Binûn

Fâtır Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال كعب: لو أن عمر رضي الله تعالى عنه دعا الله تعالى أخر أجله، ويعلم من هذا أن قول ابن عطية: هذا قول ضعيف مردود يقتضي القول بالأجلين كما ذهبت إليه المعتزلة ليس بشيء، ومن العجيب قول ابن كمال: النظر الدقيق يحكم بصحة أن المعمر أي الذي قدر له عمر طويل يجوز أن يبلغ ذلك العمر وأن لا يبلغ فيزيد عمره على الأول وينقص على الثاني ومع ذلك لا يلزم التغيير في التقدير لأن المقدر في كل شخص هو الأنفاس المعدودة لا الأيام المحدودة والأعوام الممدودة ثم قال: فإنهم هذا السر العجيب وكتب في الهامش حتى ينكشف لك سر اختيار حبس النفس ويتضح وجه صحة

Ka‘b şöyle demiştir: “Şayet Ömer radıyallâhu teâlâ anh Allah Teâlâ'ya dua etseydi, ecelini ertelerdi.” Buradan anlaşılmaktadır ki İbn Atıyye'nin, “Bu, Mu‘tezile'nin benimsediği gibi iki ecel fikrini gerektiren zayıf ve merdut bir sözdür” şeklindeki ifadesi bir değer taşımaz. İbn Kemâl'in şu sözü ise hayret vericidir: “Derin bir inceleme, kendisine uzun ömür takdir edilmiş kimsenin o ömre ulaşmasının da ulaşmamasının da caiz olduğuna; birinci durumda ömrünün artacağına, ikinci durumda ise eksileceğine hükmeder. Bununla birlikte takdirde bir değişiklik de gerekmez; çünkü her şahıs hakkında takdir edilen şey sınırlı günler ve uzatılmış yıllar değil, sayılı nefeslerdir.” Ardından şöyle demiştir: “Bu acayip sırrı iyi anla!” ve haşiyeye de şöyle yazmıştır: “Tâ ki nefes tutmayı tercih etmenin sırrı sana açılsın ve

قوله ﵊: «إن الصدقة والصلة تعمران الديار وتزيدان في الأعمار»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Sadaka ve sıla-i rahim beldeleri bayındır kılar, ömürleri artırır» sözünün sıhhat ciheti açıklığa kavuşsun.”

اهـ.

[İbn Kemâl'in sözü] burada bitti.

وتعقبه الشهاب الخفاجي بأنه مما لا يعول عليه عاقل ولم يقل به أحد غير بعض جهلة الهنود مع أنه مخالف لما

Şihâb el-Hafâcî onu eleştirerek şöyle demiştir: “Bu, aklı başında hiçbir kimsenin itibar etmeyeceği ve bazı cahil Hintlilerden başka hiç kimsenin söylemediği bir görüştür; üstelik şuna da aykırıdır:

ورد في الحديث الصحيح الذي أخرجه مسلم والنسائي وابن أبي شيبة وأبو الشيخ عن عبد الله بن مسعود من قول النبي ﷺ لأم حبيبة وقد قالت: اللهم امتعني بزوجي النبي ﷺ وبأبي أبي سفيان وبأخي معاوية، سألت الله تعالى لآجال مضروبة وأيام معدودة الحديث

Müslim, Nesâî, İbn Ebî Şeybe ve Ebü'ş-Şeyh'in Abdullah b. Mes‘ûd'dan rivayet ettikleri sahih hadiste varid olduğuna göre; Ümmü Habîbe: ‘Allahım! Beni kocam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile, babam Ebû Süfyân ile ve kardeşim Muâviye ile yaşatıp faydalandır’ dediğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: ‘Sen Allah Teâlâ'dan belirlenmiş eceller ve sayılı günler istedin...’ (hadis).”

وأطال الجلبي في رده وهو غني عنه اهـ.

Çelebi onu reddetmek için sözü uzatmıştır, oysa buna hiç gerek yoktu, [sözü] bitti.

وقال بعضهم: يجوز أن لا يبلغ من قدر له عمر طويل ما قدر له بأن يغير ما قدر أولا بتقدير آخر ولا حجر على

Bazıları da şöyle demiştir: Kendisine uzun ömür takdir edilmiş bir kimsenin, ilk takdir edilenin başka bir takdirle değiştirilmesi suretiyle kendisine takdir edilen o ömre ulaşmaması caizdir; zira

الله تعالى، ويشير إلى ذلك

Allah Teâlâ'ya hiçbir kısıtlama getirilemez. Şunlar da buna işaret etmektedir:

قوله ﵊ في حديث التراويح «خشيت أن تفرض عليكم»

Peygamber aleyhisselâm'ın teravih hadisindeki: «Üzerinize farz kılınmasından endişe ettim» buyruğu;

وقوله ﷺ في دعاء القنوت «وقنى شر ما قضيت»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kunut duasındaki: «Hükmettiğin şeylerin şerrinden beni koru» duası;

وخوفه عليه من الله تعالى آلاف آلاف صلاة وسلام من قيام الساعة إذا اشتدت الريح مع إخباره بأن بين يديها خروج المهدي والدجال والدابة وطلوع الشمس من مغربها إلى غير ذلك مما لم يحدث بعد، وغاية ما يلزم من ذلك تغير المعلوم ولا يلزم منه تغير العلم على ما بين في موضعه وعلى هذا لا إشكال

ve rüzgâr şiddetlendiğinde kıyametin kopmasından korkması —Allah Teâlâ'dan O'na binlerce bin salât ve selâm olsun—; oysa kendisi kıyametin öncesinde Mehdî'nin, Deccâl'in, Dâbbe'nin çıkışı ve güneşin batıdan doğuşu gibi henüz gerçekleşmemiş şeylerin bulunacağını haber vermiştir. Bundan gerekecek en nihai sonuç bilinenin (malûmun) değişmesidir; yerinde açıklandığı üzere bundan ilmin değişmesi gerekmez. Buna göre hiçbir müşkül kalmaz

في خبر «الصدقة تزيد في العمر»

«Sadaka ömrü artırır» hadisinde,

ويتضح أمر فائدة الدعاء، وما يحكى عن بعضهم من نفي القضاء المبرم يرجع إليه، وقد رأيت كراسة لبعض الأفاضل أطال الكلام فيها لتشييد هذا القول وتثبيت أركانه، والحق عندي أن ما في العلم الأزلي المتعلق بالأشياء على ما هي عليه في نفس الأمر لا يتغير ويجب أن يقع كما علم وإلا يلزم الانقلاب، وما يتبادر منه خلاف ذلك إذا صح مؤول،

ve duanın faydası meselesi de açıklık kazanır. Bazılarından kesin kazanın (kazâ-i mübrem) nefyedildiğine dair nakledilenler de buna racidir. Fazilet sahibi bazı kimselerin bu görüşü tahkim etmek ve esaslarını sağlamlaştırmak için sözü uzattığı bir risale gördüm. Bana göre hak olan şudur: Şeylerin hakikatte bulundukları halleriyle taalluk eden ezelî ilimdeki durum değişmez ve nasıl bilindiyse öylece vuku bulması zorunludur; aksi takdirde [ilmin cehle] dönüşmesi gerekir. Sahih olması durumunda zahiri buna aykırı düşen rivayetler ise tevil edilir.

وخبر «الصدقة تزيد في العمر»

«Sadaka ömrü artırır» hadisi hakkında ise,

قيل إنه خبر آحاد فلا يعارض القطعيات، وقيل المراد أن الصدقة وكذا غيرها من الطاعات تزيد فيما هو المقصود الأهم من العمر وهو اكتساب الخير والكمال والبركة التي بها تستكمل النفوس الإنسانية فتفوز بالسعادة الأبدية، والدعاء حكمه حكم سائر الأسباب من الأكل والشرب والتحفظ من شدة الحر والبرد مثلا ففائدته كفائدتها، وقيل هو لمجرد إظهار الاحتياج والعبودية فليتدبر.

bunun âhâd bir haber olduğu, dolayısıyla kesin delillere karşı gelemeyeceği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise maksat, sadakanın ve diğer taatlerin ömrün asıl gayesi olan hayır, kemalat ve insan nefsinin kendisiyle yetkinleşip ebedi saadete nail olduğu bereketi artırmasıdır. Duanın hükmü de yemek, içmek ve aşırı sıcaktan-soğuktan korunmak gibi diğer sebeplerin hükmü gibidir; dolayısıyla duanın faydası da bu sebeplerin faydası gibidir. Bir görüşe göre ise dua sadece muhtaçlığı ve kulluğu izhar etmek içindir; bunu iyice düşünmek gerekir.

وقيل الضمير المعمر والنقص لغيره أي ولا ينقص من عمر المعمر لغيره بأن يعطي له عمر ناقص من عمره، وقيل الضمير للمنقوص من عمره وهو وإن لم يصرح به في حكم المذكور كما قيل. وبضدها تتبين الأشياء. فيكون عائدا على ما علم من السياق أي ولا ينقص من عمر المنقوص من عمره بجعله ناقصا.

Bir görüşe göre zamir muammere aittir; eksilme ise başkası içindir; yani muammerin ömrü, başkasına onun ömründen eksik bir ömür verilmek suretiyle eksiltilmez. Diğer bir görüşe göre zamir, ömrü eksiltilen kimseye aittir; bu kimse açıkça zikredilmemiş olsa bile 'Zıtlarıyla şeyler belirginleşir' denildiği gibi zikredilmiş hükmündedir. Dolayısıyla bağlamdan anlaşılan kimseye raci olur; yani ömrü eksiltilen kimsenin de ömrü eksik kılınarak eksiltilmez.

وقرأ الحسن وابن سيرين وعيسى «ولا ينقص» بالبناء للفاعل وفاعله ضمير المعمر أو عُمُرِهِ ومِنْ زائدة في الفاعل وإن كان متعديا جاز كونه ضمير الله تعالى. وقرأ الأعرج مِنْ عُمُرِهِ بسكون الميم إِلَّا فِي كِتابٍ عن ابن عباس هو اللوح المحفوظ، وجوز أن يراد به صحيفة الإنسان

Hasan, İbn Sîrîn ve Îsâ «ولا ينقص» lafzını mâlûm (etken) sîgasıyla okumuşlardır; bunun fâili muammerin zamiri veya { عُمُرِهِ } lafzıdır ve { مِنْ } fâilde zâiddir. Şayet müteaddi ise fâilinin Allah Teâlâ'nın zamiri olması da caizdir. A‘rec ise { مِنْ عُمُرِهِ } ifadesini mîm harfinin sükûnuyla (umrihî) okumuştur. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre { إِلَّا فِي كِتابٍ } “ancak bir kitaptadır” ifadesindeki kitaptan maksat Levh-i Mahfûz'dur; insanın amel defteri olması da caiz görülmüştür.

فقد أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن حذيفة بن أسيد الغفاري قال قال: رسول الله ﷺ: «يدخل الملك على النطفة بعد ما تستقر في الرحم بأربعين أو بخمس وأربعين ليلة فيقول يا رب أشقي أم سعيد أذكر أم أنثى فيقول الله تعالى ويكتب ثم يكتب عمله ورزقه وأجله وأثره ومصيبته ثم تطوى الصحيفة فلا يزاد فيها ولا ينقص منها»

Nitekim İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Nutfe rahimde kırk veya kırk beş gece yerleştikten sonra melek onun yanına girer ve: ‘Ey Rabbim! Şakî mi yoksa saîd mi? Erkek mi yoksa dişi mi?’ der. Allah Teâlâ buyurur ve yazılır. Sonra onun ameli, rızkı, eceli, eseri ve musibeti yazılır; ardından sahife dürülür, artık ona ne bir şey eklenir ne de ondan bir şey eksiltilir.»

وجوز أيضا أن يراد به علم الله ﷿، وذكر في ربط الآيات أن قوله تعالى: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ إلخ مساق للدلالة على القدرة الكاملة وقوله سبحانه: وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى [فصلت: ٤٧] إلخ للعلم الشامل وقوله ﷿: وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ إلخ لإثبات القضاء والقدر، والمعنى وما يعمر منكم خطابا لأفراد النوع الإنساني وأيد بذلك الوجه الأول من أوجه وَما يُعَمَّرُ إلخ إِنَّ ذلِكَ أي ما ذكر من الخلق وما بعده مع كونه محارا للعقول والأفهام عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ لاستغنائه تعالى عن الأسباب فكذلك البعث والنشور وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ طيب فُراتٌ كاسر العطش ومزيله.

Kitaptan maksadın Allah azze ve celle'nin ilmi olması da caiz görülmüştür. Ayetler arası irtibatta şöyle zikredilmiştir: Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ } “Allah sizi bir topraktan yarattı...” buyruğu tam kudreti göstermeye; { وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى } [Fussilet: 47] “Hiçbir dişi ne gebe kalır...” buyruğu kuşatıcı ilmi beyana; { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ } “Ömür süren birine ömür verilmesi...” buyruğu ise kaza ve kaderi ispat etmeye sevk edilmiştir. Mana da insan türünün fertlerine hitaben 'sizden hiçbir kimseye ömür verilmez' şeklindedir; bununla { وَما يُعَمَّرُ } ayetinin birinci vechi desteklenmiştir. { إِنَّ ذلِكَ } “Şüphesiz bu”, yani zikredilen yaratma ve sonrasındaki hususlar, akılları ve anlayışları hayrette bırakmakla birlikte, { عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Allah'a pek kolaydır”; çünkü Allah Teâlâ sebeplere muhtaç değildir. Yeniden diriliş ve toplanış da böyledir. { وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ } “İki deniz bir olmaz; şu tatlı”, hoş içimli, { فُراتٌ } “harareti kesici”, susuzluğu gidericidir.

وقال الراغب: الفرات الماء العذب يقال للواحد، والجمع، ولعل الصوف على هذا على طرز أسود حالك وأصفر فاقع سائِغٌ شَرابُهُ سهل انحداره لخلوه مما تعافه النفس. وقرأ عيسى «سيغ» كميت بالتشديد، وجاء كذلك عن أبي عمرو وعاصم، وقرأ عيسى أيضا «سيغ» كميت بالتخفيف وَهذا مِلْحٌ متغير طعمه التغير المعروف، وقرأ أبو نهيك وطلحة «ملح» بفتح الميم وكسر اللام، وقال أبو الفتح الرازي: وهي لغة شاذة، وجوز أن يكون مقصورا من مالح للتخفيف، وهو مبني على ورود مالح والحق وروده بقلة وليس بلغة رديئة كما قيل.

Râgıb şöyle demiştir: Furât, tatlı su demektir; tekil için de çoğul için de kullanılır. Bu duruma göre niteleme, 'koyu siyah' ve 'parlak sarı' tarzında [pekiştirme] kabilindendir. { سائِغٌ شَرابُهُ } “İçimi kolaydır”; nefsin hoşlanmayacağı şeylerden arınmış olması sebebiyle boğazdan kolayca kayıp gider. Îsâ bu kelimeyi ‘meyyit’ gibi şeddeli olarak «سيّغ» şeklinde okumuştur; Ebû Amr ve Âsım'dan da böyle rivayet edilmiştir. Îsâ ayrıca ‘meyt’ gibi şeddesiz olarak «سيغ» şeklinde de okumuştur. { وَهذا مِلْحٌ } “Şu ise tuzludur”; tadı bilinen şekilde değişmiştir. Ebû Neheyk ve Talha «ملح» lafzını mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle okumuşlardır. Ebü'l-Feth er-Râzî bunun şâz bir lügat olduğunu söylemiştir. Kelimenin tahfif için 'mâlih' lafzından kısaltılmış olması da caiz görülmüştür; bu da 'mâlih' kelimesinin varid olmasına dayanır; hak olan ise az da olsa varid olduğudur, iddia edildiği gibi bozuk bir lügat değildir.

وفرق الإمام بين الملح والمالح بأن الملح الماء الذي فيه الطعم المعروف من أصل الخلقة كماء البحر والمالح الماء الذي وضع فيه ملح فتغير طعمه ولا يقال فيه إلا مالح ولم أره لغيره، وقال بعضهم: لم يرد مالح أصلا وهو قول

İmam [Râzî], 'milh' ile 'mâlih' arasını şöyle ayırmıştır: Milh, deniz suyu gibi yaratılışından itibaren içinde o malum tat bulunan sudur; mâlih ise içine tuz konulup da tadı değişen sudur ve buna sadece mâlih denir. Bu ayrımı başkasında görmedim. Bazıları ise mâlih kelimesinin asla varid olmadığını söylemiştir ki bu görüş,

ليس بالمليح أُجاجٌ شديد الملوحة والحرارة من قولهم أجيج النار وأجتها، ومن هنا قيل هو الذي يحرق بملوحته، وهذا مثل ضرب للمؤمن والكافر، وقوله تعالى: وَمِنْ كُلٍّ أي من كل واحد منهما تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا أي غضا جديدا وهو السمك على ما روي عن السدي، وقيل الطير والسمك واختار كثير الأول، والتعبير عن السمك باللحم مع كونه حيوانا قيل للتلويح بانحصار الانتفاع به في الأكل، ووصفه بالطراوة للإشعار بلطافته والتنبيه على المسارعة إلى أكله لئلا يتسارع إليه الفساد كما ينبىء عنه جعل كل من البحرين مبدأ أكله.

isabetli değildir. { أُجاجٌ } “Acıdır”; aşırı tuzlu ve yakıcıdır; bu da onların 'ateşin alevlenmesi ve parlaması' sözünden gelir. Buradan hareketle tuzluluğuyla yakan [su] olduğu söylenmiştir. Bu, mümin ile kâfir için getirilmiş bir meseldir. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ كُلٍّ } “Her birinden”, yani ikisinden her birinden, { تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا } “Taptaze bir et yersiniz” buyruğu; yani Süddî'den rivayet edildiğine göre taze ve yeni olan balık etidir. Kuş ve balık eti olduğu da söylenmiştir; birçok âlim birinciyi tercih etmiştir. Balıktan bir canlı olmasına rağmen 'et' diye bahsedilmesi, ondan faydalanmanın yemeye hasredildiğine işaret etmek içindir denilmiştir. Taze olarak nitelendirilmesi ise latifliğine dikkat çekmek ve iki denizden her birinin et yeme başlangıcı kılınmasının ima ettiği üzere çabucak bozulmaması için onu yemekte acele etmeyi tenbih etmek içindir.

