününde bir çocuk yüzüne vuruyor!' diye feryat etti ve onu öldüreceğine yemin etti. İnsanlar Amr'ı vazgeçirmek için yalvarmaya devam ettiler, sonunda o vazgeçti ve: 'Vallahi bana bunun yapıldığı bir yerde artık durmam! Mallarımı satacağım ki benden sonra miras olarak hiçbir şey kalmasın!' dedi. İnsanlar birbirlerine: 'Amr'ın öfkesini ganimet bilin ve o sakinleşmeden önce mallarını satın alın' dediler. Böylece insanlar Me'rib topraklarındaki bütün malını ondan satın aldılar. Arem seline dair kulağına gelen şeylerden bazı sözler yayılınca Ezd kabilesinden bazı insanlar da kalkıp mallarını sattılar. Satışı çoğaltınca insanlar bunu şüpheli bulup satın almaktan vazgeçtiler. Mallarının bedeli Amr'ın elinde toplanınca insanlara sel meselesini haber verdi ve yola çıktı. Onun çıkışıyla birlikte oradan çok sayıda insan çıktı. Akk kabilesinin topraklarına indiler; Akk onlarla savaştı, onlar da memleketlerinden ayrıldılar; sonra sulh yaptılar ve Amr ölünceye kadar orada kaldılar. Sonra beldelere dağıldılar: Onlardan bir kısmı Şam'a gitti ki bunlar Cefne b. Amr b. Âmir'in evlatlarıdır; bir kısmı Yesrib'e gitti ki bunlar Evs ve Hazrec kabilesinin oğullarıdır; ikisinin babası Hârise b. Sa'lebe b. Amr b. Âmir'dir. Ezd-i Serât Serât'a, Ezd-i Umman Umman'a gitti; Mâlik b. Fehm ise Irak'a gitti. Amr'dan kısa bir süre sonra Yemen topraklarından Tayy kabilesi çıktı ve Ece ile Selmâ dağlarına yerleşti. Rebîa b. Hârise b. Âmir b. Amr'ın evlatları ise Tihâme'ye yerleşti ve kardeşlerinden ayrıldıkları (inhizâ') için onlara Huzâa dendi. Sonra Allah Teâlâ seddin üzerine seli gönderdi ve onu yıktı. Bu hususta Meymûn b. Kays el-A'şâ şöyle der:

وفي ذاك للمؤتسي أسوة ... ومأرب عفا عليها العرم

İbret alacak kimse için bunda bir ibret vardır / Me'rib'i ise Arem seli silip süpürdü.

رخام بنته لهم حمير ... إذا جاء مواره لم يرم

Himyer onlar için mermerden inşa etmişti / Dalgası geldiğinde sarsılmazdı.

فأروى الزروع وأعنابها ... على سعة ماؤهم إذ قسم

Ekinleri ve üzüm bağlarını sulardı / Paylaştırıldığında suları bolca yeterdi.

فصاروا أيادي ما يقدرو ... ن منه على شرب طفل فطم

Darmadağın oldular da ondan / Sütten kesilmiş bir çocuğa içirecek kadar bile [su] bulamadılar.

وذكر الميداني عن الكلبي عن أبي صالح أن طريفة الكاهنة قد رأت في كهانتها أن سد مأرب سيخرب وأنه سيأتي سيل العرم فيخرب الجنتين فباع عمرو بن عامر أمواله وسار هو وقومه حتى انتهوا إلى مكة فأقاموا بها وبما حولها فأصابتهم الحمى وكانوا ببلد لا يدرون فيه ما الحمى فدعوا طريفة فشكوا إليها الذي أصابهم فقالت لهم: أصابني الذي تشكون وهو مفرق بيننا قالوا فماذا تأمرين قالت: من كان منكم ذا هم بعيد وجمل شديد ومزاد جديد فليلحق بقصر عمان المشيد فكانت أزد عمان ثم قالت: من كان منكم ذا جلد وقسر وصبر على أزمات الدهر فعليه بالأراك من بطن مر فكانت خزاعة ثم قالت: من كان منكم يريد الراسيات في الوحل المطعمات في المحل فليلحق بيثرب ذات النخل فكانت الأوس والخزرج ثم قالت: من كان منكم يريد الخمر والخمير والملك والتأسير ويلبس الديباج والحرير فليلحق ببصرى وغوير وهما من أرض الشام فكان الذين سكنوها آل جفنة من غسان ثم قالت: من كان منكم يريد الثياب الرقاق والخيل العتاق وكنوز الأرزاق والدم المهراق فليلحق بأرض العراق فكان الذين سكنوها آل جذيمة الأبرش ومن كان بالحيرة وآل محرق، والحق أن تمزيقهم وتفريقهم في البلاد كان بعد إرسال السيل، نعم لا يبعد خروج بعضهم قبيله حين استشعروا وقوعه، وفي المثل ذهبوا أيدي سبأ ويقال تفرقوا أيدي سبأ ويروى أيادي وهو بمعنى الأولاد لأنهم أعضاد الرجل لتقويه بهم.

el-Meydânî, el-Kelbî'den, o da Ebû Sâlih'ten naklettiğine göre Turayfe el-Kâhine kehanetinde Me'rib seddinin harap olacağını, Arem selinin gelip iki bahçeyi yıkacağını görmüştü. Bunun üzerine Amr b. Âmir mallarını satıp kavmiyle birlikte Mekke'ye kadar vardı; orada ve çevresinde konakladılar. Derken hummaya yakalandılar; onlar ise hummanın ne olduğunu bilmedikleri bir memlekette yaşıyorlardı. Turayfe'yi çağırıp başlarına geleni ona şikâyet ettiler. Turayfe onlara: 'Şikâyet ettiğiniz şey bana da isabet etti ve o bizim aramızı ayıracaktır' dedi. 'Bize ne emredersin?' dediler. Turayfe şöyle dedi: 'İçinizden kim yüce bir gayeye, güçlü bir deveye ve yeni bir su kırbasına sahipse, Umman'ın müstahkem köşküne varsın!' —Böylece Ezd-i Umman oldular—. Sonra dedi ki: 'İçinizden kim dayanıklı, güçlü ve zamanın sıkıntılarına karşı sabırlı ise Batn-ı Merr'deki erâk ağaçlığına varsın!' —Böylece Huzâa oldular—. Sonra dedi ki: 'İçinizden kim çamurda kök salmış, kıtlıkta doyuran ağaçlar isterse hurmalıklarla dolu Yesrib'e varsın!' —Böylece Evs ve Hazrec oldular—. Sonra dedi ki: 'İçinizden kim şarap, mayalanmış içki, mülk, esir alma ve dîbâc ile ipek giymeyi isterse Busrâ ve Guveyr'e —ki ikisi de Şam topraklarındandır— varsın!' —Oraya yerleşenler ise Gassân'dan Cefneoğulları oldu—. Sonra dedi ki: 'İçinizden kim ince kumaşlar, soylu atlar, rızık hazineleri ve dökülen kan isterse Irak topraklarına varsın!' —Oraya yerleşenler ise Cezîmetü'l-Ebraş hânedânı, Hire'dekiler ve Muharrikoğulları oldu—. Hak olan şudur ki onların darmadağın edilmesi ve beldelere dağıtılması sel gönderildikten sonra vuku bulmuştur. Evet, selin kopacağını hissettiklerinde bir kısmının selden hemen önce çıkmış olması da uzak bir ihtimal değildir. Darb-ı meselde 'Eydî Sebe' olarak gittiler' denir; keza 'Eydî Sebe' olarak dağıldılar' da denir; 'Eyâdî' şeklinde de rivayet edilir. Bu, 'evlatlar' anlamındadır; çünkü adam onlarla güç bulduğu için onlar kişinin kolları/elleri mesabesindedir.

وفي المفصل أن الأيدي الأنفس كناية أو مجازا قال في الكشف: وهو حسن، ونصبه على الحالية بتقدير مثل لاقتضاء المعنى إياه مع عدم تعرفه بالإضافة، وقيل: إنه بمعنى البلاد أو الطرق من قولهم خذ يد البحر أي طريقه وجانبه أي تفرقوا في طرق شتى، والظاهر أنه على هذا منصوب على الظرفية بدون تقدير- في- كما أشار إليه الفاضل اليمني، وربما يظن أن الأيدي أو الأيادي بمعنى النعم وليس كذلك، ويقال في الشخص إذا كان مشتت الهم موزع الخاطر كان أيادي سبأ، وعليه قول كثيّر عزة:

el-Mufassal'da 'el-eydî'nin kinaye veya mecaz yoluyla nefisler/canlar olduğu belirtilmiştir. el-Keşşâf'ta: 'Bu güzeldir' denilmiştir. İzafetle marifeleşmemesiyle birlikte mananın bunu gerektirmesinden ötürü 'misl' takdiriyle hâl olarak nasbedilmiştir. 'Denizin elini (yani yolunu ve kenarını) tut' sözünden hareketle beldeler veya yollar anlamında olduğu da söylenmiştir; yani 'türlü türlü yollara dağıldılar' demektir. Zâhir olan, el-Fâzıl el-Yemenî'nin işaret ettiği gibi 'fî' takdiri olmaksızın zarfiyyet üzere mansub olmasıdır. 'el-Eydî' veya 'el-Eyâdî' lafzının nimetler manasında olduğu zannedilebilir, ancak öyle değildir. Kişi zihni dağınık ve kafası karışık olduğunda 'Sebe'nin elleri (eyâdî sebe') gibi oldu' denilir. Küseyyir Azze'nin şu beyti de bu kabildendir:

أيادي سبأ يا عز ما كنت بعدكم ... فلم يحل بالعينين بعدك منظر

Ey Azze! Sizden sonra ben Sebe'nin dağılmış elleri (darmadağın) gibi oldum / Senden sonra hiçbir manzara iki gözüme tatlı gelmedi.

إِنَّ فِي ذلِكَ أي فيما ذكر من قصتهم لَآياتٍ عظيمة لِكُلِّ صَبَّارٍ أي شأنه الصبر على الشهوات ودواعي الهوى وعلى مشاق الطاعات، وقيل: شأنه الصبر على النعم بأن لا يبطر ولا يطغى وليس بذاك شَكُورٍ شأنه الشكر على النعم، وتخصيص هؤلاء بذلك لأنهم المنتفعون بها وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ أي حقق عليهم ظنه أو وجد ظنه صادقا، والظاهر أن ضمير عَلَيْهِمْ عائد على سبأ، ومنشأ ظنه رؤية انهماكهم في الشهوات، وقيل: هو لبني آدم ومنشأ ظنه أنه شاهد أباهم آدم ﵇ وهو هو قد أصغى إلى وسوسته فقاس الفرع على الأصل والولد على الوالد، وقيل: إنه أدرك ما ركب فيهم من الشهوة والغضب وهما منشآن للشرور، وقيل: إن ذاك كان ناشئا من سماع قول الملائكة ﵈: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [البقرة: ٣٠] يوم قال سبحانه لهم: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [البقرة: ٣٠] ويمكن أن يكون منشأ ذلك ما هو عليه من السوء كما قيل:

{ إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, yani onların anlatılan bu kıssasında, { لَآياتٍ } “büyük ibretler vardır”, { لِكُلِّ صَبَّارٍ } “çok sabreden herkes için”; yani şehvetlere, hevanın çağrılarına ve ibadetlerin meşakkatlerine karşı sabretmeyi şiar edinen herkes için. Şımarıp azmamak suretiyle nimetlere karşı sabretmeyi şiar edinen kimse olduğu da söylenmiştir, ancak bu pek isabetli değildir. { شَكُورٍ } “çok şükreden”; nimetlere karşı şükretmeyi şiar edinen [herkes için]. Bunların tahsis edilmesi, ayetlerden faydalananların onlar olmasındandır. { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi / doğru çıkardı”; yani onlar hakkındaki zannını tahakkuk ettirdi yahut zannını doğru buldu. Zâhir olan, { عَلَيْهِمْ } zamirinin Sebe' kavmine dönmesidir; zannının menşei ise onların şehvetlere daldıklarını görmesidir. Âdemoğullarına ait olduğu da söylenmiştir; bu takdirde zannının menşei, babaları Âdem aleyhisselâm'ı —o yüce makamına rağmen— kendi vesvesesine kulak verirken görmüş olması, böylece fer'i asla, evladı babaya kıyas etmesidir. Kendilerine yerleştirilen ve kötülüklerin iki kaynağı olan şehvet ve gazabı idrak etmiş olması da söylenmiştir. Sübhânehû'nun onlara: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” [el-Bakara: 30] buyurduğu gün meleklerin aleyhimüsselâm: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” [el-Bakara: 30] dediklerini işitmesinden neşet ettiği de söylenmiştir. Bunun menşeinin, bizzat kendisinde bulunan kötülük olması da mümkündür; nitekim şöyle denilmiştir:

إذا ساء فعل المرء ساءت ظنونه ... وصدق ما يعتاده من توهم

Kişinin fiili kötüleşince zanları da kötüleşir / Ve alışkanlık edindiği kuruntuları doğru sayar.

