Binûn

Sebe' Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل أي حيل بين الجيش والمؤمنين بالخسف بالجيش أو بينهم وبين تخريب الكعبة أو بينهم وبين النجاة من العذاب أو بينهم وبين نعيم الدنيا ولذتها وروي ذلك عن مجاهد أيضا و «حيل» مبني للمجهول وتائب الفاعل كما قال أبو حيان ضمير المصدر أي وحيل هو أي الحول، وحاصله وقعت الحيلولة ولإضماره لم يكن مصدرا مؤكدا فناب مناب الفاعل، وعلى ذلك يخرج قوله:

Şöyle de denilmiştir: Yani ordunun yere batırılmasıyla ordu ile müminlerin arasına veya onlar ile Kâbe'yi tahrip etmeleri arasına ya da onlar ile azaptan kurtulmaları arasına veya onlar ile dünya nimeti ve lezzeti arasına engel konulmuştur; bu [görüş], Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. "Hîle" (حيل) meçhul sîgadır ve Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere nâib-i fâil masdarın zamiridir; yani "ve hîle hüve" (ve engelleme engellendi / engel konuldu), neticesi engel olma gerçekleşti demektir. Gizlendiği için de tekit masdarı olmamış, böylece fâilin yerine geçmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وقالت متى يبخل عليك ويعتلل ... يسؤك وإن يكشف غرامك تدرب

"O kadın dedi ki: Ne zaman sana cimrilik yapılır ve mazeret ileri sürülürse bu seni üzer; eğer aşkın açığa çıkarsa alışırsın."

أي يعتلل هو أي الاعتلال، وقال الحوفي: قام الظرف مقام الفاعل، وتعقبه في البحر بأنه لو كان كذلك لكان مرفوعا والإضافة إلى الضمير لا تسوغ البناء وإلا لساغ جاء غلامك بالفتح ولا يقوله أحد، نعم للبناء للإضافة إلى المبني مواضع أحكمت في النحو، وماذا يقول الحوفي في قوله. وقد حيل بين العير والنزوان. فإنه نصب بين مع إضافتها إلى معرب وقرأ ابن عامر والكسائي بإشمام الضم للحاء.

Yani "mazeret gösterme mazeret gösterirse". Havfî ise: "Zarf fâilin yerine geçmiştir" demiştir. el-Bahr'da şu şekilde tenkit edilmiştir: Şayet öyle olsaydı merfû olurdu; zamire izâfet mebnî kılmayı caiz kılmaz, aksi takdirde fetha ile "câe gulâmeke" caiz olurdu ki bunu hiç kimse söylemez. Evet, mebnî bir kelimeye izâfet sebebiyle mebnî kılınmanın nahivde belirlenmiş yerleri vardır. Peki Havfî şu beyitteki: "Ve kad hîle beyne'l-ayri ve'n-nezevân" (Eşek ile sıçraması arasına engel konuldu) sözü hakkında ne diyecektir? Zira orada mu'reb bir kelimeye izâfe edildiği halde "beyne" mansuptur. İbn Âmir ve Kisâî, hâ (ح) harfine damme işmâmı ile okumuşlardır.

كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ أي بأشباههم من كفرة الأمم الدارجة، ومِنْ قَبْلُ متعلق بأشياعهم على أن المراد من اتصف بصفتهم من قبل أي في الزمان الأول، ويرجحه أن ما يفعل بجميعهم في الآخرة إنما هو في وقت واحد أو متعلق بفعل إذا كانت الحيلولة في الدنيا، وعن الضحّاك أن المراد بأشياعهم أصحاب الفيل، الظاهر أنه جعل الآية في السفياني ومن معه.

{ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce benzerlerine yapıldığı gibi”; yani gelip geçmiş ümmetlerin kâfirlerinden olan benzerlerine [yapıldığı gibi]. { مِنْ قَبْلُ } ifadesi, daha önce yani ilk zamanda onların sıfatıyla nitelenen kimseler kastedilerek "eşyâihim"e müteallıktır. Ahirette hepsine yapılacak olan şeyin tek bir vakitte olması da bunu tercih ettirir; yahut eğer engelleme dünyada ise "füile"ye müteallıktır. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre eşyâlarından murat Ashâb-ı Fîl'dir; zahir olan şu ki o, ayeti Süfyânî ve beraberindekiler hakkında kılmıştır.

إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ أي موقع في ريبة على أنه من أرابه أوقعه في ريبة وتهمة أو ذي ريبة من أراب الرجل صار ذا ريبة فإما أن يكون قد شبه الشك بإنسان يصح أن يكون مريبا على وجه الاستعارة المكنية التخييلية أو يكون الإسناد مجازيا أسند فيه ما لصاحب الشك للشك مبالغة كما يقال شعر شاعر، وكأنه من هنا قال ابن عطية:

{ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ } “Çünkü onlar, derin bir şüphe içindeydiler”; yani "erâbehû" (onu şüpheye ve töhmete düşürdü) kullanımından hareketle şüpheye düşüren demektir veya "erâbe'r-raculü" (adam şüphe sahibi oldu) kullanımından hareketle şüphe sahibi demektir. Bu durumda şüphe, istiare-i mekniyye ve tahyîliyye yoluyla şüphe düşürücü olması sahih olan bir insana benzetilmiş olabilir ya da tıpkı mübalağa için "şi'run şâirun" (şiir gibi şiir) denilmesi gibi, şüphe sahibine ait olan vasfın şüpheye isnad edildiği mecazî bir isnad olur. Sanki bundan dolayı İbn Atiyye şöyle demiştir:

الشك المريب أقوى ما يكون من الشك، وضمير الجمع للإشباع وقيل لأولئك المحدث عنهم والله تعالى أعلم ومن باب الإشارة في بعض آيات السورة ما قيل وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ أشير بالجبال إلى عالم الملك وبالطير إلى عالم الملكوت، وقد ذكروا أنه إذا تمكن الذكر سرى في جميع أجزاء البدن فيسمع الذاكر كل جزء منه ذاكرا فإذا ترقى حاله يسمع كل ما في عالم الملك كذلك فإذا ترقى يسمع كل ما في الوجود كذلك وإن من شيء إلا يسبح بحمده وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ القلب أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وهي الحكم البالغة التي تظهر من القلب

Şekk-i mürîb, şüphenin en kuvvetli olanıdır. Çoğul zamiri îmâ/işbâ içindir; kendilerinden bahsedilen o kimseler için olduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Surenin bazı ayetlerindeki işârî yorumlar kabîlinden olmak üzere şunlar söylenmiştir: { وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ } “Andolsun biz Dâvûd'a tarafımızdan bir lütuf verdik: 'Ey dağlar! Onunla beraber tesbih edin ve ey kuşlar [siz de]!' dedik”; dağlar ile mülk âlemine, kuşlar ile melekût âlemine işaret edilmiştir. Zikretmişlerdir ki, zikir yerleştiğinde bedenin bütün cüzlerine sirayet eder ve zikreden kimse bedeninin her cüzünün zikrettiğini duyar; hali terakki edince mülk âlemindeki her şeyin de böyle olduğunu duyar; daha da terakki edince varlıktaki her şeyin böyle olduğunu duyar: "Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin." { وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ } “Ve onun için demiri yumuşattık” [ifadesiyle] kalp [kastedilmiştir]; { أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ } “Geniş zırhlar yap... diye” [ifadesi ise] kalpten lisana zahir olan kâmil hikmetlerdir.

على اللسان وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ أي في سرد الحديث بأن تتكلم بالحكمة على قدر ما يتحمله عقل مخاطبك، وقد ورد كلموا الناس بما يعرفون أتريدون أن يكذب الله تعالى ورسوله ﷺ.

{ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ } “Biçmede/dokumada ölçüyü gözet”; yani muhatabının aklının kaldırabileceği ölçüde hikmetle konuşman suretiyle sözü dizmede [ölçülü ol]. Nitekim: "İnsanlara anlayabilecekleri şekilde konuşun; Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlanmasını mı istersiniz?" şeklinde rivayet edilmiştir.

ومن هنا يصعب الجواب عمن تكلم من المتصوفة بما ينكره أكثر من يسمعه من العلماء وبه ضل كثير من الناس وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ ريح العناية غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ فكان يتصرف بالهمة وقذف الأنوار في قلوب متبعيه من مسافة شهر وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ إشارة إلى قوة باطنه حيث انقاد له من جبل على المخالفة وفعل الشرور وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ وهو من شكره بالأحوال أعني التخلق بأخلاق الله تعالى:

Buradan hareketle, sûfîlerden âlimlerin çoğunun işittiğinde inkâr edeceği ve pek çok insanın kendisiyle saptığı sözleri söyleyen kimseleri savunmak güçleşir. { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]”; inayet rüzgârı, { غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ } “Sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü bir aydır”; o, bir aylık mesafeden himmetle tasarrufta bulunur ve tâbilerinin kalplerine nurlar akıtırdı. { وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı”; muhalefet etmek ve kötülükler işlemek üzere yaratılmış olan kimselerin ona boyun eğmesi sebebiyle bâtınının kuvvetine işarettir. { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır”; o da hâller ile şükreden kimsedir; yani Allah Teâlâ'nın ahlakıyla ahlaklanmaktır.

فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فيه إشارة إلى أن الضعيف قد يفيد القوي علما وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها وهي مقامات أهل الباطن من العارفين قُرىً ظاهِرَةً وهي مقامات أهل الظاهر من الناسكين سِيرُوا فِيها لَيالِيَ في ليالي البشرية وَأَيَّاماً في أيام الروحانية آمِنِينَ في خفارة الشريعة.

{ فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ } “Onun ölümüne hükmettiğimiz zaman, onun ölümünü onlara ancak asâsını yiyen bir ağaç kurdu gösterdi”; bunda zayıfın güçlüye bir ilim kazandırabileceğine işaret vardır. { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بارَكْنا فِيها } “Onlar ile bereket verdiğimiz kasabalar arasında... kıldık”; bunlar âriflerden olan ehl-i bâtının makamlarıdır. { قُرىً ظاهِرَةً } “Görünür kasabalar [kıldık]”; bunlar ibadet edenlerden olan ehl-i zahirin makamlarıdır. { سِيرُوا فِيها لَيالِيَ } “Oralarda geceleri yürüyün”; beşeriyet gecelerinde [yürüyün], { وَأَيَّاماً } “Ve gündüzleri”; ruhaniyet günlerinde [yürüyün], { آمِنِينَ } “Güven içinde”; şeriatın koruması altında [güven içinde].

وقال بعض الفرقة الجديدة الكشفية: القرى المبارك فيها الأئمة رضي الله تعالى عنهم والقرى الظاهرة الدعاة إليهم والسفراء بينهم وبين شيعتهم وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بميلهم إلى الدنيا وترك السير لسوء استعدادهم حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ فيه إشارة إلى أن الهيبة تمنع الفهم وَما أَرْسَلْناكَ أي ما أخرجناك من العدم إلى الوجود إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ الأولين والآخرين بَشِيراً وَنَذِيراً وهذا حاله ﵊ في عالم الأرواح وفي عالم الأجساد وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ إذ لا نور لهم يهتدون به وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا ما هذا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ هؤلاء قطاع الطريق على عباد الله تعالى ومثلهم المنكرون على أولياء الله تعالى الذين ينفرون الناس عن الاعتقاد بهم واتباعهم قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي إن النفس لأمارة بالسوء وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي من القرآن وفيه إشارة إلى أنه نور لا يبقى معه ديجور أو مراتب الاهتداء به متفاوتة حسب تفاوت الفهم الناشئ من تفاوت صفاء الباطن وطهارته، وقد ورد أن للقرآن ظاهرا وباطنا ولا يكاد يصل الشخص إلى باطنه إلا بتطهير باطنه كما يرمز إليه قوله تعالى: لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ [الواقعة: ٧٩] نسأل الله تعالى أن يوفقنا لفهم ظاهره وباطنه إلى ما شاء من البطون فإنه جل وعلا القادر الذي يقول للشيء كن فيكون.

Yeni Keşfiyye fırkasından bazıları şöyle demiştir: Bereketli kılınan kasabalar imamlardır (radıyallâhu teâlâ anhüm); görünür kasabalar ise onlara çağıran dâîler ve onlar ile şiaları arasındaki elçilerdir. { وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Ve kendilerine zulmettiler”; dünyaya meyletmeleri ve kabiliyetlerinin kötülüğü sebebiyle seyrü sülûkü terk etmeleriyle [zulmettiler]. { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ماذا قالَ رَبُّكُمْ } “Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler”; bunda heybetin anlamaya engel olduğuna işaret vardır. { وَما أَرْسَلْناكَ } “Biz seni göndermedik”; yani seni yokluktan varlığa çıkarmadık, { إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Ancak bütün insanlara [gönderdik]”; öncekilere ve sonrakilere, { بَشِيراً وَنَذِيراً } “Müjdeleyici ve uyarıcı olarak”; bu, onun ruhlar âlemindeki ve cesetler âlemindeki halidir (aleyhisselâm). { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; zira kendisiyle doğru yolu bulacakları bir nurları yoktur. { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا ما هذا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman: 'Bu, ancak babalarınızın taptığı şeylerden sizi alıkoymak isteyen bir adamdır' dediler”; bunlar Allah Teâlâ'nın kullarının yolunu kesen yol kesicilerdir. Onlar gibileri de Allah Teâlâ'nın velilerine karşı çıkan, insanları onlara inanmaktan ve tâbi olmaktan nefret ettiren kimselerdir. { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي } “De ki: 'Eğer saparsam ancak kendi aleyhime saparım'”; zira nefis daima kötülüğü emreder. { وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “Eğer doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir”; Kur'an'dan [vahyettiği sayesindedir]. Bunda Kur'an'ın, beraberinde hiçbir karanlığın kalmadığı bir nur olduğuna veya onunla hidayete erme derecelerinin bâtının safiyeti ve temizliğinin farklılığından doğan anlayış farklılığına göre değiştiğine işaret vardır. Kur'an'ın bir zahirinin ve bir bâtınının olduğu ve kişi bâtınını temizlemedikçe onun bâtınına neredeyse ulaşamayacağı rivayet edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak tertemiz olanlar dokunabilir” [Vâkıa: 79] kavli de buna işaret etmektedir. Dilediği bâtınî derecelere kadar onun zahirini ve bâtınını anlamayı bize muvaffak kılmasını Allah Teâlâ'dan dileriz; şüphesiz O (celle ve alâ) bir şeye "Ol!" deyince o hemen oluveren mutlak kudret sahibidir.