واستدل مالك والثوري بالآية حيث سمي فيها السمك لحما على حنث من حلف لا يأكل لحما وأكل سمكا، وقال غيرهما: لا يحنث لأن مبنى الايمان على العرف وهو فيه لا يسمى لحما ولذلك لا يحنث من حلف لا يركب دابة فركب كافرا مع أن الله تعالى سماه دابة في قوله سبحانه: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا [الأنفال: ٥٥] ولا يبعد عندي أن يراد بلحما لحم السمك ودعوى التلويح بانحصار الانتفاع بالسمك في الأكل لا أظنها تامة وَتَسْتَخْرِجُونَ ظاهره ومن كل تستخرجون حِلْيَةً تَلْبَسُونَها والحلية التي تستخرج من البحر الملح اللؤلؤ والمرجان ويلبس ذلك الرجال والنساء وإن اختلفت كيفية اللبس، أو يقال عبر عن لبس نسائهم بلبسهم لكونهن منهم أو لكون لبسهن لأجلهم، ولا نعلم حلية تستخرج من البحر العذب، ولا يظهر هنا اعتبار إسناد ما للبعض إلى الكل كما اعتبر ذلك في قوله تعالى: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرحمن: ٢٢] وكون بعض الصخور التي في مجاري السيول قد تكسر فيوجد فيها ماس وهو حلية تلبس إن صح لا ينفع اعتباره هنا إذ ليس فيه استخراج الحلية من البحر العذب ظاهرا، وقيل: لا يبعد أن تكون الحلية المستخرجة من ذلك عظام السمك التي يصنع منها قبضات للسيوف والخناجر مثلا فتحمل ويتحلى بها، وفيه ما فيه لا سيما إذا كانت الحلية كالحلي ما يتزين به من مصنوع المعدنيات أو الحجارة، وقال الخفاجي: لا مانع من أن يخرج اللؤلؤ من المياه العذبة وإن لم نره، ولا يخفى ما فيه من البعد.

Mâlik ve Sevrî, ayette balığa 'et' adı verilmesinden hareketle, et yememeye yemin edip de balık yiyen kimsenin yeminini bozmuş olacağına delil getirmişlerdir. Diğerleri ise yeminini bozmayacağını söylemiştir; çünkü yeminlerin esası örfe dayanır, örfte ise buna et denmez. Nitekim Allah Teâlâ { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Enfâl: 55] “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü inkâr edenlerdir” buyruğunda kâfire 'dâbbe' (canlı/binek) adını verdiği halde, bir binek hayvanına binmemeye yemin edip de bir kâfire binen kimse yeminini bozmuş olmaz. Bana göre 'et' lafzıyla balık etinin kastedilmiş olması uzak bir ihtimal değildir; balıktan faydalanmanın sadece yemeye hasredildiğine işaret edildiği iddiasının ise tam olduğunu düşünmüyorum. { وَتَسْتَخْرِجُونَ } “Ve çıkarırsınız”, zahiri 've her birinden çıkarırsınız' şeklindedir, { حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } “Takınacağınız bir süs eşyası”; tuzlu denizden çıkarılan süs eşyası inci ve mercandır. Takınma keyfiyeti farklı olsa da bunu erkekler de kadınlar da takınır. Veya kadınlarının takınmasının, kendilerinden olmaları yahut takınmalarının erkekler için olması sebebiyle onların takınması olarak ifade edildiği söylenir. Tatlı sudan çıkarılan bir süs eşyası ise bilmiyoruz. Burada, Allah Teâlâ'nın { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } [er-Rahmân: 22] “İkisinden de inci ve mercan çıkar” buyruğunda kabul edildiği gibi bir kısma ait olanın bütüne isnat edilmesi kuralı açık görünmemektedir. Sel yataklarındaki bazı kayaların kırılıp içinde takılan bir süs olan elmas bulunması hususu, şayet doğruysa burada geçerli sayılması fayda vermez; zira bunda zahir olarak tatlı denizden süs çıkarma söz konusu değildir. Çıkarılan süsün, kılıç ve hançer kabzaları yapılıp taşınan ve takınılan balık kemikleri olmasının uzak bir ihtimal olmadığı da söylenmiştir; ancak bunda da tutarsızlık vardır, özellikle de süs eşyası takı gibi madenlerden veya taşlardan yapılan süslenme vasıtası olduğunda. Hafâcî şöyle demiştir: “Biz görmesek de tatlı sulardan incinin çıkmasına bir engel yoktur”; bunun ne kadar uzak bir ihtimal olduğu ise gizli değildir.

وذهب بعض الأجلة للخلاص من القيل والقال أن المراد وتستخرجون من البحر الملح خاصة حلية تلبسونها ويشعر به كلام السدي يحتمل ثلاثة أوجه، الأول أنه استطراد في صفة لبحرين وما فيهما من النعم والمنافع.

Büyük âlimlerden bazıları dedikodudan kurtulmak için, maksadın 'özellikle tuzlu denizden takınacağınız bir süs çıkarırsınız' şeklinde olduğunu benimsemiştir. Süddî'nin sözünün de hissettirdiği bu görüş üç ihtimale dayanır: Birincisi, bunun iki denizin ve onlardaki nimetlerin ve faydaların niteliğine dair bir istitrad (ara söz) olmasıdır.

والثاني أنه تتميم وتكميل للتمثيل لتفضيل المشبه به على المشبه وليس من ترشيح الاستعارة كما زعم الطيبي في شيء بل إنما هو استدراك لدعوى الاشتراك بين المشبه والمشبه به يلزم منه أن يكون المشبه أقوى وهذا الاستدراك مخصوص بالملح، وإيضاحه أنه شبه المؤمن والكافر بالبحرين ثم فضل الأجاج على الكافر بأنه قد شارك الفرات في منافع والكافر خلو من النفع فهو على طريقة قوله تعالى: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [البقرة: ٧٤] ثم قال سبحانه: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [البقرة: ٧٤] والثالث أنه من تتمة التمثيل على معنى أن البحرين وإن اشتركا في بعض الفوائد تفاوتا فيما هو المقصود بالذات لأن أحدهما خالطه ما لم يبقه على صفاء فطرته كذلك المؤمن والكافر وإن اتفق اتفاقهما في بعض المكارم كالشجاعة والسخاوة متفاوتان فيما هو الأصل لبقاء أحدهما على الفطرة الأصلية دون الآخر فجملة وَمِنْ كُلٍّ إلخ حالية، وعندي خير الأوجه الثلاثة أوسطها، وعلى كل يحصل الجواب عما قيل كيف يناسب ذكر منافع البحر الملح وقد شبه به الكافر؟ وقل أبو حيان: إن قوله تعالى: وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ إلخ لبيان ما يستدل به كل عاقل على أنه مما لا مدخل لصنم فيه.

İkincisi, bunun benzetileni (müşebbehün bih) benzeyenden (müşebbeh) üstün kılmak suretiyle temsili tamamlamak ve kemale erdirmek için olmasıdır. Bu, Tîbî'nin zannettiği gibi istiare-i mürassaadan değildir; bilakis benzetilen ile benzeyen arasındaki ortaklık iddiasına yönelik bir istidraktir ki buradan benzeyenin daha baskın olması gerekir ve bu istidrak tuzlu denize mahsustur. İzahı şudur: Mümin ile kâfiri iki denize benzetmiş, sonra acı denizi, tatlı su ile faydalarda ortak olması yönüyle kâfirden üstün kılmıştır; zira kâfirde hiçbir fayda yoktur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu üslubundadır: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } [el-Bakara: 74] “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu.” Ardından Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } [el-Bakara: 74] “Çünkü taşlardan öylesi vardır ki, içinden nehirler kaynar. Öylesi de vardır ki, yarılır da ondan su çıkar. Ve öylesi de vardır ki, Allah korkusundan aşağı düşer.” Üçüncüsü ise, iki deniz bazı faydalarda ortak olsalar da asıl kastedilen hususta farklı oldukları —çünkü birine fıtratının duruluğunu bozan şey karışmıştır—; tıpkı bunun gibi mümin ile kâfirin de cesaret ve cömertlik gibi bazı faziletlerde benzerlik gösterseler dahi, birinin asli fıtrat üzere kalıp diğerinin kalamaması sebebiyle asıl meselede farklı oldukları manasında temsilin tamamlayıcısı olmasıdır; dolayısıyla { وَمِنْ كُلٍّ } cümlesi hal cümlesidir. Bana göre üç vechin en hayırlısı ortancasıdır. Her halükarda, 'Kâfir kendisine benzetildiği halde tuzlu denizin faydalarının zikredilmesi nasıl uygun düşer?' sorusunun cevabı hasıl olmaktadır. Ebû Hayyân demiştir ki: Allah Teâlâ'nın { وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ } buyruğu, her akıl sahibinin putların bunda hiçbir dahli olmadığına istidlal edeceği hususu açıklamak içindir.

وقال الإمام: الأظهر أنه دليل لكمال قدرة الله ﷿، وما ذكرنا أولا من أنه تمثيل للمؤمن والكافر هو المشهور رواية ودراية وفيه من محاسن البلاغة ما فيه وَتَرَى الْفُلْكَ السفن فِيهِ أي في كل منهما وانظر هل يحسن

İmam [Râzî] şöyle demiştir: Zahir olan, bunun Allah azze ve celle'nin tam kudretine bir delil olmasıdır. İlk olarak zikrettiğimiz, bunun mümin ile kâfire yönelik bir temsil olduğu görüşü ise rivayet ve dirayet açısından en meşhur olanıdır ve içinde nice belagat güzellikleri barındırmaktadır. { وَتَرَى الْفُلْكَ } “Gemileri görürsün”, { فِيهِ } “Onda”, yani her ikisinde. Bak bakalım,

رجوع الضمير للبحر الملح لانسياق الذهن إليه من قوله سبحانه: وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها بناء على أن المعروف استخراجها منه خاصة وأمر الفلك فيه أعظم من أمرها في البحر العذب ولذا اقتصر على رؤية الفلك فيه على الحال التي ذكر الله تعالى، وأفرد ضمير الخطاب مع جمعه فيما سبق وما لحق لأن الخطاب لكل أحد تتأتى منه الرؤية دون المنتفعين بالبحرين فقط مَواخِرَ شواق للماء يجريها مقبلة ومدبرة بريح واحدة فالمخر الشق.

süs eşyasının özellikle ondan çıkarıldığının bilinmesi ve gemilerin tuzlu denizdeki durumunun tatlı sudakinden daha muazzam olması gerekçesiyle, Allah Teâlâ'nın { وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } buyruğundan zihnin ona yönelmesi sebebiyle zamirin tuzlu denize dönmesi uygun olur mu? Bu yüzden gemilerin onda görülmesi Allah Teâlâ'nın zikrettiği hal üzere sınırlandırılmıştır. Önceki ve sonraki ifadelerde çoğul kullanıldığı halde hitap zamiri tekil getirilmiştir; çünkü hitap sadece iki denizden faydalananlara değil, görme fiili kendisinden sadır olabilecek herkese yöneliktir. { مَواخِرَ } “Yararak gidenler olarak”; tek bir rüzgârla hem gidişte hem gelişte onları yüzdüren, suyu yaran [gemilerdir]; 'mahr' yarmak demektir.

قال الراغب: يقال مخرت السفينة مخرا ومخورا إذا شقت الماء بجؤجئها، وفي الكشاف يقال: مخرت السفينة الماء ويقال للسحاب بتات مخر لأنها تمخر الهواء، والسفن الذي اشتقت منه السفينة قريب من المخر لأنها تسفن الماء كأنها تقشره كما تمخره، وقيل المخر صوت جرى الفلك وجاء في سورة: وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ [النحل: ١٤] بتقديم مَواخِرَ وتأخير فِيهِ وعكس هاهنا فقيل في وجهه لأنه علق فِيهِ هنا بتري وثمت بمواخر، ولا يحسم مادة السؤال.

Râgıb demiştir ki: Gemi göğsüyle suyu yardığında 'Maharati's-sefînetü mahran ve mühûran' denir. Keşşâf'ta şöyle denilmektedir: 'Gemi suyu yardı' denilir; bulutlara da havayı yardıkları için 'Benâtü mahr' denilir. 'Sefîne' (gemi) kelimesinin türediği 'sefn' kökü de mahr anlamına yakındır; çünkü gemi suyu yararken sanki onu soyup kabuğunu çıkarır gibidir. Mahrın, geminin akıp giderken çıkardığı ses olduğu da söylenmiştir. Nahl Suresi'nde: { وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ } [en-Nahl: 14] “Gemilerin orada suyu yara yara gittiğini görürsün” şeklinde { مَواخِرَ } öne alınıp { فِيهِ } sonraya bırakılmış, burada ise tersi yapılmıştır. Bunun sebebi olarak buradaki { فِيهِ } ifadesinin { تَرَى } fiiline, oradakinin ise { مَواخِرَ } kelimesine taalluk etmesi gösterilmiştir; ancak bu soru konusunu kesin olarak kesip atmaz.

والذي يظهر لي في ذلك أن آية النحل سيقت لتعداد النعم كما يؤذن بذاك سوابقها ولواحقها وتعقيب الآيات بقوله سبحانه: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها [إبراهيم: ٣٤، النحل: ١٨] فكان الأهم هناك تقديم ما هو نعمة وهو مخر الفلك للماء بخلاف ما هنا فإنه إنما سيق استطرادا أو تتمة للتمثيل كما علمت آنفا فقدم فيه فِيهِ إيذانا بأنه ليس المقصود بالذات ذلك، وكأن الاهتمام بما هناك اقتضى أن يقال في تلك الآية وَلِتَبْتَغُوا بالواو، ومخالفة ما هنا لذلك اقتضت ترك الواو في قوله سبحانه: لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ أي من فضل الله تعالى بالنقلة فيها وهو سبحانه وإن لم يجر له ذكر في الآية فقد جرى له تعالى ذكر فيما قبلها ولو لم يجر لم يشكل لدلالة المعنى عليه عز شأنه.

Bana bu hususta zahir olan şudur: Nahl ayeti, öncesi ve sonrasındaki ifadelerin ve ayetlerin peşinden Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } [İbrâhîm: 34; en-Nahl: 18] “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız sayamazsınız” buyruğunun getirilmesinin hissettirdiği üzere nimetleri sayıp dökmek için sevk edilmiştir. Dolayısıyla orada asıl önemli olan, nimetin kendisi olan gemilerin suyu yarmasını öne almaktı; buradaki ayet ise az önce öğrendiğin gibi istitraden veya temsili tamamlamak üzere sevk edilmiştir, bu yüzden asıl kastedilenin o olmadığını bildirmek üzere { فِيهِ } öne alınmıştır. Sanki oradaki ehemmiyet o ayette { وَلِتَبْتَغُوا } şeklinde vâv ile getirilmesini gerektirmiş, buradaki durumun farklılığı ise Allah Teâlâ'nın: { لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan aramanız için”, yani gemilerle taşımacılık yaparak Allah Teâlâ'nın lütfundan rızık aramanız için buyruğunda vâv'ın terk edilmesini iktiza etmiştir. Ayette Allah Teâlâ açıkça zikredilmemiş olsa bile önceki ayetlerde zikri geçmiştir; şayet geçmemiş olsaydı bile mananın O yüce Zât'a delaleti sebebiyle yine bir müşkillik olmazdı.

واللام متعلقة بمواخر، وجوز تعلقها بمحذوف دل عليه الأفعال المذكورة كسخر البحرين وهيأهما أو فعل ذلك لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ تعرفون حقوقه تعالى فتقومون بطاعته ﷿ وتوحيده سبحانه.

Lâm harfi { مَواخِرَ } kelimesine müteallıktır; zikredilen fiillerin delalet ettiği 'iki denizi boyun eğdirdi ve hazırladı' veya 'O'nun lütfundan aramanız için bunu yaptı' gibi mahzuf bir fiile taalluk etmesi de caiz görülmüştür. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Ve umulur ki şükredersiniz”; O'nun haklarını tanıyıp O'na azze ve celle itaat ve O'nu tevhid edersiniz.

ولعل للتعليل على ما عليه جمع من الأجلة وقد قدمنا ذلك، وقال كثير: هي للترجي ولما كان محالا عليه تعالى كان المراد اقتضاء ما ذكر من النعم للشكر حتى كأن كل أحد يترجاه من المنعم عليه بها فهو تمثيل يؤول إلى أمره تعالى بالشكر للمخاطبين يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ بزيادة أحدهما ونقص الآخر بإضافة بعض أجزاء كل منهما إلى الآخر وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ عطف على يُولِجُ واختلافهما صيغة لما أن إيلاج أحد الملوين في الآخر متجدد حينا فحينا وأما تسخير النيرين فأمر لا تعدد فيه وإنما المتعدد والمتجدد آثاره، وقد أشير إليه بقوله تعالى: كُلٌّ من الشمس والقمر يَجْرِي أي بحسب حركته على المدارات اليومية المتعددة حسب تعدد أيام السنة أو بحسب حركتيه الخاصة وهي من المغرب إلى المشرق والقسرية التي هي من المشرق إلى المغرب جريانا مستمرا لِأَجَلٍ مُسَمًّى قدره الله تعالى لجريانهما وهو يوم القيامة كما روي عن الحسن.