وجوز أن يكون كل ما ذكر منشأ لظنه في سبأ، والكلام على الوجه الأول في الضمير على ما قال الطيبي تتمة لسابقه إما حلالا أو عطفا، وعلى الثاني هو كالتذييل تأكيدا له. وقرأ البصريون «صدق» بالتخفيف فنصب «ظنّه» على إسقاط حرف الجر والأصل صدق في ظنه أي وجد ظنه مصيبا في الواقع فصدق حينئذ بمعنى أصاب مجازا.

Zikredilenlerin hepsinin onun Sebe' hakkındaki zannının menşei olması da caiz görülmüştür. Tîbî'nin belirttiğine göre, zamirdeki birinci veche göre bu söz ya hâl veya atıf olarak bir öncekinin tekmilesidir; ikinci veche göre ise onu tekit eden bir fezleke (tezyîl) gibidir. Basralılar şeddesiz olarak «sadaka» okumuşlardır; bu takdirde «zannehû» cer harfinin hazfedilmesiyle nasbedilmiştir; aslı 'sadaka fî zannihî'dir; yani vakıada zannını isabetli buldu demektir. Bu durumda 'sadaka' mecazen 'isabet etti' manasındadır.

وقيل هو منصوب على أنه مصدر لفعل مقدر أي يظن ظنه كفعلته جهدك أي تجهد جهدك، والجملة في موقع

Mukadder bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olarak nasbedildiği de söylenmiştir; yani 'techedu cehdeke' manasındaki 'fealtühû cehdeke' (bütün gücünle çabalayarak yaptın) gibi 'yezunnu zannehû' (öyle bir zanla zannederek) demektir. Cümle ise

الحال وصَدَّقَ مفسر بما مر، ويجوز أن يكون منصوبا على أنه مفعول به والفعل متعد إليه بنفسه لأن الصدق أصله في الأقوال والقول مما يتعدى إلى المفعول به بنفسه، والمعنى حقق ظنه كما في الحديث «صدق وعده ونصر عبده» وقوله تعالى: رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [الأحزاب: ٢٣] .

hâl konumundadır ve «sadaka» daha önce geçen şekilde tefsir edilir. Mef'ûlün bih olarak mansub olması ve fiilin doğrudan ona geçişli olması da caizdir; zira sıdkın aslı sözlerdedir, söz ise mef'ûlün bihe doğrudan geçişli olan şeylerdendir. Mana hadisteki 'sadaka va'dehû ve nasara abdehû' (vaadini gerçekleştirdi, kuluna yardım etti) ifadesinde ve Allah Teâlâ'nın: { رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Allah'a verdikleri sözü yerine getiren nice erler vardır” [el-Ahzâb: 23] kavlinde olduğu gibi 'zannını gerçekleştirdi' demektir.

وقرأ زيد بن علي وجعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهم والزهري وأبو الجهجاه الأعرابي من فصحاء العرب وبلال بن أبي برزة بنصب «إبليس» ورفع «ظنّه» كذا في البحر والظان ذلك مع قراءة «صدّق» بالتشديد أي وجده ظنه صادقا لكن ذكر ابن جني أن الزهري كان يقرأ ذلك مع تخفيف «صدق» أي قال له الصدق حين خيل له إغواؤهم.

Zeyd b. Ali, Ca'fer b. Muhammed —radıyallâhu teâlâ anhüm—, ez-Zührî, Arap fushâsından Ebü'l-Cehcâh el-A'râbî ve Bilâl b. Ebî Bürde «İblîse»nin nasbı ve «zannühû»nun ref'i ile okumuşlardır; el-Bahr'da böyle geçer. Zannı bu şekilde kabul eden, teşdid ile «saddaka» kıraatiyle birlikte bunu okumuştur; yani 'zannı onu doğru [bir zanda] buldu' demektir. Ancak İbn Cinnî, Zührî'nin bunu şeddesiz «sadaka» ile okuduğunu nakletmiştir; yani 'onları saptıracağı kendisine hayal ettirildiğinde zannı ona doğruyu söyledi' demektir.

وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو «إبليس ظنّه» برفعهما بجعل الثاني بدل اشتمال، وأبهم الزمخشري القارئ بذلك فقال قرىء بالتخفيف ورفعهما على معنى صدق عليهم ظن إبليس ولو قرىء بالتشديد مع رفعهما لكان على المبالغة في صَدَّقَ كقوله:

Abdülvâris Ebû Amr'dan rivayetle, ikincisini bedel-i iştimal kılarak her ikisinin de ref'i ile «İblîsü zannühû» şeklinde okumuştur. Zemahşerî ise bunu okuyanı müphem bırakarak şöyle demiştir: Tahrif/tahfif (şeddesiz) ile ve 'İblis'in zannı onlar hakkında doğru çıktı' manasında ikisinin ref'i ile okunmuştur; şayet ikisinin ref'i ile birlikte teşdidli okunsaydı, şu beyitteki gibi «saddaka» fiilindeki mübalağa üzere olurdu:

فدت نفسي وما ملكت يميني ... فوارس صدقت فيهم ظنوني

Canım ve elimin malik olduğu her şey feda olsun / Kendileri hakkındaki zanlarımı doğru çıkaran o süvarilere!

وهو ظاهر في أنه لم يقرأ أحد بذلك والله تعالى أعلم، وعلى جميع القراءات عَلَيْهِمْ متعلق بالفعل السابق وليس متعلقا بالظن على شيء منها فَاتَّبَعُوهُ أي سبأ وقيل بنو آدم إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أي إلا فريقا هم المؤمنون لم يتبعوه على أن من بيانية، وتقليلهم إما لقلتهم في حد ذاتهم أو لقلتهم بالإضافة إلى الكفار، وهذا متعين على القول برجوع الضمير إلى بني آدم، وكأني بك تختار كون القلة في حد ذاتهم على القول برجوع الضمير إلى سبأ لعدم شيوع كثرة المؤمنين في حد ذاتهم منهم أو إلا فريقا من فرق المؤمنين لم يتبعوه وهم المخلصون فمن تبعيضية والمراد مطلق الاتباع الذي هو أعم من الكفر.

Bu da hiç kimsenin böyle okumadığında açıktır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Bütün kıraatlere göre { عَلَيْهِمْ } ifadesi önceki fiile mütealliktir; hiçbir vecihte zanna müteallik değildir. { فَاتَّبَعُوهُ } “onlar da ona uydular”; yani Sebe' kavmi, Âdemoğulları olduğu da söylenmiştir; { إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlerden bir grup hariç”; yani 'min' beyâniye kabul edilirse 'ona uymayan ve bizzat müminlerden ibaret olan bir fırka müstesna' demektir. Onların az kılınması ya bizzat kendi nefislerinde az olmalarından yahut kâfirlere nispetle az olmalarındandır; bu ikinci ihtimal zamirin Âdemoğullarına dönmesi kavlinde متعينdir (tayin edilmiştir). Zamirin Sebe' kavmine dönmesi kavlinde ise, aralarında bizzat müminlerin çokluğunun yaygın olmaması sebebiyle azlığın kendi nefislerinde olmasını tercih edeceğini görür gibiyim. Yahut 'müminlerin fırkalarından bir fırka ona uymadı ki onlar da ihlaslı olanlardır' demektir; bu takdirde 'min' teb'îziyedir (parça bildiren) ve murat küfürden daha genel olan mutlak uymadır.

وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ أي تسلط واستيلاء بالوسوسة والاستغواء.

{ وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ } “Halbuki onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu”; yani vesvese ve saptırma yoluyla herhangi bir سلطesi ve istilâsı yoktu.

إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ استثناء مفرغ من أعم العلل، ومِنْ موصولة وجعلها استفهامية بعيد، والعلم المستقبل المعلل ليس هو العلم الأزلي القائم بالذات المقدس بل تعلقه بالمعلوم في عالم الشهادة الذي يترتب عليه الجزاء بالثواب والعقاب وهو مضمن معنى التميز لمكان من أي ما كان له عليهم تسلط لأمر من الأمور إلا لتعلق علمنا بمن يؤمن بالآخرة متميزا ممن هو منها في شك تعلقا حاليا يترتب عليه الجزاء وإلى هذا يشير كلام كثير من أئمة التفسير، وقيل: المعنى لنجعل المؤمن متميزا من غيره في الخارج فيتميز عند الناس، وقيل:

{ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ } “ancak ahirete inanan kimseyi, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye [buna fırsat verdik]”. Bu, illetlerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-yı müferrağdır. { مَنْ } ism-i mevsûldür; onun istifhâmiyye kılınması uzaktır. İllet kılınan müstakbel ilim, Zât-ı Mukaddes ile kâim olan ezelî ilim değil, bilakis şehâdet âleminde maluma taalluk eden ve üzerine sevap ile ikab cezasının terettüp ettiği taallukî ilimdir; 'min' harfinden ötürü temyiz manasını da içermektedir; yani 'onun onlar üzerinde hiçbir şekilde سلطesi olmamıştır, meğerki ahirete inanan kimse ile ondan şüphe içinde olan kimseyi birbirinden ayırt edilmiş olarak şimdiki halde ilmimizi taalluk ettirip üzerine karşılık terettüp ettirelim'. Müfessir imamların çoğunun sözü buna işaret etmektedir. Mananın: 'Mümini dış dünyada diğerinden ayırt edelim de insanlar nezdinde temayüz etsin' olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

المراد من وقوع العلم في المستقبل وقوع المعلوم لأنه لازمه فكأنه قيل ما كان ذلك لأمر من الأمور إلا ليؤمن من قدر إيمانه ويضل من قدر ضلاله، وعدل عنه إلى ما في النظم الجليل للمبالغة لما فيه من جعل المعلوم عين العلم، وقيل المراد بالعلم الجزاء فكأنه قيل على الإيمان وضده، وقيل: العلم على ظاهره إلا أن المستقبل بمعنى الماضي وعلم الله تعالى الأزلي بأهل الشك يستدعي تسلط الشيطان عليهم.

Gelecekte ilmin vuku bulmasından maksat malumun vuku bulmasıdır, çünkü o onun lâzımıdır; dolayısıyla sanki 'bu hiçbir şey için olmamıştır, ancak imanı takdir edilenin iman etmesi, sapıklığı takdir edilenin de sapması için olmuştur' denilmiştir. Malumu bizzat ilim kılmayı içerdiği için mübalağa maksadıyla nazm-ı celildeki ifadeye meyledilmiştir. İlimden maksadın karşılık/ceza olduğu, yani 'imana ve zıddına [karşılık vermek için]' dendiği de söylenmiştir. İlmin zâhiri üzere olduğu, ancak müstakbelin mâzî manasında olduğu ve Allah Teâlâ'nın şüphe ehli hakkındaki ezelî ilminin şeytanın onlara musallat olmasını iktiza ettiği de söylenmiştir.

وقيل: المراد لنعامل معاملة من كأنه لا يعلم ذلك وإنما يعمل ليعلم، وقيل: المراد ليعلم أولياؤنا وحزبنا ذلك، ولا يخفى عليك ما في بعض هذه الأقوال، وكان الظاهر إلا لنعلم من يؤمن بالآخرة ممن لا يؤمن بها وعدل عنه إلى ما فيه النظم الجليل لنكتة وهي أنه قوبل الإيمان بالشك ليؤذن بأن أدنى مراتب الكفر مهلكة، وأورد المضارع في الجملة الأولى إشارة إلى أن المعتبر في الإيمان الخاتمة ولأنه يحصل بنظر تدريجي متجدد، وأتى بالثانية اسمية إشارة إلى أن المعتبر الدوام والثبات على الشك إلى الموت، ونون شكا للتقليل، وأتى بفي إشارة إلى أن قليله كأنه محيط بصاحبه،

Şöyle de denilmiştir: Maksat, sanki bunu bilmiyormuş da bilmek için muamele yapıyormuş gibi bir muamelede bulunmamızdır. Maksadın 'dostlarımız ve fırkamız bunu bilsin diye' olduğu da söylenmiştir; bu sözlerin bazısındaki durum sana gizli değildir. Zâhir olan ifade 'illâ li-na'leme men yü'minu bi'l-âhirati mimmen lâ yü'minu bihâ' şeklinde olmasıydı; nazm-ı celildeki ifadeye meyledilmesinin nüktesi şudur: Küfrün en alt mertebesinin bile helâk edici olduğunu bildirmek için iman şüphe ile karşılaştırılmıştır. İmanın son nefese (hâtimeye) bağlı olduğuna ve peyderpey yenilenen bir nazar ile meydana geldiğine işaret etmek üzere birinci cümlede muzâri fiil getirilmiştir; ikinci cümleyi isim cümlesi olarak getirmesi ise ölüme kadar şüphe üzere devam ve sebat etmenin muteber olduğuna işarettir. 'Şekk' kelimesini azlık için tenvinlemiş, azının dahi sanki sahibini kuşattığına işaret etmek için de 'fî' getirmiştir.

