Binûn

Sebe' Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخر:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

تسليت طرا عنكم بعد بينكم ... بذكراكم حتى كأنكم عندي

«Ayrılığınızdan sonra tamamen teselli buldum sizden yana / Sizi anmakla, sanki yanı başımdaymışsınız gibi».

وقد جاء تقديم الحال على صاحبها المجرور وعلى ما يتعلق به، ومن ذلك قوله:

Halin hem mecrur sahibinin hem de ona taalluk eden [âmilin] önüne takdim edilmesi vârit olmuştur; şairin şu sözü bundandır:

مشغوفة بك قد شغفت وإنما ... حتم الفراق فما إليك سبيل

«Sana meftun olarak vuruldum [ben], ne var ki / Ayrılık kesinleşti, artık sana bir yol yok».

وقول آخر:

Bir başkasının şu sözü de [öyledir]:

غافلا تعرض المنية للمرء ... فيدعى ولات حين إباء

«Ölüm insana gafil [iken] çatıp gelir, / O da çağrılır; oysa artık kaçınma zamanı değildir».

وإذا جاز تقديمها على المجرور والعامل فتقديمها عليه دون العامل أجوز انتهى، وجعلوا هذا الوجه أحسن الأوجه في الآية وقالوا: إن ما عداه تكلف، واعترض بأنه يلزم عليه عمل ما قبل إلا وهو- أرسل- فيما بعدها وهو لِلنَّاسِ وليس بمستثنى ولا مستثنى منه ولا تابعا له وقد منعوه، وأجيب بأن التقدير وما أرسلناك للناس إلا كافة فهو مقدم رتبة ومثله كاف في صحة العمل مع أنهم يتوسعون في الظرف ما لا يتوسعون في غيره.

Halin hem mecrur [sahibinin] hem de âmilin önüne geçmesi caiz olunca, âmilin değil de sadece mecrurun önüne geçmesi evleviyetle caizdir, [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Âlimler bu vechi ayetteki vecihlerin en güzeli kabul etmiş ve: "Bunun dışındakiler tekellüftür" demişlerdir. Ancak buna, illâ'dan önceki [âmil] olan "erselnâ" fiilinin, illâ'dan sonraki "li'n-nâsi" lafzında amel etmesini gerektireceği, oysa bunun ne müstesna, ne müstesna minh ne de ona tâbi olduğu, nitekim [nahivcilerin] bunu menetmiş oldukları gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Takdir "ve mâ erselnâke li'n-nâsi illâ kâffeten" şeklindedir; dolayısıyla o rütbece öndedir ve bu kadarı amelin sahih olması için yeterlidir. Kaldı ki nahivciler, zarf konusunda diğer lafızlarda tanımadıkları bir genişliği (müsamahayı) tanırlar.

وقال الخفاجي عليه الرحمة: الأحسن أن يجعل لِلنَّاسِ مستثنى على أن الاستثناء فيه مفرغ وأصله ما أرسلناك لشيء من الأشياء إلا لتبليغ الناس كافة، وأما تقديره بما أرسلناك للخلق مطلقا إلا للناس كافة على أنه مستثنى فركيك جدا اهـ، ولا يخفى أن في الآية على ما أستحسنه حذف المضاف والفصل بين أداة الاستثناء والمستثنى وتقديم الحال على صاحبها والكل خلاف الأصل وقلما يجتمع مثل ذلك في الكلام الفصيح. واعترض عليه أيضا بأنه يلزم حينئذ جعل اللام في لِلنَّاسِ بمعنى إلى وليس بشيء لأن أرسل يتعدى باللام وإلى كما ذكره أبو حيان وغيره فلا حاجة إلى جعلها بمعنى إلى على أنه لو جعلت بمعناها لا يلزم خطأ أصلا لمجيء كل من اللام وإلى بمعنى الآخر، وكذا لا حاجة إلى جعلها تعليلية إلا على ما استحسنه الخفاجي.

el-Hafâcî —aleyhirrahme— şöyle demiştir: «En uygun olanı, "li'n-nâsi" ifadesinin müstesnâ kılınmasıdır; öyle ki buradaki istisna munkatı (müferrağ) olup aslı: "Biz seni hiçbir şey için değil, ancak bütün insanlara tebliğ etmek için gönderdik" şeklindedir. Onun müstesnâ sayılarak "Biz seni insanlara hep birlikte tebliğ etmek dışında mahlûkattan hiçbir varlığa göndermedik" şeklinde takdir edilmesine gelince, bu son derece zayıftır/tutarsızdır», [Hafâcî'nin sözü] bitti. Gizli değildir ki, Hafâcî'nin güzel gördüğü bu vecihte; muzafın hazfedilmesi, istisna edatı ile müstesnâ arasının ayrılması ve halin sahibinin önüne takdim edilmesi söz konusudur ki bunların hepsi asla muhaliftir ve fasih kelamda böylesi durumlar pek nadir bir araya gelir. Yine buna, o takdirde "li'n-nâsi" lafzındaki lâm harfinin "ilâ" manasına hamledilmesini gerektireceği gerekçesiyle de itiraz edilmiştir; oysa bu bir şey ifade etmez, zira Ebû Hayyân ve diğerlerinin de belirttiği gibi "ersele" fiili hem lâm hem de "ilâ" ile müteaddî olur; dolayısıyla onu "ilâ" manasında kılmaya ihtiyaç yoktur. Kaldı ki onun manasında kılınsa bile, her iki harfin de diğeri manasında kullanılabilmesi sebebiyle kesinlikle bir hata gerekmez. Aynı şekilde, Hafâcî'nin güzel gördüğü vecih dışında, bu lâm'ı tâlil (gerekçe) lâm'ı yapmaya da bir ihtiyaç yoktur.

وقال غير واحد: إن كَافَّةً اسم فاعل من كف والتاء فيه للمبالغة كتاء راوية ونحوه وهو حال من مفعول أَرْسَلْناكَ ولِلنَّاسِ متعلق به وإليه ذهب أبو حيان أي ما أرسلناك إلا كافا ومانعا للناس عن الكفر والمعاصي.

Pek çok âlim şöyle demiştir: { كَافَّةً } lafzı "kef" fiilinden türemiş bir ism-i faildir; sonundaki tâ ise râviye ve benzerlerinde olduğu gibi mübalağa içindir. Bu kelime, { أَرْسَلْناكَ } fiilinin mefulünden [kâf zamirinden] haldir ve { لِلنَّاسِ } car-mecruru da ona taalluk etmektedir. Ebû Hayyân da bu görüşe varmıştır; yani "Biz seni insanları küfür ve günahlardan engelleyici/alıkoyucu olmandan başka bir şekilde göndermedik" demektir.

وإلى الحالية من الكاف ذهب أبو علي أيضا إلا أنه قال: المعنى إلا جامعا للناس في الإبلاغ. وتعقبه أبو حيان بأن اللغة لا تساعد على ذلك لأن كف ليس بمحفوظ أن معناه جمع، وفيه منع ظاهر لأنه يقال: كف القميص إذا جمع حاشيته وكف الجرح إذا ربطه بخرقة تحيط به وقد قال ابن دريد: كل شيء جمعته فقد كففته مع أنه جوز أن يكون مجازا من المنع لأن ما يجمع يمتنع تفرقه وانتشاره، وقيل: إنه مصدر كالكاذبة والعاقبة والعافية وهو أيضا حال من الكاف إما باق على مصدريته بلا تقدير شيء مبالغة وإما بتأويل اسم الفاعل أو بتقدير مضاف أي إلا إذا كافة أي ذا كف أي منع للناس من الكفر، وقيل ذا منع من أن يشذوا عن تبليغك، وذهب بعضهم إلى أنه مصدر وقع مفعولا له ولم يشترط في نصبه اتحاد الفاعل كما ارتضاه الرضي، وذهب العلامة الزمخشري إلى أنه اسم فاعل من الكف صفة لمصدر محذوف وتاؤه للتأنيث أي ما أرسلناك إلا إرسالة كافة أي عامة لهم محيطة بهم لأنها إذا شملتهم فقد كفتهم عن أن يخرج منها أحد منهم. واعترض عليه بأن كافة لم ترد عن العرب إلا منصوبة على الحال مختصة بالمتعدد من العقلاء وأن حذف الموصوف، وإقامة الصفة مقامه إنما يكون لما عهد وصفه بها بحيث لا تصلح لغيره وأجيب بأن كافة هاهنا غير ما التزم فيه الحالية وإن رجعا إلى معنى واحد، وما قيل من أنه لم تستعمله العرب إلا كذلك ليس بشيء وإقامة الصفة مقام موصوفها منقاس مطرد بدون شرط إذا قامت عليه قرينة، وذكر الفعل قبله دال على تقدير مصدره كما في قمت طويلا وحسنا أي قياما طويلا وحسنا. وفي الحواشي الخفاجية قد صح أن عمر رضي الله تعالى عنه قال في كتابه لآل بني كاكلة: قد جعلت لآل بني كاكلة على كافة بيت المسلمين لكل عام مائتي مثقال ذهبا إبريزا وقاله علي كرّم الله تعالى وجهه حين أمضاه فقد استعمل هذان الإمامان كافة في غير العقلاء وغير منصوب على الحالية.

Ebû Alî de kâf zamirinden hal olması görüşüne varmış, ancak: "Mana; tebliğ konusunda insanları toplayıcı olmandan başka bir şekilde [göndermedik] demektir" demiştir. Ebû Hayyân ona, lügatin buna elvermediği, zira "kef" kökünün toplamak manasına geldiğinin nakledilmediği gerekçesiyle itiraz etmiştir. Ancak bu itirazda açık bir tutarsızlık vardır; zira elbisenin eteği toplandığında "keffe'l-kamîse", yara etrafını saran bir bezle sarıldığında "keffe'l-cerha" denilir. Nitekim İbn Düreyd: "Topladığın her şeyi keffetmiş (keffeytehû) olursun" demiştir. Bununla birlikte Ebû Hayyân, toplanan şeyin dağılması ve yayılması engellendiği için bunun menetmekten mecaz olabileceğini de tecviz etmiştir. Denildi ki: O, el-Kâzibe, el-Âkıbe ve el-Âfiye gibi bir mastardır ve yine kâf zamirinden haldir; mübalağa amacıyla bir şey takdir edilmeksizin ya mastarlık üzere kalmıştır ya ism-i fail tevilindedir ya da muzaf takdiriyle "illâ zâ kâffetin" yani "insanları küfürden engelleyen (kef/men eden) biri olarak" demektir. Bir görüşe göre de "senin tebliğinden ayrılıp sapmalarına engel olan" manasındadır. Bazıları ise onun mefulün lieclih vaki olmuş bir mastar olduğu görüşüne varmış ve Radiy'nin de benimsediği gibi nasbında fail birliğini şart koşmamıştır. Allâme Zemahşerî ise onun "kef" kökünden bir ism-i fail ve mahzuf bir mastarın sıfatı olduğunu, sonundaki tâ'nın da müenneslik için olduğunu kabul etmiştir; yani: "Biz seni insanlara onları bütünüyle kuşatan kâffeten (genel) bir risalet ile göndermekten başka bir şekilde göndermedik" demektir; çünkü risalet onları kuşattığında, içlerinden birinin dışarıda kalmasına engel olmuş (onları menetmiş) olur. Zemahşerî'ye, "kâffeten" lafzının Araplardan sadece hal olarak mansup ve akıl sahibi çoğullara mahsus olarak geldiği; mevsufun hazfedilip sıfatın onun yerine ikame edilmesinin ise ancak başkasına uygun olmayacak derecede o sıfatla nitelenmesi bilinen durumlarda mümkün olabileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Buradaki "kâffeten", aynı manaya rücu etseler bile, hal olması iltizam edilen [kalıptan] farklıdır. Arapların bunu sadece bu şekilde kullandığı iddiası ise bir değer taşımaz. Bir karine bulunduğunda, sıfatın mevsufu yerine ikame edilmesi şartsız olarak kıyasa uygun ve kurallıdır. Nitekim "kıyamen tavîlen ve hasenen" (uzun ve güzel bir duruşla durdum) manasında "kumtü tavîlen ve hasenen" denildiğinde, baştaki fiilin zikredilmesi onun mastarının takdirine delalet eder. Hafâcî Hâşiyesi'nde ise şöyle geçer: Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın Benî Kâkile ailesine yazdığı mektupta: "Benî Kâkile ailesi için her yıl Müslümanların beytülmâlinin bütünü (kâffeti beyti'l-müslimîn) üzerine iki yüz miskal saf altın tayin ettim" dediği, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in de bunu onaylarken aynı ifadeyi kullandığı sahih olarak sabittir. Nitekim bu iki imam, "kâffe" kelimesini gayr-i âkiller için ve hal olarak mansup olmaksızın kullanmışlardır.

ولا يخفى أن بعض ما اعترض به على هذا الوجه يعترض به على بعض الأوجه السابقة أيضا، والجواب هو الجواب.

Gizli değildir ki, bu veche yöneltilen bazı itirazlar daha önceki bazı vecihlere de yöneltilmektedir; cevap ise aynı cevaptır.

والذي اختاره في الآية ما هو المتبادر، ولا بأس بالتقدم والاستعمال وارد عليه ولا قياس يمنعه، وأمر تخطي العامل إلا إلى ما ليس مستثنى ولا مستثنى منه سهل لحديث التوسع في الظرف، والآية عليه أظهر في الاستدلال على

Ayet hakkında [benim] tercih ettiğim görüş, ilk akla gelendir. [Halin] öne geçmesinde bir sakınca yoktur; kullanım buna dair vârit olmuştur ve onu meneden bir kıyas da bulunmamaktadır. Âmilin illâ'yı aşarak ne müstesnâ ne de müstesnâ minh olan bir kelimede amel etmesi meselesi ise, zarfta müsamaha gösterilmesi kaidesi sebebiyle kolaydır. Ayet bu vecih üzere,

عموم رسالته ﷺ وهي في ذلك كقوله تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً [الأعراف: ١٥٨] ولو استدل بها القاضي أبو سعيد لبهت اليهودي، وقد يستدل عليه بما لا يكاد ينكره من فعله ﷺ مع اليهود في عصره ودعوته ﵊ إياهم إلى الإسلام بَشِيراً لمن أسلم بالثواب وَنَذِيراً لمن لم يسلم بالعقاب، والوصفان حالان من مفعول أَرْسَلْناكَ وقد يجعلان على بعض الأوجه السابقة بدلا من كَافَّةً نحو بدل المفصل من المجمل فتأمل.

onun sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin umumîliğine delil getirme hususunda daha açıktır; bu bakımdan Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize Allah'ın elçisiyim”. [el-A'râf: 158]. Şayet Kadı Ebû Saîd bu ayeti delil getirseydi Yahudi apışıp kalırdı. Aslında onun asrındaki Yahudilere karşı sergilediği fiili ve onları İslâm'a daveti gibi inkârı kabil olmayan hususlarla da buna delil getirilebilir. { بَشِيراً } Müslüman olanları sevapla müjdeleyici, { وَنَذِيراً } Müslüman olmayanları da azapla uyarıcı olarak [gönderdik]. Bu iki vasıf, { أَرْسَلْناكَ } fiilinin mefulünden haldir; önceki bazı vecihlere göre mücmelin müfassaldan bedeli kabilinden { كَافَّةً } kelimesinden bedel de yapılabilir; iyi düşün!

وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ ذلك فيحملهم جهلهم على الإصرار على ما هم عليه من الغي والضلال وَيَقُولُونَ أي لجهلهم حقيقة أو حكما ولذا لم يعطف بالفاء وقيل يقولون أي من فرط تعنتهم وعدم العطف بالفاء لذلك.

{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bunu bilmezler”; bu yüzden cehaletleri onları içinde bulundukları azgınlık ve sapıklıkta ısrar etmeye sevk eder. { وَيَقُولُونَ } “Ve derler”; yani hakikaten veya hükmen cahil oldukları için [böyle derler], bu sebeple fâ harfiyle atfedilmemiştir. Denildi ki: İnat ve taannütlerinin aşırılığından ötürü böyle derler ve fâ ile atfedilmemesi de bundandır.

وقيل الحامل فرط الجهل وعدم العطف بالفاء لظهور تفرعه على ما قبله ومثله يوكل إلى ذهن السامع، وقيل إن ذاك لأن فرط الجهل غير الجهل وهو كما ترى، وقيل لأن هذا حال بعض وعدم العلم في قوله تعالى: لا يَعْلَمُونَ حال بعض آخر، والذي يظهر لي أن القائلين بالفعل هم بعض المشركين المعاصرين له ﷺ لا أكثر الناس مطلقا وأن المراد بصيغة المضارع الاستمرار التجددي، وقيل عبر بها استحضارا للصورة الماضية لنوع غرابة والأصل وقالوا:

Bir görüşe göre sevk eden sebep cehaletin aşırılığıdır; fâ ile atfedilmemesi ise önceki ifadeden türediğinin açık olmasındandır ve böylesi durumlar muhatabın zihnine havale edilir. Denildi ki: Bu, aşırı cehaletin bizzat cehaletten farklı olmasındandır; ancak bu görüş gördüğün gibi [zayıftır]. Bir diğer görüşe göre bu hal bazılarının halidir, Teâlâ'nın: { لا يَعْلَمُونَ } kavlindeki bilgisizlik ise diğer bazılarının halidir. Bana göre zahir olan şudur ki, fiilen söyleyenler insanların çoğunluğu mutlak olarak değil, onun sallallâhu aleyhi ve sellem muasırı olan bazı müşriklerdir; muzari kipiyle kastedilen ise teceddüdî istimrardır (sürekli yenilenen devamlılık). Bir görüşe göre de bir tür gariplikten ötürü geçmişteki manzarayı zihinde canlandırmak için bu kipe başvurulmuştur, aslı ise "ve kâlû" (dediler) şeklindedir:

مَتى هذَا الْوَعْدُ بطريق الاستهزاء يعنون المبشر به والمنذر عنه أو الموعود بقوله تعالى: يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ مخاطبين رسول الله ﷺ والمؤمنين به.

{ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Bu vaat ne zaman?” [derler]; alay yoluyla, müjdelenen veya sakındırılan şeyi yahut Teâlâ'nın: «Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra da aramızı hükme bağlayacaktır» kavliyle vaat edilen şeyi kastederek; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona inanan müminlere hitap ederek [böyle derler]: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz”.

قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ أو وعد يوم على أن مِيعادُ مصدر ميمي أو اسم أقيم مقام المصدر على ما نقل عن أبي عبيدة وهو بمعنى الموعود، وقيل: الكلام على تقدير مضاف أي لكم وقوع وعد يوم أو نجز وعد يوم، وتنوين يوم للتعظيم أي يوم عظيم، وجوز أن يكون الميعاد اسم زمان وإضافته إلى يَوْمٍ للتبيين أي لبيان زمان الوعد بأنه يوم مخصوص نحو سحق ثوب وبعير سانية، وأيد الوجه الأول بوقوع الكلام جواب لقولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ والوجه الثاني أنه قرىء «ميعاد يوم» برفعهما وتنوينهما فإن يوم على هذه القراءة بدل وذلك يقتضي أن الميعاد نفس اليوم، وكونه بدل اشتمال بعيد، وكذا ما قال أبو حيان من أنه على تقدير محذوف أي قل لكم ميعاد ميعاد يوم فلما حذف المضاف أعرب ما قام مقامه بإعرابه، وقرأ ابن أبي عبلة «ميعاد» بالرفع والتنوين «يوما» بالنصب والتنوين قال الزمخشري:

{ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ } “De ki: Sizin için bir günün vaadi vardır” veya günün vaadidir. Şöyle ki; Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre { مِيعادُ } kelimesi mîmî mastardır yahut mastar yerine ikame edilmiş bir isimdir ve "vaat olunan" manasındadır. Bir görüşe göre kelam muzaf takdiriyledir; yani "Sizin için bir günün vaadinin gerçekleşmesi veya tamamlanması vardır". { يَوْمٍ } kelimesinin tenvini tazim içindir, yani "büyük bir gün" demektir. Mîâd kelimesinin zaman ismi olması ve "yevm"e izafetinin tebyîn (açıklama) için olması da tecviz edilmiştir; yani yıpranmış elbise ve su çeken deve örneklerinde olduğu gibi vaadin vaktinin belirli bir gün olduğunu beyan içindir. Birinci vecih, sözün onların: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } sözüne cevap olarak gelmesiyle desteklenmiştir. İkinci vecih ise, her iki kelimenin de merfû ve tenvinli olarak "mîâdün yevmün" şeklinde okunmuş olmasıyla [desteklenir]; zira bu kıraate göre "yevm" kelimesi bedeldir ve bu da mîâdın bizzat o gün olmasını gerektirir; onun bedel-i iştimal olması ise uzaktır. Ebû Hayyân'ın; hazfedilmiş bir muzaf takdiriyle "De ki: Sizin için bir günün mîâdının mîâdı vardır" şeklinde olup, muzaf hazfedilince onun yerine geçen lafzın onun irabıyla iraplandığı yönündeki sözü de böyledir. İbn Ebî Able ise "mîâdün" lafzını merfû ve tenvinli, "yevmen" lafzını ise mansup ve tenvinli okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir:

وهو على التعظيم بإضمار فعل تقديره لكم ميعاد أعني يوما من صفته كيت وكيت، ويجوز الرفع على هذا أيضا، وجوز أن يكون على الظرفية لميعاد على أنه مصدر بمعنى الموعود لا اسم زمان، وقال في البحر: يجوز أن يكون انتصابه على الظرف والعامل فيه مضاف محذوف أي إنجاز وعد يوما من صفته كيت وكيت. وقرأ عيسى «ميعاد» منونا «يوم» بالنصب من غير تنوين مضافا إلى الجملة ووجه النصب ما مر آنفا.

«Bu [kıraat], takdiri 'sizin için bir vaat vardır; yani şöyle şöyle vasıfları olan bir günü kastediyorum' şeklinde mahzuf bir fiil ile tazim üzeredir; bu takdire göre ref de caizdir. Zaman ismi değil de 'mev'ûd' (vaat edilen) manasında mastar olmasına binaen 'mîâd' için zarf olması da tecviz edilmiştir». el-Bahr'da şöyle denilmiştir: «Onun nasbının zarfiyet üzere olması ve amilinin de mahzuf bir muzaf olması caizdir; yani 'şöyle şöyle vasıfları olan bir günde vaadin yerine getirilmesi' demektir». Îsâ ise "mîâdün" kelimesini tenvinli, "yevme" kelimesini ise tenvinsiz olarak mansup ve cümleye muzaf kılarak okumuştur; nasbın vechi ise az önce geçen açıklamadır.

لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً إذا فاجأكم وَلا تَسْتَقْدِمُونَ أي عنه ساعة، والهاء على ما قال أبو البقاء يجوز أن تعود على مِيعادُ وإن تعود على يَوْمٍ وعلى أيهما عادت كانت الجملة وصفا له. وفي الإرشاد هي صفة لازمة لميعاد، وفي الجواب على تقدير تقييد النفي بالمفاجأة من المبالغة في التهديد ما لا يخفى، ويجوز أن يكون النفي غير مقيد بذلك فيكون وصف الميعاد بما ذكر لتحقيقه وتقديره، وقد تقدم الكلام في نظير هذه الجملة فتذكر.

{ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً } “Ondan bir saat ne geri kalabilirsiniz”; sizi ansızın yakaladığı vakit, { وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “ne de öne geçebilirsiniz”; yani o günden bir saat bile öne geçemezsiniz. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre ["anhü"deki] zamirin { مِيعادُ } lafzına da { يَوْمٍ } lafzına da raci olması caizdir; hangisine dönerse dönsün bu cümle onun sıfatı olur. İrşâd'da ise onun "mîâd"ın lâzım bir sıfatı olduğu belirtilmiştir. Nefyin ansızın yakalama şartına bağlanması takdirinde cevapta tehdit hususunda gizli olmayan bir mübalağa vardır. Nefyin buna bağlanmamış olması da caizdir; bu durumda mîâdın zikredilen şekilde nitelenmesi onu tahakkuk ettirmek ve pekiştirmek içindir. Bu cümlenin benzeri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti, hatırla!

ولما كان سؤالهم عن الوقت على سبيل التعنت أجيبوا بالتهديد، وحاصله أنه لوحظ في الجواب المقصود من سؤالهم لا ما يعطيه ظاهر اللفظ وليس هذا من الأسلوب الحكيم فإن البليغ يلتفت لفت المعنى، وقال الطيبي: هو منه سألوا عن وقت إرساء الساعة وأجيبوا عن أحوالهم فيها فكأنه قيل: دعوا السؤال عن وقت إرسائها فإن كينونته لا بدّ منه

Onların vakit hakkındaki soruları inat ve taannüt yoluyla olduğu için tehditle cevap verilmiştir. Hulasası şudur: Cevapta, lafzın zahirinin verdiği değil, onların sorusundaki asıl maksat gözetilmiştir; bu üslûb-ı hakîm kabilinden değildir, çünkü beliğ kimse mananın işaret ettiği yöne döner. Tîbî ise şöyle demiştir: «Bu, üslûb-ı hakîmdendir; onlar kıyametin kopma vaktini sordular, onlara ise oradaki halleri hakkında cevap verildi. Sanki şöyle denilmiştir: Kıyametin kopma vaktini sormayı bırakın, zira onun vuku bulması muhakkaktır;

بل سلوا عن أحوال أنفسكم حيث تكونون مبهوتين متحيرين فيها من هول ما تشاهدون فهذا أليق بحالكم من أن تسألوا عنه وهو كما ترى، وقيل: إنه متضمن الجواب بأن ذلك اليوم لا يعلمه إلا الله ﷿ لمكان تنكير يَوْمٍ وهو تعسف لا حاجة إليه. واختلف في هذا اليوم فقيل يوم القيامة وعليه كلام الطيبي، وقيل: يوم مجيء أجلهم وحضور منيتهم، وقيل: يوم بدر وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا وهو مشركو العرب لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ أي من الكتب القديمة كما روي عن قتادة والسدي وابن جريج، ومرادهم نفي الإيمان بجميع ما يدل على البعث من الكتب السماوية المتضمنة لذلك، ويروى أن كفار مكة سألوا أهل الكتاب عن الرسول ﷺ فأخبروهم أنهم يجدون صفته ﵊ في كتبهم فأغضبهم ذلك فقالوا ما قالوا، وضعف بأنه ليس في السياق والسباق ما يدل عليه، وقيل الذي بين يديه القيامة.

bilakis bizzat kendi hallerinizi sorun; zira müşahede edeceğiniz dehşetten ötürü orada şaşkın ve perişan olacaksınız. Sizin halinize daha layık olan onu sormak değil, budur». Bu görüş ise gördüğün gibidir. Denildi ki: { يَوْمٍ } kelimesinin tenvinli (nekre) olması sebebiyle bu, o günü ancak Allah Azze ve Celle'nin bileceği cevabını zımnen içermektedir; ancak bu, ihtiyaç duyulmayan bir zorlamadır. Bu gün hakkında ihtilaf edilmiştir: Kıyamet günü olduğu söylenmiştir ki Tîbî'nin sözü buna dayanır; ecellerinin gelip ölümlerinin çattığı gün olduğu söylenmiştir; Bedir günü olduğu da söylenmiştir. { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler” yani Arap müşrikleri “dediler ki:” { لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Biz ne bu Kur'an'a ne de ondan öncekilere asla inanmayız”; yani Katâde, Süddî ve İbn Cüreyc'den rivayet edildiği üzere önceki kitaplara [inanmayız]. Onların maksadı, semavi kitaplardan yeniden dirilişe delalet eden ve bunu içerenlerin tamamına imanı nefyetmektir. Rivayet edildiğine göre Mekke kâfirleri Ehl-i Kitab'a Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i sordular; onlar da onun aleyhisselâm vasfını kendi kitaplarında bulduklarını haber verdiler. Bu durum müşrikleri öfkelendirdi ve bu sözü söylediler. Ancak bu rivayet, öncesinde ve sonrasında buna delalet eden bir karine bulunmadığı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. "Onun önündeki" ile kıyametin kastedildiği de söylenmiştir.

وخطأ ابن عطية قائله بأن ما بين اليد في اللغة المتقدم. وتعقب بأنه قد يراد به ما مضى وقد يراد به ما سيأتي.

İbn Atıyye bu görüşün sahibini, lügatte "beyne yedeyh" ifadesinin önde olan/geçmiş manasına geldiğini belirterek hatalı bulmuştur. Ancak buna, bu ifadenin hem geçmiş hem de gelecek için kullanılabileceği söylenerek itiraz edilmiştir.

نعم يضعف ذلك أن ما بين يدي الشيء يكون من جنسه لكن محصل كلامهم على هذا أنهم لم يؤمنوا بالقرآن ولا بما دل عليه، وأما ادعاء أن الأكثر كونه لما مضى فقد قيل أيضا إنه غير مسلم، وحكى الطبرسي أن المراد بالذين كفروا اليهود وحينئذ يراد بما بين يديه الإنجيل، ولا يخفى أن هذا القول مما لا ينبغي أن يلتفت إليه وليس في السباق والسياق ما يدل عليه وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ الخطاب للنبي ﷺ أو لكل واقف عليه، ومفعول تَرى إذا أو محذوف وإِذِ ظرف له أي أي حال الظالمين ولَوْ للتمني مصروفا إلى غيره تعالى لا جواب لها أو هو مقدر أي لرأيت أمرا فظيعا أو نحوه، والظَّالِمُونَ ظاهر وضع موضع للتسجيل وبيان علة استحقاقهم، والأصل ولو ترى إذ هم موقوفون عند ربهم أي في موقف المحاسبة يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ أي يتحاورون ويتراجعون القول، والجملة في موضع الحال، وقوله تعالى: يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا استئناف لبيان تلك المجاورة أو بدل من يَرْجِعُ إلخ أي يقول الأتباع لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا في الدنيا واستتبعوهم في الغي والضلال لَوْلا أَنْتُمْ صددتمونا عن الهدى لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ بما جاء به الرسول ﷺ.

Evet, bir şeyin önünde olanın onun cinsinden olması gerektiği hususu bu görüşü zayıflatır; fakat bu takdire göre sözlerinin hülasası, onların ne Kur'an'a ne de onun delalet ettiği şeylere inanmadıklarıdır. Çoğunlukla geçmiş için kullanıldığı iddiasına gelince, bunun da kabul edilemez olduğu söylenmiştir. Tabersî, inkâr edenlerle kastedilenlerin Yahudiler olduğunu, bu durumda önündekinden maksadın İncil olduğunu nakletmiştir. Gizli değildir ki bu görüş itibar edilmemesi gereken bir görüştür ve siyak ile sibakta buna delalet eden hiçbir şey yoktur. { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “O zalimlerin, Rablerinin huzurunda tutuklu bulundukları zamanı bir görsen!”. Hitap Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba muhatap olan herkesedir. "Terâ" fiilinin mefulü "iz"dir yahut mahzuftur; "iz" ise onun zarfıdır, yani: "O zalimlerin halini bir görsen!". "Lev" edatı ise Allah Teâlâ dışındakilere yöneltilen temenni içindir; cevabı yoktur yahut "korkunç bir durum görürdün" veya benzeri bir takdirle mahzuftur. { الظَّالِمُونَ } açık ismi, onları tescil etmek ve müstahak oluşlarının illetini beyan etmek için zamir makamına konulmuştur; aslı "ve lev terâ iz hüm mevkûfûne ınde rabbihim" (onların Rablerinin huzurunda durduruldukları vakti bir görsen) şeklindedir; yani hesap mevkiinde [tutuldukları vakit]. { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } “Birbirlerine söz atarlar”; yani karşılıklı konuşup suçu birbirlerine atarlar. Bu cümle hal mevkiindedir. Teâlâ'nın: { يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “Zayıf düşürülenler derler ki” kavli ise, bu karşılıklı konuşmayı beyan için istînâftır yahut { يَرْجِعُ } cümlesinden bedeldir; yani tâbiler derler, { لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } dünyada büyüklük taslayıp kendilerini azgınlık ve sapıklıkta peşlerinden sürükleyen “büyüklük taslayanlara:” { لَوْلا أَنْتُمْ } “Siz olmasaydınız” [ve] bizi hidayetten alıkoymasaydınız, { لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiklerine “mutlaka inanan kimseler olurduk”.

قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال الذين استكبروا لما اعترض عليهم الأتباع ووبخوهم؟ فقيل قالوا: أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ أنكروا أن يكونوا هم الذين صدوهم عن الإيمان وأثبتوا أنهم هم الذين صدوا أنفسهم أي لسنا نحن الذين حلنا بينكم وبين الإيمان بعد إذ صممتم على الدخول فيه بل أنتم منعتم أنفسكم حظها بإجرامكم وإيثاركم الكفر على الإيمان.

{ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere dediler ki:”; bu, beyânî bir istînâftır; sanki: "Tâbiler onlara itiraz edip onları azarlayınca büyüklük taslayanlar ne dedi?" denilmiş, buna karşılık: Şöyle dediler, denilmiştir: { أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Size geldikten sonra sizi hidayetten biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlular idiniz!”. Onları imandan alıkoyanların kendileri olduğunu inkâr ettiler ve kendilerini [imandan] engelleyenlerin bizzat kendileri olduğunu ispatladılar; yani: "Siz ona girmeye azmettikten sonra sizinle iman arasına giren biz değildik; bilakis siz suçluluğunuz ve küfrü imana tercih etmeniz sebebiyle kendi nasibinizi bizzat kendiniz engellediniz".

ووقوع إذ مضافا إليها الظرف شائع في كلامهم كوقوعها مضافة وذلك من باب الاتساع في الظروف لا سيما الزمانية، وبهذا يجاب عما قيل إن إذ من الظروف اللازمة للظرفية فكيف وقعت هاهنا مجرورة مضافا إليها.

"İz" lafzının kendisine zarfın muzaf kılınması, bizzat kendisinin muzaf olması gibi onların kelamında yaygındır ve bu, bilhassa zaman zarflarında olmak üzere zarflardaki genişlik (tevessü) kabilindendir. "İz" lafzının zarfiyete mülazım zarflardan olduğu, dolayısıyla burada nasıl mecrur ve muzafun ileyh vaki olduğu yönündeki soruya da bununla cevap verilir.

وقال صاحب الفرائد إن إذ هاهنا جردت عن معنى الظرفية وانسلخت عنه رأسا وصيرت اسما صرفا لأن المراد من وقت مجيء الهدى هو الهدى لا الوقت نفسه فلذا أضيف إليها.

el-Ferâid sahibi şöyle demiştir: "İz" burada zarfiyet manasından soyutlanmış, ondan tamamen sıyrılmış ve sırf isim haline getirilmiştir; çünkü hidayetin gelme vaktinden maksat bizzat hidayettir, vaktin kendisi değildir; bu sebeple ona muzaf kılınmıştır.

وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إضرابا عن إضرابهم وإبطالا له بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أي بل صدنا مكركم بنا في الليل والنهار فحذف المضاف إليه وأقيم مقامه الظرف اتساعا أو جعل الليل والنهار ماكرين على الإسناد المجازي، وقيل لا حاجة إلى ذلك فإن الإضافة على معنى في. وتعقب بأنها مع أن المحققين لم يقولوا بها يفوت باعتبارها المبالغة، ويعلم مما أشرنا إليه أن مَكْرُ فاعل لفعل محذوف، وجوز أن يكون خبر مبتدأ محذوف

{ وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara dediler ki:”; onların iddialarından dönmelerine karşılık bunu reddetmek ve iptal etmek üzere: { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Hayır, gece ve gündüzün hilesi [bizi alıkoydu]”; yani bilakis sizin gece ve gündüz bize kurduğunuz tuzak bizi engelledi. Burada muzafun ileyh hazfedilmiş ve tevessü yoluyla zarf onun yerine ikame edilmiştir yahut mecaz-ı aklî yoluyla gece ve gündüz tuzak kuran kılınmıştır. Buna gerek olmadığı, zira izafetin "fî" manasında olduğu da söylenmiştir. Ancak muhakkik âlimlerin buna kail olmaması bir yana, bu kabul edildiğinde mübalağanın kaybolacağı söylenerek itiraz edilmiştir. İşaret ettiğimiz husustan anlaşılmaktadır ki { مَكْرُ } lafzı mahzuf bir fiilin failidir; mahzuf bir mübtedanın haberi olması da tecviz edilmiştir,

أو مبتدأ خبره محذوف أي سبب كفرنا مكر الليل والنهار أو مكر الليل والنهار سبب كفرنا. وقرأ قتادة ويحيى بن يعمر بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ بالتنوين ونصب الظرفين أي بل صدنا مكركم أو مكر عظيم في الليل والنهار.

yahut haberi mahzuf bir mübtedadır; yani: "Küfrümüzün sebebi gece ve gündüzün tuzağıdır" veya "Gece ve gündüzün tuzağı küfrümüzün sebebidir". Katâde ve Yahyâ b. Ya'mer ise { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } kısmını tenvinle ve iki zarfı da mansup olarak okumuşlardır; yani: "Bilakis gece ve gündüz sizin tuzağınız veya büyük bir tuzak bizi engelledi".

وقرأ محمد بن جعفر وسعيد بن جبير وأبو رزين وابن يعمر أيضا «مكرّ الليل والنهار» بفتح الميم والكاف وتشديد الراء والرفع مع الإضافة أي بل صدنا كرور الليل والنهار واختلافهما، وأرادوا على ما قيل الإحالة على طول الأمل والاغترار بالأيام مع هؤلاء الرؤساء بالكفر بالله ﷿.

Muhammed b. Ca'fer, Saîd b. Cübeyr, Ebû Rezîn ve yine İbn Ya'mer; mîm ve kâf'ın fethası, râ'nın şeddesi, ref ve izafetle "mekerrü'l-leyli ve'n-nehâr" şeklinde okumuşlardır; yani "Bilakis gece ve gündüzün peş peşe gelip dönmesi ve birbirini takip etmesi bizi engelledi". Denildiğine göre bununla, bu kâfir önderlerle birlikte Allah Azze ve Celle'yi inkâr etmek hususunda tûl-i emele (uzun emellere) kapılmayı ve günlere aldanmayı kastetmişlerdir.

وقرأ ابن جبير أيضا وراشد القاري وطلحة كذلك إلا أنهم نصبوا مكرا على الظرف أي بل صددتمونا مكر الليل والنهار أي في مكرهما أي دائما، وجوز أن يكون مفعولا مطلقا أي تكرون الإغراء مكرا دائما لا تفترون عنه، وجوز صاحب اللوامح كونه ظرفا لتأمروننا بعد. وتعقبه أبو حيان بأنه وهم لأن ما بعد إذ لا يعمل فيما قبلها، وقوله تعالى: إِذْ تَأْمُرُونَنا بدل من الليل والنهار أو تعليل للمكر، وجعله في الإرشاد ظرفا له أي بل مكركم الدائم وقت أمركم لنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً على أن مكرهم إما نفس أمرهم بما ذكر وأما أمور آخر مقارنة لأمرهم داعية إلى الامتثال به من الترغيب والترهيب وغير ذلك.

İbn Cübeyr, Râşid el-Kârî ve Talha da aynı şekilde okumuşlar, ancak "mekran" lafzını zarf olarak nasbetmişlerdir; yani: "Bilakis siz bizi gece ve gündüzün dönüşünde, yani devamlı olarak engellediniz". Meful-i mutlak olması da tecviz edilmiştir; yani: "Siz hiç ara vermeksizin sürekli bir ayartma ile ayartıp duruyordunuz". el-Levâmi' sahibi, bunun sonraki "te'mürûnenâ" fiilinin zarfı olmasını tecviz etmiştir. Ebû Hayyân ise bunun bir vehim olduğunu, zira "iz"den sonrasının "iz"den öncekinde amel edemeyeceğini belirterek ona itiraz etmiştir. Teâlâ'nın: { إِذْ تَأْمُرُونَنا } “Hani siz bize emrediyordunuz” kavli, gece ve gündüzden bedeldir yahut tuzağın gerekçesidir (tâlildir). İrşâd'da ise onun zarfı kılınmıştır; yani: "Bilakis sizin bize: { أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً } 'Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı' emrettiğiniz vakitteki sürekli tuzağınız [bizi engelledi]". Şu kabulle ki, onların tuzakları ya bizzat bu zikredilen şeyi emretmeleridir ya da emretmelerine eşlik eden, rağbet ettirme ve korkutma gibi ona uymaya sevk eden diğer hususlardır.

وجملة قالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا إلخ عطف على جملة يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا إلخ وإن تغايرتا مضيا واستقبالا.

{ قالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } cümlesi, mazi ve muzari oluş bakımından farklı olsalar da { يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } cümlesine matuftur.

ولما كان هذا القول رجوعا منهم إلى الكلام دون قول المستكبرين أنحن صددناكم فإنه ابتداء كلام وقع جوابا للاعتراض عليهم جيء بالعاطف هاهنا ولم يجىء به هناك على ما اختاره بعضهم، وقيل: إن النكتة في ذلك أنه لما حكي قول المستضعفين بعد قوله تعالى يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ كان مظنة إن يقال: فماذا قال الذين استكبروا للذين استضعفوا وهل كان بين الفريقين تراجع؟ فقيل: قال الذين استكبروا كذا، وقال الذين استضعفوا كذا فأخرج مجموع القولين مخرج الجواب وعطف بعض الجواب على بعض فتدبر، والأنداد جمع ند هو شائع فيمن يدعي أنه شريك مطلقا لكن ذكر الشيخ الأكبر قدس سره في تفسيره الجاري فيه على مسلك المفسرين إيجاز البيان في الترجمة عن القرآن وبخطه الشريف النوراني رأيته أنه مخصوص بمن يدعي الألوهية كفرعون وأضرابه لأنه بذلك ند عن الله تعالى وشرد عن رحمته سبحانه وقال الشيخ: لأنه شرد عن العبودية له جل شأنه وَأَسَرُّوا أي أضمر الظالمون من الفريقين المستكبرين والمستضعفين النَّدامَةَ على ما كان منهم في الدنيا من الضلال والإضلال نظرا للمستكبرين ومن الضلال فقط نظرا للمستضعفين، والقول بحصول ندامتهم على الإضلال أيضا باعتبار قبوله تكلف، ولم يظهروا ما يدل عليها من المحاورة وغيرها لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ لأنهم بهتوا لما عاينوه فلم يقدروا على النطق واشتغلوا عن إظهارها بشغل شاغل، وقيل: أخفاها كل عن صاحبه مخافة التعيير، وتعقب بأنه كيف يتأتى هذا مع قول المستضعفين لرؤساهم لولا أنتم لكنا مؤمنين وأي ندامة أشد من هذا، وأيضا مخافة التعيير في ذلك المقام بعيدة، وقيل:

Bazılarının tercihine göre; bu söz onların söze geri dönmesi olduğundan —büyüklük taslayanların "Sizi biz mi alıkoyduk?" sözü ise kendilerine yönelik itiraza cevap olarak başlayan müstakil bir söz olduğu için— burada atıf harfi getirilmiş, orada ise getirilmemiştir. Denildi ki: Bundaki nükte şudur: Teâlâ'nın: «Birbirlerine söz atarlar» kavlinden sonra zayıf düşürülenlerin sözü hikâye edilince; "Peki büyüklük taslayanlar zayıf düşürülenlere ne dedi ve iki grup arasında karşılıklı söz atışması oldu mu?" diye sorulması muhtemeldi. Bunun üzerine: Büyüklük taslayanlar şöyle dedi, zayıf düşürülenler de şöyle dedi, buyruldu; böylece iki sözün toplamı bir cevap makamında çıkarıldı ve cevabın bir kısmı diğerine atfedildi; iyi düşün! { أَنْداداً } lafzı "nidd"in çoğuludur; mutlak olarak ortak olduğunu iddia eden kimseler için yaygındır. Ancak Şeyh-i Ekber kuddise sirruh, müfessirlerin mesleği üzere yürüdüğü İ'câzü'l-Beyân fî Tercemeti ani'l-Kur'ân adlı tefsirinde —ki bunu kendi nurlu ve şerefli el yazısıyla gördüm— şöyle zikretmiştir: Bu lafız, Firavun ve benzerleri gibi ilahlık iddia edenlere mahsustur; çünkü o, bu iddiasıyla Allah Teâlâ'ya nâdd (muhalif ve asi) olmuş ve Sübhânehu'nun rahmetinden kaçıp uzaklaşmıştır. Şeyh şöyle demiştir: Çünkü o, şânı yüce olan Allah'a kulluktan kaçıp uzaklaşmıştır. { وَأَسَرُّوا } “Ve gizlediler”; yani büyüklük taslayanlar ve zayıf düşürülenlerden oluşan her iki zalim grup da içlerinde gizlediler, { النَّدامَةَ } “o pişmanlığı”; dünyada kendilerinden sadır olan sapıklık ve saptırmaya —büyüklük taslayanlar açısından— ve sadece sapıklığa —zayıf düşürülenler açısından— dair [pişmanlığı]. Zayıf düşürülenlerin saptırmayı kabul etmeleri hasebiyle saptırma konusunda da pişmanlık duyduklarını söylemek tekellüftür. Karşılıklı konuşma ve benzeri şeylerle buna delalet eden bir şeyi açığa vurmadılar; { لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “azabı gördükleri zaman”; çünkü bizzat müşahede ettikleri şey karşısında dehşete kapılıp apışıp kaldılar, konuşmaya güç yetiremediler ve onu açığa vurmaktan kendilerini alıkoyan dehşetli bir meşguliyetle meşgul oldular. Bir görüşe göre: Kınanma korkusuyla her biri bunu diğerinden gizledi. Ancak bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Zayıf düşürülenlerin kendi önderlerine "Siz olmasaydınız biz mutlaka inanırdık" demeleriyle bu nasıl bağdaşır? Bundan daha şiddetli hangi pişmanlık olabilir? Ayrıca o makamda kınanma korkusu da uzaktır. Denildi ki:

أسرّوا الندامة بمعنى أظهورها فإن أسر من الأضداد إذ الهمزة تصلح للإثبات وللسلب فمعنى أسره جعله سرا أو أزال سره ونظيره أشكيت، وأنشد الزمخشري لنفسه:

«Pişmanlığı gizlediler» ifadesi onu açığa vurdular manasındadır; zira "eserra" zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir; çünkü hemze hem ispat hem de selb (giderme) için uygundur. Dolayısıyla "eserrahu" ifadesinin manası; onu sır kıldı yahut onun sırrını giderdi (açığa çıkardı) demektir; nitekim "eşkeytü" lafzı da böyledir. Zemahşerî kendisinin şu şiirini inşad etmiştir:

شكوت إلى الأيام سوء صنيعها ... ومن عجب باك فشكا إلى المبكي

«Günlere dert yandım kötü muamelesinden; / Ne garip ki ağlayan, ağlatana şikâyet etti!».