Bir grup büyük âlimin benimsediğine göre { لَعَلَّ } ta‘lîl (gerekçe) içindir; bunu daha önce belirtmiştik. Birçoğu ise bunun tereccî (umut) için olduğunu söylemiştir; Allah Teâlâ hakkında ummak imkânsız olduğuna göre maksat, zikredilen nimetlerin şükrü gerektirmesidir; öyle ki sanki herkes nimet verilen kimseden bunu umar. Bu, neticesi muhataplara Allah Teâlâ tarafından şükretmelerinin emredilmesine varan bir temsildir. { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar”; her birinin bazı cüzlerini diğerine eklemek suretiyle birini artırıp diğerini eksiltir. { وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } “Güneşi ve ayı da boyun eğdirmiştir”; bu, { يُولِجُ } fiiline matuftur. Sîgalarının farklı olması, gece ile gündüzün birbirine katılmasının zaman zaman yenilenen bir durum olması, iki ışık kaynağının boyun eğdirilmesinin ise çokluk kabul etmeyen bir durum olup sadece eserlerinin çok ve yenilenir olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla buna işaret edilmiştir: { كُلٌّ } “Her biri”, yani güneş ve aydan her biri, { يَجْرِي } “Akıp gider”; yani yılın günlerinin sayısına göre değişen günlük yörüngelerindeki hareketine göre veya batıdan doğuya olan özel hareketi ile doğudan batıya olan zorunlu hareketi doğrultusunda kesintisiz bir akışla akıp gider, { لِأَجَلٍ مُسَمًّى } “Belirlenmiş bir süreye kadar”; yani Hasan'dan rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ'nın akışları için takdir ettiği kıyamet gününe kadar.

وقيل جريانهما عبارة عن حركتيهما الخاصتين بهما والأجل المسمى عبارة عن مجموع مدة دورتيهما أو منتهاها وهي للشمس سنة وللقمر شهر وقد تقدم الكلام في ذلك مفصلا ذلِكُمُ إشارة إلى فاعل الأفاعيل المذكورة، وما فيه من معنى البعد للإيذان بغاية العظمة وهو مبتدأ وما بعده أخبار مترادفة أي ذلكم العظيم الشأن الذي أبدع هذه الصنائع البديعة اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وفيه من الدلالة على أن إبداعه تعالى لتلك البدائع مما يوجب ثبوت تلك الأخبار له تعالى، وفي الكشاف ويجوز في حكم الإعراب إيقاع اسم الله تعالى صفة لاسم الإشارة أو عطف بيان ورَبُّكُمْ خبرا لولا أن المعنى يأباه اهـ.

Akıp gitmelerinin kendilerine mahsus iki hareketten, ecel-i müsemmânın ise devir sürelerinin toplamından veya sonundan ibaret olduğu da söylenmiştir ki bu da güneş için bir yıl, ay için bir aydır; bu husustaki tafsilatlı açıklama daha önce geçmişti. { ذلِكُمُ } “İşte bunlar”, zikredilen bu harika fiillerin fâiline bir işarettir; bundaki uzaklık manası ise azametin son noktasını bildirmek içindir. Bu kelime mübtedadır, sonrasındakiler ise peş peşe gelen haberlerdir; yani bu eşsiz sanatları benzersiz bir şekilde yaratan o şanı yüce olan, { اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ } “Rabbiniz olan Allah'tır; mülk O'nundur”. Bunda, Allah Teâlâ'nın bu bediî sanatları yaratmasının, bu haberlerin O'nun için sabit olmasını gerektirdiğine delalet vardır. Keşşâf'ta şöyle denilmektedir: 'İrap hükmü açısından, anlam buna engel olmasaydı, lafza-i celâlin işaret isminin sıfatı veya atf-ı beyanı, { رَبُّكُمْ } lafzının ise haber kılınması caiz olurdu' [sözü bitti].

قال في الكشف: فيه نظر لأن الاسم الجليل جار مجرى العلم فلا يجوز أن يقع وصفا لاسم الإشارة البتة لا

el-Keşf sahibi şöyle demiştir: “Bunda tutarsızlık vardır; zira lafza-i celâl özel isim (alem) hükmündedir, dolayısıyla ne lafzan ne de

لفظا ولا معنى، وكأنه فرض على تقدير عدم الغلبة، وأما إباء المعنى على تقدير تجويز الوصف فقد قيل: إن المقصود أنه تعالى المنفرد بالإلهية لا أن المنفرد بالإلهية هو ربكم لأن المشركين ما كانوا معترفين بالمنفرد على الإطلاق، وأما عطف البيان فقيل لأنه يوهم تخييل الشركة ألا ترى أنك إذا قلت ذلك الرجل سيدك عندي ففيه نوع شركة لأن ذا اسم مبهم، وكأنه أراد أن البيان حيث يذهب الوهم إلى غيره ويحتمل الشركة مناسب لا في مثل هذا المقام، وأفاد الطيبي أن ذلك يشار به إلى ما سبق للدلالة على جدارة ما بعده بسبب الأوصاف السابقة ولو كان وصفا أو بيانا لكان المشار إليه ما بعده، وهذا في الأول حسن دون الثاني اللهم إلا أن يكون قوله: أو عطف بيان إشارة إلى المذهب الذي يجعل الجنس الجاري على المبهم غير وصف فيكون حكمه حكم الوصف إذ ذاك، وبعد أن تبين أن المقام للإشارة إلى السابق فاسم الإشارة قد يجاء به لأغراض آخر اهـ.

manen işaret isminin sıfatı olması asla caiz değildir; sanki bu, galebe ihtimalinin bulunmadığı varsayımına dayandırılmıştır. Sıfat olmasının caiz görülmesi halinde mananın buna engel olmasına gelince, şöyle denilmiştir: Çünkü maksat ilahlıkta tek olanın Allah Teâlâ olduğunu bildirmektir, yoksa ilahlıkta tek olanın sizin Rabbiniz olduğu değildir; zira müşrikler mutlak anlamda tek olanı itiraf etmiyorlardı. Atf-ı beyana gelince, ortaklık vehmi uyandırdığı için uygun görülmemiştir; görmez misin ki 'Şu adam senin efendindir' dediğinde 'şu' ismi müphem olduğu için onda bir tür ortaklık bulunur. Sanki o, vehmin başkasına gideceği ve ortaklık ihtimali taşıyan yerlerde beyanın uygun olacağını, böyle bir makamda ise uygun düşmeyeceğini kastetmiştir. Tîbî ise şöyle ifade etmiştir: { ذلِكُمُ } ismiyle önceki vasıflar sebebiyle sonrakilerin layık olduğuna delalet etmek üzere geçmişe işaret edilir; şayet sıfat veya beyan olsaydı işaret edilen şey sonrasındaki olurdu. Bu durum birincisinde güzeldir, ikincisinde ise değil; meğerki onun 'veya atf-ı beyan' sözü, müphem üzerine carî olan cins ismini sıfat saymayan mezhebe işaret olsun, o takdirde onun hükmü sıfat hükmünde olur. Makamın geçmişe işaret etmek için olduğu açıklığa kavuştuktan sonra, işaret isminin başka gayeler için getirilebileceği de bilinir.” [el-Keşf'in sözü bitti].

وأبو حيان: منع صحة الوصفية للعلمية ثم قال لا يظهر إباء المعنى ذلك، ويجوز أن يكون قوله تعالى: لَهُ الْمُلْكُ جملة مبتدأة واقعة في مقابلة قوله تعالى: وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ما يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ ويكون ذلك مقررا لما قبله من التفرد بالإلهية والربوبية واستدلالا عليه إذ حاصله جميع الملك والتصرف في المبدأ والمنتهى له تعالى وليس لغيره سبحانه منه شيء، ولذا قيل إن فيه قياسا منطقيا مطويا. وجوز أن يكون مقررا لقوله تعالى: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ إلخ وقوله تعالى: يُولِجُ إلخ فجملة الَّذِينَ تَدْعُونَ إلخ عليه إما استئنافية أيضا وهي معطوفة على جملة لَهُ الْمُلْكُ وإما حال من الضمير المستقر في الظرف أعني له، وعلى الوجه الأول هي معطوفة على جملة ذلِكُمُ اللَّهُ إلخ أو حال أيضا، والقطمير على ما أخرج ابن جرير وغيره عن مجاهد لفافة النواة وهي القشر الأبيض الرقيق الذي يكون بين التمر والنواة وهو المعنى المشهور.

Ebû Hayyân alemiyet sebebiyle sıfat olmanın sıhhatini men etmiş, ardından da mananın buna engel olduğunun açık olmadığını söylemiştir. Allah Teâlâ'nın { لَهُ الْمُلْكُ } buyruğunun, { وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ما يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ } “O'ndan başka yalvardıklarınız ise bir çekirdek zarına bile sahip değillerdir” buyruğunun karşılığında yer alan müstakil bir mübteda cümlesi olması da caizdir. Bu durum, önceki ilahlık ve rablikteki teklik hükmünü pekiştirici ve ona bir delil olur; zira bunun neticesi, başlangıçta ve sonda bütün mülk ve tasarrufun Allah Teâlâ'ya ait olduğu, O'ndan başkasına bundan hiçbir şeyin ait olmadığıdır. Bu yüzden onda gizli (matvî) bir mantık kıyası bulunduğu söylenmiştir. Bu cümlenin, Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ } ve { يُولِجُ } ayetlerini pekiştirici olması da caiz görülmüştür; buna göre { الَّذِينَ تَدْعُونَ } cümlesi ya { لَهُ الْمُلْكُ } cümlesine matuf olarak yine istînâfiyye olur ya da zarfta yani 'lehu'daki müstakil zamirden hal olur. Birinci veche göre ise { ذلِكُمُ اللَّهُ } cümlesine matuftur veya yine haldir. İbn Cerîr ve diğerlerinin Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre kıtmîr; hurma çekirdeğinin zarıdır, bu da hurma ile çekirdek arasında bulunan ince beyaz zardır ve en meşhur anlamı budur.

أخرج ابن جرير وابن المنذر أنه القمع الذي هو على رأس التمرة، وأخرج عبد بن حميد عن قتادة أنه القشرة على رأس النواة وهو ما بين القمع والنواة، وقال الراغب: إنه الأثر على ظهر النواة، وقيل هو قشر الثوم، وأيا ما كان فهو مثل للشيء الدنيء الطفيف، قال الشاعر:

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir bunun hurmanın başındaki çanakçık olduğunu rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayetine göre ise çekirdeğin başındaki zar olup çanakçık ile çekirdek arasındaki kısımdır. Râgıb bunun çekirdeğin sırtındaki iz olduğunu söylemiştir. Sarımsak kabuğu olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun, bu kelime değersiz ve pek az şey için bir meseldir. Şair şöyle demiştir:

وأبوك يخصف نعله متوركا ... ما يملك المسكين من قطمير

Baban ise bir çekirdek zarına bile sahip olmayan o zavallı, bağdaş kurmuş pabucunu yamıyor.

وقرأ عيسى وسلام ويعقوب يدعون بالياء التحتانية إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ استئناف مقرر لما قبله كاشف عن جلية حال ما يدعونه بأنه جماد ليس من شأنه السماع، هذا إذا كان الكلام مع عبدة الأصنام ويحتمل أن يكون مع عبدتها وعبدة الملائكة وعيسى وغيرهم من المقربين، وعدم السماع حينئذ إما لأن المعبود ليس من شأنه ذلك كالأصنام وإما لأنه في شغل شاغل وبعد بعيد عن عابده كعيسى ﵇، وروي هذا عن البلخي أو لأن الله ﷿ حفظ سمعه من أن يصل إليه مثل هذا الدعاء لغاية قبحه وثقله على سمع من هو في غاية العبودية لله سبحانه، فلا يرد أن الملائكة ﵈ يسمعون وهم في السماء كما ورد في بعض الآثار دعاء المؤمنين ربهم سبحانه، وفي نظم ذي النفوس القدسية في سلك الملائكة ﵈ من حيثية السماع وهم في مقار نعيمهم توقف عندي بل في سماع كل من الملائكة ﵈ وهم في السماء وذوي النفوس القدسية وهم في مقار نعيمهم نداء من ناداهم غير معتقد فيهم الالهية توقف عندي أيضا إذ لم أظفر بدليل سمعي على ذلك والعقل يجوزه لكن لا يكتفي بمجرد تجويزه في القول به.

Îsâ, Sellâm ve Ya‘kûb bu kelimeyi yâ ile «يدعون» şeklinde okumuşlardır. { إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ } “Onlara dua ederseniz duanızı işitmezler”; öncesini pekiştiren ve yalvardıkları varlıkların işitme vasfı bulunmayan birer cansız varlık (cemâdât) olduğunu ortaya koyan bir istînâf cümlesidir. Bu, şayet hitap putperestlerle ise böyledir. Hitabın putlara tapanlarla birlikte meleklere, Îsâ'ya ve diğer mukarreb kullara tapanları da kapsaması muhtemeldir. Bu takdirde işitmemeleri, ya tapılanın putlar gibi işitme vasfına sahip olmamasından ya da Îsâ aleyhisselâm gibi kendisine tapan kimseden çok uzak ve meşguliyet içinde bulunmasındandır; bu görüş Belhî'den rivayet edilmiştir. Yahut Allah azze ve celle'nin, Allah Teâlâ'ya kulluğun zirvesinde olan bir kimsenin kulağına böyle bir duanın ulaşmasının aşırı çirkin ve ağır olması sebebiyle onun kulağını korumuş olmasındandır. Dolayısıyla meleklerin aleyhimüsselâm bazı rivayetlerde geçtiği üzere gökte iken müminlerin Rablerine ettikleri duaları işittikleri itirazı varid olmaz. Kutsal nefis sahiplerinin nimet yurdundayken işitme açısından melekler aleyhimüsselâm safında dizilmeleri konusunda bende tereddüt vardır; bilakis gerek gökteki meleklerin aleyhimüsselâm gerekse nimet yurdundaki mukaddes nefis sahiplerinin, kendilerini ilah kabul etmeyen kimselerin nidasını işitmesi hususunda da bende tereddüt vardır; zira bu konuda naklî bir delil bulamadım; akıl bunu caiz görse de sadece aklın caiz görmesi bunu iddia etmek için yeterli değildir.

وَلَوْ سَمِعُوا على سبيل الفرض والتقدير مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ لأنهم لم يرزقوا قوة التكلم والسماع لا يستلزم ذلك فالمراد بالاستجابة الاستجابة بالقول، ويجوز أن يراد بها الاستجابة بالفعل أي ولو سمعوا ما نفعوكم

{ وَلَوْ سَمِعُوا } “İşitseler bile”, farz ve takdir yoluyla, { مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ } “Size icabet edemezlerdi”; çünkü onlara konuşma gücü verilmemiştir, işitmek ise konuşmayı gerektirmez; dolayısıyla icabetten maksat sözlü icabettir. Fiilî icabetin kastedilmiş olması da caizdir; yani işitseler bile size fayda veremezlerdi,

لعجزهم عن الأفعال بالمرة، هذا إذا كان المدعون الأصنام وأما إذا كانوا الملائكة ﵈ أو نحوهم من المقربين فعدم الاستجابة القولية لأن دعاءهم من حيث زعم أنهم آلهة وهم بمعزل عن الإلهية فكيف يجيبون زاعم ذلك فيهم وفيه من التهمة ما فيه، وعدم الاستجابة الفعلية يحتمل أن يكون لهذا أيضا ويحتمل أن يكون لأن نفع من دعاهم ليس من وظائفهم، وقيل لأنهم يرون ذلك نقصا في العبودية والخضوع لله ﷿.

çünkü fiillerden tamamen acizdirler. Bu, şayet yalvarılanlar putlar ise böyledir. Şayet yalvarılanlar melekler aleyhimüsselâm veya benzeri mukarreb kullar ise, sözlü icabet etmemeleri onların dualarının birer ilah oldukları zannına dayanmasından ve kendilerinin ilahlıktan tamamen uzak bulunmalarından ötürüdür; o halde kendileri hakkında böyle bir iddiada bulunan kimseye nasıl icabet etsinler ki, bunda açık bir töhmet vardır. Fiilî olarak icabet etmemelerinin sebebi de muhtemelen budur; yahut kendilerine yalvaranlara fayda sağlamanın onların vazifesi olmamasındandır. Bir görüşe göre ise bunu Allah azze ve celle'ye kullukta ve boyun eğmede bir eksiklik olarak gördükleri içindir.