وعداه بمن دون في وقدمه لأنه إنما يضر الشك الناشئ منها وأنه يكفي شك ما فيما يتعلق بها.

Onu 'fî' yerine 'min' ile geçişli kılmış ve öne almıştır; zira ancak ondan neşet eden şüphe zarar verir ve ona taalluk eden herhangi bir şüphe yeterlidir.

وقرأ الزهري «ليعلم» بضم الياء وفتح اللام مبنيا للمفعول وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ أي وكيل قائم على أحواله وشؤونه، وهو إما مبالغة في حافظ وإما بمعنى محاظ كجليس ومجالس وخليط ومخالط ورضيع ومراضع إلى غير ذلك.

Zührî «li-yu'leme» şeklinde ye'nin dammesi ve lâm'ın fethasıyla meçhul olarak okumuştur. { وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Rabbin her şeyi hakkıyla gözetleyip koruyandır”; yani her şeyin durumlarını ve işlerini çekip çeviren bir vekildir. Bu kelime ya "hâfız" (koruyan) isminde mübalağadır ya da "muhâz" anlamındadır; nitekim celîs-mücâlis, halît-muhâlit, radî'-murâdı' gibi kelimelerde olduğu üzere.

قُلِ يا محمد للمشركين الذين ضرب لهم المثل بقصة سبأ المعروفة عندهم بالنقل في أخبارهم وأشعارهم تنبيها على بطلان ما هم عليه وتبكيتا لهم ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أي زعمتموهم آلهة كذا قدره الجمهور على أن الضمير مفعول أول وآلهة مفعول ثان وحذف الأول تخفيفا لأن الصلة والموصول بمنزلة اسم واحد فهناك طول يطلب تخفيفه والثاني لأن صفته أعني قوله تعالى: مِنْ دُونِ اللَّهِ سدت مسده فلا يلزم إجحاف بحذفهما معا، ولا يجوز أن يكون مِنْ دُونِ اللَّهِ هو المفعول الثاني إذ لا يتم به مع الضمير الكلام ولا يلتئم النظام فأي معنى معتبر لهم من دون الله على أن في جواز حذف أحد مفعولي هذا الباب اختصارا خلافا ومن أجازه قال هو قليل في كلامهم، وكذا لا يجوز أن يكون لا يملكونه لأن ما زعموه ليس كونهم غير مالكين بل خلافه، وليس ذلك أيضا بزعم بالمعنى الشائع لو سلم أنه صدر منهم بل حق، وقال ابن هشام: الأولى أن يقدر زعمتم أنهم آلهة لأن الغالب على- زعم- أن لا يقع على المفعولين الصريحين بل على ما يسد مسدهما من أن وصلتهما ولم يقع في التنزيل إلا كذلك أي فالأنسب أن يوافق المقدر المصرح به في التنزيل.

{ قُلِ } “De ki:” [Ey Muhammed], haberlerinde ve şiirlerinde nakil yoluyla aralarında bilinen Sebe kıssasıyla kendilerine misal getirilen o müşriklere, üzerinde bulundukları batıllığa dikkat çekmek ve onları susturmak/aciz bırakmak üzere: { ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “İddia ettiklerinizi çağırın”, yani "onları ilahlar zannettiğiniz kimseleri [çağırın]". Cumhur bunu bu şekilde takdir etmiştir; zira zamir birinci meful, "âlihe" (ilahlar) kelimesi ikinci mefûldür. Birincisi hafifletme amacıyla hazfedilmiştir; çünkü sıla ile mevsûl tek bir isim mesabesindedir ve orada hafifletme gerektiren bir uzunluk vardır. İkincisi ise onun sıfatı olan Allah Teâlâ'nın { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” sözü onun yerine geçtiği için [hazfedilmiştir]; böylece ikisinin birden hazfiyle [anlamda] bir eksilme (ichâf) gerekmez. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin ikinci meful olması caiz değildir; zira zamir ile birlikte onunla kelam tamam olmaz ve nazım intizam bulmaz; çünkü "Allah'tan başka onlar için" ifadesinin hangi muteber manası olabilir? Kaldı ki bu babın iki mefulünden birinin kısaltma amacıyla hazfedilmesinin caiz olup olmadığında ihtilaf vardır; buna cevaz veren de bunun onların kelamında az olduğunu söylemiştir. Aynı şekilde { لا يَمْلِكُونَ } ifadesinin de [ikinci meful] olması caiz değildir; zira onların iddia ettiği şey mâlik olmamaları değil, bilakis bunun zıddıdır; hem onların böyle bir iddiada bulundukları kabul edilse dahi bu, yaygın manada bir zann/iddia değil, bilakis bir gerçektir. İbn Hişâm şöyle demiştir: Evla olan "za'amtum ennehum âlihetün" takdir edilmesidir; çünkü "za'ame" fiilinde galip olan, iki sarih meful almaması, bilakis "enne" ve sılâsından oluşan ve iki mefulün yerine geçen yapıya gelmesidir ve Kur'an'da da ancak böyle vaki olmuştur; yani takdir edilenin Kur'an'da açıkça gelen lafza uygun olması daha münasiptir.

ورجح تقدير الجمهور بأنه أبعد عن لزوم الإجحاف والأمر للتوبيخ والتعجيز أي ادعوهم فيما يهمكم من دفع ضر أو جلب نفع لعلهم يستجيبون لكم إن صح دعواكم. روي أن ذلك نزل عند الجوع الذي أصاب قريشا.

Cumhurun takdiri, [manayı] aşırı kısaltıp bozma (ichâf) zorunluluğundan daha uzak olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir. Emir ise kınama ve aciz bırakma içindir; yani bir zararı savma veya bir faydayı celbetme hususunda sizi ilgilendiren meselelerde onları çağırın, şayet iddianız doğruysa belki size icabet ederler! Bunun, Kureyş'e isabet eden kıtlık/açlık esnasında indiği rivayet edilmiştir.

وقوله تعالى: لا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ كلام مستأنف في موقع الجواب ولم يمهلهم ليجيبوا إشعارا بتعينه فإنه لا يقبل المكابرة، وجوز تقدير ثم أجب عنهم قائلا لا يملكون إلخ وهو متضمن بيان حال الآلهة في الواقع وأنهم إذا لم يملكوا مقدار ذرة أي من خير وشر ونفع وضر كيف يكونون آلهة تعبد.

Allah Teâlâ'nın: { لا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Onlar zerre ağırlığınca bir şeye bile sahip değillerdir” kavli, cevap makamında yeni bir cümledir (müste'neftir). İnadı ve inkârı kabul etmeyecek derecede kesin olduğunu bildirmek için cevap vermelerine mühlet tanımamıştır. "[Onlara bu soruyu sor], sonra da 'Onlar sahip değillerdir...' diyerek onların yerine sen cevap ver" takdiri de caiz görülmüştür. Bu ifade, ilahların gerçekteki durumunu ve onların hayırdan, şerden, faydadan ve zarardan bir zerre miktarına dahi sahip olamadıkları takdirde nasıl ibadet edilen ilahlar olabileceklerinin beyanını içermektedir.

فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ أي في أمر من الأمور، وذكر السماوات والأرض للتعميم عرفا فيراد بهما جميع الموجودات، وهذا كما يقال المهاجرون والأنصار ويراد جميع الصحابة رضي الله تعالى عنهم فلا يتوهم أنهم يملكون في غيرهما، ويجوز أن يقال: إن ذكرهما لأن بعض آلهة المخاطبين سماوية كالملائكة والكواكب وبعضها أرضية كالأصنام فالمراد نفي قدرة السماوي منهم على أمر سماوي والأرضي على أمر أرضي ويعلم نفي قدرته على غيره بالطريق الأولى أو لأن الأسباب القريبة للخير والشر سماوية وأرضية فالمراد نفي قدرتهم بشيء من الأسباب القريبة فكيف بغيرها وَما لَهُمْ أي لآلهتهم فِيهِما مِنْ شِرْكٍ أي شركة ما لا خلقا ولا ملكا ولا تصرفا وَما لَهُ أي لله ﷿ مِنْهُمْ أي من آلهتهم مِنْ ظَهِيرٍ أي معين يعينه سبحانه في تدبير أمرهما وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ أي لا توجد رأسا كما في قوله:

{ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Ne göklerde ne de yerde”; yani hiçbir işte [sahip değillerdir]. Göklerin ve yerin zikredilmesi örfen genelleme (ta'mîm) içindir; dolayısıyla ikisiyle bütün varlıklar kastedilir. Bu, Muhacirler ve Ensar denilip bütün sahâbe radıyallâhu anhüm hazretlerinin kastedilmesi gibidir; bu sebeple onların bu ikisinin dışında bir şeye sahip oldukları vehmedilmez. Şöyle denilmesi de caizdir: Bu ikisinin zikredilmesi, muhatapların ilahlarının bazısının melekler ve yıldızlar gibi semavî, bazısının da putlar gibi arzî olmasındandır. Dolayısıyla maksat, semavî olanların semavî bir şeye, arzî olanların da arzî bir şeye olan kudretini nefyetmektir; bunların dışındakilere güç yetiremeyecekleri ise evleviyetle bilinir. Yahut hayır ve şerrin yakın sebepleri semavî ve arzî olduğu için maksat, onların yakın sebeplerden hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini nefyetmektir; nerede kaldı ki diğerlerine güç yetirsinler! { وَما لَهُمْ } “Onların yoktur”, yani ilahlarının, { فِيهِما مِنْ شِرْكٍ } “bu ikisinde hiçbir ortaklığı”; yani yaratma, mülkiyet ve tasarruf bakımından hiçbir ortaklığı yoktur. { وَما لَهُ } “O'nun için yoktur”, yani Allah Azze ve Celle için, { مِنْهُمْ } “onlardan”, yani ilahlarından, { مِنْ ظَهِيرٍ } “hiçbir yardımcı”; yani her ikisinin idaresinde Sübhânehu ve Teâlâ'ya yardım eden hiçbir yardımcı yoktur. { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ } “O'nun katında şefaat fayda vermez”; yani şu beyitteki gibi asla vuku bulmaz/mevcut olmaz:

على لاحب لا يهتدى بمناره لقوله تعالى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ وإنما علق النفي بنفعها دون وقوعها تصريحا بنفي ما هو غرضهم من وقوعها.

«İşaret taşlarıyla yol bulunamayan apaçık bir yolda» [beytinde olduğu gibi]; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?” Nefyin vuku bulmasına değil de fayda vermesine bağlanması ise, onların şefaatin vuku bulmasından güttükleri gayeyi açıkça nefyetmek içindir.