فما زادت الأيام إلا شكاية ... وما زالت الأيام تشكى ولا تشكي

«Günler ise sadece şikâyeti artırdı; / Günler hep şikâyet edilir de kendisi şikâyeti gidermez».

وتعقب ابن عطية هذا القول بأنه لم يثبت قط في لغة إن أسر من الأضداد، وأنت تعلم أن المثبت مقدم على النافي فلا تغفل وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ أي القيود فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا وهم المستكبرون والمستضعفون

İbn Atıyye bu görüşe, lügatte "eserra" fiilinin zıt anlamlılardan olduğunun asla sabit olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Sen de bilirsin ki ispat eden nefiy edene takdim edilir, gafil olma! { وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ } “Ve boyundurukları geçirdik” yani prangaları taktık, { فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin boyunlarına”; onlar da büyüklük taslayanlar ve zayıf düşürülenlerdir.

والأصل في أعناقهم إلا أنه أظهر في مقام الإضمار للتنويه بذمهم والتنبيه على موجب إغلالهم، واستظهر أبو حيان عموم الموصول فيدخل فيه الفريقان المذكوران وغيرهم لأن من الكفار من لا يكون له اتباع تراجعه القول في الآخرة ولا يكون هو تابعا لرئيس له كالغلام الذي قتله الخضر ﵇ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي لا يجزون إلا مثل الذي كانوا يعملونه من الشر، وحاصله لا يجزون إلا شرا، وجزى قد يتعدى إلى مفعولين بنفسه كما يشير إليه قول الراغب يقال جزيته كذا وبكذا، وجوز كون ما في محل النصب بنزع الخافض وهو إما الباء أو عن أو على فإنه ورد تعدية جزى بها جميعا، وقيل: إن هذا التعدي لتضمينه معنى القضاء ومتى صح ما سمعت عن الراغب لم يحتج إلى هذا وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ من القرى مِنْ نَذِيرٍ أي نذيرا من النذر إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها أي المتوسعون في النعم فيها، والجملة في موضع الحال إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ بزعمكم من التوحيد وغيره، والجار الثاني متعلق بما عنده والأول متعلق بقوله تعالى: كافِرُونَ وهو خبر إن، وظاهر الآية أن مترفي كل قرية قالوا لرسولهم ذلك وعليه فالجمع في أرسلتم للتهكم، وقيل: لتغليب المخاطب على جنس الرسل أو على اتباعه المؤمنين به، وقال بعض الأجلة الكلام من باب مقابلة الجمع بالجمع فقيل الجمع الأول الرسل المدلول عليه بقوله تعالى: أُرْسِلْتُمْ والثاني كافِرُونَ فقد كفر كل برسوله وخاطبه بمثله فلا تغليب في الخطاب في أرسلتم، وقيل: الجمع الأول نَذِيرٍ لأنه يفيد العموم في الحكاية لا المحكي لوقوعه في سياق النفي، وليس كل قوم منكرا لجميع الرسل فحمل على المقابلة، والكلام مسوق لتسلية رسول الله ﷺ مما ابتلى به من مخالفة مترفي قومه وعداوتهم له ﵊، وتخصيص المترفين بالتكذيب لأنهم في الأغلب أول المكذبين للرسل ﵈ لما شغلوا به من زخرفة الدنيا وما غلب على قلوبهم منها فهم منهمكون في الشهوات والاستهانة بمن لم يحظ منها بخلاف الفقراء فإن قلوبهم لخلوها من ذلك أقبل للخير ولذلك تراهم أكثر اتباع الأنبياء ﵈ كما جاء في حديث هرقل وَقالُوا الضمير للمترفين الذين تقدم ذكرهم، وقيل: لقريش، والظاهر المتبادر هو الأول، والمراد حكاية ما شجعهم على الكفر بما أرسل به المنذرون أي وقال المترفون: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً أي أموالنا وأولادنا كثيرة جدا فأفعل للزيادة المطلقة، وجوز بقاؤه على ما هو الأكثر استعمالا والمفضل عليه محذوف أي نحن أكثر منكم أموالا وأولادا وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ بشيء من أنواع العذاب الذي يكدر علينا لذة كثرة الأموال والأولاد من خوف الملوك وقهر الأعداء وعدم نفوذ الكلمة والكد في تحصيل المقاصد ونحو ذلك، وإيلاء الضمير حرف النفي للإشارة إلى أن المخاطبين أو المؤمنين ليسوا كذلك، وحاصل قولهم نحن في نعمة لا يشوبها نقمة وهو دليل كرامتنا على الله ﷿ ورضاه عنا فلو كان ما نحن عليه من الشرك وغيره مما تدعونا إلى تركه مخالفا لرضاه لما كنا فيما كنا فيه من النعمة، ويجوز أن يكونوا قد قاسوا أمور الآخرة الموهومة أو المفروضة عندهم على أمور الدنيا وزعموا أن المنعم عليه في الدنيا منعم عليه في الآخرة، وإلى هذا الوجه ذهب جمع وقالوا: نفي كونهم معذبين إما بناء على انتفاء العذاب الأخروي رأسا وإما بناء على بناء على اعتقاد أنه تعالى أكرمهم في الدنيا فلا يهينهم في الآخرة على تقدير وقوعها، وقال الخفاجي في وجه إيلاء الضمير حرف النفي:

Aslı "fî a'nâkıhim" (onların boyunlarına) şeklindedir; ancak onları yermeyi vurgulamak ve boyunduruk vurulmalarının gerekçesine dikkat çekmek için zamir makamında açık isim zikredilmiştir. Ebû Hayyân ism-i mevsulün umumiliğini zahir görmüştür; dolayısıyla mezkûr iki grup ve diğerleri de buna dâhil olur; zira kâfirlerden öyleleri vardır ki ahirette karşılıklı söz atışacağı tâbileri olmadığı gibi, Hızır aleyhisselâm'ın öldürdüğü çocuk gibi kendisinin tâbi olduğu bir önderi de yoktur. { هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar ancak yapmakta olduklarının cezasını çekmezler mi?”; yani yaptıklarının mislinden başka bir şeyle cezalandırılmazlar. Hulasası, ancak kötülükle cezalandırılırlar. Râgıb'ın: "Ona şunu ve şununla karşılık verdim denilir" sözünün de işaret ettiği üzere "cezâ" fiili bizzat iki mefule müteaddî olabilir. "Mâ" lafzının, harf-i cerrin hazfiyle nasb mahallinde olması da tecviz edilmiştir ki o harf ya bâ, ya an yahut alâ'dır; zira "cezâ" fiilinin bunların hepsiyle müteaddî olduğu vârit olmuştur. Denildi ki: Bu geçişlilik hükmetme/kaza manasını tazammun etmesindendir; Râgıb'dan duyduğun husus sahih olunca buna ihtiyaç kalmaz. { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ } “Biz hiçbir memlekete göndermedik”; hiçbir beldeye, { مِنْ نَذِيرٍ } “hiçbir uyarıcı”; yani hiçbir peygamber, { إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها } “illâ ki oranın şımarık refah ehli”; yani oradaki nimetler içinde genişçe yaşayanları “şöyle dediler:”; bu cümle hal makamındadır: { إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ } tevhid ve benzeri konularda sizin iddianıza göre “kendisiyle gönderildiğiniz şeyi”; ikinci car-mecrur yanındaki lafza taalluk eder, birincisi ise Teâlâ'nın: { كافِرُونَ } “inkâr edenleriz” kavline taalluk eder ve o da inne'nin haberidir. Ayetin zahiri, her memleketin şımarık refah ehlinin kendi peygamberlerine bunu söylediğini ifade etmektedir; buna göre { أُرْسِلْتُمْ } ifadesindeki çoğul kipi alay içindir. Denildi ki: Muhatabın peygamberler cinsine yahut ona inanan tâbilerine tağlib edilmesi içindir. Bazı büyük âlimler ise sözün çoğulun çoğulla karşılanması babından olduğunu söylemişlerdir; şöyle ki: Birinci çoğul { أُرْسِلْتُمْ } kavlinin delalet ettiği resuller, ikincisi ise { كافِرُونَ } lafzıdır; nitekim her kavim kendi resulünü inkâr etmiş ve ona bu şekilde hitap etmiştir, dolayısıyla { أُرْسِلْتُمْ } hitabında bir tağlib yoktur. Denildi ki: Birinci çoğul { نَذِيرٍ } kelimesidir; çünkü nefyin siyakında yer aldığı için anlatılan olayda değil, hikâyede umum ifade eder; her kavim bütün resulleri inkâr etmiş değildir, bu yüzden mukabele kabilinden hamledilmiştir. Kelam, kavminin şımarık refah ehlinin muhalefeti ve kendisine aleyhisselâm düşmanlıkları ile imtihan olunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere sevk edilmiştir. Yalanlamanın özellikle şımarık refah ehline tahsis edilmesi, onların dünya süsleriyle meşgul olmaları ve kalplerine dünyanın galip gelmesi sebebiyle çoğunlukla resulleri aleyhimüsselâm ilk yalanlayanlar olmalarındandır; zira onlar şehvetlere dalmışlardır ve dünyalıktan pay alamayanları hor görürler; fakirler ise kalpleri bunlardan boş olduğu için hayra daha yatkındırlar, nitekim Herakliyus hadisinde de geldiği üzere peygamberlerin aleyhimüsselâm tâbilerinin çoğunun onlar olduğunu görürsün. { وَقالُوا } “Ve dediler ki:”; zamir daha önce zikri geçen refah ehline aittir. Kureyş'e ait olduğu da söylenmiştir; ilk akla gelen ve zahir olan ise birincisidir. Maksat, uyarıcıların gönderildiği şeyleri inkâr etme hususunda onları cesaretlendiren sebebi hikâye etmektir; yani o refah ehli dediler ki: { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } “Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz”; yani bizim mallarımız ve evlatlarımız pek çoktur; dolayısıyla 'ef'al' kalıbı mutlak fazlalık içindir. En çok kullanılan hali üzere kalması ve üstün kılınanın (mufaddalun aleyh) mahzuf olması da tecviz edilmiştir; yani: "Biz mal ve evlatça sizden daha çoğuz". { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Ve biz azap görecek de değiliz”; kralların korkusu, düşmanların kahrı, sözün geçmemesi, hedeflere ulaşmadaki zahmet ve benzeri gibi, mal ve evlat çokluğunun lezzetini üzerimize bulandıracak hiçbir tür azapla azaplandırılacak değiliz. Zamirin nefy edatının hemen peşine getirilmesi, muhatapların veya müminlerin böyle olmadığına işaret etmek içindir. Sözlerinin hülasası şudur: "Biz içinde hiçbir musibetin karışmadığı bir nimet içindeyiz; bu da bizim Allah Azze ve Celle katındaki değerimizin ve O'nun bizden razı olduğunun delilidir. Eğer terk etmemize bizi çağırdığınız şirk ve benzeri içinde bulunduğumuz haller O'nun rızasına aykırı olsaydı, içinde bulunduğumuz bu nimet içinde olmazdık". Onların, kendi zanlarınca vehmettikleri veya farazi kabul ettikleri ahiret işlerini dünya işlerine kıyaslamış olmaları ve dünyada kendisine nimet verilenin ahirette de nimetlendirileceğini iddia etmiş olmaları da mümkündür. Bir grup âlim bu veche varmış ve şöyle demişlerdir: Azaplandırılacak oluşlarını nefyetmeleri, ya ahiret azabının kökten yokluğuna ya da vuku bulması takdirinde Teâlâ'nın onları dünyada aziz kıldığı gibi ahirette de zelil etmeyeceği inancına dayanmaktadır. Hafâcî, zamirin nefy edatının hemen peşine getirilmesinin vechi hakkında şöyle demiştir:

إنه إشارة إلى أن المؤمنين معذبون استهانة بهم لظنهم أن المال والولد يدفع العذاب عنهم كما قاله بعض المشركين، وأنت تعلم أن الأظهر عليه التفريع، وذهب أبو حيان إلى أن المراد بالعذاب المنفي أعم من العذاب الأخروي والعذاب الدنيوي الذي قد ينذر به الأنبياء ﵈ ويتوعدون به قومهم إن لم يؤمنوا بهم، ولعل ما ذكرناه أولا أنسب بالمقام فتأمل جدا قُلْ ردا لما زعموه من أن ذلك دليل الكرامة والرضا إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ أن يبسط له وَيَقْدِرُ على من يشاء أن يقدره عليه فربما يوسع سبحانه على العاصي ويضيق على المطيع وربما يعكس الأمر وربما يوسع عليهما معا وقد يضيق عليهما معا وقد يوسع على شخص مطيع أو عاص تارة ويضيق عليه أخرى يفعل

«Bu, bazı müşriklerin dediği gibi mal ve evladın azabı kendilerinden savacağını sanarak müminleri hor görmek suretiyle onların azap göreceklerine bir işarettir». Sen de bilirsin ki buna göre ifadenin tafriî (netice bildiren) olması daha zahirdir. Ebû Hayyân ise nefyedilen azaptan maksadın, ahiret azabından ve peygamberlerin aleyhimüsselâm kendilerine inanmadıkları takdirde kavimlerini onunla sakındırıp tehdit ettikleri dünya azabından daha genel olduğu görüşüne varmıştır. İlk zikrettiğimiz açıklama makama muhtemelen daha uygundur, çok iyi düşün! { قُلْ } “De ki:”; bunun değerlilik ve rıza delili olduğu yönündeki iddialarını reddetmek üzere: { إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim, dilediğine rızkı bol bol verir”; kendisine bolca vermeyi dilediği kimseye, { وَيَقْدِرُ } “ve kısar”; üzerine kısmayı dilediği kimseye de kısar. Nitekim Sübhânehu Teâlâ bazen âsi olana genişletir, itaatkâr olana daraltır; bazen işi tersine çevirir; bazen her ikisine birden genişletir; bazen her ikisine birden daraltır; bazen de itaatkâr veya âsi bir şahsa bir vakit genişletir, başka bir vakit ise daraltır. Yapar

كلا من ذلك حسبما تقتضيه مشيئته ﷿ المبنية على الحكم البالغة فلو كان البسط دليل الإكرام والرضا لاختص به المطيع وكذا لو كان التضييق دليل الإهانة والسخط لاختص به العاصي وليس فليس، والحاصل كما قيل منع كون ذلك دليلا على ما زعموا لاستواء المعادي والموالي فيه، وقال جمع: أريد أنه تعالى يفعل ذلك حسب مشيئته المبنية على الحكم فلا ينقاس عليه أمر الثواب والعقاب اللذين مناطهما الطاعة وعدمها، وقال ناصر الدين: لو كان ذلك لكرامة أو هوان يوجبانه لم يكن بمشيئته تعالى، وهو مبني على أن الإيجاب ينافي الاختيار والمشيئة وقد قال به الخفاجي أخذا من كلام مولانا جلال الدين ورد به على من رد، ولا يخفى أن دعوى المترفين الإيجاب على الله تعالى فيما هم فيه من بسط الرزق وكذا فيما فيه أعداؤهم من تضييقه غير ظاهرة حتى يرد عليهم بإثبات المشيئة التي لا تجامع الإيجاب، وقرأ الأعمش «ويقدّر» مشدد هنا وفيما بعد وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ ذلك فمنهم من يزعم أن مدار البسط الشرف والكرامة ومدار التضييق الهوان والحقارة، ومنهم من تحير واعترض على الله تعالى في البسط على أناس والتضييق على آخرين حتى قال قائلهم:

bunların her birini Azze ve Celle, sonsuz hikmetlere dayanan meşietinin gerektirdiği şekilde yapar. Eğer [rızkı] yaymak ikram ve rıza delili olsaydı sadece itaatkâra mahsus olurdu; aynı şekilde daraltmak da hor görme ve gazap delili olsaydı sadece âsiye mahsus olurdu; oysa öyle değildir, öyleyse bu bir delil de değildir. Hulasası, denildiği gibi: Düşman ile dostun bu hususta eşit olması sebebiyle, bunun onların iddia ettiği şeye delil olmasını menetmektir. Bir grup âlim şöyle demiştir: Maksat, Teâlâ'nın bunu hikmetlere dayanan meşieti doğrultusunda yaptığını, dolayısıyla dayanağı itaat ve itaatsizlik olan sevap ve ceza meselesinin buna kıyas edilemeyeceğini bildirmektir. Nâsırüddîn ise şöyle demiştir: "Eğer bu, ikram veya hıffet (değersizlik) gereği olsaydı Teâlâ'nın meşietiyle olmazdı". Bu görüş, icbarın (vacip kılmanın) ihtiyar ve meşiete zıt olduğu esasına dayanmaktadır; nitekim Hafâcî de Mevlânâ Celâleddîn'in sözünden hareketle bunu söylemiş ve itiraz edenlere bununla cevap vermiştir. Gizli değildir ki refah ehlinin, içinde bulundukları rızık genişliği ve düşmanlarının içinde bulunduğu darlık hususunda Allah Teâlâ üzerine bir icbar (zorunluluk) iddiasında bulundukları açık değildir ki, icbar ile bağdaşmayan meşietin ispatıyla onlara cevap verilmiş olsun. el-A'meş, burada ve sonrasında şeddeli olarak "ve yukaddirü" şeklinde okumuştur. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; bunu bilmezler; nitekim onlardan kimi rızkın bollaşmasının eksenini şeref ve değerlilik, daralmasının eksenini ise zillet ve hakirlik zanneder; kimisi de Allah Teâlâ'nın bazılarına bol verip diğerlerine daraltması karşısında şaşırıp O'na itiraz eder, hatta söyleyenleri şöyle demiştir:

كم عالم عالم أعيت مذاهبه ... وجاهل جاهل تلقاه مرزوقا

«Nice âlim vardır ki yolları/çareleri tükenmiştir; / Nice cahil vardır ki onu rızıklanmış bulursun».

هذا الذي ترك الأفهام حائرة ... وصير العالم النحرير زنديقا

«İşte budur akılları hayrette bırakan, / Ve allâme bir âlimi zındık yapan!».

وعنى هذا القائل بالعالم النحرير نفسه، ولعمرى إنه بوصف الجاهل البليد أحق منه بهذا الوصف فالعالم النحرير من يقول:

Bu şair "allâme âlim" ile bizzat kendisini kastetmiştir. Ömrüme yemin olsun ki o, bu vasıftan ziyade cahil ve ahmak vasfına daha layıktır! Zira allâme âlim şöyle diyendir:

ومن الدليل على القضاء وحكمه ... بؤس اللبيب وطيب عيش الأحمق

«Kaderin ve onun hükmünün delillerindendir; / Akıllının perişanlığı ile ahmağın hoş geçimi».

وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى كلام مستأنف من جهته ﷿ خوطب به الناس بطريق التلوين والالتفات مبالغة في تحقيق الحق وتقرير ما سبق كذا في إرشاد العقل السليم، وجوز أن يكون ما تقدم لنفي أن يكون القرب والكرامة مدارا وعلة لكثرة الرزق وهذا النفي أن تكون كثرة الرزق سببا للقرب والكرامة ويكون الخطاب للكفرة، والتي واقع على الأموال والأولاد، وحيث إن الجمع المكسر عقلاؤه وغير عقلائه سواء في حكم التأنيث وكان المجموع بمعنى جماعة صح الأفراد والتأنيث أي وما جماعة أموالكم وأولادكم بالجماعة التي تقربكم عندنا قربة، ولا حاجة إلى تقدير مضاف في النظم الكريم، وما ذكر تقدير معنى لا إعراب، وعن الزجاج أن في الكلام حذفا في أوله لدلالة ما في آخره والتقدير وما أموالكم بالتي تقربكم عندنا زلفى ولا أولادكم بالتي إلخ، وأنت تعلم أنه لا حاجة إليه أيضا، وجوز أن تكون التي صفة لموصوف مفرد مؤنث تقديره بالتقوى أو بالخصلة التي، وجوز الزمخشري أن تكون التي كناية عن التقوى لأن المقرب إلى الله تعالى ليس إلا تلك أي وما أموالكم ولا أولادكم بتلك الموضوعة للتقريب. وقرأ الحسن «باللاتي» جمعا وهو راجع للأموال والأولاد كالتي على ما سمعت أولا. وقرىء «بالذي» أي بالشيء الذي يقربكم.

{ وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى } “Sizi bizim katımızda bir yakınlıkla yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de çocuklarınız!”. Bu, hakkı gerçekleştirmede ve daha önce geçen hususu pekiştirmede mübalağa amacıyla renklendirme (telvîn) ve iltifat yoluyla insanlara hitap edilen, Azze ve Celle katından müstakil bir kelamdır; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle geçer. Daha önce geçen kısmın yakınlık ve değerliliğin rızık çokluğuna dayanak ve illet olmasını nefyetmek, bu kısmın ise rızık çokluğunun yakınlık ve değerliliğe sebep olmasını nefyetmek için olması ve hitabın kâfirlere yönelik bulunması da tecviz edilmiştir. { الَّتِي } lafzı mallara ve evlatlara racidir; kırık çoğulun akıl sahipleri ile akıl sahibi olmayanları müenneslik hükmünde eşit olduğu ve mecmuu da "cemaat" manasında olduğu için müfred ve müennes olması sahih olmuştur; yani: "Mallarınızın ve çocuklarınızın topluluğu, sizi katımızda bir kurbiyetle yaklaştıracak topluluk değildir". Nazm-ı Celîl'de muzaf takdirine ihtiyaç yoktur; zikredilen şey irap değil mana takdiridir. Zeccâc'dan nakledildiğine göre kelamın başında, sonundakinin delaletinden ötürü bir hazif vardır ve takdiri: "Ne mallarınız sizi katımızda bir yakınlıkla yaklaştıracak olandır ne de çocuklarınız olandır..." şeklindedir. Sen de bilirsin ki buna da ihtiyaç yoktur. { الَّتِي } lafzının, takdiri "takva ile" yahut "o haslet ile" olan müfred müennes bir mevsufun sıfatı olması tecviz edilmiştir. Zemahşerî ise { الَّتِي } lafzının takvadan kinaye olmasını tecviz etmiştir; zira Allah Teâlâ'ya yaklaştıran ancak odur; yani: "Ne mallarınız ne de evlatlarınız yaklaştırmak için konulmuş olan o [takva] değildir". Hasan [el-Basrî] çoğul olarak "bi'l-lâtî" şeklinde okumuştur ki bu da ilk duyduğun açıklama üzere { الَّتِي } gibi mallara ve evlatlara râcidir. "Bi'llezî" şeklinde de okunmuştur; yani "sizi yaklaştıracak şey değildir".

وزلفى مصدر كالقربى وانتصابه على المصدرية من المعنى. وقرأ الضحاك «زلفا» بفتح اللام وتنوين الفاء جمع زلفة وهي القربة إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً استثناء من مفعول تُقَرِّبُكُمْ على ما ذهب إليه جمع، وهو استثناء متصل إذا كان الخطاب عاما للمؤمنين والكفرة ومنقطع إذا كان خاصا بالكفرة فالموصول في محل نصب أو رفع على

Zülfâ (زلفى), kurbâ (قربى) gibi bir mastardır ve mana bakımından meful-i mutlak (mastar) olarak mansuptur. Dahhâk ise lâm harfinin fethası ve fâ harfinin tenviniyle, kurbet (yakınlık) manasındaki zülfe kelimesinin çoğulu olarak «zulefen» (زُلَفًا) şeklinde okumuştur. { إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna” [ifadesi], bir topluluğun benimsediği görüşe göre { تُقَرِّبُكُمْ } [fiilindeki muhatap] mefulünden yapılan bir istisnadır. Şayet hitap müminler ile kâfirleri kapsayacak şekilde genel ise bu muttasıl bir istisnadır; eğer sadece kâfirlere mahsus ise munkatı bir istisnadır. Dolayısıyla ism-i mevsûl mahallen mansup veya merfudur; [bu da şuna binaendir]:

أنه مبتدأ ما بعده خبره أو خبره مقدر أي لكن من آمن وعمل صالحا فإيمانه وعمله يقربانه.

O bir mübtedadır ve sonrası onun haberidir yahut haberi mahzuftur; yani: "Lakin kim iman edip salih amel işlerse onun imanı ve ameli kendisini yaklaştırır".

واستظهر أبو حيان الانقطاع، وقال في البحر: فإن الزجاج ذهب إلى بدليته من المفعول المذكور وغلطه النحاس بأن ضمير المخاطب لا يجوز الإبدال منه فلا يقال رأيتك زيدا، ومذاهب الأخفش والكوفيين أنه يجوز أن يبدل من ضميري المخاطب والمتكلم لكن البدل في الآية لا يصح ألا ترى أنه لا يصح تفريغ الفعل الواقع صلة لما بعد إلا فلو قلت ما زيد بالذي يضرب إلا خالدا لم يصح اهـ.

Ebû Hayyân [istisnanın] munkatı olmasını zahir görmüştür. el-Bahr'da şöyle demiştir: Zeccâc mezkûr mefulden bedel olması görüşüne varmış, Nehhas ise muhatap zamirinden bedel yapılamayacağı, dolayısıyla "raeytüke zeyden" denilemeyeceği gerekçesiyle onu hatalı bulmuştur. Ahfeş ve Kûfelilerin mezhebi ise muhatap ve mütekellim zamirlerinden bedel yapılmasının caiz olduğu yönündedir; ancak ayetteki bedel sahih olmaz; görmez misin ki sıla vaki olan fiilin illâ'dan sonrası için tefriğ edilmesi caiz değildir; dolayısıyla "mâ zeydün bi'llezî yadribu illâ hâliden" desen sahih olmaz, [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.

وذكر بعض الأجلة أن جعله استثناء من المفعول لا يصح على جعل التي كناية عن التقوى لأنه يلزم أن تكون الأموال والأولاد تقوى في حق غير من آمن وعمل صالحا لكنها غير مقربة، وقيل لا بأس بذلك إذ يصح أن يقال وما أموالكم ولا أولادكم بتقوى إلا المؤمنين، وحاصله أن المال والولد لا يكونان تقوى ومقربين لأحد إلا للمؤمنين، وإذا كان الاستثناء منقطعا صح واتضح ذلك، وجوز أن يكون استثناء من أَمْوالُكُمْ وأَوْلادُكُمْ على حذف مضاف أي إلا أموال من آمن وعمل صالحا وأولادهم، وفي هذا إذا جعل التي كناية عن التقوى مبالغة من حيث إنه جعل مال المؤمن الصالح وولده نفس التقوى. ثم إن تقريب الأموال المؤمن الصالح بإنفاقها فيما يرضي الله تعالى وتقريب الأولاد بتعليمهم الخير وتفقيههم في الدين وترشيحهم للصلاح والطاعة.

Bazı büyük âlimler, { الَّتِي } lafzının takvadan kinaye kılınması durumunda onun mefulden istisna kılınmasının sahih olmayacağını zikretmişlerdir; çünkü bu, iman edip salih amel işleyenler dışındakiler hakkında mal ve mülkün takva olmasını fakat yaklaştırıcı olmamasını gerektirir. Denildi ki: Bunda bir sakınca yoktur; zira "Ne mallarınız ne de çocuklarınız müminler dışındakiler için bir takvadır" denilmesi sahihtir. Hulasası şudur: Mal ve evlat, müminler dışında hiç kimse için takva ve yaklaştırıcı olamaz. İstisna munkatı kılındığında bu durum sahih ve açık olur. Muzafın hazfiyle { أَمْوالُكُمْ } ve { أَوْلادُكُمْ } lafızlarından istisna olması da tecviz edilmiştir; yani "ancak iman edip salih amel işleyenlerin malları ve çocukları müstesnâ". Bunda, { الَّتِي } lafzı takvadan kinaye kılındığında; salih müminin malını ve çocuğunu bizzat takvanın kendisi kılması hasebiyle bir mübalağa vardır. Kaldı ki malların salih mümini yaklaştırması Allah Teâlâ'nın razı olduğu yerlere harcanmasıyla, evlatların yaklaştırması ise onlara hayrın öğretilmesi, dinde fakih kılınmaları ve salâha ile itaate hazırlanmalarıyladır.

فَأُولئِكَ إشارة إلى من والجمع باعتبار معناها كما أن الأفراد فيما تقدم باعتبار لفظها، وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو رتبتهم وبعد منزلتهم في الفضل أي فأولئك المنعوتون بالإيمان والعمل الصالح لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ أي لهم أن يجازيهم الله تعالى الضعف أي الثواب المضاعف فيجازيهم على الحسنة بعشر أمثالهم أو بأكثر إلى سبعمائة فإضافة جزاء إلى الضعف من إضافة المصدر إلى مفعوله. وقرأ قتادة «جزاء الضّعف» برفعهما فالضعف بدل، وجوز الزجاج كونه خبر مبتدأ محذوف أي هو الضعف. ويعقوب في رواية بنصب «جزاء» ورفع «الضعف» فجزاء تمييز أو حال من فاعل لَهُمْ إن كان الضعف مبتدأ أو منه إن كان فاعلا أو نصب على المصدر لفعله الذي دل عليه لَهُمْ أي يجزون جزاء، وقرىء «جزاء» بالرفع والتنوين «الضعف» بالنصب على أعمال المصدر بِما عَمِلُوا من الصالحات وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ أي في غرفات الجنة ومنازلها العالية آمِنُونَ من جميع المكاره الدنيوية والأخروية وقرأ الحسن وعاصم بخلاف عنه والأعمش ومحمد بن كعب فِي الْغُرُفاتِ بإسكان الراء، وقرأ بعض القراء بفتحها، وابن وثاب والأعمش وطلحة وحمزة وخلف «في الغرفة» بالتوحيد وإسكان الراء، وابن وثاب أيضا بالتوحيد وضم الراء والتوحيد على إرادة الجنس لأن الكل ليسوا في غرفة واحدة والمفرد أخصر مع عدم اللبس فيه وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا بالرد والطعن فيها مُعاجِزِينَ أي بحسب زعمهم الباطل الله ﷿ أو الأنبياء ﵈، وحاصله زاعمين سبقهم وعدم قدرة الله تعالى أو أنبيائه ﵈، ومعنى المفاعلة غير مقصود هاهنا أُولئِكَ الذي بعدت منزلتهم في الشر فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ لا يجديهم ما ولوا عليه نفعا، وفي ذكر العذاب دون موضعه ما لا يخفى من المبالغة قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ أي يوسعه سبحانه عليه تارة ويضيقه عليه أخرى فلا تخشوا الفقر وأنفقوا في سبيل الله تعالى وتقربوا لديه ﷿ بأموالكم وتعرضوا لنفحاته جل وعلا فمساق الآية للوعظ والتزهيد في الدنيا والحض على التقرب إليه تعالى بالإنفاق وهذا بخلاف مساق نظيرها المتقدم فإنه للرد على الكفرة كما سمعت، وأيضا ما سبق عام وما هنا خاص في البسط والتضييق لشخص واحد باعتبار وقتين كما يشعر به قوله تعالى هنا لَهُ وعدم قوله هناك، والضمير وإن كان في موضع من المبهم إلا أن سبق النظير خاليا عن ذلك وذكر هذا بعد مشتملا عليه كالقرينة على إرادة ما ذكر فلا تغفل.

{ فَأُولئِكَ } “İşte onlar”; "men" lafzına işarettir ve çoğul gelmesi manası itibariyledir; nitekim daha önce müfred gelmesi de lafzı itibariyledir. Buradaki uzaklık manası ise onların mertebelerinin yüceliğini ve faziletteki derecelerinin yüksekliğini bildirmek içindir; yani iman ve salih amelle nitelenen o kimseler var ya; { لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ } “onlar için kat kat mükâfat vardır”; yani Allah Teâlâ'nın onlara kat kat mükâfat, yani katlanmış sevap vermesi haktır; öyle ki bir iyiliğe karşılık on misliyle yahut yedi yüze kadar daha fazlasıyla mükâfat verir. Dolayısıyla cezanın "za'f"a izafeti, mastarın mefulüne izafeti kabilindendir. Katâde her iki kelimenin de ref'i ile "cezâu'd-dı'fu" şeklinde okumuştur; bu durumda "ed-dı'f" bedeldir; Zeccâc ise onun mahzuf bir mübtedanın haberi olmasını tecviz etmiştir, yani "hüve'd-dı'fu" demektir. Ya'kûb bir rivayette "cezâen" kelimesinin nasbı ve "ed-dı'fu" kelimesinin ref'i ile okumuştur; bu durumda "cezâen" temyizdir yahut "ed-dı'f" mübteda ise { لَهُمْ }deki failden haldir ya da fail ise bizzat kendisinden haldir yahut { لَهُمْ }ün delalet ettiği fiilin meful-i mutlakı olarak mansuptur; yani "yüczevne cezâen" demektir. "Cezâun" ref ve tenvinle, "ed-dı'fe" ise mastarın amel ettirilmesiyle mansup olarak da okunmuştur; { بِما عَمِلُوا } işledikleri salih ameller sebebiyle. { وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ } “ve onlar yüksek makamlarda”; yani cennetin yüksek köşklerinde ve yüce menzillerinde, { آمِنُونَ } dünyevi ve uhrevi bütün korkulan şeylerden “güven içindedirler”. Hasan, Âsım —ondan gelen bir rivayette—, A'meş ve Muhammed b. Ka'b, râ'nın sükûnuyla { فِي الْغُرُفاتِ } şeklinde okumuşlardır. Bazı kurrâ ise râ'nın fethasıyla okumuştur. İbn Vessâb, A'meş, Talha, Hamza ve Halef; müfred ve râ'nın sükûnuyla "fi'l-gurfe" şeklinde; İbn Vessâb yine müfred ve râ'nın zammesiyle okumuştur. Müfred olması cins kastedildiği içindir; çünkü hepsi tek bir odada değildir ve müfred lafız iltibas olmamasıyla birlikte daha vecizdir. { وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا } reddetmek ve dil uzatmak suretiyle ayetlerimiz hakkında yarışanlar, { مُعاجِزِينَ } bâtıl zanlarına göre Allah Azze ve Celle'yi yahut peygamberleri aleyhimüsselâm “âciz bırakacaklarını sanarak”; hulasası, öne geçeceklerini ve Allah Teâlâ'nın yahut peygamberlerinin aleyhimüsselâm güç yetiremeyeceğini zannederek [çabalayanlar]; burada müşareke manası kastedilmemiştir. { أُولئِكَ } şerdeki dereceleri uzaklaşmış olan o kimseler, { فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ } “azabın içine tıkılacaklardır”; kendilerine arka çıkanların hiçbir faydası dokunmayacaktır. Azabın yerinin değil de bizzat azabın kendisinin zikredilmesinde gizli olmayan bir mübalağa vardır. { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } “De ki: Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] onu kısar”; yani Sübhânehu Teâlâ ona bir vakit genişletir, başka bir vakit ise daraltır; öyleyse fakirlikten korkmayın, Allah Teâlâ yolunda infak edin, mallarınızla O'nun ve celle katında yakınlık arayın ve Celâl ve Alâ olan Allah'ın lütuflarına yönelin! Ayetin sevki vaaz etmek, dünyadan sakındırmak ve infak yoluyla O Teâlâ'ya yakınlaşmaya teşvik etmek içindir. Bu durum, daha önce geçen benzerinin sevk edilişinden farklıdır; zira işittiğin gibi o, kâfirlere reddiye içindi. Ayrıca önceki ayet geneldir, buradaki ise Teâlâ'nın buradaki { لَهُ } kavlinin hissettirdiği ve oradaki yokluğunun gösterdiği gibi, iki ayrı vakit itibariyle tek bir şahıs hakkında rızkın bollaştırılması ve daraltılması hususunda hastır. Zamir müphem bir konumda olsa bile, benzerinin bundan hâli olarak önceden geçmiş olması ve bunun ise onu içerecek şekilde sonra zikredilmesi zikredilen hususun kastedildiğine karine gibidir, gafil olma!

وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ يحتمل أن تكون ما شرطية في موضع نصب بأنفقتم وقوله تعالى: فَهُوَ يُخْلِفُهُ جواب الشرط، ويحتمل أن تكون بمعنى الذي في موضع رفع بالابتداء والجملة بعد خبره ودخلت الفاء لتضمن المبتدأ معنى الشرط، ومِنْ شَيْءٍ تبيين على الاحتمالين، ومعنى يُخْلِفُهُ يعطي بدله وما يقوم مقامه عوضا عنه وذلك إما في الدنيا بالمال كما هو الظاهر أو بالقناعة التي هي كنز لا يفنى كما قيل وإما في الآخرة بالثواب الذي كل خلف دونه وخصه بعضهم بالآخرة، أخرج الفريابي وعبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد قال: إذا كان لأحدكم شيء فليقتصد ولا يتأول هذه الآية وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ فإن الرزق مقسوم ولعل ما قسم له قليل وهو ينفق الموسع عليه، وأخرج من عدا الفريابي من المذكورين عنه أنه قال في الآية: أي ما كان من خلف فهو منه تعالى وربما أنفق الإنسان ماله كله في الخير ولم يخلف حتى يموت، ومثلها: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هود: ٦] يقول ما آتاها من رزق فمنه تعالى وربما لم يرزقها حتى تموت، والأول أظهر لأن الآية في الحث على الإنفاق وأن البسط والقدر إذا كانا من عنده ﷿ فلا ينبغي لمن وسع عليه أن يخاف الضيعة بالإنفاق ولا لمن قدر عليه زيادتها، وقوله تعالى: وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ تذييل يؤيد ذلك كأنه قيل: فيرزقه من حيث لا يحتسب.

{ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Her ne harcarsanız”; buradaki "mâ"nın "envektüm" ile nasb mahallinde şart edatı olması ve Teâlâ'nın: { فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “O, onun yerine yenisini verir” kavlinin şartın cevabı olması muhtemeldir; mübteda olarak ref mahallinde "ellezî" manasında olması ve sonraki cümlenin onun haberi olması da muhtemeldir; fâ ise mübtedanın şart manası içermesi sebebiyle dâhil olmuştur. { مِنْ شَيْءٍ } ifadesi ise her iki ihtimale göre de tebyîndir. { يُخْلِفُهُ } lafzının manası: Onun karşılığını ve onun yerine geçecek bedelini verir demektir. Bu da ya dünyada zahir olduğu üzere malla yahut denildiği gibi tükenmez bir hazine olan kanaatledir; ya da ahirette her bedelin yanında sönük kaldığı sevap iledir. Bazıları bunu ahirete has kılmıştır. Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Birinizin bir şeyi olduğunda iktisatlı davransın ve: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “Her ne harcarsanız O, onun yerine yenisini verir” ayetini [yanlış] tevil etmesin; çünkü rızık taksim edilmiştir, belki de ona taksim edilen azdır ama o kendisine genişlik verilen kimse gibi infak etmektedir». Mezkûr âlimlerden Feryâbî dışındakilerin ondan rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Yani yerine verilen her ne varsa O Teâlâ'dandır; nitekim insan bazen bütün malını hayırda infak eder de ölünceye kadar yerine bir şey verilmez. Bunun bir benzeri de: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd: 6] ayetidir; der ki: Ona ulaştırılan rızık O Teâlâ'dandır; nitekim bazen canlı ölünceye kadar rızıklanmaz». Birinci görüş daha zahirdir; zira ayet infaka teşvik hususundadır; rızkı yaymak ve kısmak O'nun ve celle katından olduğuna göre, kendisine genişlik verilen kimsenin infak sebebiyle zayi olmaktan korkmaması, kendisine kısılan kimsenin de darlığın artmasından endişe etmemesi gerekir. Teâlâ'nın: { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Ve O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavli ise bunu destekleyen bir fezlekedir (tezyîldir); sanki: "O, onu hiç hesaba katmadığı yerden rızıklandırır" denilmiştir.

وقد أخرج الشيخان عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ ما من يوم يصبح العباد فيه إلا ملكان ينزلان فيقول أحدهما اللهم أعط منفقا خلفا ويقول الآخر اللهم أعط ممسكا تلفا»

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kulların sabahladığı hiçbir gün yoktur ki, iki melek inmesin; onlardan biri: 'Allahım! İnfak edene karşılığını ver' der, diğeri ise: 'Allahım! [Malını] tutana telef ver' der."»

وأخرج البيهقي في شعب الإيمان عن جابر بن عبد الله عن النبي ﷺ قال: «كل ما أنفق العبد نفقة فعلى الله تعالى خلفها ضامنا إلا نفقة في بنيان أو معصية» .

Beyhakî de Şuabü'l-Îmân'da Câbir b. Abdillâh'tan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kulun yaptığı her infakın bedelini karşılamak -bina veya masiyet yolunda yapılan infak müstesna- kefil olarak Allah Teâlâ'ya aittir.»

وأخرج البخاري وابن مردويه عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «قال الله ﷿ أنفق يا ابن آدم أنفق عليك»

Buhârî ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah azze ve celle: "İnfak et ey Âdemoğlu, Ben de sana infak edeyim!" buyurdu.»

وأخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول عنه قال: «قال ﵊ إن المعونة تنزل من السماء على قدر المئونة»

Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de ondan rivayet ettiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ki yardım, semadan külfet/ihtiyaç miktarınca iner.»

وفي حديث طويل عن الزبير قال الله ﵎: «أنفق أنفق عليك وأوسع أوسع عليك ولا تضيق أضيق عليك ولا تصر فأصر عليك ولا تخزن فأخزن عليك إن باب الرزق مفتوح من فوق سبع سماوات متواصل إلى العرش لا يغلق ليلا ولا نهارا ينزل الله تعالى منه الرزق على كل امرئ بقدر نيته وعطيته وصدقته ونفقته فمن أكثر أكثر له ومن أقل أقل له ومن أمسك أمسك عليه يا زبير فكل وأطعم ولا توكي فيوكى عليك ولا تحصي فيحصى عليك ولا تقتر فيقتر عليك ولا تعسر فيعسر عليك» الحديث

Zübeyr'den rivayet edilen uzun bir hadiste de Allah tebâreke ve teâlâ şöyle buyurmuştur: «İnfak et, sana infak edeyim; geniş tut, sana genişletilsin; daraltma, sana daraltılır; [kesenin ağzını] bağlama, sana da bağlanır; [malı] biriktirip saklama, senden de saklanır. Şüphesiz rızık kapısı yedi kat semanın üzerinden Arş'a kadar kesintisiz açıktır, gece ve gündüz kapanmaz. Allah Teâlâ oradan her bir kimseye niyetine, bağışına, sadakasına ve infakına göre rızık indirir. Kim çok verirse ona çok verilir, kim az verirse ona az verilir, kim de elinde tutarsa ona da kısılır. Ey Zübeyr! Sen ye ve yedir; [kesenin ağzını] bağlama ki sana da bağlanmasın, sayıp biriktirme ki sana da sayılıp verilmesin, kısmaya çalışma ki sana da kısılmasın, zorlaştırma ki sana da zorlaştırılmasın...» [hadisin sonuna kadar].