ويجوز أن يكون هذا تعليلا للأول أيضا فتأمل وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ فضلا عن أن يستجيبوا لكم إذا دعوتموهم، وشرك مصدر مضاف إلى الفاعل أي ويوم القيامة يجحدون إشراككم إياهم وعبادتكم إياهم وذلك بأن يقدر الله تعالى الأصنام على الكلام فيقولون لهم ما كنتم إيانا تعبدون أو يظهر من حالها ظهور نار القرى ليلا على علم ما يدل على ذلك ولسان الحال أفصح من لسان المقال، ومن هذا القبيل قول ذي الرمة:

Bunun birinci gerekçenin de illeti olması caizdir, iyi düşün! { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ } “Kıyamet günü ise sizin ortak koşmanızı inkâr ederler”; nerede kaldı ki kendilerine yalvardığınızda size icabet etsinler. Şirk, fâiline muzaf bir masdardır; yani kıyamet gününde sizin onları ortak koşmanızı ve onlara tapmanızı inkâr ederler. Bu da Allah Teâlâ'nın putlara konuşma gücü verip onların 'Siz bize tapmıyordunuz' demeleriyle yahut geceleyin dağ başındaki misafir ateşinin belirmesi gibi durumlarının buna delalet eden bir açıklıkla ortaya çıkmasıyla olur; zira hal dili söz dilinden daha fasihtir. Zü'r-Rümme'nin şu sözü de bu kabildendir:

وقفت على ربع لمية ناطق ... يخاطبني آثاره وأخاطبه

Meyye'nin konuşan bir yurdunun başında durdum; kalıntıları benimle konuşuyor, ben de onunla konuşuyordum.

وأسقيه حتى كاد مما أبثه ... تكلمني أحجاره وملاعبه

Ona gözyaşı döküyordum; öyle ki içimi döktüğüm şeylerden ötürü neredeyse taşları ve oyun yerleri benimle konuşacaktı.

وإن كان المدعوون الملائكة ونحوهم فأمر التكلم ظاهر، وقد حكى الله تعالى قول الملائكة للمشركين في السورة السابقة بقوله سبحانه: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [سبأ: ٤٠، ٤١] وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ أي لا يخبرك بالأمر مخبر مثل مخبر خبيرا أخبرك به يعني به تعالى نفسه كما روي عن قتادة وغيره فإنه سبحانه الخبير بكنه الأمور، وهو خطاب للنبي ﷺ ويجوز أن يكون غير مختص أي لا يخبرك أيها السامع كائنا من كنت مخبر هو مثل الخبير العالم الذي لا تخفى عليه خافية في الأرض ولا في السماء، والمراد تحقيق ما أخبر سبحانه به من حال آلهتهم ونفي ما يدعون لهم من الإلهية.

Şayet yalvarılanlar melekler ve benzerleri ise konuşma meselesi açıktır. Nitekim Allah Teâlâ bir önceki surede meleklerin müşriklere olan sözünü şu buyruğuyla nakletmiştir: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } [Sebe': 40-41] “O gün Allah onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir. Melekler: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlar değil, sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanıyordu' derler.” { وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } “Sana her şeyden haberdar olan gibi hiç kimse haber veremez”; yani sana bu meseleyi, sana bunu haber veren haberdar gibi bir haberci haber veremez; Katâde ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre bununla bizzat Allah Teâlâ kendi Zâtını kastetmiştir; zira işlerin künhünü hakkıyla bilen O'dur. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; genele yönelik olması da caizdir; yani ey işiten kişi, kim olursan ol, yerde ve gökte hiçbir şey kendisine gizli kalmayan her şeyden haberdar o âlim gibi sana hiç kimse haber veremez. Maksat, Allah Teâlâ'nın onların ilahlarının hali hakkında haber verdiği ve onlara nispet ettikleri ilahlığı nefyettiği hususun kesinliğini ortaya koymaktır.

وقال ابن عطية: يحتمل أن يكون ذلك من تمام ذكر الأصنام كأنه قيل: ولا يخبرك مخبر مثل من يخبرك عن نفسه وهي قد أخبرت عن أنفسها بأنها ليست بآلهة، وفيه من البعد ما فيه.

İbn Atıyye şöyle demiştir: Bunun putların zikrinin bir tamamlayıcısı olması muhtemeldir; sanki şöyle denilmiştir: 'Sana bizzat kendisinden haber veren kimse gibi bir haberci haber veremez; nitekim onlar da bizzat kendilerinin ilah olmadıklarını haber vermişlerdir.' Bu görüşün uzaklığı ise ortadadır.

يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ في أنفسكم وفيما يعن لكم من أمر مهم أو خطب ملم، وتعريف الْفُقَراءُ للجنس أو للاستغراق إذ لا عهد، وعرف كذلك للمبالغة في فقرهم كأنهم لكثرة افتقارهم وشدة احتياجهم هم الفقراء فحسب وأن افتقار سائر الخلائق بالنسبة إلى فقرهم بمنزلة العدم ولذلك قال تعالى: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً [النساء: ٢٨] ولا يرد الجن إذ هم لا يحتاجون في المطعم والملبس وغيرهما كما يحتاج الإنسان وضعفهم ليس كضعفه فلا حاجة إلى إدخالهم في الناس تغليبا على أنه قيل لا يضر ذلك إذ الكلام مع من يظهر القوة والعناد من الناس، والقول أن القصر إضافي بالنسبة إليه تعالى لا يخفى ما فيه، وقال صاحب الفرائد: الوجه أن يقال والله تعالى أعلم المراد الناس وغيرهم وهو على طريقة تغليب الحاضر على الغائب وأولي العلم على غيرهم، وهو بعيد جدا.

{ يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ } “Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız”; bizzat kendi varlığınızda ve başınıza gelen her türlü mühim iş veya büyük musibette O'na muhtaçsınız. { الْفُقَراءُ } kelimesindeki belirlilik (ahd bulunmadığı için) cins veya istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Onların fakirliğindeki mübalağayı ifade etmek için bu şekilde marife kılınmıştır; sanki muhtaçlıklarının çokluğu ve ihtiyaçlarının şiddeti sebebiyle yegâne fakirler sadece onlarmış ve diğer mahlûkatın fakirliği onların fakirliği yanında yok hükmündeymiş gibidir; nitekim Allah Teâlâ { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } [en-Nisâ: 28] “İnsan zayıf olarak yaratılmıştır” buyurmuştur. Cinler bu kapsama dahil edilerek bir itiraz getirilemez; zira onlar yeme, içme, giyinme ve benzeri hususlarda insanın muhtaç olduğu gibi muhtaç değillerdir ve zayıflıkları da insanınki gibi değildir; dolayısıyla onları tağlîb yoluyla insan kavramına sokmaya gerek yoktur. Bununla birlikte, hitap insanlardan güç ve inat gösterenlere yönelik olduğu için bunun bir zarar vermeyeceği de söylenmiştir. Hasrın Allah Teâlâ'ya nispetle izâfî olduğu sözündeki tutarsızlık ise gizli değildir. Ferâid sahibi şöyle demiştir: 'Uygun olan —doğrusunu Allah Teâlâ bilir— maksadın insanlar ve diğerleri olduğunu söylemektir; bu da hazır olanın gaibe, akıl sahiplerinin diğerlerine tağlîb edilmesi kabilindendir'; ancak bu çok uzaktır.

وقال العلامة الطيبي: الذي يقتضيه النظم الجليل أن يحمل التعريف في الناس على العهد وفي الفقراء على الجنس لأن المخاطبين هم الذي خوطبوا في قوله تعالى: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ الآية أي ذلكم المعبود هو الذي وصف بصفات الجلال لا الذين تدعون من دونه وأنتم أشد الخلائق احتياجا إليه ﷿ ولا يخلو عن حسن وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ عن كل شيء لا غيره الْحَمِيدُ المنعم على جميع الموجودات المستحق بإنعامه سبحانه للحمد، وأصله المحمود وأريد به ذلك على طريق الكناية ليناسب ذكره بعد فقرهم إذ الغني لا ينفع الفقير إلا إذا كان جوادا منعما ومثله مستحق للحمد، وهذا كالتكميل لما قبله كما في قول كعب الغنوي:

Allâme Tîbî şöyle demiştir: “Yüce nazmın gerektirdiği husus; { النَّاسُ } kelimesindeki belirliliğin ahde, { الْفُقَراءُ } kelimesindekinin ise cinse hamledilmesidir. Çünkü muhataplar, Allah Teâlâ'nın { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ } ayetinde muhatap alınan kimselerdir; yani O'ndan başka yalvardıklarınız değil, işte bu celal sıfatlarıyla nitelenen Zât ibadete layık olandır ve sizler O'na azze ve celle en çok muhtaç olan mahlûklarsınız.” Bu izah da güzellikten uzak değildir. { وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ } “Allah ise zengindir”; başkası değil, her şeyden müstağnidir, { الْحَمِيدُ } “Övülmeye layık olandır”; bütün varlıklara nimet veren ve nimeti sebebiyle hamde layık olandır. Aslı 'mahmûd' (övülen) olup, insanların fakirliğinden sonra zikrinin uygun düşmesi için kinaye yoluyla bu mana kastedilmiştir; zira zengin kimse ancak cömert ve ihsan sahibi olduğunda fakire fayda sağlar ve böylesi de hamde layıktır. Bu, Ka‘b el-Ganevî'nin şu sözünde olduğu gibi önceki manayı tamamlayıcı niteliktedir:

حليم إذا ما الحلم زين أهله ... مع الحلم في عين العدو مهيب

Hilm sahibidir, hilim ehlini süslediği vakit; o hilmiyle beraber düşmanın gözünde de heybetlidir.

ويدخل في عموم المستغني عنه المخاطبون وعبادتهم، وفي كلام الطيبي رائحة التخصيص حيث قال ما سمعت نقله وهو سبحانه غني عنكم وعن عبادتكم لأنه تعالى حميد له عباد يحمدونه وإن لم تحمدوه أنتم والأولى التعميم.

Kendisinden müstağni olunan şeylerin geneline muhataplar ve onların ibadetleri de dahildir. Tîbî'nin, naklini duyduğun şu sözünde bir tahsis kokusu vardır: “O yüce Zât sizden de ibadetinizden de müstağnidir; çünkü O Hamîd'dir, siz O'na hamdetmeseniz bile O'na hamdeden kulları vardır.” Ancak genel anlam vermek daha evladır.

وما روي في سبب النزول من أنه لما كثر من النبي ﷺ الدعاء وكثر الإصرار من الكفار قالوا لعل الله تعالى محتاج لعبادتنا فنزلت لا يقتضي شيئا من التخصيص في الآية كما لا يخفى إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أي إن يشأ سبحانه إذهابكم أيها الناس والإتيان بخلق جديد يذهبكم وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ بعالم غير الناس لا تعرفونه هذا إذا كان الخطاب عاما أو إن يشأ يذهبكم أيها المشركون أو العرب ويأت بخلق جديد ليسوا على صفتكم بل مستمرون على طاعته وتوحيده. وهذا إذا كان الخطاب خاصا، وتفسير الجديد بما سمعت مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأيا ما كان فالجملة تقرير لاستغنائه ﷿ وَما ذلِكَ أي ما ذكر من إذهابهم والإتيان بخلق جديد عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ أي بصعب فإن أمره تعالى إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون.

Nüzul sebebine dair rivayet edilen; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in daveti ve kâfirlerin de inadı çoğalınca kâfirlerin “Herhalde Allah bizim ibadetimize muhtaçtır” demeleri üzerine bu ayetin indiği şeklindeki rivayet, açık olduğu üzere ayette herhangi bir tahsisi gerektirmez. { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer dilerse sizi yok eder”; yani ey insanlar, şayet O dilerse sizi yok edip yeni bir mahlûkat getirmeyi dilerse sizi giderir, { وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “Ve yepyeni bir halk getirir”; tanımadığınız, insanlardan başka bir alem getirir. Bu, hitabın genel olması durumundadır. Yahut: Ey müşrikler veya ey Araplar, dilerse sizi yok eder ve sizin gibi olmayan, bilakis O'na itaatte ve tevhidde devam eden yeni bir mahlûkat getirir. Bu da hitabın özel olması durumundadır. 'Cedîd' kelimesinin duyduğun şekilde tefsiri İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Hangisi olursa olsun bu cümle, Allah Teâlâ'nın hiçbir şeye muhtaç olmadığını pekiştirmektedir. { وَما ذلِكَ } “Ve bu”, yani onların yok edilip yeni bir mahlûkatın getirilmesi olarak zikredilen husus, { عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Allah'a göre güç değildir”; yani O'na zor değildir; zira O bir şeyi dilediğinde O'nun buyruğu sadece 'Ol' demektir, o da hemen oluverir.

وإن كان في الناس تغليب الحاضر على الغائب وأولى العلم على غيرهم وكان الخطاب هنا على ذلك الطرز وقلنا إن الآية تشعر بأن ما يأتي به سبحانه من العالم أبدع أشكل بحسب الظاهر قول حجة الإسلام ليس في الإمكان أبدع مما كان. وأجيب بأن ذلك على فرض وقوعه داخل في حيز ما كان وهو مع هذا العالم كبعض أجزاء هذا العالم مع بعض أو بأن الأبدعية المشعور بها بمعنى والأبدعية في كلام حجة الإسلام بمعنى آخر فتدبر.

İnsanlar hakkında hazır olanın gaip olana, ilim sahiplerinin de diğerlerine tağlibi (baskın kılınması) söz konusu ise ve buradaki hitap da bu üslup üzere olup ayetin Allah Teâlâ'nın getireceği alemin daha bedî‘ (daha mükemmel/harikulade) olduğunu hissettirdiğini söylersek; Hüccetü'l-İslam'ın [Gazzâlî'nin] “Mümkünler aleminde var olandan daha mükemmeli yoktur” sözü zahiren müşkül görünür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum, vuku bulduğu takdirde zaten “var olan” dairesine dahil olur ve bu alemle olan ilişkisi, bu alemin bazı parçalarının diğer parçalarıyla olan ilişkisi gibidir. Yahut ayetten hissedilen “daha mükemmel oluş” bir anlamda, Hüccetü'l-İslam'ın kelamındaki “daha mükemmel oluş” ise başka bir anlamdadır; iyi düşün!

وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ أي لا تحمل نفس آثمة وِزْرَ أُخْرى أي إثم نفس أخرى بل تحمل كل نفس وزرها.

{ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ } “Hiçbir günahkâr yük taşıyıcı”, yani günahkâr hiçbir nefis yüklenmez, { وِزْرَ أُخْرى } “Başkasının günahını”; yani başka bir nefsin günahını yüklenmez, bilakis her nefis kendi günahını yüklenir.

ولا منافاة بين هذا وقوله تعالى في سورة العنكبوت وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [العنكبوت: ١٣] فإنه في الضالين المضلين وهم يحملون إثم إضلالهم مع إثم ضلالهم وكل ذلك آثامهم ليس فيها شيء من آثام غيرهم، ولا ينافيه قوله سبحانه: مَعَ أَثْقالِهِمْ لأن المراد بأثقالهم ما كان بمباشرتهم وبما معها ما كان بسوقهم وتسببهم فهو للمضلين من وجه وللآخرين من آخر وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ أي نفس أثقلتها الأوزار إِلى حِمْلِها الذي أثقلها ووزرها الذي بهظها ليحمل شيء منه ويخفف عنها، وقيل: أي إلى حمل حملها لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ لم تجب بحمل شيء منه، والظاهر أن وَلا تَزِرُ إلخ نفي للحمل الاختياري تكرما من نفس الحامل ردا لقول المضلين وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ ويؤيده سبب النزول فقد روي أن الوليد بن المغيرة قال لقوم من المؤمنين اكفروا بمحمد ﷺ وعلي وزركم فنزلت.

Bununla Allah Teâlâ'nın Ankebût Suresi'ndeki { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini de kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklar” [Ankebût, 13] buyruğu arasında bir çelişki yoktur. Çünkü o ayet, sapmış ve saptıranlar hakkındadır; onlar kendi sapıklıklarının günahıyla birlikte saptırmalarının günahını da taşırlar ve bütün bunlar bizzat kendi günahlarıdır, içlerinde başkalarının günahlarından hiçbir şey yoktur. Yüce Allah'ın { مَعَ أَثْقالِهِمْ } “kendi yükleriyle beraber” buyruğu da buna aykırı değildir; çünkü “kendi yükleri” ile kastedilen bizzat işledikleri, “beraberindeki yükler” ile kastedilen ise sevk ettikleri ve sebep oldukları şeylerdir. Dolayısıyla bu bir yönden saptıranlara, diğer bir yönden de ötekilere aittir. { وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ } “Eğer yükü ağır olan bir nefis çağırsa”; yani günahların ağırlaştırdığı bir nefis, { إِلى حِمْلِها } “kendi yüküne”; kendisini ağırlaştıran yüküne ve kendisini ezen günahına, ondan bir şey taşınması ve kendisinden hafifletilmesi için çağırsa, —bir görüşe göre de: yükünün taşınmasına çağırsa— { لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ } “Ondan hiçbir şey taşınmaz”; onun bir kısmının dahi taşınması yönündeki çağrısına icabet edilmez. Zahir olan şudur ki, { وَلا تَزِرُ } vb. ifade, saptıranların { وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } “Biz sizin günahlarınızı taşırız” sözüne bir reddiye olarak, bizzat yüklenen kimsenin bir lütuf olmak üzere isteğe bağlı olarak yüklenmesinin nefyidir. Nüzul sebebi de bunu teyit etmektedir; nitekim Velîd b. el-Mugîre'nin müminlerden bir topluluğa: “Muhammed'i inkâr edin, günahınız benim boynuma olsun” dediği ve bunun üzerine bu ayetin indiği rivayet edilmiştir.