وقوله تعالى: إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ استثناء مفرغ من أعم الأحوال على ما اختاره الزمخشري، و (من) عبارة

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “Ancak izin verdiği kimse müstesna” kavli, Zemahşerî'nin tercihine göre en genel hallerden yapılmış istisnâ-i müferrağdır. (Men) kelimesi

عن الشافع واللام الداخلة عليه للاختصاص مثلها في الكرم لزيد ولام لَهُ صلة أذن، والمراد نفي شفاعة آلهتهم لهم لكن ذكر ذلك على وجه عام ليكون طريقا برهانيا أي لا تنفع الشفاعة في حال من الأحوال أو كائنة لمن كانت إلا كائنة لشافع أذن له فيها من النبيين والملائكة ونحوهم من المستأهلين لمقام الشفاعة، ومن البين أنهم لا يؤذن لهم في الشفاعة للكفار فقد قال الله تعالى: لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً [النبأ: ٣٨] والشفاعة لهم بمعزل عن الصواب وعدم الإذن للأصنام أبين وأبين فتبين حرمان هؤلاء الكفرة منها بالكلية أو (من) عبارة عن المشفوع له واللام الداخلة عليه للتعليل ولام لَهُ صلة أَذِنَ أي لا تنفع الشفاعة إلا كائنة لمشفوع أذن له أي لشفيعه على الإضمار لأن المشفوع لم يصدر عنه فعل حتى يؤذن له فيه أن يشفعه، واختار الزمخشري أن لام لَهُ للتعليل أي إلا لمن وقع الإذن للشفيع لأجله، ووجهه على ما في الكشف حصول الإشارة إلى الشافع والمشفوع لأن المأذون لأجله المشفوع والمأذون الشافع ولأن الغرض بيان محل النفع وهو المشفوع كان التصريح بذكره أهم، ولا يخفى أن الوجه السابق ظاهر التكلف فيه الإضمار الذي لا يقتضيه المقام، وحاصل المعنى على هذا لا تنفع الشفاعة من الشفعاء المستأهلين لها إلا كائنة لمن وقع الإذن للشفيع لأجله وفي شأنه من المستحقين للشفاعة وأما من عداهم من غير المستحقين لها فلا تنفعهم أصلا وإن فرض وقوعها من الشفعاء إذ لم يؤذن لهم في شفاعتهم بل في شفاعة غيرهم، ويثبت من هذا حرمان هؤلاء الكفرة من شفاعة الشفعاء المستأهلين للشفاعة بعبارة النص وعن شفاعة الأصنام بدلالته إذ حين حرموها من جهة القادرين عليها في الجملة فلأن يحرموها من جهة العجزة عنها بالكلية أولى، وذهب أبو حيان إلى أن الاستثناء من أعم الذوات أي لا تنفع الشفاعة لأحد إلا لمن إلخ، واستظهر احتمال أن تكون من عبارة عن المشفوع له واللام نظرا إلى الظاهر متعلقة بالشفاعة، وجوز أبو البقاء تعلقها بتنفع. وتعقبه بأنه لا يتعدى إلا بنفسه وقال أبو حيان فيه: إن المفعول متأخر فدخول اللام قليل. وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي أَذِنَ مبنيا للمفعول فله قائم مقام فاعله حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ صيغة التفعيل للسلب كما في قردت البعير إذا أزلت قراده ومنه التمريض فالتفزيع إزالة الفزع، وهو على ما قال الراغب انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وحَتَّى للغاية واختلفوا في المغيا إذ لم يكن قبلها ما يصلح أن يكون مغيا بحسب الظاهر، واختلفوا لذلك في المراد بالآية اختلافا كثيرا، فقيل: هو ما يفهم من حديث الشفاعة ويشير إليه، وذلك أن قوله تعالى: وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ يؤذن بشفعاء ومشفوع لهم وأن هناك استئذانا في الشفاعة ضرورة أن وقوع الإذن يستدعي سابقية ذلك وهو مستدع للترقب والانتظار للجواب وحيث أنه كلام صادر عن مقام العظمة والكبرياء كيف وقد تقدمه ما تقدمه يدل على كون الكل في ذلك الموقف خلف سرادق العظمة ملقى عليهم رداء الهيبة، وما بعد حرف الغاية أيضا شديد الدلالة على ذلك فكأنه قيل: تقف الشفعاء والمشفوع لهم في ذلك الموقف الذي يتشبث فيه المستشفعون بأذيال الرجاء من المستشفع بهم ويقوم فيه المستشفع به على قدم الالتجاء إلى الله ﷻ فيطرق باب الشفاعة بالاستئذان فيها ويبقون جميعا منتظرين وجلين فزعين لا يدرون ما يوقع لهم الملك الأعظم جل وعلا على رقعة سؤالهم وماذا يصح لهم بعد عرض حالهم حتى إذا أزيل الفزع عن قلوب الشفعاء والمشفوع لهم بظهور تباشير حسن التوقيع وسطوع أنوار الإجابة والارتضاء من آفاق رحمة الملك الرفيع قالوا أي قال بعضهم لبعض، والظاهر أن البعض القائل المشفوع لهم وإن شئت فأعد الضمير إليهم من أول الأمر إذ هم الأشد احتياجا إلى الأذن والأعظم اهتماما بأمره ماذا قال ربكم في شأن الإذن بالشفاعة قالوا: أي الشفعاء فإنهم المباشرون للاستئذان بالذات المتوسطون لأولئك السائلين بالشفاعة عنده ﷿ قال ربنا القول الحق أي الواقع بحسب ما تقتضيه الحكمة وهو الإذن بالشفاعة لمن ارتضى.

şefaat edenden (şâfiden) ibarettir; başına gelen lâm harfi ise "el-keramu li-Zeydin" (cömertlik Zeyd'e aittir) cümlesindeki gibi ihtisas içindir. { لَهُ } kelimesindeki lâm ise "ezine" fiilinin sılasıdır. Maksat, ilahlarının onlara şefaat etmesini nefyetmektir; ancak bu, bürhanî bir yol olsun diye genel bir ifadeyle zikredilmiştir. Yani şefaat hiçbir halde veya her kime ait olursa olsun fayda vermez, ancak peygamberlerden, meleklerden ve şefaat makamına layık olan benzeri kimselerden kendisine şefaat izni verilen bir şefaatçiye ait olması müstesnadır. Kafirler için şefaat edilmesine izin verilmeyeceği ise açıktır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimseden başkaları konuşamazlar” [en-Nebe 78/38]. Onlar için şefaat etmek ise doğrudan uzaktır. Putlara izin verilmemesi ise çok daha açıktır. Böylece bu kafirlerin şefaatten bütünüyle mahrum kaldıkları ortaya çıkmış olur. Yahut (men), kendisine şefaat edilen kimseden (meşfûun leh) ibarettir; başına gelen lâm illet bildirmektedir ve { لَهُ } kelimesindeki lâm ise { أَذِنَ } fiilinin sılasıdır. Yani şefaat, ancak kendisine izin verilen —yani şefaatçisine [şefaat etmesi için izin verilen]— kimseye ait olması hariç fayda vermez; burada bir gizleme (izmâr) vardır, zira kendisine şefaat edilen kimseden bir fiil sadır olmamıştır ki ona şefaat etmesi için izin verilsin. Zemahşerî ise { لَهُ } ifadesindeki lâm harfinin illet için olduğunu tercih etmiştir; yani "ancak şefaatçiye kendisi için izin çıkan kimse müstesna" demektir. el-Keşşâf'taki açıklamaya göre bunun yönü, şefaat eden ile kendisine şefaat edilene işaretin hâsıl olmasıdır; zira kendisi için izin verilen "meşfûun leh", izin verilen ise "şâfi"dir. Faydanın mahallini —ki o da meşfûun lehtir— beyan etmek asıl gaye olduğu için onun açıkça zikredilmesi daha mühim olmuştur. Önceki vechin açıkça tekellüflü olduğu ve makamın gerektirmediği bir izmârı barındırdığı gizli değildir. Buna göre mananın hülâsası şudur: Şefaate ehil olan şefaatçilerin şefaati, şefaati hak edenlerden olup şefaatçiye kendisi için ve durumu hakkında izin çıkan kimseden başkasına fayda vermez. Bunların dışındaki şefaate müstahak olmayanlara ise, şefaatçilerden vuku bulduğu farz edilse bile asla fayda vermez; zira onların şefaatine izin verilmemiştir, bilakis başkalarının şefaatine izin verilmiştir. Buradan, söz konusu kafirlerin şefaate ehil olan şefaatçilerin şefaatinden mahrumiyeti nassın ibaresiyle, putların şefaatinden mahrumiyeti ise nassın delaletiyle sabit olur; zira toptan buna güç yetirenler cihetinden mahrum kaldıklarında, bundan bütünüyle aciz olanlar cihetinden mahrum kalmaları evleviyetle sabittir. Ebû Hayyân ise istisnanın en genel zatlardan olduğu görüşüne varmıştır; yani "şefaat hiç kimseye fayda vermez, ancak izin verilen kimseye vs." Ebû Hayyân, men'in meşfûun leh'ten ibaret olması ve lâm harfinin de zâhire binaen şefaate müteallik olması ihtimalini kuvvetli görmüştür. Ebü'l-Bekâ ise onun "tenfeu" fiiline taallukunu caiz görmüştür. [Ebû Hayyân] bu fiilin ancak bizzat (harf-i cersiz) geçişli olacağı gerekçesiyle onu eleştirmiş ve Ebû Hayyân bu hususta: "Meful sonraya kalmıştır, dolayısıyla lâm'ın dahil olması azdır" demiştir. Ebû Amr, Hamza ve Kisâî { أُذِنَ } kelimesini meçhul olarak okumuşlardır; bu durumda "lehu" ifadesi nâib-i fâil makamına kaim olur. { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ } “Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Şefaatçiler de]: 'Hakkı [buyurdu]' derler”. Teft'îl kalıbı, devenin kenesini giderdiğinde "karredtü'l-baîr" denilmesi ve "temrîd" (hastalığı gidermek) kelimesinde olduğu gibi giderme/soyma (selb) manasındadır; dolayısıyla "tefzî'" korkuyu gidermektir. Râgıb'ın belirttiğine göre bu, korkutucu bir şeyden ötürü insana arız olan büzülme ve ürkmedir. { حَتَّى } gaye (sonuç) bildirmektedir; kendisinden önce zâhire göre gaye olmaya elverişli bir şey bulunmadığı için kendisiyle gaye belirlenen şeyde (mugayyâ) ihtilaf etmişlerdir. Bu sebeple ayetten ne kastedildiği hususunda da çokça ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre gaye, şefaat bahsinden anlaşılan ve ona işaret eden manadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ'nın { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } kavli, şefaat edenleri ve kendilerine şefaat edilenleri, ayrıca şefaatte izin istemenin bulunduğunu bildirmektedir; zira iznin vuku bulması zorunlu olarak bundan önce izin istenmesini gerektirir, bu da cevabı gözetlemeyi ve beklemeyi iktiza eder. Bu hitap azamet ve kibriyâ makamından sâdır olduğuna ve öncesinde geçen ifadelerin delaletiyle o durakta herkesin azamet otağının arkasında, üzerlerine heybet örtüsü bürünmüş vaziyette bulunduğunu gösterdiğine göre; gaye harfinden sonrası da buna son derece kuvvetli bir şekilde delalet etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Şefaat dileyenlerin kendilerinden şefaat istenen kimselerin ümit eteklerine tutundukları, şefaatçinin de Allah Teâlâ'ya iltica makamında durarak şefaat izni istemek üzere şefaat kapısını çaldığı o durakta şefaat edenler ve kendilerine şefaat edilenler dururlar; hepsi de korku ve dehşet içinde bekleyerek Azamet Sahibi Yüce Melik'in dilekçe mahiyetindeki taleplerine ne hüküm vereceğini ve hallerini arz ettikten sonra haklarında neyin geçerli kılınacağını bilemez halde kalırlar; nihayet Yüce Melik'in rahmet ufuklarından güzel kabul müjdelerinin belirmesi ve rıza ile icabet nurlarının parlamasıyla şefaatçilerin ve kendilerine şefaat edilenlerin kalplerinden korku giderilince, birbirlerine derler... Söyleyenlerin kendilerine şefaat edilecek kimseler olması zâhirdir; dilersen zamiri en başından onlara döndür, zira izne en çok muhtaç olan ve onun akıbetine en çok önem verenler onlardır. 'Rabbiniz şefaat izni hususunda ne buyurdu?' derler. [Şefaatçiler de] —ki onlar bizzat izin istemeye girişenler ve o isteyenler için Allah Azze ve Celle katında şefaatle vasıta olanlardır— derler ki: 'Rabbimiz hak olan sözü buyurdu', yani hikmetin iktiza ettiği şekilde vaki olan şeyi, yani razı olduğu kimseye şefaat iznini buyurdu.

والظاهر

Zâhir olan şudur:

أن قوله تعالى: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ من تتمة كلام الشفعاء قالوه اعترافا بعظمة جناب العزة ﷻ وقصور شأن كل من سواه أي هو جل شأنه المتفرد بالعلو والكبرياء لا يشاركه في ذلك أحد من خلقه وليس لكل منهم كائنا من كان أن يتكلم إلا من بعد إذنه جل وجلا، وفيه من تواضعهم بعد ترفيع قدرهم بالإذن لهم بالشفاعة ما فيه، وفيه أيضا نوع من الحمد كما لا يخفى وهذه الجملة المغياة بما ذكر لا يبعد أن تكون جوابا بالسؤال مقدر كأنه قيل: كيف يكون الإذن في ذلك الموقف للمستأذنين وكيف الحال فيه للشافعين والمستشفعين؟ فقيل: يقفون منتظرين وجلين فزعين حتى إذا إلخ، والآيات دالة على أن المشفوع لهم هم المؤمنون وأما الكفرة فهم عن موقف الاستشفاع بمعزل وعن التفزيع عن قلوبهم بألف ألف منزل، وجعل بعضهم على هذا الوجه من كون المغيا ما ذكر ضمير قُلُوبِهِمْ للملائكة وخص الشفعاء بهم وضمير قالُوا الأول لهم أيضا وضمير قالُوا الثاني للملائكة الذين فوقهم وهم الذين يبلغون ذلك إليهم وقال: إن فزعهم إما لما يقرن به الإذن من الأمر الهائل أو لغشية تصيبهم عند سماع كلام الله جل شأنه أو من ملاحظة وقوع التقصير في تعيين المشفوع لهم بناء على ورود الإذن بالشفاعة إجمالا وهو كما ترى.

