Binûn

Fâtır Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال في الآية كما اختلفت هذه الأنعام تختلف الناس في خشية الله تعالى كذلك وهذا عندي ضعيف والأظهر ما عليه الجمهور وما قيل أدق وألطف، والمراد بالعلماء العالمون بالله ﷿ وبما يليق به من صفاته الجليلة وأفعاله الحميدة وسائر شؤونه الجميلة لا العارفون بالنحو والصرف مثلا فمدار الخشية ذلك العلم لا هذه المعرفة فكل من كان أعلم به تعالى كان أخشى.

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'in ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Bu hayvanlar nasıl farklı farklı olduysa, insanlar da Allah Teâlâ'dan korkma (haşyet) hususunda öyle farklılaşırlar." Bu [görüş] bana göre zayıftır; en zahir olanı cumhurun üzerinde olduğu görüştür ve [daha önce] söylenenler daha dakik ve daha latiftir. "Âlimler"den kasıt, Allah Azze ve Celle'yi, O'nun yüce sıfatlarından, övgüye değer fiillerinden ve diğer bütün güzel hallerinden zâtına layık olanı bilenlerdir; yoksa mesela nahiv ve sarfı bilenler değildir. Zira haşyetin mihveri o ilimdir, bu [nahiv/sarf] marifeti değildir; nitekim Allah Teâlâ'yı en çok bilen, O'ndan en çok korkandır.

روى الدارمي عن عطاء قال: قال موسى ﵇ يا رب أي عبادك أحكم؟ قال الذي يحكم للناس كما يحكم لنفسه قال: يا رب أي عبادك أغنى؟ قال: أرضاهم بما قسمت له قال: يا رب أي عبادك أخشى؟ قال: أعلمهم بي وصح عنه ﷺ أنه قال: «أنا أخشاكم لله وأتقاكم له»

Dârimî, Atâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Kullarının hangisi en adil hüküm verendir?" dedi. [Allah Teâlâ]: "Kendi lehine hükmettiği gibi insanlar için de hükmedendir" buyurdu. "Ey Rabbim! Kullarının hangisi en zengindir?" dedi. "Kendisine taksim ettiğime en çok razı olandır" buyurdu. "Ey Rabbim! Kullarının hangisi Sana karşı en çok haşyet duyandır?" dedi. "Beni en iyi bilendir" buyurdu. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Sizin Allah'tan en çok korkanınız ve O'na karşı en çok takva sahibi olanınız benim."

ولكونه المدار ذكرت الخشية بعد ما يدل على كمال القدرة، ولهذه المناسبة فسر ابن عباس كما أخرج عنه ابن المنذر وابن جرير الْعُلَماءُ في الآية بالذين يعلمون أن الله تعالى على كل شيء قدير، وتقديم المفعول لأن المقصود بيان الخاشين والإخبار بأنهم العلماء خاصة دون غيرهم ولو أخر لكان المقصود بيان المخشي والإخبار بأنه الله تعالى دون غيره كما في قوله تعالى: وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ [الأحزاب: ٣٩] والمقام لا يقتضيه بل يقتضي الأول ليكون تعريضا بالمنذرين المصرين على الكفر والعناد وأنهم جهلاء بالله تعالى وبصفاته ولذلك لا يخشون الله تعالى ولا يخافون عقابه.

[İlmin] mihver olmasından ötürü haşyet, kudretin kemaline delalet eden şeylerden sonra zikredilmiştir. İşte bu münasebetle İbn Abbâs —İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr'in kendisinden rivayet ettiği üzere— ayetteki { الْعُلَماءُ } kelimesini, Allah Teâlâ'nın her şeye kadir olduğunu bilenler olarak tefsir etmiştir. Mefulün [Allah lafzının] öne geçirilmesi ise, asıl maksadın korkanları beyan etmek ve onların başkaları değil yalnızca âlimler olduğunu bildirmek olmasındandır. Şayet sona bırakılsaydı, maksat kendisinden korkulanı beyan etmek ve O'nun başkası değil sadece Allah Teâlâ olduğunu bildirmek olurdu; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar” [Ahzâb, 39] kavlinde böyledir. Oysa buradaki makam bunu gerektirmemekte, bilakis küfür ve inatta direnen uyarılan kimselere, onların Allah Teâlâ'yı ve sıfatlarını bilmeyen cahiller olduklarını, bu yüzden Allah Teâlâ'dan korkmadıklarını ve O'nun azabından çekinmediklerini ima etmek (ta'rîz) için birinci durumu gerektirmektedir.