وهذا نفي للحمل بعد الطلب من الوازرة أعم من أن يكون اختيارا أو جبرا وإذا لم يجبر أحد على الحمل بعد الطلب والاستعانة علم عدم الجبر بدونه بالطريق الأولى فيعم النفي أقسام الحمل كلها، وكذا الحامل أعم من أن يكون وازرا أم لا، وجاء العموم من عدم ذكر المدعو ظاهرا، وقد يقال مع ذلك: إن في الأولى نفي حمل جميع الوزر بحيث يتعرى منه المحمول عنه، وفي الثاني نفي التخفيف فلا اتخاذ بين مضموني الجملتين كما لا يخفى، وقيل في الفرق بينهما: إن الأول نفي الحمل إجبارا والثاني نفي له اختيارا، وتعقب بأن المناسب على هذا ولا يوزر على وازرة وزر أخرى وإن تدع مثقلة إلى حملها أحدا لا يحمل منه شيئا، وأيضا حق نفي الإجبار أن يتعرض له بعد نفي الاختيار، وقيل: إن الجملة الأولى كما دلت على أن المثقل بالذنوب لا يحمل أحد من ذنوبه شيئا دلت على عدله تعالى الكامل، والجملة الثانية دلت على أنه لا مستغاث من هول ذلك اليوم أيضا وهما المقصودان من الآيتين فالفرق باعتبار ذلك، ولعل ما ذكرناه أولا أولى، وذكر بعض الأفاضل في الجملة الأولى ثلاثة أسئلة قال في الأخيرين منها: لم أر من تفطن لهما وقد أجاب عن كل، الأول أن عدم حمل الغير على الغير عام في النفس الآثمة وغير الآثمة فلم خص بالآثمة مع أن التصريح بالعموم أم في العدل وأبلغ في البشارة وأخصر في اللفظ وذلك بأن يقال: ولا تحمل نفس حمل أخرى، وجوابه أن الكلام في أرباب الأوزار المعذبين لبيان أن عذابهم إنما هو بما اقترفوه من الأوزار لا بما اقترفه غيرهم، الثاني أن معنى وزر حمل الوزر لا مطلق الحمل على ما في النهاية الأثيرية حيث قال: يقال وزر يزر فهو وازر إذا حمل ما يثقل ظهره من الأشياء المثقلة ومن الذنوب فكيف صح ذكر وزر مع يزر وجوابه أنه من باب التجريد، الثالث أن وازِرَةٌ يفهم من تزر كما يفهم ضارب من يضرب مثلا فأي فائدة في ذكره؟ وجوابه أنه إذا قيل ضرب ضارب زيدا فالذي يستفاد من ضرب إنما هو ذات قام بها ضرب حدث من تعلق هذا الفعل بتلك الذات ولما عبر عن شيء بما فيه معنى الوصفية وعلق به معنى مصدري في صيغة فعل أو غيرها فهم منه في عرف اللغة أن ذلك الشيء موصوف بتلك الصفة حال تعلق ذلك المعنى به لا بسببه كما حققه بعض أجلة شراح الكشاف فيجب أن يكون معنى ضارب في المثال متصفا بضرب سابق على تعلق ضرب به وكذا يقال في وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وهذه فائدة جليلة ويزيدها جلالة استفادة العموم إذا أورد اسم الفاعل نكرة في حيز نفي، وبذلك يسقط قول العلامة التفتازاني إن ذكر فاعل الفعل بلفظ اسم فاعله نكرة قليل الجدوى جدا انتهى.

Bu ise, günah yüklenen kimseden talep edildikten sonra taşınmanın nefyidir; ister isteğe bağlı olsun ister zorla olsun, daha geneldir. Talep ve yardım istemeden sonra kimse taşımaya zorlanmadığına göre, talep olmadan zorlanmayacağı evleviyetle anlaşılır; böylece nefiy, taşınmanın bütün kısımlarını kapsar. Aynı şekilde taşıyan kimse de günahkâr olsun veya olmasın daha geneldir ve bu genellik, çağrılan kimsenin lafızda açıkça zikredilmemesinden kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte şöyle de denilebilir: Birincide, yükü taşınan kimsenin günahtan tamamen sıyrılacağı şekilde bütün günahın taşınması nefyedilmekte; ikincide ise hafifletilme nefyedilmektedir. Dolayısıyla gizli olmadığı üzere iki cümlenin içeriği arasında bir ayniyet yoktur. İkisi arasındaki fark hususunda şöyle de denilmiştir: Birincisi zorla taşımayı nefyetmekte, ikincisi ise isteğe bağlı taşımayı nefyetmektedir. Fakat buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu takdirde ifadenin “bir günahkâra diğerinin günahı zorla yükletilmez; şayet yükü ağır olan kimse birini yüküne çağırırsa o kimseden bir şey taşınmaz” şeklinde olması gerekirdi. Ayrıca zorlamanın nefyine, isteğe bağlılığın nefyinden sonra değinilmesi gerekirdi. Yine şöyle denilmiştir: İlk cümle günahlarla ağırlaşmış kimsenin günahlarından hiçbir şeyi kimsenin taşımayacağına delalet ettiği gibi Allah Teâlâ'nın tam adaletine de delalet etmiştir; ikinci cümle ise o günün dehşetinden sığınılacak hiçbir kimse bulunmadığına delalet etmiştir ki her iki ayetten kastedilen de bunlardır. Dolayısıyla fark bu itibarladır. Belki de ilk zikrettiğimiz izah daha evladır. Fazilet sahibi bazı âlimler ilk cümle hakkında üç soru zikretmiş, son ikisi hakkında “bunlara dikkat eden birini görmedim” demiş ve her birine cevap vermiştir. Birincisi: Başkasının [günahının] başkasına yüklenmemesi hem günahkâr hem de günahkâr olmayan nefiste geneldir; o halde genelliğin açıkça belirtilmesi adalette daha belirleyici, müjdede daha beliğ ve lafızda daha veciz olduğu halde —ki bu da 'hiçbir nefis diğerinin yükünü taşımaz' denilerek sağlanırdı— neden günahkâr nefse tahsis edilmiştir? Cevabı şudur: Söz, azap edilen günah sahipleri hakkındadır; maksat azaplarının başkalarının işlediği günahlar sebebiyle değil, bizzat kendilerinin işledikleri günahlar sebebiyle olduğunu beyan etmektir. İkincisi: Nihâye'de geçtiği üzere 'vizr' kelimesinin anlamı mutlak taşıma değil, günahı taşımaktır. Nitekim orada: 'Kişi sırtını ağırlaştıran ağır şeyleri ve günahları taşıdığında vezere yeziru fahuve vâzirun denir' demiştir. O halde 'yeziru' fiiliyle birlikte 'vizr' kelimesinin zikredilmesi nasıl sahih olmuştur? Cevabı şudur: Bu tecrîd babındandır. Üçüncüsü: Örneğin 'yadribu' fiilinden 'dârib' kelimesi anlaşıldığı gibi, 'teziru' fiilinden de { وَازِرَةٌ } kelimesi anlaşılmaktadır; o halde bunun zikredilmesindeki fayda nedir? Cevabı şudur: 'Darebe dâribun Zeyden' denildiğinde, 'darebe' fiilinden anlaşılan şey yalnızca, bu fiilin o zata taalluk etmesinden meydana gelen bir dövme fiilinin kendisinde kaim olduğu bir zattır. Bir şey vasıf anlamı taşıyan bir lafızla ifade edilip ona fiil yahut başka bir kalıptaki masdar anlamı bağlandığında, Keşşâf şarihlerinden bazı büyük zatların tahkik ettiği üzere dil örfünde o şeyin, o anlamın kendisine sebebiyle değil, ona taalluk ettiği anda o sıfatla muttasıf olduğu anlaşılır. Dolayısıyla misaldeki 'dârib' kelimesinin anlamının, 'darebe' fiilinin kendisine taallukundan önce bir dövme ile muttasıf olması gerekir. { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ } ifadesinde de böyledir. Bu çok kıymetli bir faydadır ve nefyin kapsamında fail isminin nekre olarak getirilmesiyle elde edilen umumilik anlamı bu faydanın kıymetini daha da artırır. Böylece Allâme Teftâzânî'nin 'Fiilin failinin kendi ism-i faili lafzıyla nekre olarak zikredilmesinin faydası pek azdır' sözü düşmüş olur. [Sözün sonu].

وأنت تعلم أنه من مجموع الجملتين يستفاد ما ذكره في السؤال الأول من العموم، وفي خصوص هاتين الجملتين وذكرهما معا ما لا يخفى من الفائدة، وفي القاموس وزره كوعده وزرا بالكسر حمله، وفي الكشاف وزر الشيء إذا حمله، ونحوه في البحر، وعلى ذلك لا حاجة إلى التجريد فلا تغفل، وأصل الحمل ما كان على الظهر من

Sen de bilirsin ki, birinci soruda zikredilen umumilik bu iki cümlenin toplamından elde edilmektedir. Bu iki cümlenin hususiyetinde ve birlikte zikredilmesinde gizli olmayan bir fayda vardır. el-Kâmûs'ta: 'Vezerahu, va‘adehu vezninde olup esre ile vizr; onu taşıdı demektir' denilmiştir. Keşşâf'ta: 'Bir şeyi taşıdığı zaman vezere'ş-şey'e denir' denilmiş, el-Bahr'da da benzeri yer almıştır. Buna göre tecrîde ihtiyaç yoktur, gafil olma! Aslında 'haml' (yük), sırtın üstünde bulunan

ثقيل فاستعير للمعاني من الذنوب والآثام، وقرأ أبو السمال عن طلحة وإبراهيم عن الكسائي «لا تحمل» بفتح التاء المثناة من فوق وكسر الميم وتقتضي هذه القراءة نصب شيء على أنه مفعول به لتحمل وفاعله ضمير عائد على مفعول تدعو المحذوف أي وإن تدع مثقلة نفسا إلى حملها لم تحمل منه شيئا وَلَوْ كانَ أي المدعو المفهوم من الدعوة ذا قُرْبى ذا قرابة من الداعي، وقال ابن عطية: اسم كان ضمير الداعي أي ولو كان الداعي ذا قرابة من المدعو، والأول أحسن لأن الداعي هو المثقلة بعينه فيكون الظاهر عود الضمير عليه وتأنيثه.

ağır şeylerdir; sonradan günahlar ve suçlar gibi manevî şeyler için istiare yoluyla kullanılmıştır. Ebu's-Semmâl, Talha'dan; İbrahim de Kisâî'den üstteki te harfinin fethası ve mim'in kesrasıyla «لا تَحْمِلْ» şeklinde okumuştur. Bu kıraat, 'şey'en' kelimesinin 'tahmil' fiilinin mef‘ûlü bih'i olarak mansub olmasını, failinin ise 'ted‘û' fiilinin hazfedilmiş mef‘ûlüne dönen bir zamir olmasını gerektirir; yani yükü ağır olan bir nefis, bir nefsi kendi yüküne çağırsa o nefis ondan hiçbir şey taşımaz. { وَلَوْ كانَ } “Velev ki olsa”; yani çağrıdan anlaşılan çağrılan kimse olsa, { ذا قُرْبى } “Yakınlık sahibi”; çağıranın bir akrabası olsa bile. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Kâne'nin ismi çağıranın zamiridir; yani çağıran kimse çağrılanın bir akrabası olsa bile demektir. Fakat birinci görüş daha güzeldir; çünkü çağıran kimse bizzat 'müskale'dir (yükü ağır olan nefis), dolayısıyla zamirin ona dönmesi ve müennes olması zahir olurdu.

وقول أبي حيان ذكر الضمير حملا على المعنى لأن قوله تعالى: مُثْقَلَةٌ لا يراد بها مؤنث المعنى فقط بل كل شخص فكأنه قيل وإن يدع شخص مثقل لا يخفي ما فيه. وقرىء ولو كان «ذو قربى» بالرفع، وخرج على أن كانَ ناقصة أيضا و «ذو قربى» اسمها والخبر محذوف أي ولو كان ذو قربى مدعوا، وجوز أن تكون تامة. وتعقب بأنه لا يلتئم معها النظم الجليل لأن الجملة الشرطية كالتتميم والمبالغة في أن لا غياث أصلا فيقتضي أن يكون المعنى أن المثقلة إن دعت أحدا إلى حملها لا يجيبها إلى ما دعته إليه ولو كان ذو القربى مدعوا، ولو قلنا إن المثقلة إن دعت أحدا إلى حملها لا يحمل مدعوها شيئا ولو حضر ذو قربى لم يحسن ذلك الحسن، وملاحظة كون ذي القربى مدعوا بقرينة السياق أو تقدير فدعته كما فعل أبو حيان خلاف الظاهر فيخفى عليه أمر الانتظام إِنَّما تُنْذِرُ إلخ استئناف مسوق لبيان من يتعظ بما ذكر أي إنما تنذر بهذه الإنذارات ونحوها الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ أي يخشونه تعالى غائبين عن عذابه سبحانه أو عن الناس في خلواتهم أو يخشون عذاب ربهم غائبا عنهم فالجار والمجرور في موضع الحال من الفاعل أو من المفعول وَأَقامُوا الصَّلاةَ أي راعوها كما ينبغي وجعلوها منارا منصوبا وعلما مرفوعا أي إنما ينفع إنذارك وتحذيرك هؤلاء من قومك دون من عداهم من أهل التمرد والعناد، ونكتة اختلاف الفعلين تعلم مما مر في قوله تعالى: اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فتذكر ما في العهد من قدم.

Ebû Hayyân'ın, zamirin manaya hamledilerek müzekker kılındığı, zira Allah Teâlâ'nın { مُثْقَلَةٌ } buyruğu ile sadece lafzın müennesinin değil her bir şahsın kastedildiği, dolayısıyla sanki 'ağır yük taşıyan bir şahıs çağırsa' denilmiş gibi olduğu şeklindeki sözünün zayıflığı ortadadır. Bir kıraatte ref ile «ولو كان ذو قربى» şeklinde okunmuştur. Bu, 'kâne'nin yine nâkıs fiil, «ذو قربى» ifadesinin onun ismi, haberin ise hazfedilmiş olduğu şeklinde açıklanmıştır; yani 'velev ki bir akraba çağrılan kimse olsa bile'. 'Kâne'nin tam fiil olması da caiz görülmüştür. Ancak buna, bu durumda yüce nazmın birbiriyle uyumlu olmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü şart cümlesi hiçbir yardımcının bulunmadığını pekiştirmek ve onda mübalağa yapmak gibidir. Bu da mananın şöyle olmasını gerektirir: Yükü ağır olan kimse birini yüküne çağırsa, çağrılan kimse bir akraba dahi olsa çağırdığı şeye icabet etmez. Şayet 'yükü ağır olan kimse birini yüküne çağırsa, çağrılan kimse hiçbir şey taşımaz, bir akraba hazır bulunsa bile' dersek bu derece güzel olmaz. Siyakın karinesiyle akrabanın çağrılan kimse olduğunu dikkate almak yahut Ebû Hayyân'ın yaptığı gibi 'böylece onu çağırdı' takdirinde bulunmak zahire aykırıdır ve bu durumda nazmın intizamı kapalı kalır. { إِنَّما تُنْذِرُ } “Sen ancak uyarırsın” vb. ifade, zikredilen şeylerden kimin ibret alacağını beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır; yani sen bu uyarılar ve benzerleriyle ancak, { الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } “Rablerinden gıyaben korkanları”, yani O'nun azabını görmeksizin yahut tenhalarda insanlardan uzakta iken Allah Teâlâ'dan korkanları veya Rablerinin azabından o azap kendilerine henüz gaip iken korkanları [uyarırsın]. Câr ve mecrûr, failden yahut mef‘ûlden hâl konumundadır. { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Ve namazı dosdoğru kılanları”; yani namaza gerektiği gibi riayet edenleri, onu dikilmiş bir nur ve yükseltilmiş bir bayrak kılanları [uyarırsın]. Yani senin uyarman ve sakındırman, kavminden inat ve azgınlık ehline değil, yalnızca bunlara fayda verir. İki fiilin farklı zaman kalıplarında gelmesinin nüktesi, Allah Teâlâ'nın { اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } ayetinde geçen açıklamalardan bilinir; geçmişte zikredilenleri hatırla!

وَمَنْ تَزَكَّى تطهر من أدناس الأوزار والمعاصي بالتأثر من هذا الإنذارات فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ لاقتصار نفعه عليها كما أن من تدنس بها لا يتدنس إلا عليها، والتزكي شامل للخشية وإقامة الصلاة فهذا تقرير وحث عليهما.

{ وَمَنْ تَزَكَّى } “Kim de arınırsa”; bu uyarılardan etkilenerek günahların ve isyanların kirlerinden temizlenirse, { فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ } “O ancak kendi nefsi için arınmış olur”; çünkü bunun faydası yalnızca kendi nefsiyle sınırlıdır, nitekim bu günahlarla kirlenen kimse de ancak kendi aleyhine kirlenmiş olur. Arınmak (tezekkî), korkuyu ve namazı ikame etmeyi de içine alır; dolayısıyla bu, o ikisini pekiştirme ve onlara teşviktir.