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “O, çok yücedir, çok büyüktür” kavli, şefaatçilerin sözünün tamamlayıcısıdır; bunu İzzet Cenâbı'nın (Celle Celâlühü) azametini ve O'nun dışındaki herkesin şanının yetersizliğini itiraf ederek söylemişlerdir. Yani şânı yüce olan O, yücelik ve kibriyâda tektir; mahlukatından hiçbiri bu hususta O'na ortak olamaz ve kim olursa olsun hiçbiri O'nun izni olmadan konuşamaz. Bu ifadede, şefaat izni verilerek kadrü kıymetleri yüceltildikten sonra onların gösterdiği tevazu açıkça görülmektedir; ayrıca gizli olmadığı üzere bunda bir nevi hamd de vardır. Zikredilen şeyle gaye kılınan bu cümle, takdirî bir soruya cevap olması da uzak değildir; sanki şöyle denilmiştir: 'O durakta izin isteyenler için izin nasıl olur ve şefaat edenler ile şefaat dileyenlerin oradaki hali nasıldır?' Bunun üzerine: 'Onlar korku ve dehşet içinde bekleyip dururlar; nihayet...' denilmiştir. Ayetler, kendilerine şefaat edilecek kimselerin müminler olduğuna delalet etmektedir; kafirler ise şefaat dileme durağından bütünüyle uzaktırlar ve kalplerinden korkunun giderilmesinden milyonlarca konak ıraktırlar. Kendisiyle gaye belirlenen şeyin (mugayyâ) zikredilen husus olması yönüne binaen bazısı, { قُلُوبِهِمْ } zamirini meleklere ait kılmış ve şefaatçileri onlara tahsis etmiştir; birinci { قالُوا } zamirini de onlara, ikinci { قالُوا } zamirini ise onların üstündeki ve bunu kendilerine tebliğ eden meleklere ait kılmıştır. Şöyle demiştir: Onların korkusu ya izne eşlik eden heybetli/korkunç emirden, ya Allah Celle Şânuhû'nun kelamını işittiklerinde kendilerine isabet eden baygınlıktan, ya da şefaat izninin icmâlî olarak gelmesine binaen kendilerine şefaat edilecek kimseleri belirlemede bir kusur vaki olması endişesindendir; bu ise gördüğün gibi [zayıf bir tevildir].

وقال الزجاج: تفسير هذا أن جبريل ﵇ لما نزل إلى النبي ﷺ بالوحي ظنت الملائكة ﵈ أنه نزل بشيء من أمر الساعة ففزعت لذلك فلما انكشف عنها الفزع قالوا: ماذا قال: ربكم سألت لأي شيء نزل جبريل ﵇ قالوا: الحق اهـ.

Zeccâc şöyle demiştir: Bunun tefsiri şudur: Cibrîl aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy ile indiğinde, melekler aleyhimüsselâm onun kıyamet emrinden bir şeyle indiğini zannettiler ve bundan dolayı dehşete kapıldılar. Onlardan korku açılıp giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler; yani Cibrîl aleyhisselâm'ın ne sebeple indiğini sordular. Onlar da: 'Hakkı [buyurdu]' dediler.

روي ذلك عن قتادة ومقاتل وابن السائب بيد أنهم قالوا: إن الملائكة صعقوا لذلك فجعل جبريل ﵇ يمر بكل سماء ويكشف عنهم الفزع ويخبرهم أنه الوحي،

Bu, Katâde, Mukâtil ve İbnü's-Sâib'den rivayet edilmiştir; şu kadar var ki onlar şöyle demişlerdir: Melekler bundan ötürü bayılıp düştüler, Cibrîl aleyhisselâm ise her semaya uğrayarak onların korkusunu gideriyor ve bunun vahiy olduğunu onlara haber veriyordu.

ولم يبين الزجاج وجه اتصال الآية بما قبلها ولا بحث عن الغاية بشيء وقد ذكر نحو ذلك الإمام الرازي ثم قال في ذلك: أن حَتَّى غاية متعلقة بقوله تعالى: قُلِ لأنه تبينه بالوحي فلما قال سبحانه قُلِ فزع من في السماوات وهو لعمري من العجب العجاب.

Zeccâc bu ayetin öncesiyle irtibat yönünü açıklamamış ve gayeye dair hiçbir incelemede bulunmamıştır. İmam Râzî de buna benzer bir açıklama yapmış, sonra bu hususta şöyle demiştir: { حَتَّى } edatı, Allah Teâlâ'nın { قُلِ } emrine müteallik bir gayedir; çünkü o vahiy ile açıklanmıştır. Sübhânehu Teâlâ { قُلِ } buyurunca göklerdekiler dehşete kapılmıştır. Ömrüme yemin olsun ki bu, şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısıdır!

وقال الفاضل الطيبي بعد نقله ذلك التفسير: وعليه أكثر كلام المفسرين ويعضده ما

Fâzıl et-Tîbî bu tefsiri naklettikten sonra şöyle demiştir: Müfessirlerin sözlerinin çoğu buna dayanmaktadır ve şunu rivayet etmemiz de bunu desteklemektedir:

روينا عن البخاري والترمذي وابن ماجة عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «إذا قضى الله تعالى الأمر في السماء ضربت الملائكة أجنحتها خضعانا لقوله تعالى كأنه سلسلة على صفوان فإذا فزع عن قلوبهم قالوا: ماذا قال ربكم، قالوا الذي قال الحق وهو العلي الكبير»

Buhârî, Tirmizî ve İbn Mâce'den Ebû Hüreyre vasıtasıyla rivayet ettiğimize göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ semada bir emri takdir buyurduğu zaman, melekler O'nun sözüne boyun eğerek kanatlarını çırparlar; bu ses sanki düz taş üzerindeki zincir sesi gibidir. Kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Diğer melekler de]: 'Söylediği haktır, O çok yücedir, çok büyüktür' derler”.

وعن أبي داود عن ابن مسعود قال: «إذا تكلم الله تعالى بالوحي سمع أهل السماء صلصلة كجر السلسلة على الصفا فيصعقون فلا يزالون كذلك حتى يأتيهم جبريل فإذا أتاهم جبريل ﵇ فرّع عن قلوبهم فيقولون: يا جبريل ماذا قال ربكم؟ فيقول: الحق الحق»

Ebû Dâvûd'dan İbn Mes'ûd vasıtasıyla rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Teâlâ vahiy ile konuştuğu zaman, sema ehli düz taş üzerinde zincirin çekilmesi gibi bir çınlama işitirler de bayılıp düşerler. Cibrîl kendilerine gelinceye kadar bu halde kalırlar. Cibrîl aleyhisselâm kendilerine gelince kalplerinden korkuyu giderir; bunun üzerine: 'Ey Cibrîl! Rabbiniz ne buyurdu?' derler. O da: 'Hakkı, hakkı [buyurdu]' der”.

ثم ذكر في أمر الغاية واتصال الآية بما قبلها عل ذلك أنه يستخرج معنى المغيا من المفهوم وذلك إن المشركين لما ادعوا شفاعة الآلهة والملائكة وأجيبوا بقوله تعالى: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ

Sonra [Tîbî], gaye meselesi ve bu esasa göre ayetin öncesiyle irtibatı hakkında, gaye kılınan şeyin (mugayyâ) manasının mefhumdan çıkarılacağını zikretmiş ve şöyle demiştir: Müşrikler ilahların ve meleklerin şefaatini iddia edip de kendilerine Allah Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın” kavliyle cevap verilince,

من الأصنام والملائكة وسميتموهم باسمه تعالى والتجئوا إليهم فإنهم لا يملكون مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض ولا تنفع الشفاعة من هؤلاء إلا للملائكة لكن من الإذن والفزع العظيم وهم لا يشفعون إلا للمرضيين فعبر عن الملائكة ﵈ بقوله تعالى: إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ الآية كناية كأنه قيل: لا تنفع الشفاعة إلا لمن هذا شأنه ودأبه وأنه لا يثبت عند صدمة من صدمات هذا الكتاب المبين وعند سماع كلام الحق يعني الذين إذا نزل عليهم الوحي يفزعون ويصعقون حتى إذا أتاهم جبريل ﵇ فزع عن قلوبهم فيقولون: ماذا قال ربكم؟ فيقول: الحق انتهى، ولا يخفى على من له أدنى تمييز حاله وأنه مما لا ينبغي أن يعول عليه.

—yani putlardan ve meleklerden olup da Allah Teâlâ'nın ismiyle isimlendirdiğiniz ve kendilerine sığındığınız kimseleri [çağırın], zira onlar ne göklerde ne de yerde zerre ağırlığınca bir şeye mâlik değillerdir; bunlardan melekler hariç şefaat fayda vermez, o da ancak izinden ve büyük bir dehşetten sonradır; onlar da ancak kendilerinden razı olunan kimseler için şefaat ederler— işte melekler aleyhimüsselâm, kinaye yoluyla Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ } “Ancak izin verdiği kimse müstesna. Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler” ayetiyle ifade edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Şefaat ancak şanı ve âdeti bu olan, bu apaçık Kitab'ın sarsıntılarından bir sarsıntı karşısında ve Hakk'ın kelamını işittiğinde sebat edemeyen kimseye fayda verir; yani üzerlerine vahiy indiğinde dehşete kapılıp bayılan, nihayet Cibrîl aleyhisselâm kendilerine gelip kalplerinden korkuyu giderdiğinde: 'Rabbiniz ne buyurdu?' diyen ve onun da: 'Hakkı [buyurdu]' dediği kimselere fayda verir'. [Tîbî'nin sözü] burada bitti. En az bir temyiz gücü olan kimseye bunun durumu ve itimat edilmemesi gereken bir söz olduğu gizli kalmaz.

وقول ابن عطية: إن تأويل الآية بالملائكة إذا سمعت الوحي إلى جبريل أو الأمر بأمر الله تعالى به فتسمع كجر سلسلة الحديد على الحديد فتفزع تعظيما وهيبة، وقيل خوف قيام الساعة هو الصحيح وهو الذي تظاهرت به الأحاديث ناشىء من حرمان عطية سلامة الذوق وتدقيق النظر، والتفسير الذي ذكرناه أولا بمراحل في الحسن عما ذكر عن أكثر المفسرين، وما سمعت من الرواية لا ينافيه إذ لا دلالة فيه على أنه ﵊ ذكر ذلك في معرض تفسير الآية ولا تنافي بين التفزيعين وكأن الأكثر من المفسرين نظروا إلى ظاهر طباق اللفظ مع الحديث فنزلوا الآية على ذلك فوقعوا فيما وقعوا فيه وإن كثروا وجلوا، والقائل بما سبق نظر إلى طباق المقام وحقق عدم المنافاة وظهر له حال ما قالوه فعدل عنه.

İbn Atıyye'nin: «Ayetin, Cibrîl'e gelen vahyi veya Allah Teâlâ'nın emrettiği bir emri işittiklerinde demir zincirin demir üzerinde çekilmesi gibi işiten, tazim ve heybetten —kıyametin kopması korkusundan da denilmiştir— ötürü dehşete kapılan melekler ile tevil edilmesi sahih olandır ve hadislerin birbirini desteklediği tevil de budur» şeklindeki sözü, [İbn Atıyye'nin] zevk-i selîm ve derinlemesine inceleme bağışından mahrum oluşundan kaynaklanmaktadır. İlk olarak zikrettiğimiz tefsir, müfessirlerin çoğundan nakledilenden güzellik bakımından katbekat üstündür. İşittiğin rivayet de buna aykırı değildir; zira onda Peygamber aleyhisselâm'ın bunu ayetin tefsiri sadedinde zikrettiğine dair bir delil yoktur ve iki korku giderme (tefzî') arasında da bir zıtlık bulunmamaktadır. Sanki müfessirlerin çoğu, lafzın hadisle zâhiren birebir uyuşmasına bakmış ve ayeti buna hamletmişlerdir; böylece çok ve büyük âlimler olsalar da içine düştükleri duruma düşmüşlerdir. Önceki görüşü savunan ise makamın uygunluğuna bakmış, çelişki olmadığını tahkik etmiş ve onların söylediklerinin durumu kendisine belirince ondan yüz çevirmiştir.