، ومعنى الرازقين الموصلين للرزق والموهبين له فيطلق الرازق حقيقة على الله ﷿ وعلى غيره ويشعر بذلك فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ [النساء: ٨] نعم لا يقال لغيره سبحانه رازق فلا إشكال في قوله سبحانه: وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ووجه الأخيرية في غاية الظهور، وقيل إطلاق الرازق على غيره تعالى مجاز باعتبار أنه واسطة في إيصال رزقه تعالى فهو رازق صورة فاستشكل أمر التفضيل بأنه لا بدّ من مشاركة المفضل المفضل عليه في أصل الفعل حقيقة لا صورة.

ve { الرَّازِقِينَ } kelimesinin manası, rızkı ulaştıranlar ve onu hibe edenler demektir. Dolayısıyla "râzık" lafzı hakikat olarak Allah azze ve celle'ye de başkasına da ıtlak edilir; { فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ } “Onları ondan rızıklandırın” [en-Nisâ: 8] kavli de buna işaret eder. Evet, O Subhânehû'dan başkasına "er-Râzık" denmez; dolayısıyla O Subhânehû'nun: { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Ve O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavlinde bir müşkil yoktur ve O'nun en hayırlı oluşunun vechi son derece açıktır. "Râzık" lafzının O Teâlâ'dan başkasına ıtlak edilmesinin, O Teâlâ'nın rızkını ulaştırmada bir vasıta olması itibarıyla mecaz olduğu da söylenmiştir; yani o sûreten râzıktır. Bu durumda tafdîl meselesi, tafdîl edilenin (mufaddal) tafdîl edilene (mufaddalün aleyh) fiilin aslında sûreten değil hakikaten ortak olması gerektiği gerekçesiyle müşkil görülmüştür.

وأجاب الآمدي بأن المعنى خير من تسمى بهذا الاسم وأطلق عليه حقيقة أو مجازا وهو ضرب من عموم المجاز وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً أي المستكبرين والمستضعفين أو الفريقين وما كانوا يعبدون من دون الله ﷿، ويَوْمَ ظرف لمضمر متقدم أي واذكر يوم أو متأخر أي ويوم نحشرهم جميعا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ إلى آخره يكون من الأحوال والأهوال ما لا يحيط به نطاق المقال، وظاهر العطف بثم يقتضي أن القول للملائكة متراخ عن الحشر وفي الآثار ما شهد له،

Âmidî buna şöyle cevap vermiştir: Mana, bu isimle isimlendirilen ve hakikat yahut mecaz olarak bu ad verilenlerin en hayırlısı demektir; bu da umûmü'l-mecâz kabilindendir. { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Onların hepsini toplayacağı gün”; yani müstekbirleri ve müstaz'afları yahut iki fırkayı ve Allah azze ve celle'den başka taptıkları şeyleri [toplayacağı gün]. { يَوْمَ } zarfı mukadder bir fiile mütealliktir; yani "O günü hatırla" takdirinde önde geçen mukadder bir fiilin yahut sonraki mukadder bir fiilin zarfıdır; yani "Onların hepsini toplayacağımız ve: { ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ } 'Sonra meleklere diyeceği gün' -ayetin sonuna kadar- sözün sınırlarının kuşatamayacağı haller ve dehşetler olacaktır" demektir. "Sümme" ile atfın zahiri, meleklere hitabın haşirden tehir edilmiş olmasını gerektirir; rivayetlerde de buna şehadet eden hususlar vardır.

فقد روي أن الخلق بعد أن يحشروا يبقون قياما في الموقف سبع آلاف سنة لا يكلمون حتى يشفع في فصل القضاء نبينا ﷺ

Nitekim mahlûkâtın haşredildikten sonra duruşma yerinde (mevkıf) yedi bin sene ayakta kalıp, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hükmün verilmesi (fasl-ı kazâ) için şefaat edinceye kadar kendileriyle konuşulmayacağı rivayet edilmiştir.

فلعله عند ذلك يقول سبحانه للملائكة ﵈ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ تقريعا للمشركين وتبكيتا وإقناطا لهم عما علقوا به أطماعهم الفارغة من شفاعة الملائكة عليهم السّلام

İşte belki de o zaman O Subhânehû meleklere aleyhimesselâm müşrikleri azarlamak, susturmak ve meleklerin aleyhimesselâm şefaatine dair bağladıkları boş tamahlarından ümitlerini kesmek üzere: { أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } “Bunlar mı sadece size tapıyorlardı?” buyuracaktır.

لعلمه سبحانه بما تجيب به على نهج قوله تعالى لعيسى ﵇: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ [المائدة: ١١٦] وتخصيصهم بالذكر لأنهم أشرف شركاء المشركين الذين لا كتاب لهم والصالحون عادة للخطاب وعبادتهم مبدأ الشرك بناء على ما نقل ابن الوردي في تاريخه في أن سبب حدوث عبادة الأصنام في العرب أن عمرو ابن لحي مر بقوم بالشام فرآهم يعبدون الأصنام فسألهم فقالوا له هذه أرباب نتخذها على شكل الهياكل العلوية فنستنصر بها ونستسقي فتبعهم وأتى بصنم معه إلى الحجاز ورسول للعرب فعبدوه واستمرت عبادة الأصنام فيهم إلى أن جاء الإسلام وحدثت عبادة عيسى ﵇ بعد ذلك بزمان كثير فبظهور قصورهم عن رتبة المعبودية وتنزههم عن عبادتهم يظهر حال سائر الشركاء بطريق الأولوية.

Zira O Subhânehû, Teâlâ'nın İsa aleyhisselâm'a: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ } “İnsanlara 'Beni ve annemi iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” [el-Mâide: 116] kavli tarzında onların ne cevap vereceğini bilmektedir. Onların zikre tahsis edilmesi, kendilerine kitap gelmemiş olan müşriklerin ortak koştukları varlıkların en şereflisi ve âdeten hitaba elverişli olanları olmalarındandır; ayrıca onlara ibadet şirkin başlangıcıdır. Nitekim İbnü'l-Verdî tarihinde, Araplarda putperestliğin ortaya çıkış sebebinin şöyle olduğunu nakletmiştir: Amr b. Luhayy Şam'da bir kavme uğramış, onları putlara taparken görmüş ve onlara sormuş; onlar da: "Bunlar, ulvî heykellerin şeklinde edindiğimiz ilahlardır; onlardan yardım diler, onlar vasıtasıyla yağmur isteriz" demişlerdir. O da onlara uymuş, yanında Hicaz'a bir put getirmiş ve Araplara elçi [olarak sunmuş], onlar da ona tapmışlardır. İslam gelinceye kadar onlarda putperestlik devam etmiştir. İsa aleyhisselâm'a tapılması ise bundan çok zaman sonra vuku bulmuştur. Dolayısıyla onların mâbûdiyet mertebesinden noksan oldukları ve kendilerine tapılmasından berî oldukları ortaya çıkınca, diğer ortakların durumu evleviyet yoluyla ortaya çıkmış olur.

وهؤُلاءِ مبتدأ وكانُوا يَعْبُدُونَ خبره وإِيَّاكُمْ مفعول يَعْبُدُونَ قدم للفاصلة مع أنه أهم لأمر التقريع واستدل بتقديمه على جواز تقديم خبر كان إذا كان جملة عليها كما ذهب إليه ابن السراج فإن تقديم المعمول مؤذن بجواز تقديم العامل. وتعقبه أبو حيان بأن هذه القاعدة ليست مطردة ثم قال: والأولى منع ذلك إلا أن يدل على جوازه سماع من العرب، وقرأ جمهور القراء «نحشرهم» «ثم نقول» بالنون في الفعلين قالُوا استئناف بياني كأنه قيل: فماذا تقول الملائكة حينئذ؟ فقيل تقول منزهين عن ذلك سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ والعدول إلى صيغة الماضي للدلالة على التحقق أي أنت الذي نواليه من دونهم لا موالاة بيننا وبينهم كأنهم بينوا بذلك براءتهم من الرضا بعبادتهم ثم أضربوا عن ذلك ونفوا أنهم عبدوهم حقيقة بقولهم: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أي الشياطين كما روي عن مجاهد حيث كانوا يطيعونهم فيما يسولون لهم من عبادة غير الله تعالى، وقيل صورت الشياطين لهم صور قوم من الجن وقالوا: هذه صورة الملائكة فاعبدوها فعبدوها، وقيل: كانوا يدخلون في أجواف الأصنام إذا عبدت فيعبدون بعبادتها، وقيل أرادوا أنهم عبدوا شيئا تخيلوه صادقا على الجن لا صادقا علينا فهم يعبدون الجن حقيقة دوننا، وقال ابن عطية: يجوز أن يكون في الأمم الكافرة من عبد الجن وفي القرآن آيات يظهر منها أن الجن عبدت في سورة الأنعام وغيرها أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ الضمير الثاني للجن والأول للمشركين، والأكثر على ظاهرة لأن من المشركين من لم يؤمن بهم وعبدهم اتباعا لقومه كأبي طالب أو الأكثر بمعنى الكل، واختار في البحر الأول لأن كونه بمعنى الكل ليس حقيقة وقال: إنهم لم يدعوا الإحاطة إذ يكون في الكفار من لم يطلع الله تعالى الملائكة ﵈ عليهم أو أنهم حكموا على الأكثر بإيمانهم بالجن لأن الإيمان من أعمال القلب فلم يذكروا الاطلاع على عمل جميع قلوبهم لأن ذلك لله ﷿، وجوز أن يكون الضمير الأول للإنس فالأكثر على ظاهره أي غالبهم مصدقون أنهم آلهة، وقيل مصدقون أنهم بنات الله وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصافات: ١٥٨] وقيل مصدقون أنهم ملائكة.

{ هؤُلاءِ } mübteda, { كانُوا يَعْبُدُونَ } ise onun haberidir. { إِيَّاكُمْ } lafzı { يَعْبُدُونَ } fiilinin mef'ûlüdür; azarlama maksadı daha mühim olmakla birlikte fâsıla için öne alınmıştır. Bunun öne alınmasından, İbnü's-Serrâc'ın gittiği gibi, cümle olduğu takdirde "kâne"nin haberinin onun önüne geçebileceğine istidlal edilmiştir; zira ma'mûlün takdimi âmilin de takdiminin caiz olduğunu ihsas ettirir. Ebû Hayyân ise bu kuralın muttarit olmadığını belirterek buna itiraz etmiş ve şöyle demiştir: "Araplardan caiz olduğuna dair bir semâ' delalet etmedikçe bunu menetmek daha evladır." Kurrânın cumhuru her iki fiili de nûn ile { نحشرهم } ve { ثم نقول } şeklinde okumuştur. { قالُوا } kavli istînâf-ı beyânîdir; sanki: "O vakit melekler ne diyecek?" denilmiş, buna karşılık: Bundan tenzih ederek şöyle diyecekleri ifade edilmiştir: { سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ } “Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlardan ayrı olarak Sensin”. Tahakkuka delalet etmesi için mazi sıygasına dönülmüştür; yani: "Bizim kendisini dost edindiğimiz Sensin, onlar değil; bizimle onlar arasında hiçbir dostluk bağı yoktur." Sanki bununla onların kendilerine tapmalarına rıza göstermekten berî olduklarını açıklamışlar, sonra bundan vazgeçip (idrâb): { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı” sözleriyle hakikatte kendilerine taptıklarını nefyetmişlerdir. Yani Mücâhid'den rivayet edildiği üzere şeytanlara tapıyorlardı; zira şeytanların kendilerine süsleyip fısıldadığı Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etme telkinlerine itaat ediyorlardı. Şöyle de denilmiştir: Şeytanlar onlara cinlerden bir topluluğun sûretlerini gösterip: "Bu meleklerin sûretidir, ona tapın" dediler, onlar da taptılar. Yine denilmiştir ki: Putlara tapıldığında şeytanlar onların içine girerlerdi, böylece putlara tapmakla cinlere tapmış olurlardı. Bir diğer görüşe göre melekler şunu kastetmişlerdir: Onlar melekler için değil cinler için geçerli olabilecek şekilde tahayyül ettikleri bir şeye taptılar; dolayısıyla hakikatte bize değil cinlere tapıyorlardı. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Kâfir ümmetler içinde cinlere tapanların bulunması caizdir; Kur'ân'da En'âm sûresinde ve başka yerlerde cinlere tapıldığını gösteren ayetler vardır." { أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların çoğu onlara inanıyordu”; ikinci zamir cinlere, birinci zamir ise müşriklere aittir. "Ekser" (çoğu) lafzı zahiri üzeredir; çünkü müşriklerden Ebû Tâlib gibi cinlere inanmayan ve kavmine uyarak onlara tapanlar vardı; yahut "ekser", "küll" (hepsi) manasındadır. el-Bahr'da birinci görüş tercih edilmiştir; çünkü onun "küll" manasında olması hakikat değildir. Devamla şöyle demiştir: "Onlar her şeyi kuşatacak şekilde bilme iddiasında bulunmadılar; zira kâfirler içinde Allah Teâlâ'nın melekleri aleyhimesselâm muttali kılmadığı kimseler olabilir yahut onların cinlere iman ettiklerine ekseriyeti itibarıyla hükmetmişlerdir; çünkü iman kalbin amellerindendir, bu sebeple kalplerinin tamamının ameline muttali olduklarını zikretmemişlerdir; zira bu Allah azze ve celle'ye aittir." Birinci zamirin insanlara ait olması da caiz görülmüştür; bu durumda "ekser" zahiri üzeredir, yani: Onların çoğu onların ilah olduğunu tasdik ediyordu; yahut onların Allah'ın kızları olduğunu tasdik ediyordu: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” [es-Sâffât: 158]; ya da melek olduklarını tasdik ediyordu denilmiştir.

فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا من جملة ما يقال للملائكة ﵈ عند جوابهم بالتبري عما نسب إليهم المشركون يخاطبون بذلك على رؤوس الأشهاد إظهارا لعجزهم وقصورهم عن زاعمي عبادتهم وتنصيصا على ما يوجب خيبة رجائهم بالكلية، وقيل للكفار وليس بذاك، والفاء لترتيب الأخبار بما بعدها على جواب الملائكة ﵈، ونسبة عدم النفع والضر إلى البعض المبهم للمبالغة فيما هو المقصود الذي هو بيان عدم نفع الملائكة للعبدة بنظمه في سلك عدم نفع العبدة لهم كأن نفع الملائكة لعبدتهم في الاستحالة والانتفاء كنفع العبدة لهم، والتعرض لعدم الضر مع أنه لا بحث عنه لتعميم العجز أو لحمل عدم النفع على تقدير العبادة وعدم الضر على تقدير تركها، وقيل لأن المراد دفع الضر على حذف المضاف وفيه بعد، والمراد باليوم يوم القيامة وتقييد الحكم به مع ثبوته على الإطلاق لانعقاد رجاء المشركين على تحقق النفع يومئذ.

{ فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا } “İşte bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahiptir”; bu, meleklere aleyhimesselâm müşriklerin kendilerine nispet ettiği şeyden teberrî ederek verdikleri cevabın ardından söylenen sözlerdendir. Âcizliklerini ve kendilerine taptığını iddia edenlerin beklentilerini karşılamaktan noksan olduklarını göstermek ve onların umutlarının tamamen boşa çıktığını açıkça bildirmek üzere bütün şahitlerin huzurunda onlara hitap edilmektedir. Bunun kâfirlere söylendiği de ileri sürülmüştür fakat bu isabetli değildir. Fâ, kendisinden sonraki haberlerin meleklerin aleyhimesselâm cevabına terettüp ettiğini bildirmek içindir. Fayda ve zararın olmamasının müphem bir "bazı" (birbirinize) kelimesine nispet edilmesi, meleklerin tapanlara fayda vermemesini tapanların meleklere fayda vermemesi dizisine dahil ederek asıl maksat olan meleklerin tapanlara faydasızlığını bildirmede mübalağa içindir; sanki meleklerin tapanlarına fayda vermesi imkânsızlık ve yokluk bakımından tapanların meleklere fayda vermesi gibidir. Bahis konusu olmamasına rağmen zararın olmamasına da değinilmesi, âcizliği genelleştirmek yahut faydanın olmamasını ibadet edilmesi, zararın olmamasını ise ibadetin terk edilmesi takdirine hamletmek içindir. Muzafın hazfiyle muradın "zararın defedilmesi" olduğu da söylenmiştir ancak bunda uzaklık vardır. "Bugün"den kasat kıyamet günüdür; hükmün mutlak olarak sabit olmasına rağmen bu günle kayıtlanması, müşriklerin umutlarının o gün fayda elde etmeye bağlanmış olmasındandır.

وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ عطف على يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ وقيل على لا يملك وتعقب بأنه مما يقال يوم القيامة خطابا للملائكة مترتبا على جوابهم المحكي وهذا حكاية لرسول الله ﷺ لما سيقال للعبدة يومئذ إثر حكاية ما سيقال للملائكة ﵈. وأجيب بأن ذلك ليس بمانع فتدبر. ووقع الموصول هنا وصفا للمضاف إليه وفي السجدة في قوله تعالى: عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ صفة للمضاف فقال أبو حيان: لأنهم ثمت كانوا ملابسين للعذاب كما ينبىء عنه قوله تعالى: كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها [السجدة: ٢٠] فوصف لهم ثمت ما لابسوه وهنا لم يكونوا ملابسين له بل ذلك أول ما رأوا النار عقب الحشر فوصف ما عاينوه لهم، وكون الموصول هنا نعتا للمضاف على أن تأنيثه مكتسب لتتحد الآيتان تكلف سمج. وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ بيان لبعض آخر من كفرهم أي إذا تتلى عليهم بلسان الرسول ﷺ آياتنا الناطقة بحقية التوحيد وبطلان الشرك قالُوا ما هذا يعنون رسول الله ﷺ التالي للآيات، والإشارة للتحقير قاتلهم الله تعالى إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ فيجعلكم من أتباعه من غير أن يكون له دين إلهي، وإضافة الآباء إلى المخاطبين لا إلى أنفسهم لتحريك عرق العصبية منهم مبالغة في تقريرهم على الشرك وتنفيرهم عن التوحيد وَقالُوا ما هذا يعنون القرآن المتلو والإشارة كالإشارة السباقة إِلَّا إِفْكٌ أي كلام مصروف عن وجهه لا مصداق له في الواقع مُفْتَرىً بإسناده إلى الله ﷿.

{ وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “Ve o zulmedenlere: Yalanlayıp durduğunuz ateşin azabını tadın! deriz”; { يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ } kavline ma'tûftur. { لا يَمْلِكُ } kavline ma'tûf olduğu da söylenmiş fakat buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, kıyamet gününde meleklerin hikâye edilen cevaplarına terettüp eden bir hitap olarak meleklere söylenecek sözlerdendir; bu [ayet] ise meleklere aleyhimesselâm söyleneceklerin hikâyesinin ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tapanlara o gün söylenecek olanların hikâye edilmesidir. Bunun mâni olmadığı söylenerek cevap verilmiştir, iyi düşün! İsm-i mevsûl burada muzafun ileyhin sıfatı olarak vâki olmuştur; Secde sûresindeki: { عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } kavlinde ise muzafın sıfatıdır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Çünkü onlar orada azapla iç içe idiler; Teâlâ'nın: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها } “Oradan her çıkmak istediklerinde oraya geri döndürülürler” [es-Secde: 20] kavlinin bildirdiği gibi. Dolayısıyla orada kendilerine bizzat içinde bulundukları şey tavsif edilmiştir. Burada ise henüz onunla iç içe değillerdir, bilakis bu haşrin hemen akabinde ateşi ilk gördükleri andır; dolayısıyla kendilerine bizzat müşahede ettikleri şey tavsif edilmiştir. Buradaki ism-i mevsûlün iki ayetin bir olması için müennesliği kesbedilmiş olarak muzafın sıfatı sayılması ise soğuk bir tekellüftür. { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman”; küfürlerinin başka bir kısmının beyanıdır; yani tevhidin hakikatini ve şirkin bâtıllığını açıkça ifade eden ayetlerimiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle kendilerine okunduğu zaman; { قالُوا ما هذا } “Dediler ki: Bu [başka bir şey değil]”; ayetleri okuyan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederler; işaret hakir görmek içindir, Allah Teâlâ onları kahretsin! { إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ } “sizi atalarınızın tapageldiğinden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir”; ilahî bir dine sahip olmaksızın sizi kendi tâbileri kılmak isteyen bir kimsedir. Ataların kendi nefislerine değil de muhataplara izafe edilmesi, onların asabiyet damarlarını harekete geçirmek ve onları şirk üzerinde pekiştirmede ve tevhidden nefret ettirmede mübalağa içindir. { وَقالُوا ما هذا } “Ve dediler ki: Bu [başka bir şey değil]”; okunan Kur'ân'ı kastederler; işaret ise önceki işaret gibidir; { إِلَّا إِفْكٌ } “ancak uydurulmuş bir yalandır”; yani hakikatten saptırılmış, vakıada bir karşılığı olmayan bir sözdür; { مُفْتَرىً } “uydurulmuş [bir iftiradır]”; Allah azze ve celle'ye isnat edilerek uydurulmuştur.

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ أي لأمر النبوة التي معها من خوارق العادة ما معها أو للإسلام المفرق بين المرء وزوجه وولده أو القرآن الذي تتأثر به النفوس على أن العطف لاختلاف العنوان بأن يراد بالأول معناه وبالثاني نظمه المعجز لَمَّا جاءَهُمْ من غير تدبر ولا تأمل فيه إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ ظاهر سحريته.

{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ } “O inkâr edenler hakka dediler ki”; yani beraberinde bulunan harikulade hallerle peygamberlik işine yahut kişi ile eşinin ve çocuğunun arasını ayıran İslam'a yahut nefislerin etkilendiği Kur'ân'a dediler ki -bu takdirde atıf unvan farklılığından dolayıdır; birincisiyle onun manası, ikincisiyle ise muciz nazmı kastedilmiştir-; { لَمَّا جاءَهُمْ } “kendilerine geldiğinde”; üzerinde hiç düşünmeden ve tefekkür etmeden; { إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir”; sihir olduğu besbellidir.

وفي ذكر قالَ ثانيا والتصريح بذكر الكفرة وما في اللامين من الإشارة إلى القائلين والمقول فيه وما في لما من المسارعة إلى البت بهذا القول الباطل إنكار عظيم له وتعجب بليغ منه، وجوز أن تكون كل جملة صدرت من قوم من الكفرة وَما آتَيْناهُمْ أي أهل مكة مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها تقتضي صحة الإشراك ليعذروا فيه فهو كقوله تعالى: أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ [الروم: ٣٥] وقوله سبحانه: أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ [الزخرف: ٢١] وإلى هذا ذهب ابن زيد، وقال السدي: المعنى ما آتيناهم كتبا يدرسونها فيعلموا بدراستها بطلان ما جئت به، ويرجع إلى الأول، والمقصود نفي أن يكون لهم دليل على صحة ما هم عليه من الشرك، ومن صلة. وجمع الكتب إشارة على ما قيل إلى أنه لشدة بطلانه واستحالة إثباته بدليل سمعي أو عقلي يحتاج إلى تكرر الأدلة وقوتها فكيف يدعى ما توارت الأدلة النيرة على خلافه. وقرأ أبو حيوة «يدرسونها» بفتح الدال وشدها وكسر الراء مضارع أدرس افتعل من الدرس ومعناه يتدارسونها، وعنه أيضا «يدرسونها» من التدريس وهو تكرير الدرس أو من درس الكتاب مخففا ودرس الكتاب مشددا التضعيف فيه باعتبار الجمع.