وقرأ العباس عن أبي عمرو «ومن يزكي فإنما يزكي» بالياء من تحت وشد الزاي فيهما وهما مضارعان أصلهما ومن يتزكى فإنما يتزكى فأدغمت التاء في الزاي كما أدغمت في يذكرون، وقرأ ابن مسعود وطلحة «ومن أزكى» بإدغام التاء في الزاي واجتلاب همزة الوصل في الابتداء، وطلحة أيضا «فإنما تزكى» بإدغام التاء في الزاي وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ لا إلى أحد غيره استقلالا أو اشتراكا فيجازيهم على تزكيهم أحسن الجزاء وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ عطف على قوله تعالى: وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ والأعمى والبصير مثلان للكافر والمؤمن كما قال قتادة والسدي وغيرهما.

el-Abbâs, Ebû Amr'dan; her iki kelimede alttan ye ile ve ze harflerinin şeddesiyle «ومن يزّكّى فإنما يزّكّى» şeklinde okumuştur. Bu ikisi muzari fiil olup asılları «ومن يتزكى فإنما يتزكى» şeklindedir; tıpkı «يذّكّرون» kelimesinde olduğu gibi te harfi ze harfine idgam edilmiştir. İbn Mes‘ûd ve Talha, te'nin ze'ye idgamı ve başlangıçta vasıl hemzesi getirilmesiyle «ومن ازّكّى» şeklinde okumuşlardır. Talha ayrıca te'nin ze'ye idgamıyla «فإنما تزّكّى» şeklinde de okumuştur. { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Dönüş ise ancak Allah'adır”; bağımsız olarak veya ortaklaşa başkasına değil, yalnızca O'nadır; böylece arınmalarına karşılık onları en güzel şekilde mükâfatlandıracaktır. { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz”; Allah Teâlâ'nın { وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ } buyruğu üzerine matuftur. Katâde, Süddî ve başkalarının dediği gibi kör ile gören, kâfir ile mümin için iki misaldir.

وقيل: هما مثلان للصنم ولله ﷿ فهو من تتمة قوله تعالى: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ والمعنى لا يستوي الله تعالى مع ما عبدتم وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ أي ولا الباطل ولا الحق وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ ولا الثواب ولا العقاب، وقيل: ولا الجنة ولا النار، والحرور فعول من الحر وأطلق كما حكي عن الفراء على شدة الحر ليلا أو نهارا، وقال أبو البقاء: هو شدة حر الشمس، وفي الكشاف الحرور السموم إلا أن السموم يكون بالنهار والحرور بالليل والنهار، وقيل: بالليل وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ تمثيل آخر للمؤمنين الذين دخلوا في الدين بعد البعثة والكافرين الذين أصروا واستكبروا فالتعريف كما قال الطيبي للعهد، وقيل: للعلماء والجهلاء.

Şöyle de denilmiştir: Bu ikisi put ile Allah Teâlâ için iki misaldir; dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ } buyruğunun tamamlayıcısıdır. Mana şöyledir: Allah Teâlâ ile sizin taptığınız şeyler bir olmaz. { وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ } “Ne karanlıklar ne de aydınlık”; yani ne batıl ne de hak [bir olmaz]. { وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ } “Ne gölge ne de yakıcı sıcak”; ne sevap ne de ceza [bir olmaz]. Şöyle de denilmiştir: Ne cennet ne de cehennem. 'Harûr', 'har' kökünden fâ‘ûl veznindedir; Ferrâ'dan nakledildiğine göre gece veya gündüz sıcaklığın şiddeti için mutlak olarak kullanılmıştır. Ebü'l-Bekâ: 'Güneş sıcağının şiddetidir' demiştir. Keşşâf'ta: 'Harûr sam yelidir; ancak sam yeli gündüzleyin olur, harûr ise gece ve gündüz olur' denilmiştir. Bir görüşe göre de yalnızca geceleyin olur. { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Diriler de bir olmaz ölüler de”; peygamberlikten sonra dine giren müminler ile inat edip büyüklük taslayan kâfirler için başka bir temsildir. Tîbî'nin dediği gibi belirteç edatı (elif-lâm) ahid içindir. Âlimler ile cahiller için olduğu da söylenmiştir.

والثعالبي جعل الأعمى والبصير مثلين لهما وليس بذاك إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ أي يسمعه ويجعله مدركا

Seâlibî kör ve göreni bu ikisi için [âlim ve cahil için] misal kılmıştır ki bu pek isabetli değildir. { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğine işittirir”; yani ona işittirir ve onu sesleri idrak eder

للأصوات، وقال الخفاجي وغيره: ولعل في الآية ما يقتضي أن المراد يسمع من يشاء سماع تدبر وقبول لآياته ﷿ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ ترشيح لتمثيل المصرين على الكفر بالأموات وإشباع في إقناطه ﵊ من إيمانهم، والباء مزيدة للتأكيد أي وما أنت مسمع، والمراد بالسماع هنا ما أريد به في سابقه، ولا يأبى إرادة السماع المعروف ما ورد في حديث القليب لأن المراد نفي الأسماع بطريق العادة وما في الحديث من باب وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الأنفال: ١٧] وإلى هذا ذهب البعض، وقد مر الكلام في ذلك فلا تغفل.

kılar. Hafâcî ve başkaları şöyle demiştir: Ayette, kastedilenin Allah Teâlâ'nın ayetlerini düşünerek ve kabul ederek dinleme olduğunu gerektiren bir işaret bulunmaktadır. { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Sen kabirlerdekine işittirecek değilsin”; küfürde direnenlerin ölülere benzetilmesini pekiştiren ve Peygamber aleyhisselâm'ı onların iman etmelerinden tamamen ümit kestiren bir ifadedir. Be harfi tekit için zâiddir; yani 'sen işittirici değilsin' demektir. Buradaki işitmekten maksat, bir önceki cümlede kastedilen manadır. Bilinen işitmenin kastedilmesi, Kuleyb hadisinde varid olan rivayete engel teşkil etmez; çünkü kastedilen şey, âdet yoluyla işittirmenin nefyedilmesidir. Hadiste geçen durum ise { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” [Enfâl, 17] kabilindendir. Bazı âlimler bu görüşe meyletmiştir. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti, gafil olma!

وما ألطف نظم هذه التمثيلات فقد شبه المؤمن والكافر أولا بالبحرين وفضل البحر الأجاج على الكافر لخلوه من النفع ثم بالأعمى والبصير مستتبعا بالظلمات والنور والظل والحرور فلم يكتف بفقدان نور البصر حتى ضم إليه فقدان ما يمده من النور الخارجي وقرن إليه نتيجة ذلك العمى والفقدان فكان فيه ترق من التشبيه الأول إليه ثم بالأحياء والأموات ترقيا ثانيا وأردف قوله سبحانه: وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ.

Bu temsillerin dizilişi ne kadar da lâtiftir! Mümin ve kâfiri önce iki denize benzetmiş, acı-tuzlu denizi faydadan yoksunluğu sebebiyle kâfirden üstün tutmuştur. Sonra peşinden karanlıklar, aydınlık, gölge ve yakıcı sıcak ile takip edilen kör ve görene benzetmiştir. Görme nurunun yokluğuyla yetinmeyip buna dışarıdan onu destekleyecek nurun yokluğunu da eklemiş ve bu körlük ile yokluğun neticesini de buna bağlamıştır; böylece birinci teşbihten buna doğru bir terakki (derece derece yükselme) olmuştur. Sonra ikinci bir terakki ile dirilere ve ölülere benzetmiş ve ardından Allah Teâlâ'nın { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } buyruğunu getirmiştir.

وذكر الطيبي أن إخلاء الثاني من لا المؤكدة لأنه كالتمهيد لقوله تعالى: وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ ولهذا كرر وَما يَسْتَوِي وأما ذكرها في التمثيلين بعده فلأنهما مقصودان في أنفسهما إذ ما فيهما مثلان للحق والباطل وما يؤديان إليه من الثواب والعقاب دون المؤمن والكافر كما في غيرهما، وإنما حملت على أنها زائدة للتأكيد إذ ليس المراد أن الظلمات في نفسها لا تستوي بل تتفاوت فمن ظلمة هي أشد من أخرى مثلا وكذا يقال فيما بعد بل المراد أن الظلمات لا تساوي النور والظل لا يساوي الحرور والأحياء لا تساوي الأموات.

Tîbî, ikinci misalin pekiştirici 'lâ' edatından hali kılınmasının, Allah Teâlâ'nın { وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } buyruğuna bir hazırlık mahiyetinde olmasından ileri geldiğini zikretmiştir; bu sebeple { وَما يَسْتَوِي } fiili tekrar edilmiştir. Ondan sonraki iki temsilde 'lâ' edatının zikredilmesine gelince; çünkü o ikisi bizzat kendileri maksuttur; zira o ikisindekiler diğerlerindeki mümin ve kâfir gibi olmayıp bizzat hak ile batılın ve onların ulaştırdığı sevap ile cezanın misalleridir. Bu edat sadece tekit için zâid kabul edilmiştir; çünkü maksat karanlıkların kendi içinde eşit olmadığı, bilakis birbirinden farklı olduğu, örneğin bir karanlığın diğerinden daha şiddetli olduğu manası değildir; sonrakiler için de aynı durum geçerlidir. Bilakis maksat, karanlıkların aydınlığa denk olmadığı, gölgenin yakıcı sıcağa denk olmadığı ve dirilerin de ölülere denk olmadığıdır.

وزعم ابن عطية أن دخول لا على نية التكرار كأنه قيل: ولا الظلمات والنور ولا النور والظلمات وهكذا فاستغنى بذكر الأوائل عن الثواني ودل مذكور الكلام على متروكه، والقول بأنها مزيدة لتأكيد النفي يغني عن اعتبار هذا الحذف الذي لا فائدة فيه.

İbn Atıyye, 'lâ' edatının tekrar niyetine girdiğini, sanki şöyle denildiğini iddia etmiştir: 'Ne karanlıklar ve nur ne de nur ve karanlıklar...' ve böylece devam eder; ilklerin zikredilmesiyle ikincilerden müstağni kalınmış ve kelamın zikredilen kısmı terk edilen kısmına delalet etmiştir. Ancak bu edatın nefyin tekidi için zâid olduğunu söylemek, hiçbir faydası bulunmayan bu hazif takdirinden müstağni kılar.

وقال الإمام: كررت لا فيما كررت لتأكيد المنافاة فالظلمات تنافي النور وتضاده والظل والحرور كذلك لأن المراد من الظل عدم الحر والبرد بخلاف الأعمى والبصير فإن الشخص الواحد قد يكون بصيرا. ثم يعرض له العمى فلا منافاة إلا من حيث الوصف، وأما الأحياء والأموات فيهما وإن كانا كالأعمى والبصير من حيث إن الجسم الواحد قد يكون حيا ثم يعرض له الموت لكن المنافاة بين الحي والميت أتم من المنافاة بين الأعمى والبصير فإنهما قد يشتركان في إدراك أشياء ولا كذلك الحي والميت كيف والميت مخالف الحي في الحقيقة على ما تبين في الحكمة الإلهية، وقيل لم تكرر قيل وكررت بعد لأن المخاطب في أول الكلام لا يقصر في فهم المراد، وقيل كررت فيما عدا الأخير لأنه لو قيل وما يستوي الأعمى والبصير ولا الظلمات والنور مثلا لتوهم نفي الاستواء بين مجموع الأعمى والبصير ومجموع الظلمات والنور، وفي الأخير للإعتناء وإدخال (لا) على المتقابلين لتذكير نفي الاستواء، وقدم الأعمى على البصير مع أن البصير أشرف لأنه إشارة إلى الكافر وهو موجود قبل البعثة والدعوة إلى الإيمان، ولنحو هذا قدم الظلمات على النور فإن الباطل كان موجودا فدمغه الحق ببعثته ﵊، ولم يقدم الحرور على الظل ليكون على طرز ما سبق من تقديم غير الأشرف بل قدم الظل رعاية لمناسبته للعمى والظلمة من وجه أو لسبق الرحمة مع ما في ذلك من رعاية الفاصلة.

İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Lâ' edatı tekrar edildiği yerlerde tenâfîyi (zıtlığı) tekit etmek için tekrar edilmiştir; nitekim karanlıklar nura zıttır ve onunla çelişir, gölge ve yakıcı sıcak da böyledir; çünkü gölgeden murat sıcağın ve soğuğun bulunmayışıdır. Kör ve gören ise böyle değildir; zira tek bir şahıs gören biri iken sonradan ona körlük arız olabilir, dolayısıyla zıtlık ancak vasıf bakımındandır. Diriler ve ölülere gelince: Her ne kadar tek bir cismin canlı iken sonradan ona ölümün arız olması bakımından kör ve gören gibi olsalar da, diri ile ölü arasındaki zıtlık kör ile gören arasındaki zıtlıktan daha tamdır. Çünkü kör ile gören bazı şeyleri idrak etmekte ortak olabilirler, diri ile ölü ise böyle değildir; ilahî hikmette beyan edildiği üzere ölü hakikat bakımından diriden nasıl farklı olmasın! Bir görüşe göre, ilk kelamda muhatap muradı anlamakta kusur etmeyeceği için önce tekrar edilmemiş, sonra tekrar edilmiştir. Başka bir görüşe göre, sonuncusu hariç diğerlerinde tekrar edilmiştir; çünkü şayet 'kör ile gören ve karanlıklar ile nur eşit olmaz' denilseydi, kör ile görenin toplamı ile karanlıklar ile nurun toplamı arasında eşitliğin nefyedildiği zannı doğabilirdi; sonuncusunda ise ehemmiyet vermek ve eşitliğin nefyini hatırlatmak amacıyla birbirine mukabil olanların üzerine (lâ) dahil edilmiştir. Gören daha şerefli olduğu halde kör görenden önce zikredilmiştir; çünkü körden maksat kâfirdir ve o da peygamberlikten ve imana davetten önce mevcuttur. Buna benzer bir sebeple karanlıklar nura takdim edilmiştir; çünkü batıl mevcuttu ve Peygamber aleyhisselâm'ın gönderilmesiyle hak onu ortadan kaldırdı. Yakıcı sıcak ise, daha önce geçtiği gibi şerefli olmayanın takdim edilmesi üslubu üzere olsun diye gölgeden önce zikredilmemiş, aksine bir yönden körlük ve karanlığa uygunluğunun gözetilmesi veya rahmetin önde gelmesi sebebiyle ve bunda ayet sonu uyumunun (fâsıla) da riayeti bulunması hasebiyle gölge öne alınmıştır.

وقدم الأحياء على الأموات ولم يعكس الأمر ليوافق الأولين في تقديم غير الأشرف لأن الأحياء إشارة إلى المؤمنين بعد الدعوة والأموات إشارة إلى المصرين على الكفر بعدها ولذا قيل بعد إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ إلخ ووجود المصرين بوصف الإصرار بعد وجود المؤمنين، وقيل قدم ما قدم فيما عدا الأخير لأنه عدم وله مرتبة السبق وفي

Diriler ölülere takdim edilmiş, şerefli olmayanın öne alınması hususunda ilklere uysun diye durum tersine çevrilmemiştir; çünkü diriler davetten sonraki müminlere, ölüler ise davetten sonra küfürde direnenlere işarettir. Bu yüzden sonrasında { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ } vb. buyrulmuştur; zira ısrar vasfıyla nitelenenlerin varlığı müminlerin varlığından sonradır. Bir görüşe göre, sonuncusu müstesna öne alınanlar ademî (yokluk bildiren) olduğu ve öncelik mertebesine sahip olduğu için öne alınmıştır;

الأخير لأن المراد بالأموات. فاقدو الحياة بعد الاتصاف بها كما يشعر به أرداف ذلك بقوله تعالى: وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ فيكون للحياة مع أنها وجودية رتبة السبق أيضا، وقيل إن تقديم غير الأشرف مع انفهام أنه غير أشرف على الأشرف للإشارة إلى أن التقديم صورة لا يخل بشرف الأشرف:

sonuncusunda ise ölülerden maksat —bunun peşinden Allah Teâlâ'nın { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } buyruğunun getirilmesinin hissettirdiği üzere— hayat ile nitelendikten sonra hayatı kaybedenlerdir; bu durumda hayat, vücûdî (varlıksal) olmakla birlikte aynı şekilde öncelik mertebesine sahip olur. Şöyle de denilmiştir: Şerefli olmayanın, şerefli olmadığı anlaşılmakla birlikte şerefli olana takdim edilmesi, şeklî takdimin şerefli olanın şerefine halel getirmeyeceğine işaret etmek içindir:

فالنار يعلوها الدخان وربما ... يعلو الغبار عمائم الفرسان

Ateşin üstüne duman yükselir, kimi zaman da süvarilerin sarıklarının üzerine toz konar.

وجمع الظلمات مع إفراد النور لتعدد فنون الباطل واتحاد الحق، وقيل لأن الظلمة قد تتعدد فتكون في محال قد تخلل بينهما نور والنور في هذا العالم وإن تعدد إلا أنه يتحد وراء محل تعدده، وجمع الأحياء والأموات على بابه لتعدد المشبه بهما ولم يجمع الأعمى والبصير لذلك لأن القصد إلى الجنس والمفرد أظهر فيه مع أن في البصراء ترك رعاية الفاصلة وهو على الذوق السليم دون البصير، فتدبر جميع ذلك والله تعالى أعلم بأسرار كتابه وهو العليم الخبير.

Batılın yollarının çokluğu ve hakkın birliği sebebiyle 'karanlıklar' çoğul, 'nur' ise tekil getirilmiştir. Bir görüşe göre karanlık çoğalabilir ve aralarına nurun girdiği yerlerde bulunabilir; bu alemdeki nur ise çoğalsa bile çoğaldığı yerin ötesinde birleşir. Diriler ve ölüler, kendilerine benzetilenlerin çokluğu sebebiyle asıl kuralı üzere çoğul getirilmiştir. Kör ve gören ise bu sebeple çoğul yapılmamıştır; çünkü maksat cinstir ve tekil lafız cinse delalet etmekte daha açıktır; bununla birlikte 'buserâ' denilmesinde fâsıla riayetinin terk edilmesi söz konusu olurdu ki bu selim zevke göre 'basîr' kelimesinden daha aşağıdadır. Bütün bunları iyi düşün! Kitabının sırlarını en iyi Allah Teâlâ bilir; O, her şeyi bilen Alîm'dir, her şeyden haberdar Habîr'dir.