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن الضحاك أنه قال في الآية: زعم ابن مسعود أن الملائكة المعقبات الذين يختلفون إلى أهل الأرض يكتبون أعمالهم إذا أرسلهم الرب ﵎ فانحدروا سمع لهم صوت شديد فيحسب بالذين أسفل منهم من الملائكة أنه من أمر الساعة فيخرون سجدا وهذا كلما مروا عليهم فيفعلون من خوف ربهم ﵎، وابن مسعود عندي أجل من أن يحمل الآية على هذا فالظاهر أنه لا يصح عنه.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ed-Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «İbn Mes'ûd iddia etti ki, yeryüzü ehline gidip gelerek onların amellerini yazan takipçi melekleri Rab Teâlâ gönderip de aşağı indiklerinde onlar için şiddetli bir ses işitilir; onların altındaki melekler de bunun kıyamet emrinden olduğunu zanneder ve secdeye kapanırlar; bu durum onların her yanlarından geçişinde tekrarlanır ve Rableri Teâlâ'nın korkusundan böyle yaparlar». İbn Mes'ûd benim nezdimde ayeti buna hamledecek olmaktan çok daha yücedir; dolayısıyla bunun ondan sahih olmadığı zâhirdir.

ومثل هذا ما زعمه بعضهم أن ذاك فزع ملائكة أدنى السماوات عند نزول المدبرات إلى الأرض، وقيل: إن حَتَّى غاية متعلقة بقوله تعالى زَعَمْتُمْ أي زعمتم الكفر إلى غاية التفزيع ثم تركتم ما زعمتم وقلتم قال الحق وإليه يشير ما أخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم أنه قال في الآية: حتى إذا فزع الشيطان عن قلوبهم ففارقهم وأمانيهم وما كان يضلهم به قالوا ماذا قال ربكم قالوا الحق وهو العلي الكبير ثم قال: وهذا في بني آدم أي كفارهم عند الموت أقروا حين لا ينفعهم الإقرار، والظاهر أن في الكلام عليه التفاتا من الخطاب في زَعَمْتُمْ إلى الغيبة في قُلُوبِهِمْ وأن ضمير قالُوا الأول للملائكة الموكلين بقبض أرواحهم والمراد بالتفزيع عن القلوب كشف الغطاء وموانع إدراك الحق عنها. وما نقل عن الحسن من أنه قال: إنما يقال للمشركين ماذا قال ربك أي على لسان الأنبياء ﵈ فأقروا حين لا ينفع يحتمل أن يكون كالقول المذكور في أن ذلك عند الموت ويحتمل أن يكون قولا بأن ذلك يوم القيامة إلا أن في جعل حتى غاية للزعم عليه غير ظاهر إذ لا يستصحبهم ذلك إلى يوم القيامة حقيقة كما لا يخفى، وأبعد من هذا القول كون ذلك غاية لقوله تعالى: مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ وضمير قلوبهم لمن باعتبار معناه، والتفزيع كشف الغطاء ومواقع إدراك الحق بل هو مما لا ينبغي حمل كلام الله تعالى عليه.

Bazılarının, bunun işleri tedbir eden meleklerin yeryüzüne inişi esnasında en yakın semadaki meleklerin korkusu olduğu yönündeki iddiaları da bunun gibidir. Şöyle de denilmiştir: { حَتَّى } edatı, Allah Teâlâ'nın { زَعَمْتُمْ } kavline müteallik bir gayedir; yani 'korkunun giderilmesi gayesine kadar küfrü iddia edip durdunuz, sonra iddianızı terk edip [Rabbiniz] hakkı buyurdu dediniz'. İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den bu ayet hakkında rivayet ettiği şu söz buna işaret eder: «Nihayet şeytan onların kalplerinden ürkütülüp uzaklaştırılınca, onlardan, kuruntularından ve kendilerini saptırdığı şeylerden ayrılınca: 'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler; [melekler de]: 'Hakkı [buyurdu], O çok yücedir, çok büyüktür' dediler». Sonra şöyle demiştir: «Bu, Âdemoğulları —yani onların kafirleri— hakkındadır; ölüm anında, ikrarın kendilerine fayda vermeyeceği bir vakitte ikrar ettiler». Zâhir olan şudur ki bu görüşe göre kelamda { زَعَمْتُمْ } ifadesindeki hitaptan, { قُلُوبِهِمْ } ifadesindeki gaybete bir iltifat vardır; birinci { قالُوا } zamiri onların ruhlarını kabzetmekle görevli meleklere aittir ve kalplerden korkunun giderilmesinden maksat ise perdelerin ve hakkı idrak etmeye engel olan şeylerin kalpten kaldırılmasıdır. Hasan[-ı Basrî]'den nakledilen: «Müşriklere ancak 'Rabbin ne buyurdu?' —yani peygamberlerin aleyhimüsselâm diliyle ne buyurdu?— denilir ve onlar da fayda vermeyeceği bir vakitte ikrar ederler» sözünün, zikredilen görüş gibi bunun ölüm anında olduğuna dair olması muhtemel olduğu gibi, bunun kıyamet gününde olduğuna dair bir söz olması da muhtemeldir; ancak buna göre 'hattâ' edatını zann/iddianın gayesi kılmak zâhir değildir, zira gizli olmadığı üzere bu iddia gerçekte onları kıyamet gününe kadar beraberinde sürüklemez. Bu sözden daha da uzak olanı ise, bunun Allah Teâlâ'nın: { مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ } kavlinin gayesi olması, 'kulûbihim'deki zamirin manası itibariyle 'men'e dönmesi ve korkunun giderilmesinin ise perdenin ve hakkı idrak etme mahallerinin açılması manasına gelmesidir; bilakis bu, Allah Teâlâ'nın kelamının kendisine hamledilmemesi gereken şeylerdendir.

وزعم بعضهم أن المعنى إذا دعاهم إسرافيل ﵇ من قبورهم قالوا مجيبين ماذا قال ربكم حكاه في البحر ثم قال: والتفزيع من الفزع الذي هو الدعاء والاستصراخ كما قال زهير:

Bazıları ise mananın: 'İsrâfîl aleyhisselâm onları kabirlerinden çağırdığı zaman cevap vererek: Rabbiniz ne buyurdu? derler' şeklinde olduğunu iddia etmiştir. [Ebû Hayyân] bunu el-Bahr'da nakletmiş, sonra şöyle demiştir: "Tefzî', Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi, çağırmak ve feryat edip yardıma çağırmak manasındaki feza'dan gelir:

إذا فزعوا طاروا إلى مستغيثهم ... طوال الرماح لا ضعاف ولا عزل

Yardıma çağrıldıklarında imdat dileyenlerine doğru uçarcasına koşarlar / Uzun mızraklıdırlar; ne zayıftırlar ne de silahsız".

وأنت تعلم أن التفزيع بالمعنى المذكور لا يتعدى بعن وأمر الغاية عليه غير ظاهر، وبالجملة ذلك الزعم ليس بشيء.

Sen de bilirsin ki zikredilen manadaki tefzî', 'an' harf-i ceri ile geçişli olmaz ve gaye meselesi de bu görüşe göre açık değildir. Velhâsıl bu iddia kayda değer bir şey değildir.

واختار أبو حيان أن المغيا الاتباع في قوله تعالى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وضمير قلوبهم عائد إلى ما عاد إليه ضمير الرفع في (اتبعوه) أعني الكفار وكذا ضمير قالُوا الثاني وضمير قالُوا الأول للملائكة وكذا ضمير رَبُّكُمْ وجملة قوله تعالى: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ إلخ اعتراضية بين الغاية والمغيا والتفزيع حال مفارقة الحياة أو يوم القيامة وبجعل اتباعهم إبليس مستصحبا لهم إلى ذلك اليوم مجازا، ولا

Ebû Hayyân ise, kendisiyle gaye belirlenen şeyin (mugayyâ), Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını doğruladı da müminlerden bir fırka hariç ona uydular” kavlindeki uyma (ittibâ') fiili olduğunu tercih etmiştir. 'Kulûbihim'deki zamir de 'ittebe'ûhu' fiilindeki merfu zamirin döndüğü yere, yani kafirlere dönmektedir; aynı şekilde ikinci { قالُوا } zamiri de böyledir. Birinci { قالُوا } zamiri meleklere aittir, { رَبُّكُمْ } zamiri de böyledir. Allah Teâlâ'nın { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ } “De ki: İddia ettiklerinizi çağırın...” ayeti cümlesi ise gaye ile mugayyâ arasında itirâziyyedir (ara cümledir). Korkunun giderilmesi ise hayattan ayrılış anında veya kıyamet günündedir; onların İblis'e uymaları mecazen o güne kadar kendilerine eşlik eden bir durum kılınmıştır.

يخفى بعده، والوجه عندي ما ذكر أولا، وماذا تحتمل أن تكون منصوبة بقال أي أي شيء قال ربكم، وتحتمل أن تكون في موضع رفع على أن ما اسم استفهام مبتدأ وذا اسم موصول خبره وجملة قال صلة الموصول والعائد محذوف أي ما الذي قاله ربكم، وقرأ ابن عباس وابن مسعود وطلحة وأبو المتوكل الناجي وابن السميفع وابن عامر ويعقوب «فزّع» بالتشديد والبناء للفاعل والفاعل ضمير الله تعالى المستتر أي أزال الله تعالى الفزع عن قلوبهم.

Bunun uzak bir tevil olduğu gizli değildir. Bana göre doğru vecih ilk zikredilendir. { ماذا } lafzı "kâle" fiiliyle mansub olma ihtimalini taşır; yani 'Rabbiniz hangi şeyi buyurdu?' demektir. Aynı şekilde "mâ" istifham ismi olarak mübteda, "zâ" ism-i mevsûl olarak haberi ve "kâle" cümlesi de sıla cümlesi olup aid zamiri hazfedilmiş olarak merfû konumda olma ihtimalini de taşır; yani 'Rabbinizin buyurduğu şey nedir?' demektir. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Talha, Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî, İbnü's-Sümeyfa', İbn Âmir ve Ya'kûb «fezze'a» şeklinde şeddeli ve fâil için mâlûm olarak okumuşlardır; fâil Allah Teâlâ'nın müstetir zamiridir, yani 'Allah Teâlâ onların kalplerinden korkuyu giderdi' demektir.

وقال أبو حيان: هو ضميره تعالى إن كان ضمير قلوبهم للملائكة وإن كان للكفار فهو ضمير مغريهم.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Kulûbihim' zamiri meleklere ait ise o zamir Allah Teâlâ'nın zamiridir; şayet kafirlere ait ise onları aldatıp kandıranın zamiridir.

وقرأ الحسن «فزع» بالتخفيف والبناء للمفعول فعن قلوبهم نائب الفاعل كما في قراءة الجمهور، وقرأ هو وأبو المتوكل أيضا وقتادة ومجاهد «فرغ» بالفاء والراء المهملة والغين المعجمة مشددا مبنيا للفاعل بمعنى أزال، وقرأ الحسن أيضا كذلك إلا أنه خفف الراء، وقرأ عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما والحسن أيضا وأيوب السختياني وقتادة أيضا وأبو مجلز «فرغ» كذلك إلا أنهم بنوه للمفعول وقرأ ابن مسعود في رواية وعيسى «افرنقع» قيل بمعنى تفرق.

Hasan[-ı Basrî] «füzi'a» şeklinde şeddesiz ve meçhul olarak okumuştur; bu durumda cumhurun kıraatinde olduğu gibi 'an kulûbihim' ifadesi nâib-i fâildir. Yine o, Ebü'l-Mütevekkil, Katâde ve Mücâhid fâ, noktasız râ ve noktalı gayn ile «ferraga» şeklinde şeddeli ve fâil için mâlûm olarak 'giderdi' manasında okumuşlardır. Hasan yine böyle fakat râ harfini şeddesiz olarak okumuştur. Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ, yine Hasan, Eyyûb es-Sahtiyânî, yine Katâde ve Ebû Miclez de aynı şekilde fakat meçhul olarak okumuşlardır. İbn Mes'ûd bir rivayette ve Îsâ ise «ifrenka'a» şeklinde okumuşlardır; bunun 'dağılıp ayrıldı' manasında olduğu söylenmiştir.