وأنكر بعضهم إفادة إِنَّما هنا للحصر وليس بشيء، وروي عن عمر بن عبد العزيز. وأبي حنيفة رضي الله تعالى عنهما أنهما قرءا «إنما يخشى الله» بالرفع «العلماء» بالنصب وطعن صاحب النشر في هذه القراءة، وقال أبو حيان:

Bazıları burada { إِنَّما } edatının hasr ifade ettiğini inkâr etmişlerdir ki bu [iddia] bir değer taşımaz. Ömer b. Abdilazîz ve Ebû Hanîfe'den radıyallâhu anhümâ onların { إِنَّما يَخْشَى اللَّهُ } şeklinde [Allah lafzını] ref ile, { الْعُلَماءَ } kelimesini ise nasb ile okudukları rivayet edilmiştir. en-Neşr sahibi bu kıraati tenkit etmiş, Ebû Hayyân ise şöyle demiştir:

لعلها لا تصح عنهما، وقد رأينا كتبا في الشواذ ولم يذكروا هذه القراءة وإنما ذكرها الزمخشري وذكرها عن أبي حيوة أبو القاسم يوسف بن علي بن جنادة في كتابه الكامل وخرجت على أن الخشية مجاز عن التعظيم بعلاقة اللزوم فإن المعظم يكون مهيبا، وقيل الخشية ترد بمعنى الاختيار كقوله:

"Muhtemelen bu onlardan sahih olarak gelmemiştir. Şazz kıraatlere dair kitaplar gördük, onlar bu kıraati zikretmemişlerdir. Bunu sadece Zemahşerî zikretmiş, Ebü'l-Kâsım Yûsuf b. Alî b. Cünâde de el-Kâmil adlı kitabında İbn Ebî Hayve'den nakletmiştir." Bu [kıraat], haşyetin lüzum alakasıyla tazimden mecaz olduğu şeklinde tevil edilmiştir; zira tazim edilen kimse heybetli olur. Şöyle de denilmiştir: Haşyet, [şairin] şu sözünde olduğu gibi seçmek (ihtiyar) manasında da gelir:

خشيت بني عمي فلم أر مثلهم إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ تعليل لوجوب الخشية لأن العزة دالة على كمال القدرة على الانتقام ولا يوصف بالمغفرة والرحمة إلا القادر على العقوبة، وقيل ذكر غَفُورٌ من باب التكميل نظير ما في بيت الغنوي المذكور آنفا.

"Amcazadelerimi seçtim de onlar gibisini görmedim..." { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir (üstündür), Gafûr'dur (bağışlayıcıdır)” [ifadesi], haşyetin gerekliliğinin gerekçesidir (talilidir). Çünkü izzet, intikam almaya tam kadir olmaya delalet eder; mağfiret ve merhametle de ancak cezalandırmaya kadir olan nitelenir. Şöyle de denilmiştir: { غَفُورٌ } kelimesinin zikredilmesi, az önce geçen el-Ganevî'nin beytindeki gibi tekmil babındandır.

والآية على ما في بعض الآثار نزلت في أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه وقد ظهرت عليه الخشية حتى عرفت فيه.

Bazı rivayetlerde yer aldığına göre bu ayet, kendisinde haşyet açığa çıkıp bununla tanınacak dereceye gelen Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında inmiştir.

إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ أي يداومون على قراءته حتى صارت سمة لهم وعنوانا كما يشعر به صيغة المضارع ووقوعه صلة واختلاف الفعلين والمراد بكتاب الله القرآن فقد قال مطرف بن عبد الله بن الشخير: هذه آية القراء.

{ إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar”, yani muzari sîgasının, sıla cümlesi oluşunun ve iki fiilin farklılığının hissettirdiği üzere, kendileri için bir alamet ve unvan haline gelecek şekilde onu okumaya devam edenler. Allah'ın Kitabı'ndan kasıt Kur'an'dır; nitekim Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr: "Bu, kurrâ ayetidir" demiştir.

وأخرج عبد الغني بن سعيد الثقفي في تفسيره عن ابن عباس أنها نزلت في حصين بن الحارث بن عبد المطلب القرشي، ثم إن العبرة بعموم اللفظ فلذا قال السدي في التالين: هم أصحاب رسول الله ﷺ وقال عطاء: هم المؤمنون أي عامة وهو الأرجح ويدخل الأصحاب دخولا أوليا، وقيل معنى يتلون كتاب الله يتبعونه فيعملون بما فيه، وكأنه جعل يتلو من تلاه إذا تبعه أو حمل التلاوة المعروفة على العمل لأنها ليس فيها كثير نفع دونه،

Abdülganî b. Saîd es-Sekafî tefsirinde İbn Abbâs'tan naklettiğine göre bu ayet Husayn b. el-Hâris b. Abdilmuttalib el-Kureşî hakkında inmiştir. Bununla birlikte itibar lafzın umumunadır; bu sebeple Süddî okuyanlar (tâlîn) hakkında: "Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır" demiştir. Atâ ise: "Onlar müminlerdir", yani genel olarak [bütün müminlerdir] demiştir ki racih olan budur ve sahabe buna evleviyetle dâhildir. Şöyle de denilmiştir: "Allah'ın Kitabı'nı okurlar" ifadesinin anlamı, ona uyarlar ve içindekilerle amel ederler demektir; sanki { يتلو } fiilini birine uyduğu zaman kullanılan 'telâhu' (ona uydu) kökünden saymış veya bilinen tilaveti amel manasına hamletmiştir, zira amelsiz tilavette pek bir fayda yoktur.