وقرأ الأشهب والحسن «بمسمع من» بالإضافة إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ أي ما عليك إلا أن تبلغ وتنذر فإن كان المنذر ممن أراد الله تعالى هدايته سمع واهتدى وإن كان ممن أراد سبحانه ضلاله وطبع على قلبه فما عليك منه تبعة إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ أي محقين على أنه حال من الفاعل أو محقا على أنه حال من المفعول أو إرسالا مصحوبا بالحق على أنه صفة لمصدر محذوف، وجوز الزمخشري تعلقه بقوله سبحانه: بَشِيراً ومتعلق قوله تعالى:

el-Eşheb ve el-Hasan, izafet ile «بمسمعِ من» şeklinde okumuşlardır. { إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın”; yani sana düşen ancak tebliğ etmek ve uyarmaktır. Şayet uyarılan kimse Allah Teâlâ'nın hidayetini dilediği kimselerden ise dinler ve hidayete erer; eğer O'nun dalaletini dilediği ve kalbini mühürlediği kimselerden ise ondan dolayı sana hiçbir sorumluluk yoktur. { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ } “Şüphesiz biz seni hak ile gönderdik”; yani failden hâl olarak 'hak üzere olduğumuz halde', yahut mef‘ûlden hâl olarak 'sen hak üzere olduğun halde', yahut hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olarak 'hak ile beraber bir gönderişle'. Zemahşerî bunun Allah Teâlâ'nın { بَشِيراً } “müjdeleyici olarak” buyruğuna taallukunu caiz görmüştür;

وَنَذِيراً محذوف لدلالة المقابل على مقابله أي بشيرا بالوعد الحق ونذيرا بالوعيد الحق.

{ وَنَذِيراً } “Ve uyarıcı olarak” buyruğunun müteallakı ise, karşılığın karşılığına delaleti sebebiyle hazfedilmiştir; yani hak olan vaat ile müjdeleyici ve hak olan tehdit ile uyarıcı olarak.

وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ أي ما من جماعة كثيرة أهل عصر وأمة من الأمم الدارجة في الأزمنة الماضية إِلَّا خَلا مضى فِيها نَذِيرٌ من نبي أو عالم ينذرها، والاكتفاء بذكره للعلم بأن النذارة قريبة البشارة لا سيما وقد اقترنا آنفا مع أن الإنذار أنسب بالمقام، وقيل خص النذير بالذكر لأن البشارة لا تكون إلا بالسمع فهو من خصائص الأنبياء ﵈ فالبشير نبي أو ناقل عنه بخلاف النذارة فإنه تكون سمعا وعقلا فلذا وجه النذير في كل أمة، وفيه بحث.

{ وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ } “Hiçbir ümmet yoktur ki”; yani geçmiş zamanlarda gelip geçmiş ümmetlerden ve bir asrın ehlinden kalabalık hiçbir topluluk yoktur ki, { إِلَّا خَلا } “mutlaka geçmiş olmasın”, { فِيها نَذِيرٌ } “içinde bir uyarıcı”; onları uyaran bir peygamber veya bir âlim [geçmiş olmasın]. Yalnızca uyarıcının zikredilmesiyle yetinilmesi, uyarmanın müjdelemeye yakın olduğunun bilinmesinden ileri gelir; bilhassa az önce birlikte zikredilmişlerdi, bununla beraber uyarma makama daha uygundur. Şöyle de denilmiştir: Uyarıcının özellikle zikredilmesi, müjdenin ancak vahiy ile (sem‘an) bilinmesinden dolayıdır; bu da peygamberlerin aleyhimüsselâm hususiyetlerindendir. Dolayısıyla müjdeleyici ya bir peygamberdir ya da ondan nakleden kimsedir. Uyarmanın aksine, zira uyarma hem naklen hem aklen olur; bu sebeple her ümmete uyarıcı yönlendirilmiştir. Ancak bu görüşte tartışılacak yönler vardır.

واستدل بعض الناس بهذه الآية مع قوله تعالى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ [الأنعام: ٣٨] على في البهائم وسائر الحيوانات أنبياء أو علماء ينذرون، والاستدلال بذلك باطل لا يكاد نفي بطلانه على أحد حتى على البهائم، ولم نسمع القول بنبوة فرد من البهائم ونحوها إلا عن الشيخ محيي الدين ومن تابعه قدس الله سره، ورأيت في بعض الكتب أن القول بذلك كفر والعياذ بالله تعالى.

Bazı kimseler bu ayet ile birlikte Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar” [En‘âm, 38] buyruğunu delil getirerek hayvanlar ve diğer canlılar arasında da uyaran peygamberler veya âlimler bulunduğunu ileri sürmüşlerdir. Bununla delil getirmek bâtıldır; onun bâtıllığı hayvanlar dahil hiç kimseye kapalı kalmaz. Şeyh Muhyiddin ve ona tabi olanlar —Allah sırrını takdis etsin— müstesna, hayvanlardan ve benzerlerinden bir ferdin peygamberliği sözünü kimseden işitmedik. Hatta bazı kitaplarda bu sözü söylemenin küfür olduğunu gördüm, Allah Teâlâ'ya sığınırız.

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ من الأمم العاتية فلا تحزن من تكذيب هؤلاء إياك.

{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Eğer seni yalanlarlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamışlardı”; o azgın ümmetlerden öncekiler de [yalanlamışlardı]. Dolayısıyla bunların seni yalanlamasından ötürü üzülme.

جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ في موضع الحال على ما قال أبو البقاء إما بدون تقدير قد أو بتقديرها أي كذب الذين من قبلهم وقد جاءتهم رسلهم بِالْبَيِّناتِ أي بالمعجزات الظاهرة الدالة على صدقهم فيما يدعون وَبِالزُّبُرِ كصحف إبراهيم ﵇ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ كالتوراة والإنجيل على إرادة التفصيل يعني أن بعضهم جاء بهذا وبعضهم جاء بهذا لا على إرادة الجمع وأن كل رسول جاء بجميع ما ذكر حتى يلزم أن يكون لكل رسول كتاب وعدد الرسل أكثر بكثير من عدد الكتب كما هو معروف، ومال هذا إلى منع الخلو، ويجوز أن يراد بالزبر والكتاب واحد والعطف لتغاير العنوانين لكن فيه بعد ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا وضع الظاهر موضع ضميرهم لذمهم بما حيز الصلة والأشعار بعلة الأخذ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ أي إنكاري عليهم بالعقوبة، وفيه مزيد تشديد وتهويل وقد تقدم الكلام في نظير هذا في سبأ فتذكر.

{ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } “Elçileri onlara gelmişti”; Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre ister 'kad' takdiriyle ister takdirsiz olsun hâl konumundadır; yani elçileri kendilerine geldiği halde onlardan öncekiler yalanlamışlardı, { بِالْبَيِّناتِ } “Açık delillerle”; yani iddia ettikleri şeylerde doğruluklarına delalet eden apaçık mucizelerle, { وَبِالزُّبُرِ } “Ve sahifelerle”; İbrahim aleyhisselâm'ın sahifeleri gibi, { وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “Ve aydınlatıcı kitapla”; Tevrat ve İncil gibi. Bu, tafsilat kastıyla böyledir; yani onların bir kısmı bununla, bir kısmı da şununla geldi demektir; yoksa her peygamberin zikredilenlerin hepsiyle geldiği yönünde bir cem kastı yoktur; aksi takdirde her peygamberin bir kitabı olması gerekirdi, halbuki bilindiği üzere peygamberlerin sayısı kitapların sayısından çok daha fazladır. Bu durum men‘-i hulüvv (ikisinin birden yok olmasının imkânsızlığı) kabilindendir. Zübûr ile Kitâb'ın aynı şey olması ve atfın unvanların farklılığından ötürü yapılmış olması da caizdir, ancak bunda bir uzaklık vardır. { ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Sonra o inkâr edenleri yakaladım”; sıla cümlesinin içerdiği vasıfla onları yermek ve yakalanma illetini hissettirmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Beni inkâr ediş [ve cezalandırışım] nasıl oldu!”; yani cezalandırmak suretiyle onlara karşı inkârım [nasıl oldu!]. Bunda fazladan bir şiddet ve dehşet vardır. Bunun benzerine dair açıklama Sebe Suresi'nde geçmişti, hatırla!

وفي الآية من تسليته ﷺ ما فيها أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً إلخ استئناف مسوق على ما يخطر

Bu ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için büyük bir teselli vardır. { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi” vb. buyruk, akla gelen ihtimale göre

بالبال لتقرير ما أشعر به قوله تعالى: ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ من عظيم قدرته ﷿، وقال الشيخ الإسلام: هو لتقرير ما قبله من اختلاف الناس ببيان أن الاختلاف والتفاوت أمر مطرد في جميع المخلوقات من النبات والجماد والحيوان.

Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } buyruğunun hissettirdiği O'nun azametli kudretini pekiştirmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır. Şeyhülislam [İbn Kemal / Ebussuûd] şöyle demiştir: Bu, bitkiler, cansızlar ve hayvanlar gibi bütün mahlûkatta farklılaşma ve derecelenmenin cari bir kanun olduğunu beyan ederek önceki insanların ihtilafını pekiştirmek içindir.

وقال أبو حيان: تقرير لوحدانيته تعالى بأدلة سماوية وأرضية أثر تقريرها بأمثال ضربها جل شأنه، وهذا كما ترى، والاستفهام للتقرير، والرؤية قلبية لأن إنزال المطر وإن كان مدركا بالبصر لكن إنزال الله تعالى إياه ليس كذلك، والخطاب عام أي ألم تعلم أن الله تعالى أنزل من جهة العلو ماء فَأَخْرَجْنا بِهِ أي بذلك الماء على أنه سبب عادي للإخراج، وقيل أي أخرجنا عنده، والالتفات لإظهار كمال الاعتناء بالفعل لما فيه من الصنع البديع المنبئ عن كمال القدرة والحكمة ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها أي أنواعها من التفاح والرمان والعنب والتين وغيرها مما لا يحصر، وهذا كما يقال فلان أتى بألوان من الأحاديث وقدم كذا لونا من الطعام، واختلاف كل نوع بتعدد أصنافه كما في التفاح فإن له أصنافا متغايرة لذة وهيئة وكذا في سائر الثمرات ولا يكاد يوجد نوع منها إلا وهو ذو أصناف متغايرة، ويجوز أن يراد اختلاف كل نوع باختلاف أفراده.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Yüce Allah'ın irad ettiği misallerin hemen ardından, semavî ve arzî delillerle O'nun vahdaniyetini pekiştirmektir. Bu görüş de gördüğün gibidir. İstifham takrir içindir. Görmek ise kalbîdir; çünkü yağmurun inişi gözle idrak edilse de, onu Allah Teâlâ'nın indirmesi öyle değildir. Hitap geneldir; yani Allah Teâlâ'nın yukarı cihetten bir su indirdiğini bilmedin mi? { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “Böylece onunla çıkardık”; yani o su sebebiyle, zira su bitirmenin âdî (zahiri) sebebidir. Bir görüşe göre: onun yanında çıkardık. Gaip sîgasından mütekellim sîgasına iltifat, kemâl-i kudret ve hikmete delalet eden eşsiz bir sanatı barındırması hasebiyle bu fiile tam bir ihtimam göstermek içindir. { ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها } “Renkleri farklı ürünler”; yani elma, nar, üzüm, incir ve sayılamayacak diğer ürünler gibi nevileri farklı [ürünler]. Bu, 'falan kimse türlü türlü (renk renk) sözler getirdi' ve 'şu kadar çeşit (renk) yemek sundu' denilmesine benzer. Her nevin farklılığı da kendi çeşitlerinin çokluğuyladır; nitekim elmada lezzet ve şekil bakımından birbirinden farklı çeşitler vardır, diğer meyvelerde de böyledir; hemen hemen hiçbir meyve türü yoktur ki farklı çeşitleri bulunmasın. Her nevin farklılığından, fertlerinin farklılığının kastedilmiş olması da caizdir.

وأخرج عبد بن حميد وابن جرير عن قتادة أنه حمل الألوان على معناها المعروف واختلافها بالصفرة والحمرة والخضرة وغيرها، وروي ذلك عن ابن عباس أيضا وهو الأوفق لما في قوله تعالى.

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den; renkleri bilinen anlamına hamletmesini ve farklılığını da sarılık, kırmızılık, yeşillik ve diğer renklerle açıklamasını rivayet etmişlerdir. Bu İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki manaya en uygun olan da budur:

وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ وهو إما عطف على ما قبله بحسب المعنى أو حال وكونه استئنافا مع ارتباطه بما قبله غير ظاهر، وجُدَدٌ جمع جدة بالضم وهي الطريقة من جده إذا قطعه.

{ وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ } “Dağlardan da beyaz ve kırmızı yollar vardır”; bu ya mana bakımından öncesine matuftur ya da hâldir; öncesiyle irtibatı varken istinaf olması ise zahir değildir. 'Cüded', ötre ile 'cüdde' kelimesinin çoğuludur; o da yolu kesip açtığında kullanılan 'ceddehu' fiilinden türeyen yoldur.

وقال أبو الفضل: هي من الطرائق ما يخالف لونه لون ما يليه ومنه جدة الحمار للخط الذي في وسط ظهره يخالف لونه، وسأل ابن الأزرق ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن الجدد فقال طرائق طريقة بيضاء وطريقة خضراء، وأنشد قول الشاعر:

Ebü'l-Fadl şöyle demiştir: O, rengi bitişiğindeki rengin zıddı olan çizgilerdir; merkebin sırtının ortasında bulunan ve kendi renginden farklı olan çizgiye 'cükdetü'l-hımâr' denilmesi de bundandır. İbnü'l-Ezrak, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya 'el-cüded' kelimesini sormuş, o da 'biri beyaz, biri yeşil yollar/çizgiler' demiş ve şu şairin beytini okumuştur:

قد غادر السبع في صفحاتها جددا ... كأنها طرق لاحت على أكم

Yırtıcı hayvan, tepeler üzerinde beliren yollar gibi onun yüzeylerinde çizgiler bıraktı.

والكلام على تقدير مضاف إن لم تقصد المبالغة لأن الجبال ليست نفس الطرائق أي ذو جدد. وقرأ الزهري «جدد» بضمتين جمع جديدة كسفينة وسفن وهي بمعنى جدة. وقال صاحب اللوامح هو جمع جديد بمعنى آثار جديدة واضحة الألوان. وقال أبو عبيدة: لا مدخل لمعنى الجديدة في هذه الآية. ولعل من يقول بتجدد حدوث الجبال وتكونها من مياه تنبع من الأرض وتتحجر أولا فأولا ثم تنبع من موضع قريب مما تحجر فتتحجر أيضا وهكذا حتى يحصل جبل لا يأبى حمل الآية على هذه القراءة على ما ذكر، والظاهر من الآيات والأخبار أن الجبال أحدثها الله تعالى بعيد خلق الأرض لئلا تميد بسكانها، والفلاسفة يزعمون أنها كانت طينا في بحار انحسرت ثم تحجرت، وقد أطال الإمام الكلام على ذلك في كتابه المباحث المشرقية واستدل على ذلك، بوجود أشياء بحرية كالصدف بين أجزائها، وهذا عند تدقيق النظر هباء وأكثر الأدلة مثلة، ومن أراد الاطلاع على ما قالوا فليرجع إلى كتبهم. وروي عنه أيضا أنه قرأ «جدد» بفتحتين ولم يجز ذلك أبو حاتم وقال: إن هذه القراءة لا تصح من حيث المعنى وصححها غيره وقال: الجدد الطريق الواضح المبين إلا أنه وضع المفرد موضع الجمع ولذا وصف بالجمع، وقيل هو من باب نطفة أمشاج وثوب أخلاق لاشتمال الطريق على قطع.

Mübalağa kastedilmemişse ifade hazfedilmiş bir muzaf takdirindedir; çünkü dağlar bizzat yolların kendisi değildir, yani 'yollara sahip dağlar' demektir. ez-Zührî, 'sefîne' ve 'süfün' gibi 'cedîde' kelimesinin çoğulu olarak iki ötre ile «جُدُدٌ» şeklinde okumuştur ki bu da 'cüdde' manasındadır. Levâmih sahibi bunun, 'renkleri apaçık yeni izler' anlamında 'cedîd'in çoğulu olduğunu söylemiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Bu ayette yeni (cedîde) anlamının yeri yoktur' demiştir. Belki de dağların sonradan yenilenerek meydana geldiğini, yeryüzünden fışkıran ve önce bir kısmı taşlaşan, sonra taşlaşan yere yakın bir yerden tekrar fışkırıp onun da taşlaşması suretiyle nihayet bir dağın oluştuğunu söyleyenler, bu kıraate göre ayetin bu manaya hamledilmesine karşı çıkmazlar. Ayetlerden ve rivayetlerden anlaşılan zahir mana ise şudur: Allah Teâlâ dağları, sakinlerini sarsmasın diye yeryüzünün yaratılmasının hemen ardından var etmiştir. Filozoflar ise dağların, suları çekilmiş denizlerdeki çamur iken sonradan taşlaştığını iddia ederler. İmam [Râzî], el-Mebâhisü'l-Meşrıkıyye adlı kitabında bu konuyu uzun uzadıya ele almış ve dağ parçaları arasında deniz kabuğu gibi deniz mahluklarının bulunmasını buna delil getirmiştir. Derinlemesine bakıldığında bu delil bir seraptan ibarettir ve delillerin çoğu da böyledir; onların söylediklerine muttali olmak isteyenler kitaplarına müracaat etsin. ez-Zührî'den ayrıca iki fetha ile «جَدَدٌ» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir; ancak Ebû Hâtim buna cevaz vermemiş ve bu kıraatin mana yönünden sahih olmadığını söylemiştir. Başkaları ise bunu sahih kabul edip şöyle demiştir: 'el-Ceded', apaçık, belirgin yoldur; ancak müfret lafız çoğul yerine konulmuş ve bu sebeple çoğul ile sıfatlanmıştır. Bir görüşe göre de yol parçalar içerdiği için bu 'nutfe emşâc' ve 'sevb ahlâk' kabilindendir.