وقال الزمخشري: بمعنى انكشف، والكلمة مركبة من حروف المفارقة مع زيادة العين كما ركب اقمطر من حروف القمط مع زيادة الراء، وفيه إيهام أن العين والراء من حروف الزيادة وليس كذلك، وقرأ ابن أبي عبلة «الحق» بالرفع أي مقوله الحق قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أمر ﷺ أن يقول ذلك تبكيتا للمشركين بحملهم على الإقرار بأن آلهتهم لا يملكون مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض وإن الرزاق هو الله ﷿ فإنهم لا ينكرونه وحيث كانوا يتلعثمون أحيانا في الجواب مخافة الإلزام قيل له ﵊ قُلِ اللَّهُ إذ لا جواب سواه عندهم أيضا وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أي وإن أحد الفريقين منا معشر الموحدين المتوحد بالرزق والقدرة الذاتية العابدية وحده ﷿ ومنكم فرقة المشركين به العاجزين في أنفسهم عن دفع أدنى ضر وجلب أحقر نفع وفيهم النازل إلى أسفل المراتب الإمكانية المتصفون بأحد الأمرين من الاستقرار على الهدى والانغماس في الضلال، وهذا من الكلام المنصف الذي كل من سمعه من موال أو مناف قال لمن خوطب به: قد أنصفك صاحبك، وفي درجة بعد تقدمة ما قدم من التقرير البليغ دلالة ظاهرة على من هو من الفريقين على هدى ومن هو في ضلال ولكن التعريض أبلغ من التصريح وأوصل بالمجادل إلى الغرض وأهجم به على الغلبة مع قلة شغب الخصم وفل شوكته بالهوينا، ونحوه قول الرجل لصاحبه قد علم الله تعالى الصادق مني ومنك وإن أحدنا لكاذب، ومنه قول حسان يخاطب أبا سفيان بن حرب وكان قد هجا رسول الله ﷺ قبل أن يسلم:

Zemahşerî ise 'açılıp ortaya çıktı' manasında olduğunu söylemiştir; bu kelime, 'ıkmetarre' kelimesinin 'râ' harfinin ziyadesiyle 'kamata' harflerinden terkip edildiği gibi, 'ayn' harfinin ziyadesiyle ayrılma (müfâraka) harflerinden mürekkeptir. Bunda ayn ve râ harflerinin zevâid harflerden olduğu vehmi vardır, oysa öyle değildir. İbn Ebî Able «el-Hakku» kelimesini ref ile okumuştur; yani 'O'nun buyurduğu haktır'. { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Göklerden ve yerden size kim rızık veriyor?”. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ilahlarının ne göklerde ne de yerde zerre ağırlığınca bir şeye sahip olmadıklarını ve rızık verenin ancak Allah Azze ve Celle olduğunu ikrara mecbur bırakarak müşrikleri susturması için bunu söylemesi emredilmiştir; zira onlar bunu inkâr etmemektedirler. İlzama uğrama korkusuyla bazen cevap verirken kekeleyip durakladıkları için O'na aleyhisselâm: { قُلِ اللَّهُ } “De ki: Allah” buyrulmuştur; zira onların nezdinde de bundan başka bir cevap yoktur. { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Gerçek şu ki ya biz ya da siz, elbette ya doğru yol üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz”; yani rızık vermede ve zâtî kudrette tek olan ve yalnızca O'na ibadet eden biz muvahhidler topluluğu ile O'na şirk koşan, kendi nefislerinden en küçük bir zararı savmaktan ve en basit bir faydayı celbetmekten aciz olan ve imkân mertebelerinin en aşağısına inen siz müşrikler fırkasından bir taraf, iki durumdan biriyle —yani hidayet üzere yerleşmekle yahut sapıklığa batmakla— vasıflanmıştır. Bu, ister dost ister düşman olsun her işitenin muhatap olana: 'Arkadaşın sana karşı pek insaflı davrandı' diyeceği türden insaflı bir sözdür. Zikredilen o beliğ takrirden sonra bu ifadenin getirilmesinde, iki fırkadan hangisinin hidayet üzere, hangisinin sapıklık içinde olduğuna dair apaçık bir delalet vardır; fakat tariz (dolaylı anlatım), açıkça söylemekten daha beliğdir, tartışan kimseyi maksada daha çabuk ulaştırır ve hasmın gürültü çıkarmasını azaltıp onun gücünü yumuşaklıkla kırmakla birlikte zafere daha hızlı hücum ettirir. Bir adamın arkadaşına: 'Allah Teâlâ benimle senin aranda kimin doğru söylediğini bilmektedir ve şüphesiz ikimizden biri yalancıdır' demesi de böyledir. Müslüman olmadan önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hicvetmiş olan Ebû Süfyân b. Harb'e hitaben Hassân'ın söylediği şu söz de bu kabildendir:

أتهجوه ولست له بكفء ... فشركما لخيركما الفداء

Ona denk olmadığın halde onu hicvediyor musun? / İkinizin şerli olanı hayırlı olanına feda olsun!

وقول أبي الأسود:

Ebü'l-Esved'in şu sözü de [öyledir]:

يقول الأرذلون بنو قشير ... طوال الدهر لا تنسى عليا

Kuşeyroğullarının aşağılık adamları derler ki: / Ömür boyunca Ali'yi unutmazsın!

بنو عم النبي وأقربوه ... أحب الناس كلهم اليا

Peygamber'in amcası oğulları ve O'na en yakın olanlar, / Bütün insanların bana en sevimli olanıdır.

فإن يك حبهم خيرا أصبه ... ولست بمخطىء إن كان غيا

Onların sevgisi şayet hayır ise ona kavuşmuşumdur; / Şayet bir azgınlık/sapıklık ise [ondan] sapmış değilimdir.

وذهب أبو عبيدة إلى أن أو بمعنى الواو كما في قوله:

Ebû Ubeyde, 'ev' (yahut/veya) edatının şu beyitte olduğu gibi 'vâv' manasında olduğu görüşüne varmıştır:

سيان كسر رغيفه ... أو كسر عظم من عظامه

Ekmeğinin kırılması ile / Kemiklerinden bir kemiğin kırılması birdir.

والكلام من باب اللف والنشر المرتب بأن يكون على هُدىً راجعا لقوله تعالى: إِنَّا وفِي ضَلالٍ راجعا لقوله سبحانه: إِيَّاكُمْ فإن العقل يحكم بذلك كما في قول امرئ القيس:

Kelam tertipli leff ü neşir kabilindendir; şöyle ki { عَلى هُدىً } ifadesi Allah Teâlâ'nın { إِنَّا } kavline, { فِي ضَلالٍ } ifadesi ise Sübhânehu'nun { إِيَّاكُمْ } kavline râcidir; zira İmruülkays'ın şu beytinde olduğu gibi akıl buna hükmetmektedir:

كأن قلوب الطير رطبا ويابسا ... لدى وكرها العناب والحشف البالي

Yuvasının yanında kuşların yaş ve kuru kalpleri / Sanki hünnap ile kurumuş çürük hurma gibidir.

ولا يخفى بعده، وأيا ما كان فليس هذا من باب التقية في شيء كما يزعمه بعض الجهلة، والظاهر أن لَعَلى هُدىً إلخ خبر إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ من غير تقدير حذف إذ المعنى إن أحدنا لمتصف بأحد الأمرين كقولك زيد أو عمرو في السوق أو في البيت، وقيل: هو خبر إِنَّا وخبر إِيَّاكُمْ محذوف تقديره لعلى هدى أو في ضلال مبين وقيل هو خبر إِيَّاكُمْ وخبر إِنَّا محذوف لدلالة ما ذكر عليه، وإِيَّاكُمْ على تقديران ولكنها لما حذفت انفصل الضمير.

Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Her nasıl olursa olsun, bazı cahillerin iddia ettiği gibi bu asla takiyye kabilinden bir şey değildir. Zâhir olan şudur ki { لَعَلى هُدىً } ifadesi, herhangi bir hazif takdiri olmaksızın { إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ } ifadesinin haberidir; zira mana, tıpkı "Zeyd veya Amr çarşıda yahut evdedir" demen gibi "şüphesiz ikimizden biri bu iki durumdan biriyle vasıflanmıştır" demektir. Bir görüşe göre o { إِنَّا }'nın haberidir, { إِيَّاكُمْ }'ün haberi ise hazfedilmiştir; takdiri "le-alâ hüden ev fî dalâlin mübîn"dir. Bir diğer görüşe göre o { إِيَّاكُمْ }'ün haberidir ve zikredilenin delaleti sebebiyle { إِنَّا }'nın haberi hazfedilmiştir; { إِيَّاكُمْ } ise "inne"nin takdiri üzerinedir, ancak o hazfedilince zamir munfasıl olmuştur.

وفي البحر لا حاجة إلى تقدير الحذف في مثل هذا وإنما يحتاج إليه في نحو زيد أو عمرو قائم فتدبر، والمتبادر أن مُبِينٍ صفة ضَلالٍ ويجوز أن يكون وصفا له ولهدى والوصف وكذا الضمير يلزم إفراده بعد المعطوف بأو، وأدخل على على الهدى للدلالة على استعلاء صاحبه وتمكنه واطلاعه على ما يريد كالواقف على مكان عال أو الراكب على جواد يركضه حيث شاء، وفِي على الضلال للدلالة على انغماس صاحبه في ظلام حتى كأنه في مهواة مظلمة لا يدري أين يتوجه ففي الكلام استعارة مكنية أو تبعية. وفي قراءة أبي إنا أو إياكم إما على هدى أو في ضلال مبين.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Böyle bir yerde hazif takdirine ihtiyaç yoktur; buna ancak "Zeydün ev Amrun kâimün" (Zeyd veya Amr ayaktadır) gibi bir ifadede ihtiyaç duyulur; iyi düşün! İlk akla gelen, { مُبِينٍ } kelimesinin { ضَلالٍ } kelimesinin sıfatı olmasıdır; onun ve { هُدىً } kelimesinin sıfatı olması da caizdir. Sıfat da zamir de 'ev' ile atfedilen kelimeden sonra müfred olmak zorundadır. Hidayet üzerine 'alâ' harf-i cerinin dahil edilmesi, sahibinin üstünlüğüne, hâkimiyetine ve yüksek bir yerde duran yahut dilediği yere koşturduğu asil bir ata binen kimse gibi arzu ettiği şeye muttali oluşuna delalet etmek içindir. Dalâlet üzerine 'fî' harf-i cerinin dahil edilmesi ise sahibinin karanlığa gömülmüş olmasına, öyle ki nereye yöneleceğini bilmediği karanlık bir uçurumda imiş gibi bulunmasına delalet etmek içindir; dolayısıyla kelamda istiare-i mekniyye veya tebeiyye vardır. Übeyy kıraatinde: «İnnâ ev iyyâkum immâ alâ hüden ev fî dalâlin mübîn» şeklindedir.

قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ هذا أبلغ في الإنصاف حيث عبر عن الهفوات التي لا يخلو عنها مؤمن بما يعبر به عن العظائم وأسند إلى النفس وعن العظائم من الكفر ونحوه بما يعبر به عن الهفوات وأسند للمخطابين وزيادة على ذلك أنه ذكر الإجرام المنسوب إلى النفس بصيغة الماضي الدالة على التحقق وعن العمل المنسوب إلى الخصم بصيغة المضارع التي لا تدل على ذلك، وذكر أن في الآية تعريضا وأنه لا يضر بما ذكر، وزعم بعضهم أنها من باب المتاركة وأنها منسوخة بآية السيف.

{ قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “De ki: Bizim işlediğimiz suçtan siz sorumlu tutulmazsınız, sizin yaptıklarınızdan da biz sorumlu tutulmayız”. Bu, insafta daha da ileri bir ifadedir; zira hiçbir müminin hali kalmayacağı küçük kusurlar büyük günahlar için kullanılan bir ifadeyle ("icrâm/suç işlemek") ifade edilip nefse isnat edilmiş; kafirlerin küfür vb. büyük günahları ise küçük kusurlar için kullanılan bir ifadeyle ("amel/yapmak") ifade edilip muhataplara isnat edilmiştir. Buna ilaveten nefse nispet edilen cürüm tahakkuka delalet eden mâzî sîgasıyla zikredilmiş, hasma nispet edilen amel ise buna delalet etmeyen muzâri sîgasıyla zikredilmiştir. Ayette bir tariz (dolaylı iğneleme) bulunduğu ve bunun zikredilen duruma zarar vermediği belirtilmiştir. Bazıları ise bunun terk ve ilişiği kesme (mütâreke) kabilinden olduğunu ve kılıç ayetiyle neshedildiğini iddia etmiştir.

قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا يوم القيامة عند الحشر والحساب ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ يقضي سبحانه بيننا ويفصل بعد ظهور حال كل منا ومنكم بالعدل بأن يدخل المحقين الجنة والمبطلين النار وَهُوَ الْفَتَّاحُ القاضي في القضايا المنغلقة فكيف بالواضحة كإبطال الشرك وإحقاق التوحيد أو القاضي في كل قضية خفية كانت أو واضحة، والمبالغة على الأول في الكيف وعلى الثاني في الكم، ولعل الوجه الأول أولى، وفيه إشارة إلى وجه تسمية فصل الخصومات فتحا وأنه في الأصل لتشبيه ما حكم فيه بأمر منغلق كما يشبه بأمر منعقد في قولهم: حلال المشكلات، وقرأ عيسى «الفاتح» الْعَلِيمُ بما ينبغي أن يقضي به أو بكل شيء.

{ قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا } “De ki: Rabbimiz [kıyamet günü haşir ve hesap anında] hepimizi bir araya toplayacak”, { ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ } “sonra da aramızda hak ile hükmedecektir”; yani Sübhânehu Teâlâ her birimizin ve sizin durumunuz açığa çıktıktan sonra adaletle aramızda hüküm verip ayıracaktır; şöyle ki haklı olanları cennete, batıl üzere olanları ise cehenneme sokacaktır. { وَهُوَ الْفَتَّاحُ } “O, en âdil hüküm verendir”; yani kapalı meselelerde hüküm verendir, nerede kaldı ki şirkin iptali ve tevhidin hak kılınması gibi açık meselelerde hüküm vermesin! Yahut gizli olsun açık olsun her davada/meselede hüküm verendir. Mübalağa birinciye göre keyfiyette, ikinciye göre kemiyettedir; belki de birinci vecih daha evladır. Bunda, davaların fasledilmesinin "fetih" olarak isimlendirilmesinin sebebine de işaret vardır; o da aslında hakkında hüküm verilen şeyin tıpkı "hallâlü'l-müşkilât" (müşkilleri çözen) sözlerinde düğümlenmiş bir şeye benzetilmesi gibi, kilitlenmiş/kapanmış bir şeye benzetilmesidir. Îsâ «el-Fâtih» şeklinde okumuştur. { الْعَلِيمُ } “Hakkıyla bilendir”; ne ile hükmetmesi gerektiğini yahut her şeyi bilendir.

قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ استفسار عن شبهتهم بعد إلزام الحجة عليهم زيادة في تبكيتهم، وأرى على ما استظهره أبو حيان بمعنى أعلم فتتعدى إلى ثلاثة مفاعيل ياء المتكلم والموصول وشُرَكاءَ وعائد الموصول محذوف أي ألحقتموهم، والمراد أعلموني بالحجة والدليل كيف وجه الشركة، وجوز كون رأي بصرية تعدت بالنقل

{ قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ } “De ki: O'na ortaklar olarak kattıklarınızı bana gösterin”. Bu, onları daha da susturmak ve aciz bırakmak için aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra şüphelerini bir soruşturmadır. Ebû Hayyân'ın zâhir gördüğü üzere "erâ" fiili "a'leme" (bildirdi) manasındadır ve üç mefule geçişlidir: Mütekellim yâ'sı, ism-i mevsûl ve { شُرَكاءَ } kelimesi; mevsûlün aid zamiri ise hazfedilmiştir, yani "elhaktemûhum" demektir. Maksat şudur: 'Ortaklığın nasıl bir ciheti olduğunu delil ve hüccetle bana bildirin'. "Re'â" fiilinin nakil (if'âl babına nakledilme) ile

لاثنين ياء المتكلم والموصول وشُرَكاءَ حال من ضمير الموصول المحذوف أي ألحقتموهم متوهما شركتهم أو مفعول ثان لألحق لتضمينه معنى الجعل أو التسمية، والمراد أرونيهم لأنظر بأي صفة ألحقتموهم بالله ﷿ الذي ليس كمثله شيء في استحقاق العبادة أو ألحقتموهم به سبحانه جاعليهم أو مسميهم شركاء، والغرض إظهار خطئهم العظيم.

iki mefule —mütekellim yâ'sı ile mevsûle— geçişli basarî (gözle görme bildiren) bir fiil olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde { شُرَكاءَ } kelimesi mevsûlün hazfedilen zamirinden haldir; yani 'ortaklıkları vehmedilmiş halde kendilerini kattığınız kimseleri...' demektir; yahut kılmak (ca'l) veya isimlendirmek (tesmiye) manasını tazammun ettiği için "elhakte" fiilinin ikinci mefulüdür. Maksat: 'Onları bana gösterin de ibadete layık olma hususunda hiçbir benzeri bulunmayan Allah Azze ve Celle'ye hangi vasıfla kattığınızı veya onları ortaklar kılarak yahut ortaklar diye isimlendirerek Sübhânehu'ya nasıl kattığınızı göreyim' demektir. Gaye ise onların büyük hatasını açığa çıkarmaktır.

وقال بعض الأجلة: لم يرد من أَرُونِيَ حقيقته لأنه ﷺ كان يراهم ويعلمهم فهو مجاز وتمثيل، والمعنى ما زعمتموه شريكا إذا برز للعيون وهو خشب وحجر تمت فضيحتكم، وهذا كما تقول للرجل الخسيس الأصل اذكر لي أباك الذي قايست به فلانا الشريف ولا تريد حقيقة الذكر وإنما تريد تبكيته وأنه إن ذكر أباه افتضح.

Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: { أَرُونِيَ } ifadesinden hakikat manası kastedilmemiştir; zira [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem onları görüyor ve biliyordu. Dolayısıyla bu bir mecaz ve temsildir. Mana şudur: 'Ortak olduğunu iddia ettiğiniz şey gözler önüne serildiğinde —ki o odun ve taştan ibarettir— rezilliğiniz tamamlanmış olur'. Bu, tıpkı aslı aşağılık olan bir adama: 'Kendisini şu şerefli falanca adamla kıyasladığın babanı bana an bakalım!' demen gibidir; burada gerçekten anmasını istemezsin, bilakis onu susturup aciz bırakmak ve babasını andığı takdirde rezil rüsva olacağını bildirmek istersin.

كَلَّا ردع لهم عن زعم الشركة بعد ما كسره بالإبطال كما قال إبراهيم ﵊: أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الأنبياء: ٦٧] بعد ما حج قومه بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ أي الموصوف بالغلبة القاهرة المستدعية لوجوب الوجود الْحَكِيمُ الموصوف بالحكمة الباهرة المستدعية للعلم المحيط بالأشياء، وهؤلاء الملحقون عن الاتصاف بذلك في معزل وعن الحوم حول ما يقتضيه بألف ألف منزل، والضمير أما عائد لما في الذهن وما بعده وهو الله الواقع خبرا له يفسره والْعَزِيزُ الْحَكِيمُ صفتان للاسم الجليل أو عائد لربنا في قوله سبحانه:

{ كَلَّا } “Hayır, asla!”. Bu, ortaklık iddiasını iptal ederek kırdıktan sonra onları bundan menedip vazgeçirmedir (red'dir); nitekim İbrâhim aleyhisselâm da kavmini delille mağlup ettikten sonra: { أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Yuh olsun size ve Allah'tan başka taptıklarınıza!” [el-Enbiyâ 21/67] demiştir. { بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ } “Bilakis O, mutlak galip olan Allah'tır”; yani vücûb-i vücûdu iktiza eden kahredici galebe ile vasıflanandır. { الْحَكِيمُ } “Hüküm ve hikmet sahibidir”; yani şeyleri kuşatan ilmi iktiza eden göz kamaştırıcı hikmetle vasıflanandır. Ortak diye katılan bu varlıklar ise bu vasıflarla nitelenmekten bütünüyle uzaktır ve bunun iktiza ettiği şeyin etrafında dönüp dolaşmaktan milyonlarca konak ıraktırlar. Zamir ya zihindekine râcidir ve ondan sonra gelen ve ona haber olan "Allah" lafzı onu tefsir etmektedir, { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } ise İsm-i Celîl'in iki sıfatıdır; yahut Sübhânehu Teâlâ'nın şu kavlindeki "Rabbünâ" lafzına râcidir:

«يفتح بيننا ربنا» على ما قيل أو هو ضمير الشأن واللَّهُ مبتدأ والْعَزِيزُ الْحَكِيمُ خبره والجملة خبر ضمير الشأن لأن خبره لا يكون إلا جملة على الصحيح وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ المتبادر أن كَافَّةً حال من الناس قدم مع إلا عليه للاهتمام كما قال ابن عطية، وأصله من الكف بمعنى المنع وأريد به العموم لما فيه من المنع من الخروج واشتهر في ذلك حتى قطع النظر فيه عن معنى المنع بالكلية فمعنى جاء الناس كافة جاؤوا جميعا، ويشير إلى هذا الإعراب ما أخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر عن مجاهد أنه قال في الآية: أي إلى الناس جميعا، وما أخرج ابن أبي حاتم عن محمد بن كعب أنه قال: أي للناس كافة، وكذا ما أخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن أبي حاتم عن قتادة أنه قال في الآية: أرسل الله تعالى محمدا ﷺ إلى العرب والعجم فأكرمهم على الله تعالى أطوعهم له، وما نقل عن ابن عباس أنه قال: أي إلى العرب والعجم وسائر الأمم، وهو مبني على جواز تقديم الحال على صاحبها المجرور بالحرف وهو الذي ذهب إليه خلافا لكثير من النحاة أبو علي وابن كيسان وابن برهان والرضي وابن مالك حيث قال:

denildiğine göre «yeftahu beynenâ Rabbünâ» sözündeki [Rabbimize râcidir]; yahut şan zamiridir, "Allah" mübteda, { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } onun haberi, bu isim cümlesi ise şan zamirinin haberidir; zira sahih olan görüşe göre şan zamirinin haberi ancak cümle olur. { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik”. İlk akla gelen, İbn Atıyye'nin belirttiği üzere { كَافَّةً } kelimesinin "en-nâs" lafzından hal olması ve önemine binaen "illâ" ile birlikte onun önüne takdim edilmiş olmasıdır. Aslı menetmek/alıkoymak manasındaki "kef" kökündendir; dışarı çıkmayı menetmeyi barındırdığı için bununla umum (bütünlük) kastedilmiştir ve bu manada meşhur olmuştur, öyle ki menetme manası bütünüyle göz ardı edilmiştir; dolayısıyla "câe'n-nâsü kâffeten" sözünün manası "bütün insanlar hep birlikte geldi" demektir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiği şu söz bu iraba işaret etmektedir: «Yani bütün insanlara [gönderdik]». İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b'dan rivayet ettiği: «Yani bütün insanlara» sözü ile Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiği: «Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Araplara ve Acemlere göndermiştir; onların Allah Teâlâ katında en değerlisi O'na en çok itaat edenidir» sözü ve İbn Abbâs'tan nakledilen: «Yani Araplara, Acemlere ve diğer bütün ümmetlere» sözü de böyledir. Bu [irap], halin harf-i cer ile mecrur olan sahibinin önüne takdim edilmesinin caiz oluşuna dayanmaktadır; nahivcilerin çoğuna muhalif olarak Ebû Alî, İbn Keysân, İbn Bürhân, Radiy ve şu beytiyle İbn Mâlik bu görüşe varmıştır:

وسبق حال ما بحرف جر قد ... أبوا ولا أمنعه فقد ورد

«Harf-i cer ile [mecrur olanın] halinin öne geçmesini onlar / Reddettiler; ben ise menetmem, çünkü varit olmuştur».

وأبو حيان حيث قال بعد أن نقل الجواز عمن عدا الرضى من المذكورين وهو الصحيح: ومن أمثلة أبي علي زيد خير ما يكون خير منك، وقال الشاعر:

Ebû Hayyân da mezkûr âlimlerden Radiy dışındakilerden cevazı naklettikten sonra: "Sahih olan budur" demiş ve şöyle devam etmiştir: Ebû Alî'nin örneklerinden biri: "Zeydün hayra mâ yekûnu hayrun minke" (Zeyd en iyi haliyle senden daha hayırlıdır) sözüdür. Şair de şöyle demiştir:

إذا المرء أعيته المروءة ناشئا ... فمطلبها كهلا عليه شديد

Kişi genç iken mürüvvet göstermekten aciz kalırsa, / Yaşlandığında onu aramak kendisine çok zor gelir.