İkinci defa { قالَ } lafzının zikredilmesinde, kâfirlerin açıkça anılmasında, iki lâm harfinde söyleyenlere ve hakkında söylenene işaret bulunmasında ve "lemmâ" edatında bu bâtıl sözü kesin bir dille söylemedeki acelecilikte, bu söze karşı büyük bir inkâr ve pek beliğ bir taaccüp vardır. Her bir cümlenin kâfirlerden ayrı bir topluluk tarafından söylenmiş olması da caizdir. { وَما آتَيْناهُمْ } “Halbuki biz onlara vermemiştik”; yani Mekke ehline; { مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها } “okuyup inceledikleri hiçbir kitap”; şirk koşmanın sıhhatini gerektirecek ve böylece mazur sayılabilecekleri [hiçbir kitap vermedik]. Bu, Teâlâ'nın: { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ } “Yoksa kendilerine, ortak koştukları şeyleri söyleyen bir delil mi indirdik?” [er-Rûm: 35] ve O Subhânehû'nun: { أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ } “Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de onlar ona mı sarılıyorlar?” [ez-Zuhruf: 21] kavli gibidir. İbn Zeyd bu görüşe gitmiştir. Süddî ise şöyle demiştir: Mana; "Biz onlara okuyup inceleyecekleri ve okumaları sayesinde senin getirdiğin şeyin bâtıllığını bilecekleri kitaplar vermedik" demektir; bu da birinciye döner. Maksat, üzerinde bulundukları şirkin sıhhatine dair bir delillerinin bulunmadığını nefyetmektir; "min" ise sıladır (zâittir). Kitapların çoğul getirilmesi, denildiğine göre, [şirkin] son derece bâtıl olması ve sem'î yahut aklî bir delille ispatının imkânsızlığı sebebiyle delillerin tekrarına ve kuvvetine ihtiyaç duyulacağına işarettir; hâl böyleyken parlak delillerin aksini ortaya koyduğu bir şey nasıl iddia edilebilir! Ebû Hayve, { يَدْرُسُونَها } kelimesini dâlın fethi ve şeddesi, râ'nın kesresi ile okumuştur; "derese"den iftiâl babında "edderese"nin muzarisidir ve manası "birbirleriyle ders yapıp incelerler" demektir. Ondan ayrıca tedrîs kökünden -ki dersin tekrarıdır- yahut hafif haliyle "derese'l-kitâb" ve şeddeli haliyle "derrese'l-kitâb"dan { يَدْرُسُونَها } şeklinde de rivayet edilmiştir; buradaki tezyîf/katlama çoğulluk itibarıyladır.

وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ أي وما أرسلنا إليهم قبلك نذيرا يدعوهم إلى الشرك وينذرهم بالعقاب على تركه وقد بان من قبل أن لا وجه له بوجه من الوجوه فمن أين ذهبوا هذا المذهب الزائغ، وفيه من التهكم والتجهيل ما لا يخفى، ويجوز أن يراد أنهم أميون كانوا في فترة لا عذر لهم في الشرك ولا في عدم الاستجابة لك كأهل الكتاب الذين لهم كتب ودين يأبون تركه ويحتجون على عدم المتابعة بأن نبيهم حذرهم ترك دينه مع أنه بين البطلان لثبوت أمر من قبله باتباعه وتبشير الكتب به، وذكر ابن عطية أن الأرض لم تخل من داع إلى توحيد الله تعالى

{ وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ } “Ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik”; yani senden önce onlara şirke davet edecek ve onu terk etme hususunda kendilerini azapla uyaracak hiçbir uyarıcı göndermedik. Daha önce bunun hiçbir yönden bir vechesi olmadığı açıklığa kavuşmuşken bu sapkın mezhebe nereden vardılar! Bunda gizli olmayan bir istihza ve cehaletlerini yüzlerine vurma vardır. Onların şirke düşmede ve sana icabet etmemede hiçbir mazeretleri bulunmayan fetret dönemindeki ümmîler olduklarının kastedilmiş olması da caizdir; kitapları ve terk etmekten kaçındıkları bir dinleri olan ve tâbi olmamalarına gerekçe olarak peygamberlerinin kendilerini dinini terk etmekten sakındırdığını ileri süren Ehl-i Kitap gibi değillerdir; üstelik kendisinden öncekilerin ona tâbi olma emrinin ve kitapların onu müjdelemesinin sabit olmasıyla bu gerekçenin bâtıllığı da açıktır. İbn Atiyye, yeryüzünün Allah Teâlâ'nın birliğine davet eden kimseden hiçbir zaman hâlî kalmadığını zikretmiştir;

فالمراد نفي إرسال نذير يختص بهؤلاء ويشافههم، وقد كان عند العرب كثير من نذارة إسماعيل ﵇ والله تعالى يقول: إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا [مريم: ٥٤] ولكن لم يتجرد للنذارة وقاتل عليها إلا محمد ﷺ اهـ، ثم إنه تعالى هددهم بقوله سبحانه: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ من الأمم المتقدمة والقرون الخالية بما كذبوا وَما بَلَغُوا أي أهل مكة مِعْشارَ أي عشر ما آتَيْناهُمْ وقال: قوم المعشار عشر العشر ولم يرتضه ابن عطية، وقال الماوردي: المراد المبالغة في التقليل أي ما بلغوا أقل قليل مما آتينا أولئك المكذبين من طول الأعمار وقوة الأجسام وكثرة الأموال فَكَذَّبُوا أي أولئك المكذبون رُسُلِي الذين أرسلتهم إليهم فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ أي إنكاري لهم بالتدمير فليحذر هؤلاء من مثل ذلك.

buna göre murat, bizzat bunlara tahsis edilmiş ve kendilerine doğrudan hitap eden bir uyarıcının gönderilmesinin nefyidir. Nitekim Arapların nezdinde İsmail aleyhisselâm'ın uyarılarından pek çok şey vardı; Allah Teâlâ: { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا } “Şüphesiz o, sözünde duran biriydi ve bir elçi, bir peygamberdi” [Meryem: 54] buyurmaktadır. Fakat sadece uyarıcılığa hasrolunup bunun uğrunda savaşan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkası olmamıştır -sözün sonu-. Sonra O Teâlâ O Subhânehû'nun şu kavliyle onları tehdit etmiştir: { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de yalanlamıştı”; önceki ümmetlerden ve geçmiş asırlardan olanlar, yalanladıkları şeyleri yalanlamışlardı. { وَما بَلَغُوا } “Halbuki bunlar ulaşamamışlardı”; yani Mekke ehli; { مِعْشارَ } “onda birine bile”; yani onda birine; { ما آتَيْناهُمْ } “onlara verdiklerimizin”. Bir topluluk "el-mi'şâr"ın onda birin onda biri olduğunu söylemiştir; fakat İbn Atiyye bunu benimsememiştir. Mâverdî ise şöyle demiştir: Murâd azlıkta mübalağadır; yani onlar, o yalanlayanlara verdiğimiz uzun ömürler, bedenî kuvvet ve bol malların en azından bir azına bile ulaşamamışlardı. { فَكَذَّبُوا } “Buna rağmen yalanladılar”; yani o yalanlayanlar; { رُسُلِي } “Benim peygamberlerimi”; kendilerine gönderdiğim peygamberleri [yalanladılar]. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “O halde Benim inkârım (helâk edişim) nasıl oldu?”; yani onları helâk etmek suretiyle inkârım nasılmış! Artık bunlar da benzeri bir durumdan sakınsınlar.

والفاء الأولى سببية وكَذَّبَ الأول ننزل منزلة اللازم أي فعل الذين من قبلهم التكذيب وأقدموا عليه، ونظير ذلك أن يقول القائل أقدم فلان على الكفر فكفر بمحمد ﷺ ومن هنا قالوا: إن كذبوا رُسُلِي عطف على كَذَّبَ الَّذِينَ عطف المقيد على المطلق وهو تفسير معنى وَما بَلَغُوا اعتراض والفاء الثانية فصيحة فيكون المعنى فحين كذبوا رسلي جاءهم إنكاري بالتدمير فكيف كان نكيري لهم، وجعل التدمير إنكار تنزيلا للفعل منزلة القول كما في قوله. ونشتم بالأفعال لا بالتكلم. أو على نحو. تحية بينهم ضرب وجيع. وجوز بعضهم أن يكون صيغة التفعيل في كَذَّبَ الَّذِينَ للتكثير وفي (كذبوا) للتعدية والمكذب فيهما واحد أي أنهم أكثروا الكذب وألفوه فصار سجية لهم حتى اجترءوا على تكذيب الرسل، وعلى الوجهين لا تكرار، وجوز أن يكون كذبوا رُسُلِي منعطفا على ما بَلَغُوا (١) من تتمة الاعتراض والضمير لأهل مكة يعني هؤلاء لم يبلغوا معشار ما آتينا أولئك المكذبين الأولين وفضلوهم في التكذيب لأن تكذيبهم لخاتم الأنبياء عليه وعليهم الصلاة والسلام تكذيب لجميع الرسل ﵈ من وجهين وعليه لا يتوهم تكرار كما لا يخفى، وكون جمل ما بَلَغُوا معترضة هو الظاهر وجعل وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ تمهيدا لئلا تكون تلك الجملة كذلك يدفعه فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ لأن معناه للمكذبين الأولين البتة فلا التئام دون القول بكونها معترضة، إرجاع ضمير بَلَغُوا إلى أهل مكة والضمير المنصوب في آتَيْناهُمْ إلى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وبيان الموصول بما سمعت هو المروي عن ابن عباس وقتادة وابن زيد، وقيل الضمير الأول للذين من قبلهم والضمير الثاني لأهل مكة أي وما بلغ أولئك عشر ما آتينا هؤلاء من البينات والهدى، وقيل: الضميران للذين من قبلهم، أي كذبوا وما بلغوا في شكر النعمة ومقابلة المنّة عشر ما آتيناهم من النعم والإحسان إليهم، واستظهر ذلك أبو حيان معللا له بتناسق الضمائر حيث جعل ضمير فَكَذَّبُوا للذين من قبلهم فلا تغفل قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أي ما أرشدكم وأنصح لكم إلا بخصلة واحدة وهي على ما قال قتادة ما دل عليه ما دل عليه بقوله تعالى: أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ على أنه في تأويل مصدر بدل منها أو خبر مبتدأ محذوف أي هي قيامكم أو مفعول لفعل محذوف أي أعني قيامكم، وجوز الزمخشري كونه عطف بيان لواحدة. واعترض بأن أَنْ تَقُومُوا معرفة لتقديره بقيامكم وعطف البيان يشترط فيه عند البصريين أن يكون معرفة من معرفة وهو عند الكوفيين يتبع ما قبله في التعريف والتنكير والتخالف مما لم يذهب إليه ذاهب.

Birinci fâ sebebiyedir; birinci { كَذَّبَ } fiili lâzım menzilesine indirilmiştir, yani: Kendilerinden öncekiler yalanlama fiilini işlediler ve buna giriştiler demektir. Bunun benzeri, bir kimsenin: "Filanca küfre kalkıştı da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etti" demesidir. Bundan dolayı: { كذبوا رُسُلِي } ifadesi { كَذَّبَ الَّذِينَ } kavline mukayyedin mutlaka atfı kabilinden ma'tûftur ve bu mananın tefsiridir; { وَما بَلَغُوا } ise itirazdır demişlerdir. İkinci fâ fasîhadır; bu takdirde mana: "Benim peygamberlerimi yalanladıklarında onları helâk etmek suretiyle inkârım geldi; o halde Benim inkârım onlara nasıl oldu?" şeklinde olur. Helâk etmenin inkâr kılınması, şu beyitte olduğu gibi fiilin söz menzilesine indirilmesindendir: "Biz sözle değil fiillerle söveriz." Yahut: "Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur" tarzındadır. Bazıları { كَذَّبَ الَّذِينَ } ifadesindeki tef'îl babının çokluk (teksîr) için, { كذبوا } lafzında ise teaddi (geçişlilik) için olduğunu ve her ikisinde de yalanlananın aynı olduğunu caiz görmüşlerdir; yani onlar yalanı çoğalttılar ve ona alıştılar, nihayet bu durum onlar için bir seciye haline geldi de peygamberleri yalanlamaya cüret ettiler. Her iki veche göre de tekrar yoktur. { كذبوا رُسُلِي } kavlinin { ما بَلَغُوا } ifadesine ma'tûf olması, itirazın tamamlayıcısı sayılması ve zamirin Mekke ehline ait olması da caiz görülmüştür; yani bunlar o önceki yalanlayanlara verdiğimizin onda birine bile ulaşamamışken yalanlamada onları geçtiler; zira peygamberlerin sonuncusunu -onun ve onların üzerine salât ve selam olsun- yalanlamaları, iki cihetten bütün peygamberleri aleyhimesselâm yalanlamaktır. Buna göre gizli olmadığı üzere bir tekrar vehmedilemez. { ما بَلَغُوا } cümlesinin mu'teriza olması zahir olandır; { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavlinin, mezkûr cümlenin mu'teriza olmaması için bir mukaddime kılınmasını ise { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } ifadesi reddeder; çünkü onun manası kesinlikle önceki yalanlayanlara aittir; dolayısıyla onun mu'teriza olduğu söylenmedikçe bir uyum sağlanamaz. { بَلَغُوا } fiilinin zamirini Mekke ehline, { آتَيْناهُمْ } kavlindeki mensûb zamiri ise { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavline irca etmek ve ism-i mevsûlü işittiğin üzere açıklamak İbn Abbâs, Katâde ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Birinci zamirin kendilerinden öncekilere, ikinci zamirin ise Mekke ehline ait olduğu da söylenmiştir; yani: "Öncekiler, Bizim bunlara verdiğimiz beyyinelerin ve hidâyetin onda birine bile ulaşamamışlardı." İki zamirin de kendilerinden öncekilere ait olduğu da söylenmiştir; yani: Yalanladılar ve nimete şükretmede ve ihsana karşılık vermede kendilerine verdiğimiz nimetlerin ve ihsanın onda birine bile ulaşamadılar. Ebû Hayyân, zamirlerin tenasükünü gerekçe göstererek bunu kuvvetli görmüş ve { فَكَذَّبُوا } fiilinin zamirini kendilerinden öncekilere hamletmiştir; gafil olma! { قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ } “De ki: Size sadece tek bir şey öğütlüyorum”; yani size ancak tek bir haslet ile yol gösteriyor ve nasihat ediyorum; bu da Katâde'nin dediğine göre Teâlâ'nın: { أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ } “Allah için kalkmanız[dır]” kavliyle delalet ettiği şeydir. Bu ifade, ondan bedel olan bir mastar tevilindedir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "o sizin kalkmanızdır" demektir; yahut mahzuf bir fiilin mef'ûlüdür; yani "kalkmanızı kastediyorum" demektir. Zemahşerî, onun "vâhide" için atf-ı beyân olmasını caiz görmüştür. Buna şöyle itiraz edilmiştir: { أَنْ تَقُومُوا } ifadesi "kıyâmiküm" takdirinde olduğu için marifedir; atf-ı beyânın ise Basralılara göre marifeden marife olması şarttır; Kûfelilere göre ise marifelik ve nekrelikte kendinden öncekine tâbi olur; farklı olmalarına ise hiçbir kimse gitmemiştir.

والظاهر أن الزمخشري ذاهب إلى جواز التخالف، وقد صرح ابن مالك في التسهيل بنسبة ذلك إليه وهو من مجتهدي علماء العربية، وجوز أن يكون قد عبر بعطف البيان وأراد البدل لتآخيها وهذا إمام الصناعة سيبويه يسمي

Zâhir olan şudur ki Zemahşerî, [marifelik ve nekrelik bakımından] farklılığın câiz olduğu görüşündedir. Nitekim İbn Mâlik de et-Teshîl'de bunu ona nispet ettiğini açıkça belirtmiştir; o ise Arap dili âlimlerinin müctehidlerindendir. [Zemahşerî'nin], aralarındaki kardeşlik (yakın benzerlik) sebebiyle 'atf-ı beyân' tabirini kullanıp 'bedel'i kastetmiş olması da muhtemel görülmüştür. İşte bu sanatın imamı olan Sîbeveyh [de]...

التوكيد صفة وعطف البيان صفة، ثم إن كون المصدر المسبوك معرفة أو مؤولا بها دائما غير مسلم، والقيام مجاز عن الجد والاجتهاد، وقيل هو على حقيقته والمراد القيام عن مجلس رسول الله ﷺ وليس بذاك، وقد روي نفي إرادته عن ابن جريج أي إن تجدوا وتجتهدوا في الأمر بإخلاص لوجه الله تعالى مَثْنى وَفُرادى أي متفرقين اثنين اثنين وواحدا واحدا فإن في الازدحام على الأغلب تهويش الخاطر والمنع من الفكر وتخليط الكلام وقلة الإنصاف كما هو مشاهد في الدروس التي يجتمع فيها الجماعة فإنه لا يكاد يوقف فيها على تحقيق وفي تقديم مثنى إيذان بأنه أوثق وأقرب إلى الاطمئنان، وفي البحر قدم لأن طلب الحقائق من متعاضدين في النظر أجدى من فكرة واحدة فإذا انقدح الحق بين الاثنين فكر كل واحد منهما بعد ذلك فيزيد بصيرة وشاع الفتح بين الاثنين ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا في أمره ﷺ وما جاء به لتعلموا حقيته، والوقف عند أبي حاتم هنا، وقوله تعالى ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ استئناف مسوق من جهته تعالى للتنبيه على طريقة النظر والتأمل بأن مثل هذا الأمر العظيم الذي تحته ملك الدنيا والآخرة لا يتصدى لادعائه إلا مجنون لا يبالي بافتضاحه عند مطالبته بالبرهان وظهور عجزه أو مؤيد من عند الله تعالى مرشح للنبوة واثق بحجته وبرهانه وإذ قد علمتم أنه ﵊ أرجح الناس عقلا وأصدقهم قولا وأذكاهم نفسا وأفضلهم علما وأحسنهم عملا وأجمعهم للكمالات البشرية وجب أن تصدقوه في دعواه فكيف وقد انضم إلى ذلك معجزات تخر لها صم الجبال، والتعبير عنه ﵊ بصاحبكم للإيماء إلى أن حاله ﷺ مشهور بينهم لأنه نشأ بين أظهرهم معروفا بما ذكرنا، وجوز أن يكون متعلقا بما قبله والوقف على جِنَّةٍ على أنه مفعول لفعل علم مقدر لدلالة التفكر عليه لكونه طريق العلم أي ثم تتفكروا فتعلموا ما بصاحبكم من جنة أو معمول لتتفكروا على أن التفكر مجاز عن العلم أو معمول له بدون ارتكاب تجوز بناء على ما ذهب إليه ابن مالك في التسهيل من أن تفكر يعلق حملا على أفعال القلوب، وجوز أن يكون هناك تضمين أي ثم تتفكروا عالمين ما بصاحبكم من جنة، وقال ابن عطية: هو عند سيبويه جواب ما ينزل منزلة القسم لأن تفكر من الأفعال التي تعطي التمييز كتبين وتكون الفكرة على هذا في آيات الله تعالى والإيمان به اهـ وهو كما ترى، وما مطلقا نافية والباء بمعنى في ومن صلة، وقيل: ما للاستفهام إلا نكاري ومن بيانية، وجوز أن تكون صلة أيضا وفيه تطويل المسافة وطيها أولى إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ هو عذاب الآخرة فإنه ﷺ مبعوث في نسم الساعة

te'kide sıfat, atf-ı beyâna da sıfat demektedir. Ayrıca dökülen mastarın (el-masdaru'l-mesbûk) daima marife yahut marife tevilinde olması kabul edilmiş bir husus değildir. Kıyam, ciddiyet ve gayretten mecazdır. Hakiki manasında olduğu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinden kalkmanın kastedildiği de söylenmiştir fakat bu isabetli değildir; bunun kastedilmediği İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. Yani: İhlasla Allah Teâlâ'nın rızası için bu meselede ciddiyetle gayret göstermenizdir; { مَثْنى وَفُرادى } “ikişer ikişer ve teker teker”; yani ayrı ayrı ikişer ikişer ve birer birer [kalkmanızdır]. Çünkü kalabalıkta ekseriya zihnin bulanması, düşünmeye engel olunması, sözlerin birbirine karışması ve insafın azalması söz konusudur; nitekim cemaatin toplandığı derslerde müşahede edildiği üzere neredeyse tahkike ulaşılamaz. "Mesnâ"nın (ikişer) öne alınmasında, onun daha güvenilir ve itminana daha yakın olduğunu ihsas ettirme vardır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Öne alındı, çünkü hakikatleri araştırmada bakış açılarında birbirine destek olan iki kişinin gayreti tek bir düşünceden daha faydalıdır; hak iki kişi arasında parıldadığında her biri bundan sonra tek başına düşünür ve basireti artar; iki kişi arasında fetih yaygınlaşır; { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } “sonra da iyice düşünmeniz[dir]”; onun hak olduğunu bilmeniz için onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu ve getirdiği şeyleri [düşünmenizdir]. Ebû Hâtim'e göre vakıf buradadır. Teâlâ'nın: { ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur” kavli, O Teâlâ tarafından düşünme ve tefekkür etme yöntemine dikkat çekmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır; şöyle ki: Altında dünya ve ahiret mülkünün bulunduğu böylesine muazzam bir davayı ileri sürmeye, ya delil istendiğinde ve acziyeti ortaya çıktığında rezil olmaya aldırış etmeyen bir mecnun yahut Allah Teâlâ katından teyit edilmiş, peygamberliğe namzet ve hüccetine, bürhanına güvenen bir zat cüret edebilir. Onun aleyhisselâm insanların en üstün akıllısı, en doğru sözlüsü, en temiz nefislisi, ilimce en faziletlisi, amelce en güzeli ve beşerî kemâlâtı kendisinde en çok toplayanı olduğunu bildiğinize göre, davasında onu tasdik etmeniz vacip olmuştur; nitekim buna sert dağları yerle bir eden mucizeler de eklenmişken nasıl olmasın! Ondan aleyhisselâm "arkadaşınız" diye bahsedilmesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumunun aralarında meşhur olduğuna ima etmek içindir; zira onların arasında zikrettiğimiz vasıflarla tanınmış olarak yetişmiştir. Kendinden öncekine müteallik olması ve tefekkürün ilme ulaştıran yol olması hasebiyle ona delalet ettiği mukadder bir "ilme" fiilinin mef'ûlü olarak vakfın { جِنَّةٍ } üzerinde olması da caiz görülmüştür; yani "sonra düşünüp arkadaşınızda hiçbir delilik olmadığını bilesiniz" demektir; yahut tefekkürün ilimden mecaz kılınmasıyla { تَتَفَكَّرُوا } fiilinin ma'mûlüdür; yahut İbn Mâlik'in et-Teshîl'de gittiği "tefekkere" fiilinin kalp fiillerine hamledilerek ta'lik edilebileceği görüşüne binaen mecaza başvurulmaksızın onun ma'mûlüdür. Burada bir tazmin bulunması da caizdir; yani "sonra arkadaşınızda hiçbir delilik olmadığını bilerek düşünesiniz" demektir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Sîbeveyh'e göre bu, kasem menzilesine indirilen şeyin cevabıdır; çünkü 'tefekkere', 'tebeyyene' gibi temyizi bildiren fiillerdendir; tefekkür ise buna göre Allah Teâlâ'nın ayetleri ve O'na iman hakkındadır" -sözün sonu-. Bu ise gördüğün gibidir. "Mâ" mutlak olarak nâfiyedir, bâ "fî" manasındadır, "min" ise sıladır. "Mâ"nın inkârî istifham, "min"in ise beyâniye olduğu da söylenmiştir; "min"in yine sıla olması da caizdir; bunda mesafeyi uzatmak vardır, onu katetmek ise daha evladır. { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } “O, ancak şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıdır”; o azap ahiret azabıdır; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem kıyametin esintileri içinde gönderilmiştir.