وتعقب بأنه غير ظاهر ولا مناسب لجمع الجبال مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها أي أصنافها بالشدة والضعف لأنها مقولة

Fakat buna, zahir olmadığı ve dağların çoğul oluşuna uymadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها } “Renkleri çeşit çeşit”; yani şiddet ve zayıflık bakımından çeşitleri farklıdır, çünkü bunlar teşrik yoluyla (dereceli olarak) söylenir

بالتشكيك فمختلف صفة بيض وحمر، وأَلْوانُها فاعل له وليس بمبتدأ، ومُخْتَلِفٌ خبره لوجوب مختلفة حينئذ، وجوز أن يكون صفة جُدَدٌ وَغَرابِيبُ عطف على بِيضٌ فهو من تفاصيل الجدد والصفات القائمة بها أي ومن الجبال ذو جدد بيض وحمر، وغرابيب والغربيب هو الذي أبعد في السواد وأغرب فيه ومنه الغراب، وكثر في كلامهم اتباعه للأسود على أنه صفة له أو تأكيد لفظي فقالوا أسود غربيب كما قالوا أبيض يقق وأصفر فاقع وأحمر قاني.

Dolayısıyla 'muhtelif', 'bîd' (beyazlar) ve 'humr' (kırmızılar) kelimelerinin sıfatıdır; { أَلْوانُها } ise onun failidir, mübteda değildir; 'muhtelif' kelimesi de onun haberi olamaz, zira bu takdirde 'muhtelifetün' denmesi gerekirdi. 'Cüded' kelimesinin sıfatı olması da caiz görülmüştür. { وَغَرابِيبُ } “Ve simsiyahlar”; 'bîd' kelimesine matuftur; dolayısıyla bu, yolların ve onlarda kaim olan sıfatların ayrıntılarındandır; yani 'dağlardan da beyaz, kırmızı ve simsiyah yollara sahip olanlar vardır'. 'Gırbîb', siyahta aşırıya giden ve onda en uç noktaya varandır; karga (gurâb) kelimesi de bundandır. Onların kelamında bu kelimenin, sıfat yahut lafzî tekit olarak 'esved' kelimesine tabi kılınması çokça vaki olmuştur; nitekim 'bembeyaz' için 'ebyadu yekak', 'sapsarı' için 'asfaru fâkı‘', 'kıpkırmızı' için 'ahmeru kânî' dedikleri gibi 'simsiyah' için de 'esvedu gırbîb' demişlerdir.

وظاهر كلام الزمخشري أن غَرابِيبُ هنا تأكيد لمحذوف والأصل وسود غرابيب أي شديدة السواد.

Zemahşerî'nin sözünün zahirine göre buradaki { غَرابِيبُ } kelimesi hazfedilmiş bir kelimenin tekitidir; aslı 've sûdun garâbîbu' şeklindedir, yani 'şiddetli derecede simsiyah' demektir.

وتعقب بأنه لا يصح إلا على مذهب من يجوز حذف المؤكد ومن النحاة من منع ذلك وهو اختيار ابن مالك لأن التأكيد يقتضي الاعتناء والتقوية وقصد التطويل والحذف يقتضي خلافه. ورده الصفار كما في شرح التسهيل لأن المحذوف لدليل كالمذكور فلا ينافي تأكيده، وفي بعض شروح المفصل أنه صفة لذلك المحذوف أقيم مقامه بعد حذفه، وقوله تعالى: سُودٌ بدل منه أو عطف بيان له وهو مفسر للمحذوف، ونظير ذلك قول النابغة:

Buna, ancak müekkedin hazfini caiz görenlerin mezhebine göre sahih olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Nahivcilerden bunu engelleyenler vardır ki bu da İbn Mâlik'in tercihidir; çünkü tekit ihtimamı, kuvvetlendirmeyi ve uzatmayı gerektirir, hazif ise bunun aksini gerektirir. Saffâr, Şerhu't-Teshîl'de geçtiği üzere buna karşı çıkmış ve 'bir delile dayalı olarak hazfedilen şey zikredilmiş gibidir, dolayısıyla tekit edilmesine mani olmaz' demiştir. el-Mufassal'ın bazı şerhlerinde de bunun, hazfedilen o kelimenin sıfatı olduğu ve hazfedildikten sonra onun yerine kaim kılındığı belirtilmiştir; Allah Teâlâ'nın { سُودٌ } buyruğu ise ondan bedel yahut atf-ı beyandır ve hazfedileni tefsir etmektedir. Bunun benzeri Nâbiga'nın şu sözüdür:

والمؤمن العائذات الطير يمسحها ... ركبان مكة بين الغيل والسند

Ve Mekke süvarilerinin Gayl ile Sened arasında sıvazladığı, sığınan kuşları emniyete alan zât.

وفيه التفسير بعد الإبهام ومزيد الاعتناء بوصف السواد حيث دل عليه من طريق الإضمار والإظهار.

Bunda kapalılıktan sonra açıklama ve siyahlık vasfına ziyadesiyle ihtimam gösterme vardır; zira ona hem zamir hem de açık isim yoluyla delalet edilmiştir.

ويجوز أن يكون العطف على جُدَدٌ على معنى ومن الجبال ذو جدد مختلف اللون ومنها غرابيب متحدة اللون كما يؤذن به المقابلة وإخراج التركيب على الأسلوب الذي سمعته، وكأنه لما اعتنى بأمر السواد بإفادة أنه في غاية الشدة لم يذكر بعده الاختلاف بالشدة والضعف.

Atfın { جُدَدٌ } kelimesine yapılmış olması da caizdir; manası: 'Dağlardan rengi farklı yollara sahip olanlar vardır; onlardan rengi tek olan simsiyahlar da vardır', nitekim mukabele ve işittiğin üslup üzere terkibin sevki buna işaret etmektedir. Sanki siyahlık meselesine onun son derece şiddetli olduğunu bildirmek suretiyle ehemmiyet verildiği için, ondan sonra şiddet ve zayıflık bakımından farklılık zikredilmemiştir.

وقال الفراء: الكلام على التقديم والتأخير أي سود غرابيب، وقيل ليس هناك مؤكد ولا موصوف محذوف وإنما غَرابِيبُ معطوف على جُدَدٌ أو على بيض من أول الأمر وسُودٌ بدل منه، قال في البحر: وهذا حسن ويحسنه كون غربيب لم يلزم فيه أن يستعمل تأكيدا، ومنه ما

Ferrâ şöyle demiştir: Kelam takdim ve tehir üzeredir; yani 'sûdun garâbîb' demektir. Şöyle de denilmiştir: Orada hazfedilmiş ne bir müekked ne de bir mevsuf vardır; aksine { غَرابِيبُ } baştan itibaren { جُدَدٌ } veya 'bîd' üzerine matuftur, { سُودٌ } ise ondan bedeldir. el-Bahr'da: 'Bu güzel bir görüştür; gırbîb kelimesinin mutlaka tekit olarak kullanılmasının gerekmemesi de bunu güzelleştirmektedir' denilmiştir. Nitekim şu

جاء في الحديث إن الله تعالى يبغض الشيخ الغربيب وهو الذي يخضب بالسواد

hadiste de bu şekilde gelmiştir: 'Şüphesiz Allah Teâlâ gırbîb ihtiyaca buğzeder', o da saçını sakalını siyaha boyayandır.

، وفسره ابن الأثير بالذي لا يشيب أي لسفاهته أو لعدم اهتمامه بأمر آخرته، وحكي ما في البحر بصيغة قيل، وقول الشاعر:

İbnü'l-Esîr bunu, sefahati veya ahiret işine ehemmiyet vermemesi sebebiyle saç sakalı ağarmayan kimse olarak tefsir etmiştir. el-Bahr'daki görüş 'şöyle denildi' kalıbıyla da nakledilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

العين طامحة واليد شامخة ... والرجل لائحة والوجه غربيب

Göz dikilmiş bakıyor, el havaya kalkmış, ayak açıkta ve yüz simsiyah.

وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ أي ومنهم بعض مختلف ألوانه أو بعضهم مختلف ألوانه على ما ذكروا في قوله تعالى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [البقرة: ٨] والجملة عطف على الجملة التي قبلها وحكمها حكمها.

{ وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “İnsanlardan, hareket eden canlılardan ve davarlardan da böylece renkleri farklı olanlar vardır”; yani onlardan renkleri farklı bir kısım vardır yahut onların bir kısmı renkleri farklıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [Bakara, 8] buyruğunda da böyle zikretmişlerdir. Bu cümle önceki cümleye matuftur ve hükmü de onun hükmü gibidir.

وفي إرشاد العقل السليم أن إيراد الجملتين اسميتين مع مشاركتهما لما قبلهما من الجملة الفعلية في الاستشهاد بمضمونها على تباين الناس في الأحوال الباطنة لما أن اختلاف الجبال والناس والدواب والأنعام فيما ذكر من الألوان أمر مستمر فعبر عنه بما يدل على الاستمرار وأما إخراج الثمرات المختلفة فحيث كان أمرا حادثا عبر عنه بما يدل على الحدوث ثم لما كان فيه نوع خفاء علق به الرؤية بطريق الاستفهام التقريري المنبئ عن الحمل عليها والترغيب فيها بخلاف أحوال الجبال والناس وغيرهما فإنها مشاهدة غنية عن التأمل فلذلك جردت عن التعليق بالرؤية فتدبر اهـ، وما ذكره من أمر تعليق الرؤية مخالف لما في البحر حيث قال: وهذا استفهام تقرير ولا يكون إلا في الشيء الظاهر جدا فتأمل.

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: İki cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesi —insanların bâtınî hallerindeki farklılığına içerikleriyle istişhad edilmesinde kendilerinden önceki fiil cümlesine ortak olmakla beraber— dağların, insanların, canlıların ve davarların zikredilen renklerindeki farklılığın süreklilik arz eden bir durum olmasındandır; bu sebeple sürekliliğe delalet eden kalıpla ifade edilmiştir. Farklı meyvelerin çıkarılmasına gelince; sonradan meydana gelen bir durum olduğu için hudûse delalet eden lafızla ifade edilmiştir. Sonra onda bir tür kapalılık bulunduğu için, görme fiili ona yönlendirmeyi ve teşvik etmeyi bildiren takrîrî istifham yoluyla bağlanmıştır; dağların, insanların ve diğerlerinin halleri ise müşahede edilen ve derin düşünceye ihtiyaç bırakmayan açık şeyler olduğu için görme fiiline bağlanmaktan tecrit edilmiştir; iyi düşün! [Müellifin sözü bitti]. Onun görme fiilinin bağlanması hususunda zikrettiği şey, el-Bahr'daki şu açıklamaya aykırıdır: 'Bu bir takrîr istifhamıdır ve ancak gayet açık olan şeylerde olur; iyi düşün!'

وقرأ الزهري «والدواب» بتخفيف الباء مبالغة في الهرب من التقاء الساكنين كما همز بعضهم وَلَا الضَّالِّينَ لذلك.

ez-Zührî, iki sâkinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) kaçınmada aşırıya giderek be harfinin şeddesiz haliyle «والدَّوَابِ» şeklinde okumuştur; nitekim bazılarının aynı sebeple { وَلَا الضَّالِّينَ } kelimesini hemzeli okuması da böyledir.

وقرأ ابن السميفع «ألوانها» وقوله تعالى: كَذلِكَ في محل نصب صفة لمصدر مختلف المؤكد والتقدير مختلف اختلافا كائنا كذلك أي كاختلاف الثمرات والجبال فهو من تمام الكلام قبله والوقف عليه حسن بإجماع أهل الأداء وقوله سبحانه: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ تكملة لقوله تعالى: إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ [فاطر: ١٨] بتعيين من يخشاه ﷿ من الناس بعد الإيماء إلى بيان شرف الخشية ورداءة ضدها وتوعد المتصفين به وتقرير قدرته ﷿ المستدعي للخشية على ما نقول أو بعد بيان اختلاف طبقات الناس وتباين مراتبهم أما في الأوصاف المعنوية فبطريق التمثيل وأما في الأوصاف الصورية فبطريق التصريح توفية لكل واحدة منهما حقها اللائق بها من البيان، وقيل كَذلِكَ في موضع رفع خبر مبتدأ محذوف أي الأمر كذلك أي كما بين ولخص ثم قيل: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ إلخ وسلك به مسلك الكناية من باب العرب لا تخفر الذمم دلالة على أن العلم يقتضي لخشية ويناسبها وهو تخلص إلى ذكر أوليائه تعالى مع إفادة أنهم الذين نفع فيهم الإنذار وأن لك بهم غنية عن هؤلاء المصرين، قال صاحب الكشف: والرفع أظهر ليكون من فصل الخطاب.

İbnü's-Semeyfa‘ «ألوانُها» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın { كَذلِكَ } “böylece” buyruğu, 'muhtelif' kelimesinin tekit edici masdarının sıfatı olarak nasb mahallindedir; takdiri şöyledir: 'Meyvelerin ve dağların farklılaşması gibi bir farklılaşma ile farklıdır'. Dolayısıyla kendisinden önceki kelamın tamamlayıcısıdır ve kıraat ehlinin icmasıyla üzerinde durmak (vakıf) güzeldir. Yüce Allah'ın { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” buyruğu, haşyetin şerefine ve zıddının kötülüğüne işaret edildikten, onunla nitelenenler tehdit edildikten ve söylediğimiz üzere haşyeti gerektiren Allah Teâlâ'nın kudreti pekiştirildikten sonra —yahut insanların tabakalarının farklılığı ve mertebelerinin değişkenliği, manevî vasıflarda temsil yoluyla, sûretî vasıflarda ise sarih ifade yoluyla her birine layık olan hakkı verilerek beyan edildikten sonra— insanlardan Allah'tan kimin korktuğunu tayin ederek Allah Teâlâ'nın { إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } [Fâtır, 18] buyruğunu tamamlamaktadır. Şöyle de denilmiştir: { كَذلِكَ } kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mevkiindedir; yani 'mesele böyledir', yani beyan ve hülâsa edildiği gibidir. Sonra: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ } vb. buyrulmuştur; ilmin haşyeti gerektirdiğine ve ona uygun olduğuna delalet etmek üzere 'Araplar zimmetini çiğnemez' babından kinaye yolu tutulmuştur. Bu da uyarının kendilerine fayda verdiği kimselerin onlar olduğunu ve bu inatçılara karşı onlarla yetinebileceğini bildirmek suretiyle Allah Teâlâ'nın dostlarını zikre bir geçiştir (tahallüs). el-Keşf sahibi: 'Faslu'l-hitâb (kesin ve ayırıcı söz) olması için ref daha zahirdir' demiştir.

وقال ابن عطية يحتمل أن يكون كَذلِكَ متعلقا بما بعده خارجا مخرج السبب أي كذلك الاعتبار والنظر في مخلوقات الله تعالى واختلاف ألوانها يخشى الله العلماء، ورده السمين بأن إنما لا يعمل ما بعدها فيما قبلها وبأن الوقف على كذلك عند أهل الأداء جميعا، وارتضاه الخفاجي وقال: وبه ظهر ضعف ما قيل: إن المعنى الأمر كذلك أي كما بين ولخص على أنه تخلص لذكر أولياء الله تعالى، وفيه أنه ليس في هذا المعنى عمل ما بعد إنما فيما قبلها وإجماع أهل الأداء على الوقف على كَذلِكَ إن سلم لا يظهر به ضعف ذلك، وفي بعض التفاسير المأثورة عن السلف ما يشعر بتعلق كَذلِكَ بما بعده.

İbn Atıyye şöyle demiştir: { كَذلِكَ } lafzının kendisinden sonrasına taalluk etmesi ve sebep makamında çıkmış olması muhtemeldir; yani 'Allah Teâlâ'nın mahlûkatına ve renklerinin farklılığına işte böyle ibretle ve dikkatle bakmak suretiyle âlimler Allah'tan hakkıyla korkarlar'. Semîn buna, 'innemâ' edatından sonrasının öncesinde amel edemeyeceği ve bütün kurra nezdinde 'kezâlike' üzerinde vakfın yapıldığı gerekçesiyle karşı çıkmıştır. Hafâcî bunu benimsemiş ve şöyle demiştir: 'Bununla, mananın Allah Teâlâ'nın dostlarını zikretmeye bir geçiş olmak üzere mesele böyledir, yani beyan ve telhis edildiği gibidir şeklinde olduğunu söyleyenlerin zayıflığı ortaya çıkmıştır.' Ancak burada şu vardır: Bu manada 'innemâ'dan sonrasının öncesinde amel etmesi söz konusu değildir ve kıraat ehlinin { كَذلِكَ } üzerinde vakfın icmaı kabul edilse bile bununla mezkûr görüşün zayıflığı ortaya çıkmaz. Selef'ten nakledilen bazı tefsirlerde { كَذلِكَ } kelimesinin sonrasına taalluk ettiğini hissettiren açıklamalar bulunmaktadır.