وجاء «بعثت أنا والساعة كهاتين»

Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik»

وضم ﵊ الوسطى والسبابة على المشهور.

ve meşhur olduğu üzere [Peygamber] aleyhisselâm orta parmağı ile işaret parmağını bitiştirmiştir.

قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ أي مهما سألتكم من نفع على تبليغ الرسالة فَهُوَ لَكُمْ والمراد نفي السؤال رأسا كقولك لصاحبك إن أعطيتني شيئا فخذه وأنت تعلم أنه لم يعطك شيئا، فما شرطية مفعول سَأَلْتُكُمْ وهو المروي عن قتادة، وقيل هي موصولة والعائد محذوف ومن للبيان، ودخلت الفاء في الخبر لتضمنها معنى الشرط أي الذي سألتكموه من الأجر فهو لكم وثمرته تعود إليكم، وهو على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إشارة إلى المودة في القربى في قوله تعالى: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى [الشورى: ٢٣] وكون ذلك لهم على القول بأن المراد بالقربى قرباهم ظاهر، وأما على القول بأن المراد بها قرباه ﵊ فلأن قرباه ﷺ قرباهم أيضا أو هو إشارة إلى ذلك وإلى ما تضمنه قوله تعالى: ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا [الفرقان: ٥٧] وظاهر أن اتخاذ السبيل إليه تعالى منفعتهم الكبرى، وجوز كون ما نافية ومن صلة وقوله سبحانه: فَهُوَ لَكُمْ جواب شرط مقدر أي فإذا لم أسألكم فهو لكم، وهو خلاف الظاهر.

{ قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } “De ki: Sizden herhangi bir ücret istemişsem”; yani risaleti tebliğ etme karşılığında sizden herhangi bir menfaat istemişsem; { فَهُوَ لَكُمْ } “o sizin olsun”. Murad, arkadaşına onun sana hiçbir şey vermediğini bildiğin halde: "Bana bir şey verdiysen al senin olsun" demen gibi, istemeyi kökünden nefyetmektir. "Mâ" şartiyedir, { سَأَلْتُكُمْ } fiilinin mef'ûlüdür; Katâde'den rivayet edilen de budur. Mevsûle olduğu, âidin mahzuf olduğu ve "min"in beyan için olduğu da söylenmiştir. Şart manasını içermesi sebebiyle habere fâ girmiştir; yani: "Sizden istediğim ücret sizin olsun, onun semeresi size döner" demektir. Bu da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Teâlâ'nın: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “De ki: Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” [eş-Şûrâ: 23] kavlindeki akrabalık sevgisine işarettir. Bunun onlar için olması, akrabalıktan muradın onların akrabaları olduğu görüşüne göre açıktır; onun aleyhisselâm akrabaları olduğu görüşüne göre ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem akrabaları aynı zamanda onların da akrabaları olduğundandır. Yahut bu, buna ve Teâlâ'nın: { ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Buna karşılık sizden, Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse(nin yolu) dışında bir ücret istemiyorum” [el-Furkân: 57] kavlinin içerdiği manaya işarettir; nitekim O Teâlâ'ya bir yol tutmanın onların en büyük menfaati olduğu açıktır. "Mâ"nın nâfiye, "min"in sıla ve O Subhânehû'nun: { فَهُوَ لَكُمْ } kavlinin mukadder bir şartın cevabı olması da caiz görülmüştür; yani "sizden istemediysem o sizin olsun" takdirindedir; fakat bu zahire aykırıdır.

وقوله تعالى: إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ يؤيد إرادة نفي السؤال رأسا. وقرىء «إن أجري» بسكون الياء وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ أي مطلع فيعلم سبحانه صدقي وخلوص نيتي قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ قال السدي

Teâlâ'nın: { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir” kavli, istemenin kökünden nefyedilmesinin murad edildiğini teyit eder. { إن أجري } yâ'nın sükûnu ile de okunmuştur. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Ve O, her şeye hakkıyla şahittir”; yani muttalidir; dolayısıyla O Subhânehû benim doğruluğumu ve niyetimin ihlasını bilir. { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı [ortaya] atar”; Süddî demiştir ki:

وقتادة بالوحي، وفي رواية أخرى عن قتادة بالقرآن والمآل واحد، وأصل القذف الرمي بدفع شديد وهو هنا مجاز عن الإلقاء، والباء زائدة أي إن ربي يلقي الوحي وينزله على قلب من يجتبيه من عباده سبحانه، وقيل القذف مضمن معنى الرمي فالباء ليست زائدة، وجوز أن يراد بالحق مقابل الباطل والباء للملابسة والمقذوف محذوف، والمعنى إن ربي يلقي ما يلقي إلى أنبيائه ﵈ من الوحي بالحق لا بالباطل.

ve Katâde: "Vahiy ile" demiştir; Katâde'den gelen diğer bir rivayette ise "Kur'ân ile" demiştir, netice ise birdir. Kazf'ın (قذف) aslı, şiddetle iterek atmaktır; burada ise ilkâdan (indirmekten/ulaştırmaktan) mecazdır. Bâ zâittir; yani: "Şüphesiz Rabbim, kullarından seçtiği kimsenin kalbine vahyi ulaştırır ve onu indirir" demektir. Kazf fiilinin "remy" (atmak) manasını tazmin ettiği, dolayısıyla bâ harfinin zâit olmadığı da söylenmiştir. Hak ile bâtılın mukabilinin kastedilmiş olması, bâ'nın mülâbese için olması ve atılan şeyin (makzûf) mahzuf olması da caiz görülmüştür; mana: "Şüphesiz Rabbim peygamberlerine aleyhimesselâm vahiyden indirdiği her şeyi bâtılla değil hak ile indirir" şeklinde olur.

وعن ابن عباس أن المعنى يقذف الباطل بالحق أي يورده عليه حتى يبطله ﷿ ويزيله، والحق مقابل الباطل والباء مثلها في قولك قتلته بالضرب، وفي الكلام استعارة مصرحة تبعية والمستعار منه حسي والمستعار له عقلي، وجوز أن تكون الاستعارة مكنية، وقيل: المعنى يرمي بالحق إلى أقطار الآفاق على أن ذلك مجاز عن إشاعته فيكون الكلام وعدا بإظهار الإسلام وإفشائه، وفيه من الاستعارة ما فيه عَلَّامُ الْغُيُوبِ خبر ثان أو خبر مبتدأ محذوف أي هو سبحانه علام الغيوب أو صفة محمولة على محل إن مع اسمها كما جوزه الكثير من النحاة وإن منعه سيبويه أو بدل من ضمير يَقْذِفُ ولا يلزم خلو جملة الخبر من العائد لأن المبدل منه ليس في نية الطرح من كل الوجوه، وقال الكسائي: هو نعت لذلك الضمير ومذهبه جواز نعت المضمر الغائب.

İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre ise mana: Bâtılı hak ile defeder; yani O azze ve celle onu iptal edip yok edinceye kadar hakkı onun üzerine sevk eder demektir. Hak, bâtılın mukabilidir; bâ ise "Onu vurarak öldürdüm" sözündeki gibidir. Sözde istiare-i musarraha-i tebeiyye vardır; müsteârün minh hissî, müsteârün leh ise aklîdir. İstiarenin mekniyye olması da caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: Mana, hakkın yayılmasından mecaz olmak üzere hakkı ufukların dört bir yanına atar demektir; bu durumda söz, İslam'ın izhar edilip yayılacağına dair bir vaat olur. Bunda da ne derece istiare bulunduğu açıktır. { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Gaybları hakkıyla bilendir”; ikinci haberdir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "O Subhânehû gaybları hakkıyla bilendir" demektir; yahut Sîbeveyh menetmiş olsa da pek çok nahivcinin caiz gördüğü üzere ismiyle birlikte "inne"nin mahalline hamledilmiş bir sıfattır; yahut { يَقْذِفُ } fiilinin zamirinden bedeldir; haber cümlesinin âidden hâlî kalması gerekmez, çünkü mübdelün minh her bakımdan düşürülme niyetinde değildir. Kisâî ise: O, mezkûr zamirin sıfatıdır demiştir; onun mezhebi gaip zamirin sıfat almasının caiz olduğudur.

وقرأ عيسى وزيد بن علي وابن أبي إسحاق وابن أبي عبلة وأبو حيوة وحرب عن طلحة عَلَّامُ بالنصب فقال الزمخشري: صفة لربي، وقال أبو الفضل الرازي وابن عطية: بدل، وقال الحوفي: بدل أو صفة، وقيل نصب على المدح. وقرأ ابن ذكوان وأبو بكر وحمزة والكسائي «الغيوب» بالكسر كالبيوت، والباقون بالضم كالشعور وهو فيهما جمع، وقرىء بالفتح كصبور على أنه مفرد للمبالغة قُلْ جاءَ الْحَقُّ أي الإسلام والتوحيد أو القرآن، وقيل السيف لأن ظهور الحق به وهو كما ترى وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ أي الكفر والشرك وَما يُعِيدُ أي ذهب واضمحل بحيث لم يبق له أثر مأخوذ من هلاك الحي فإنه إذا هلك لم يبق له إبداء أي فعل أمر ابتداء ولا إعادة أي فعله ثانيا كما يقال لا يأكل ولا يشرب أي ميت فالكلام كناية عما ذكر أو مجاز متفرع على الكناية، وأنشدوا لعبيد بن الأبرص:

Îsâ, Zeyd b. Alî, İbn Ebî İshâk, İbn Ebî Able, Ebû Hayve ve Talha'dan rivayetle Harb { عَلَّامُ } kelimesini nasb ile okumuşlardır; Zemahşerî: "Rabbî lafzının sıfatıdır" demiş, Ebü'l-Fazl er-Râzî ve İbn Atiyye: "Bedeldir" demiş, Havfî ise: "Bedel yahut sıfattır" demiştir; medih üzere mansub olduğu da söylenmiştir. İbn Zekvân, Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî { الْغُيُوبِ } kelimesini "el-buyût" gibi kesre ile okumuşlardır; diğerleri ise "eş-şuûr" gibi damme ile okumuştur ve her ikisinde de çoğuldur. "Sabûr" gibi fetha ile mübalağa için müfred olarak da okunmuştur. { قُلْ جاءَ الْحَقُّ } “De ki: Hak geldi”; yani İslam ve tevhid yahut Kur'ân [geldi]. Kılıç olduğu da söylenmiştir; zira hakkın zuhuru onunladır; fakat bu gördüğün gibidir. { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ } “bâtıl ise ne yeniden bir şey başlatabilir”; yani küfür ve şirk; { وَما يُعِيدُ } “ne de geri getirebilir”; yani hiçbir eseri kalmayacak şekilde yok olup gitmiştir. Bu, canlının helâk olmasından alınmadır; zira o helâk olduğunda artık onun için ne bir şeyi ilk defa başlatma (ibdâ') ne de onu ikinci defa tekrarlama (iâde) fiili kalır; nitekim "yemez ve içmez" denildiğinde bundan maksat "ölmüştür" demektir. Dolayısıyla söz zikredilen husustan kinayedir yahut kinayeye dayalı bir mecazdır. Ubeyd b. el-Abras'ın şu beytini inşad etmişlerdir:

أقفر من أهله عبيد ... فاليوم لا يبدي ولا يعيد

"Ubeyd ailesinden uzak kaldı... Artık bugün ne yeni bir şey başlatır ne de geri getirir."

وقال جماعة: الباطل إبليس وإطلاقه عليه لأنه مبدؤه ومنشؤه، ولا كناية في الكلام عليه، والمعنى لا ينشىء خلقا ولا يعيد أو لا يبدىء خيرا لأهله ولا يعيد أي لا ينفعهم في الدنيا والآخرة، وقيل هو الصنم والمعنى ما سمعت، وعن أبي سليمان أن المعنى إن الصنم لا يبتدىء من عنده كلاما فيجاب ولا يرد ما جاء من الحق بحجة.

Bir topluluk şöyle demiştir: Bâtıl, İblis'tir; ona bu ismin verilmesi, onun [bâtılın] başlangıcı ve menşei olmasındandır. Bu görüşe göre sözde kinaye yoktur. Mana: O ne yeni bir mahlûk yaratabilir ne de onu yeniden diriltebilir; yahut taraftarlarına ne yeni bir hayır başlatabilir ne de geri getirebilir, yani dünyada ve ahirette onlara hiçbir fayda veremez demektir. Onun put olduğu da söylenmiştir ve mana işittiğin gibidir. Ebû Süleyman'dan rivayet edildiğine göre mana: Put kendiliğinden bir söz başlatıp cevap veremez, gelen hakkı da bir delille savuşturamaz demektir.

وما على جميع ذلك نافية، وقيل: هي على ما عدا القول الأول للاستفهام الإنكاري منتصبة بما بعدها أي أي شيء يبدي الباطل وأي شيء يعيد وماله النفي، والكلام جوز أن يكون تكميلا لما تقدم وأن يكون من باب العكس والطرد وأن يكون تذييلا مقررا لذلك فتأمل قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ عن الحق فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي أي عائدا ضرر ذلك ووباله عليها فإنها الكاسبة للشرور والأمارة بالسوء وَإِنِ اهْتَدَيْتُ إلى الحق فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي فإن الاهتداء بهدايته تعالى وتوفيقه ﷿، وما موصولة أو مصدرية، وكان الظاهر وإن اهتديت فلها كقوله تعالى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها [فصلت: ٤٦] أو إن ضللت فإنما أضل بنفسي ليظهر التقابل لكنه عدل عن ذلك اكتفاء بالتقابل بحسب المعنى لأن الكلام عليه أجمع فإن كل ضرر فهو من النفس وبسببها وعليها وباله، وقد دل لفظ على في القرينة الأولى على معنى اللام في الثانية والباء في الثانية على معنى السببية في الأولى فكأنه قيل: قل إن ضللت فإنما أضل بسبب نفسي على نفسي وإن اهتديت فإنما اهتدى لنفسي بهداية الله تعالى وتوفيقه سبحانه، وعبر عن هذا بما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي لأنه لازمه، وجعل علي للتعليل وإن ظهر عليه التقابل ارتكاب لخلاف الظاهر من غير نكتة.

Bütün bu vecihlere göre "mâ" nâfiyedir. Birinci görüşün dışındakilere göre ise inkârî istifham olup kendisinden sonraki fiille mensub olduğu da söylenmiştir; yani "Bâtıl neyi başlatabilir ve neyi geri getirebilir?" demektir ve neticesi nefiydir. Bu sözün öncekini tamamlayıcı olması, aks ve tard kabilinden olması yahut bunu pekiştiren bir fezleke (tezyîl) olması caiz görülmüştür, iyi düşün! { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ } “De ki: Eğer haktan saparsam”; { فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي } “ben ancak kendi aleyhime saparım”; yani bunun zararı ve vebali kendi aleyhine döner; zira nefis kötülükleri kazanan ve kötülüğü emredendir. { وَإِنِ اهْتَدَيْتُ } “Eğer doğru yolu bulursam”; hakka [ulaşırsam]; { فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “bu da Rabbimin bana vahyetmesi sayesindedir”; çünkü hidayet bulmak Allah Teâlâ'nın hidâyeti ve O'nun azze ve celle tevfiki iledir. "Mâ" mevsûle yahut masdariyyedir. Zahir olan, Teâlâ'nın: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “Kim sâlih amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” [Fussilet: 46] kavlinde olduğu gibi "eğer doğru yolu bulursam kendi lehime bulurum" şeklinde olması yahut mukabelenin zahir olması için "eğer saparsam ancak nefsim sebebiyle saparım" denilmesi idi. Ancak mana bakımından mukabele ile yetinilerek bundan dönülmüştür; çünkü söz bu şekilde daha kapsamlıdır; nitekim her zarar nefistendir, onun sebebiyledir ve vebali de onun üzerinedir. Birinci karinedeki { على } lafzı ikincideki lâm manasına, ikincideki bâ ise birincideki sebebiyet manasına delalet etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: "De ki: Eğer saparsam ancak nefsim sebebiyle kendi aleyhime saparım; eğer doğru yolu bulursam ancak Allah Teâlâ'nın hidâyeti ve O Subhânehû'nun tevfikiyle kendi lehimize hidâyete ermiş olurum." Bundan { بِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } kavliyle bahsedilmiştir, çünkü o bunun lâzımıdır. Mukabele zahir olsun diye { علي } lafzını ta'lil kılmak ise nüktesiz olarak zahire aykırı davranmaktır.

وجوز أن يكون معنى القرينة الأولى قل إن ضللت فإنما أضل عليّ لا على غيري، ولا يظهر عليه أمر التقابل

Birinci karinenin manasının: "De ki: Eğer saparsam ancak benim aleyhime olur, başkasının aleyhine değil" şeklinde olması da caiz görülmüştür; fakat bu takdirde mukabele durumu

مطلقا، والحكم على ما قال الزمخشري عام وإنما أمر ﷺ أن يسنده إلى نفسه لأن الرسول إذا دخل تحته مع جلالة محله وسداد طريقته كان غيره أولى به، وقال الإمام: أي إن ضلال نفسي كضلالكم لأنه صادر من نفسي ووباله عليها وأما اهتدائي فليس كاهتدائكم بالنظر والاستدلال وإنما هو بالوحي المنير فيكون مجموع الحكمين عنده مختصا به ﵊، وفيما ذكره دلالة على ما قاله الطيبي على أن دليل النقل أعلى وأفخم من دليل العقل وفيه بحث. وقرأ الحسن وابن وثاب وعبد الرحمن المقرئ «ضللت» بكسر اللام و «أضل» بفتح الضاد وهي لغة تميم، وكسر عبد الرحمن همزة «أضل» وقرىء «ربي» بفتح الياء إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ فلا يخفى عليه سبحانه قول كل من المهتدي والضال وفعله وإن بالغ في إخفائهما فيجازي كلا بما يليق.

mutlak olarak zahir olmaz. Hüküm, Zemahşerî'nin dediğine göre umumidir; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kendi nefsine isnat etmesi ise, Resûl makamının yüceliğine ve yolunun doğruluğuna rağmen bu hükmün altına girdiği takdirde başkasının buna evleviyetle dahil olacağını göstermek içindir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Yani benim nefsimin sapması sizin sapmanız gibidir; çünkü o nefsimden sâdır olur ve vebali onun üzerinedir. Benim hidayete ermem ise nazar ve istidlâl ile olan sizin hidayetiniz gibi değildir; o ancak aydınlatıcı vahiyle olur. Dolayısıyla ona göre her iki hükmün toplamı ona aleyhisselâm hastır. Zikrettiği hususta Tîbî'nin naklî delilin aklî delilden daha yüce ve daha azametli olduğuna dair sözüne bir delalet vardır; ancak bunda inceleme vardır. Hasan, İbn Vessâb ve Abdurrahman el-Mukrî { ضَلَلْتُ } kelimesini lâmın kesresi ile ve { أَضِلُّ } fiilini dâdın fethi ile okumuşlardır ki bu Temîm lügatidir; Abdurrahman { أَضِلُّ } kelimesinin hemzesini kesre ile okumuştur. { رَبِّي } lafzı yâ'nın fethi ile de okunmuştur. { إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ } “Şüphesiz O hakkıyla işitendir, çok yakındır”; dolayısıyla hem hidayete erenin hem de sapanın gizlemeye ne kadar çalışsalar da sözleri ve fiilleri O Subhânehû'ya gizli kalmaz ve her birine lâyık olduğu karşılığı verir.

وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا أي اعتراهم انقباض ونفار من الأمر المهول المخيف، والخطاب في ترى للنبي ﷺ أو لكل من تصح منه الرؤية، ومفعول تَرى محذوف أي الكفار أو فزعهم أو هو إِذْ على التجوز إذ المراد برؤية الزمان رؤية ما فيه أو هو متروك لتنزيل الفعل منزلة اللازم أي لو تقع منك رؤية وجواب لَوْ محذوف أي لرأيت أمرا هائلا، وهذا الفزع على ما أخرج ابن أبي حاتم عن مجاهد يوم القيامة، والظاهر عليه أنه فزع البعث وهو مروي عن الحسن وأخرج ابن المنذر وغيره عن قتادة أنه في الدنيا عند الموت حين عاينوا الملائكة ﵈. وأخرج عبد بن حميد عن الضحاك أنه يوم بدر فقيل هو فزع الحرب، وعن السدي وابن زيد فزع ضرب أعناقهم ومعاينة العذاب، وقيل في آخر الزمان حين يظهر المهدي ويبعث إلى السفياني جندا فيهزمهم ثم يسير السفياني إليه حتى إذا كان ببيداء من الأرض خسف به وبمن معه فلا ينجو منهم إلا المخبر عنهم فالفزع فزع ما يصيبهم يومئذ فَلا فَوْتَ فلا يفوتون الله ﷿ بهرب أو نحوه عما يريد سبحانه بهم وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ من الموقف إلى النار أو من ظهر الأرض إلى بطنها أو من صحراء بدر إلى القليب أو من تحت أقدامهم إذا خسف بهم، والمراد بذكر قرب المكان سرعة نزول العذاب بهم والاستهانة بهم وبهلاكهم وإلا فلا قرب ولا بعد بالنسبة إلى الله ﷿، والجملة عطف على فَزِعُوا على ما ذهب إليه جماعة قال في الكشف: وكأن فائدة التأخير أن يقدر فلا فوت ثانيا إما تأكيدا وإما أن أحدهما غير الآخر تنبيها على أن عدم الفوت سبب للأخذ وأن الأخذ سبب لتحققه وجودا، وفيه مبالغة حسنة، وقيل على لا فَوْتَ على معنى فلم يفوتوا وأخذوا، واختاره ابن جني معترضا على ما تقدم بأنه لا يراد ولو ترى وقت فزعهم وأخذهم وإنما المراد ولو ترى إذ فزعوا ولم يفوتوا وأخذوا، وبما نقل عن الكشف يتحصل الجواب عنه.

{ وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا } “Korkuya kapıldıkları zaman bir görsen!”; yani dehşetli ve korkunç hadise karşısında kendilerini bir ürperti ve nefret kapladığı zaman [bir görsen]. { تَرى } fiilindeki hitap Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut görmesi sahih olan herkese yöneliktir. { تَرى } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani "kâfirleri" yahut "onların korkularını" [görsen] takdirindedir; yahut zamanın görülmesiyle onun içindekilerin görülmesi murad edildiğinden mecaz yoluyla bizzat { إِذْ } kelimesidir; yahut fiil lâzım menzilesine indirilerek terk edilmiştir; yani "senden bir görme vâki olsa" demektir. { لَوْ } edatının cevabı mahzuftur; yani "korkunç bir durum görürdün" takdirindedir. Bu korku, İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre kıyamet günündedir; buna göre zahir olan, onun ba's (diriliş) korkusu olmasıdır; bu da Hasan'dan rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den, bunun melekleri aleyhimesselâm müşahede ettikleri ölüm anında dünyada olduğunu rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Dahhâk'ten bunun Bedir günü olduğunu rivayet etmiştir; savaş korkusu olduğu söylenmiştir. Süddî ve İbn Zeyd'den ise boyunlarının vurulması ve azabı müşahede etme korkusu olduğu rivayet edilmiştir. Ahir zamanda Mehdî'nin zuhur edip Süfyânî'ye bir ordu göndereceği, onları hezimete uğratacağı, sonra Süfyânî'nin ona doğru yürüyeceği, nihayet çöl bir arazide iken kendisinin ve yanındakilerin yere batırılacağı, onlardan ancak haber veren kimsenin kurtulacağı zaman olduğu da söylenmiştir; buna göre korku, o gün başlarına gelecek şeyin korkusudur. { فَلا فَوْتَ } “Artık kaçış yoktur”; O Subhânehû'nun kendileri hakkında dilediği şeyden kaçarak yahut benzeri bir şekilde Allah azze ve celle'yi aciz bırakıp kurtulamazlar. { وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “ve yakın bir yerden yakalanmışlardır”; mevkıften ateşe yahut yerin sırtından karnına yahut Bedir sahrasından kuyuya (kalîb) yahut yere batırıldıklarında ayaklarının altından [yakalanmışlardır]. Mekânın yakınlığının zikredilmesinden maksat, azabın üzerlerine hızla inmesi ve kendilerinin ve helâklerinin önemsiz görülmesidir; aksi takdirde Allah azze ve celle'ye nispetle yakınlık ve uzaklık söz konusu değildir. Cümle, bir topluluğun gittiği görüşe göre { فَزِعُوا } kavline ma'tûftur. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Sanki tehirin faydası, ya tekit için ya da birinin diğerinden farklı olması hasebiyle kurtulamamanın yakalanmanın sebebi olduğuna ve yakalanmanın da onun vücuden tahakkukunun sebebi olduğuna dikkat çekmek üzere { فلا فوت } ifadesinin ikinci defa takdir edilmesidir; bunda güzel bir mübalağa vardır. { لا فَوْتَ } üzerine "kurtulamadılar ve yakalandılar" manasında ma'tûf olduğu da söylenmiştir; İbn Cinnî bunu tercih etmiş ve öncekine şöyle itiraz etmiştir: "Onların korktukları ve yakalandıkları vakti bir görsen" manası kastedilmemiştir; bilakis murad: "Korkuya kapıldıkları, kaçıp kurtulamadıkları ve yakalandıkları zaman bir görsen" manasıdır. el-Keşşâf'tan nakledilenle buna cevap verilmiş olur.

وجوز كونها حالا من فاعل فَزِعُوا أو من خبر لا المقدر وهو لهم بتقدير قد أو بدونه، والفاء في فَلا فَوْتَ قيل إن كانت سببية فهي داخلة على المسبب لأن عدم فوتهم من فزعهم وتحيرهم وإن كانت تعليلية فهي تدخل على السبب لترتب ذكره على ذكر المسبب، وإذا عطف أُخِذُوا عليه أو جعل حالا من الخبر يكون هو المقصود بالتفريع. وقرأ عبد الرحمن مولى بني هاشم عن أبيه وطلحة «فلا فوت وأخذ» مصدرين منونين.

Bu cümlenin { فَزِعُوا } fiilinin failinden yahut "kad" takdiriyle veya takdirsiz olarak "lâ"nın mukadder haberi olan "lehum"dan hâl olması da caiz görülmüştür. { فَلا فَوْتَ } kavlindeki fâ'nın, şayet sebebiye ise müsebbibin üzerine dâhil olduğu söylenmiştir; çünkü onların kaçıp kurtulamayışları korkularından ve şaşkınlıklarındandır; şayet ta'liliye ise sebebin üzerine dâhil olur, zira zikri müsebbibin zikrine terettüp etmiştir. { أُخِذُوا } fiili onun üzerine atfedildiğinde yahut haberden hâl kılındığında tafrî ile asıl kastedilen o olur. Benî Hâşim'in mevlâsı Abdurrahman, babasından ve Talha'dan tenvinli iki masdar olarak { فلا فوتٍ وأخذٌ } şeklinde okumuştur.

وقرأ أبي «فلا فوت» مبنيا «وأخذ» مصدرا منونا، وإذا رفع أخذ كان خبر مبتدأ محذوف أي وحالهم أخذ أو مبتدأ خبره محذوف أي وهناك أخذ وإلى ذلك ذهب أبو حيان، وقال الزمخشري: قرىء وأخذ بالرفع على أنه معطوف على محل لا فَوْتَ ومعناه فلا فوت هناك وهناك أخذ وَقالُوا آمَنَّا بِهِ أي بالله ﷿ على ما أخرجه جمع عن مجاهد، وقالت فرقة: أي بمحمد لله وقد مر ذكره في قوله سبحانه: ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ وقيل الضمير للعذاب، وقيل للبعث، ورجح رجوعه إلى محمد ﵊ لأن الإيمان به ﷺ شامل للإيمان بالله ﷿ وبما ذكر من العذاب والبعث وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ التناوش التناول كما قال الراغب وروي عن مجاهد.

Übeyy ise { فلا فوتَ } mebnî, { وأخذٌ } tenvinli masdar olarak okumuştur. "Ahzün" merfû okunduğunda mahzuf bir mübtedanın haberi olur; yani "onların hali yakalanmaktır" demektir; yahut haberi mahzuf bir mübtedadır; yani "ve orada bir yakalanış vardır" demektir; Ebû Hayyân bu görüşe gitmiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: { وأخذٌ } lafzı { لا فَوْتَ } mahalline ma'tûf olarak ref ile okunmuştur, manası: "Orada kaçış yoktur ve orada yakalanış vardır" demektir. { وَقالُوا آمَنَّا بِهِ } “Ve: O'na iman ettik! dediler”; bir topluluğun Mücâhid'den rivayet ettiğine göre Allah azze ve celle'ye [iman ettik dediler]. Bir fırka ise: "Muhammed aleyhisselâm'a iman ettik dediler; nitekim O Subhânehû'nun: { ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } kavlinde onun zikri geçmişti" demiştir. Zamirin azaba ait olduğu da söylenmiştir; ba'se (dirilişe) ait olduğu da söylenmiştir. Muhammed aleyhisselâm'a dönmesi tercih edilmiştir; çünkü ona sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmek Allah azze ve celle'ye ve zikredilen azaba ve ba'se imanı da kapsar. { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ } “Fakat onlar için [imana] ulaşmak nerede?”; tenâvüş, Râgıb'ın belirttiği ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere elde etmek/ulaşmak (tenâvül) demektir.

وقال الزمخشري: هو تناول سهل لشيء قريب يقال ناشه ينوشه وتناوشه القوم وتناوشوا في الحرب ناش بعضهم بعضا بالسلاح، وقال الراجز:

Zemahşerî şöyle demiştir: Tenâvüş, yakın bir şeye kolayca ulaşmaktır; nâşehu yenûşuhu denir; kavim ona kolayca uzandı ve savaşta birbirine silahla uzandı manasında tenâveşû denir. Râciz şöyle demiştir:

فهي تنوش الحوض نوشا من علا ... نوشا به تقطع أجواز الفلا

"O [deve] havuzdan yukarıdan kolayca su alır... Öyle bir alış ki onunla çöllerin ortasını yarıp geçer."

وإبقاؤه على عمومه أولى أي من أين لهم أن يتناولوا الإيمان مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ فإنه في حيز التكليف وهم منه بمعزل بعيد، ونقل في البحر عن ابن عباس تفسير التَّناوُشُ بالرجوع أي من أين لهم الرجوع إلى الدنيا، وأنشد ابن الأنباري:

Onu umumiliği üzere bırakmak daha evladır; yani: { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “uzak bir yerden” imana nasıl ulaşıp onu nasıl elde edebilirler ki! Zira iman mükellefiyet alanındadır, onlar ise ondan çok uzaktadırlar. el-Bahr'da İbn Abbâs'tan { التَّناوُشُ } kelimesinin "rücû" (dönüş) olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; yani dünyaya dönüş onlar için nereden mümkün olsun! İbnü'l-Enbârî şu beyti inşad etmiştir:

تمنى أن تؤوب إلى مي ... وليس إلى تناوشها سبيل

"Meyye'ye dönmeyi temenni etti... Halbuki ona ulaşmaya hiçbir yol yoktur."

ولا يخفى أنه ليس بنص في ذلك، والمراد تمثيل حالهم في الاستخلاص بالإيمان بعد ما فات عنهم وبعد بحال من يريد أن يتناول الشيء بعد أن بعد عنه وفات في الاستحالة. وقرأ حمزة والكسائي وأبو عمرو وأبو بكر «التناؤش» بالهمز وخرج على قلب الواو همزة، قال الزجاج: كل واو مضمومة ضمة لازمة فأنت بالخيار فيها إن شئت أبقيتها وإن شئت قلبتها همزة فتقول ثلاث أدور بلا همز وثلاث أدؤر بالهمز. وتعقب ذلك أبو حيان فقال: إنه ليس على إطلاقه بل لا يجوز ذلك في المتوسطة إذا كانت مدغما فيها نحو تعود وتعوذ مصدرين وقد صرح بذلك في التسهيل ولا إذا صحت في الفعل نحو ترهوك ترهوكا وتعاون تعاونا، وعلى هذا لا يصح التخريج المذكور لأن التناوش كالتعاون في أن واوه قد صحت في الفعل إذ تقول تناوش فلا يهمز. وقال الفراء: هو من نأشت أي تأخرت وأنشد قول نهشل:

Bunun bu hususta nass olmadığı gizli değildir. Murad, elden kaçıp uzaklaştıktan sonra imanla kurtulmaya çalışma hallerini, kendisinden uzaklaşıp elden çıktıktan sonra bir şeyi elde etmek isteyen kimsenin imkânsızlık bakımından haline benzetmektir. Hamza, Kisâî, Ebû Amr ve Ebû Bekr hemze ile { التناؤش } şeklinde okumuşlardır; bu da vâv'ın hemzeye kalbedilmesine hamledilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Lâzım bir damme ile meczûm olan her vâv harfinde muhayyirsin; dilersen onu olduğu gibi bırakırsın, dilersen hemzeye çevirirsin; nitekim hemzesiz "selâsü edvür" ve hemzeli "selâsü ed'ür" dersin. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu mutlak değildir; bilakis masdar olan "teavvüd" ve "teavvüz" gibi idğam yapılmış ortanca harfte caiz olmadığı gibi -ki et-Teshîl'de bu açıkça belirtilmiştir-, "tereheveke terehvüken" ve "teâvene teâvünen" gibi fiilde sahih kaldığında da caiz değildir. Buna göre zikredilen tahrîc sahih olmaz; çünkü "tenâvüş" de "teâvün" gibi fiilde vâv'ı sahih kalmıştır; nitekim "tenâveşe" dersin ve hemzelenmez. Ferrâ ise: Bu "ne'eştü" yani geciktim fiilindendir demiştir ve Nehşel'in şu sözünü inşad etmiştir:

تمنى نئيشا أن يكون أطاعني ... وقد حدثت بعد الأمور أمور

"Sonunda bana itaat etmiş olmayı temenni etti... Halbuki işlerin ardından nice işler meydana gelmişti."

أي تمنى أخيرا، والضمير للمولى في قوله:

Yani sonradan temenni etti demektir. Zamir, şu sözündeki mevlâya aittir:

ومولى عصاني واستبد برأيه ... كما لم يطع فيما أشاء قصير

"Ve bana isyan edip kendi görüşünde direten bir dost... Tıpkı dilediğim hususta Kusayr'a itaat edilmediği gibi."

فالهمزة فيه أصلية واللفظ ورد من مادتين، وقال بعضهم: هو من نأشت الشيء إذا طلبته، قال رؤبة:

Dolayısıyla buradaki hemze aslidir ve lafız iki ayrı kökten gelmiştir. Bazıları: Bu, bir şeyi talep ettiğinde söylediğin "ne'eştü'ş-şey'e" dendir demiştir. Rûbe şöyle demiştir:

أقحمني جار أبي الخابوش ... إليك نأش القدر النؤوش

"Ebû Hâbûş'un komşusu beni sana itti... Talepkâr kaderin istemesiyle."

فالهمزة أصلية أيضا، قيل والتناؤش على هذين القولين بمعنى التناول من بعد لأن الأخير يقتضي ذلك والطلب لا يكون للشيء القريب منك الحاضر عندك فيكون من مَكانٍ بَعِيدٍ تأكيدا أو يجرد التناوش لمطلق التناول، وحمل البعد في قيده على البعد الزماني بحث فيه الشهاب بأنه غير صحيح لأن المستعار منه هو في المكان وما ذكر من أحوال المستعار له وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ حال أو معطوف أو مستأنف والأول أقرب، والضمير المجرور ولما عاد عليه الضمير السابق في آمَنَّا بِهِ مِنْ قَبْلُ أي من قبل ذلك في أوان التكليف.

Dolayısıyla buradaki hemze de aslidir. Bu iki kavle göre "tenâüş" uzaktan elde etmek/ulaşmak manasındadır denilmiştir; çünkü sonradan gelen bunu gerektirir ve talep senin yanında hazır ve yakın olan şey için olmaz; bu takdirde { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } kaydı tekit olur yahut tenâvüş mutlak ulaşmaya hasredilir. Kayıttaki uzaklığın zamansal uzaklığa hamledilmesine Şihâb itiraz etmiş ve bunun sahih olmadığını belirtmiştir; zira müsteârün minh mekândadır, zikredilen ise müsteârün lehin hallerindendir. { وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ } “Halbuki onu inkâr etmişlerdi”; hâl yahut ma'tûf veya müstêniftir; birincisi daha yakındır. Mecrûr zamir, { آمَنَّا بِهِ } ifadesindeki önceki zamirin döndüğü şeye aittir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”; yani bundan önce, mükellefiyet vaktinde.

وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ أي كانوا يرجمون بالمظنون ويتكلمون بما لم يظهر لهم ولم ينشأ عن تحقيق في شأن الله ﷿ فينسبون إليه سبحانه الشريك ويقولون الملائكة بنات الله تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا أو في شأن الرسول ﵊ فيقولون فيه وحاشاه: شاعر وساحر وكاهن أو في شأن العذاب أو البعث فيبتون القول بنفيه مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ من جهة بعيدة من أمر من تكلموا في شأنه، والجملة عطف على وَقَدْ كَفَرُوا وكان الظاهر وقذفوا إلا أنه عدل إلى صيغة المضارع حكاية للحال الماضية، والكلام قيل لعله تمثيل لحالهم من التكلم بما يظهر لهم ولم ينشأ عن تحقيق بحال من يرمي شيئا لا يراه من مكان بعيد لا مجال للظن في لحوقه، وجوز الزمخشري كونه عطفا على قالُوا آمَنَّا بِهِ على أنهم مثلوا في طلبهم تحصيل ما عطلوه من الإيمان في الدنيا بقولهم آمنا في

{ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ } “ve gayba taş atıyorlardı”; yani zanna dayanarak atıp tutuyorlar, Allah azze ve celle'nin şanı hakkında kendilerine zahir olmayan ve bir tahkikten neşet etmeyen sözler söylüyorlardı; böylece O Subhânehû'ya ortak isnat ediyor ve: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyorlardı -Allah bundan pek yüce ve münezzehtir-; yahut Resûl aleyhisselâm hakkında konuşuyorlar ve onun hakkında -hâşâ-: "Şairdir, sihirbazdır, kâhindir" diyorlardı; yahut azap veya ba's hakkında kesin bir dille bunların olmadığını iddia ediyorlardı; { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “uzak bir yerden”; hakkında konuştukları kimsenin durumundan pek uzak bir cihetten. Cümle { وَقَدْ كَفَرُوا } kavline ma'tûftur; zahir olan "ve kazefû" denilmesi iken, geçmiş hali hikâye etmek için muzari sıygasına dönülmüştür. Bu sözün, kendilerine zahir olmayan ve bir tahkikten kaynaklanmayan sözler söyleme hallerini, görmediği bir şeyi isabet edeceğine dair hiçbir zan ihtimali bulunmayan uzak bir yerden fırlatan kimsenin haline bir temsil olması muhtemeldir denilmiştir. Zemahşerî bunun { قالُوا آمَنَّا بِهِ } kavline ma'tûf olmasını caiz görmüştür; şöyle ki: Dünyada ihmal ettikleri imanı ahirette "iman ettik" sözleriyle elde etme talepleri hususunda onların hali,

الآخرة وذلك مطلب مستبعد بمن يقذف شيئا من مكان بعيد لا مجال للظن في لحوقه حيث يريد أن يقع فيه لكونه غائبا عنه شاحطا. وقرأ مجاهد وأبو حيوة ومحبوب عن أبي عمرو «يقذفون» مبنيا للمفعول، قال مجاهد: أي ويرجمهم الوحي بما يكرهون مما غاب عنهم من السماء، وكأن الجملة في موضع الحال من ضمير كفروا كأنه قيل: وقد كفروا به من قبل وهم يقذفون بالحق الذي غاب عنهم وخفي عليهم، والمراد تعظيم أمر كفرهم، وجوز أن يراد بالغيب ما خفي من معايبهم أي وقد كفروا وهم يقذفهم الوحي من السماء ويرميهم بما خفي من معايبهم.

uzak bir yerden bir şey fırlatan ve fırlattığı şey kendisinden gayb ve pek uzak olduğu için düşmesini istediği hedefe ulaşacağına dair hiçbir zan ihtimali bulunmayan kimseye benzetilmiştir; bu ise son derece uzak bir taleptir. Mücâhid, Ebû Hayve ve Ebû Amr'dan rivayetle Mahbûb meçhul sıyga ile { يُقْذَفُونَ } şeklinde okumuşlardır. Mücâhid şöyle demiştir: Yani semadan kendilerine gayb olan ve hoşlanmadıkları şeylerle vahiy onları taşlar/çarpar. Sanki bu cümle "keferû"nun zamirinden hâl konumundadır; sanki şöyle denilmiştir: "Kendilerinden gayb olan ve kendilerine gizli kalan hak ile vahiy kendilerini taşlarken/çarparlarken daha önce onu inkâr etmişlerdi." Murâd ise küfürlerinin vehametini bildirmektir. Gaybdan muradın onların gizli kusurları olması da caiz görülmüştür; yani: Vahiy semadan onları taşlayıp gizli kusurlarını yüzlerine vururken onlar inkâr etmişlerdi.

وقال أبو الفضل الرازي: أي ويرمون بالغيب من حيث لا يعلمون، ومعناه يجازون بسوء أعمالهم ولا علم لهم بمأتاه إما في حال تعذر التوبة عند معاينة الموت وإما في الآخرة انتهى، وفي حالية الجملة عليه نوع خفاء.

Ebü'l-Fazl er-Râzî ise şöyle demiştir: Yani bilmedikleri bir cihetten gayb ile taşlanırlar; manası: İster ölümü müşahede anında tevbenin imkânsızlaşması durumunda olsun ister ahirette olsun, nereden geldiğini bilmedikleri bir şekilde kötü amelleriyle cezalandırılırlar demektir -sözün sonu-. Bu görüşe göre cümlenin hâl olmasında bir nevi kapalılık vardır.

وقال الزمخشري: أي وتقذفهم الشياطين بالغيب ويلقنونهم إياه وكان الجملة عطف على قَدْ كَفَرُوا وقيل أي يلقون في النار وهو كما ترى وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ قال ابن عباس: هو الرجوع إلى الدنيا، وقال الحسن: هو الإيمان المقبول، وقال قتادة: طاعة الله تعالى، وقال السدي: التوبة، وقال مجاهد: الأهل والمال والولد.

Zemahşerî ise şöyle demiştir: Yani şeytanlar onları gayb ile taşlar ve bunu onlara telkin ederler; cümle { قَدْ كَفَرُوا } kavline ma'tûftur. Ateşe atılırlar manasında olduğu da söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir. { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ } “Artık kendileri ile arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur”; İbn Abbâs: "Bu, dünyaya dönüştür" demiştir. Hasan: "Kabul olunan imandır" demiştir. Katâde: "Allah Teâlâ'ya itaattir" demiştir. Süddî: "Tevbedir" demiştir. Mücâhid: "Aile, mal ve evlattır" demiştir.