وقد ورد: «رب قارئ للقرآن والقرآن يلعنه»

Nitekim: "Nice Kur'an okuyan vardır ki Kur'an ona lanet eder" diye rivayet edilmiştir.

ويشعر كلام بعضهم باختيار المعنى المتبادر حيث قال: إنه تعالى لما ذكر الخشية وهي عمل القلب ذكر بعدها علم اللسان والجوارح والعبادة المالية، وجوز أن يراد بكتاب الله تعالى جنس كتبه ﷿ الصادق على التوراة والإنجيل وغيرهما فيكون ثناء على المصدقين من الأمم بعد اقتصاص حال المكذبين بقوله تعالى: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ إلخ والمضارع لحكاية الحال الماضية، والمقصود من الثناء عليهم وبيان ما لهم حث هذه الأمة على اتباعهم وأن يفعلوا نحو ما فعلوا، والوجه الأول أوجه كما لا يخفى وعليه الجمهور.

Bazılarının sözleri, ilk akla gelen (mütebâder) anlamı tercih ettiğini hissettirmektedir; nitekim şöyle demiştir: "Allah Teâlâ kalbin ameli olan haşyeti zikredince, ardından dilin ve azaların amelini ve mali ibadeti zikretmiştir." Allah Teâlâ'nın Kitabı ile Tevrat, İncil ve diğerlerini de kapsayan O'nun kitaplarının cinsinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bu takdirde Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa...” vb. buyruğuyla yalanlayanların halini anlattıktan sonra [geçmiş] ümmetlerden tasdik edenleri övme olur ve muzari fiil geçmişteki halin hikâyesi (hikâye-i hâl-i mâzî) için gelmiş olur. Onları övmekten ve elde edecekleri şeyleri açıklamaktan maksat, bu ümmeti onlara uymaya ve onların yaptıklarının benzerini yapmaya teşviktir. Gizli olmadığı üzere birinci vecih daha uygundur ve cumhur da bu görüştedir.

وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً أي مسرين ومعلنين أو في سر وعلانية، والمراد ينفقون كيفما اتفق من غير قصد إليهما، وقيل السر في الإنفاق المسنون والعلانية في الإنفاق المفروض، وفي كون الإنفاق مما رزقوا إشارة إلى أنهم لم يسرفوا ولم يبسطوا أيديهم كل البسط، ومقام التمدح مشعر بأنهم تحروا الحلال الطيب، وقيل جيء بمن لذلك، والمعتزلة يخصون الرزق بالحلال وهو أنسب بإسناد الفعل إلى ضمير العظمة، ومن لا يخصه بالحلال يقول هو التعظيم والحث على الإنفاق يَرْجُونَ بما آتوا من الطاعات تِجارَةً أي معاملة مع الله تعالى لنيل ربح الثواب على أن التجارة مجاز عما ذكر والقرينة حالية كما قال بعض الأجلة، وقوله تعالى: لَنْ تَبُورَ أي لن تكسد، وقيل لن تهلك بالخسران صفة تجارة وترشيح للمجاز، وجملة يَرْجُونَ إلخ على ما قال الفراء وأبو البقاء خبر إن، وفي إخباره تعالى عنهم بذلك إشارة إلى أنهم لا يقطعون بنفاق تجارتهم بل يأتون ما آتوا من الطاعات وقلوبهم وجلة أن لا يقبل منهم، وجعل بعضهم التجارة مجازا عن تحصيل الثواب بالطاعة وأمر الترشيح على حاله وإليه ذهب أبو السعود ثم قال: والإخبار برجائهم من أكرم الأكرمين عدة قطعية بحصول مرجوهم.

{ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً } “namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve aşikâr infak ederler”, yani gizlice ve açıktan yahut gizlide ve açıkta [infak ederler]. Kasıt, bu iki duruma özellikle yönelmeksizin duruma göre nasıl denk gelirse öyle infak etmeleridir. Şöyle de denilmiştir: Gizlilik sünnet olan infakta, aleniyet ise farz olan infaktadır. İnfakın rızıklandırıldıkları şeylerden yapılmasında, onların israf etmediklerine ve ellerini büsbütün açıp saçmadıklarına işaret vardır. Övgü makamı, onların helal ve temiz olanı aradıklarını hissettirmektedir. { مِنْ } edatının bunun için getirildiği de söylenmiştir. Mutezile rızkı sadece helale has kılar; bu da fiilin azamet zamirine isnat edilmesine daha uygundur. Rızkı helale has kılmayanlar ise bunun tazim ve infaka teşvik olduğunu söylerler. Yaptıkları itaatlerle { يَرْجُونَ تِجارَةً } “bir ticaret umarlar”; yani ticaretin zikredilen şeyden mecaz olması ve bazı büyük âlimlerin dediği gibi karinenin halî olması üzere sevap kazancına nail olmak için Allah Teâlâ ile bir muamele [umarlar]. Allah Teâlâ'nın: { لَنْ تَبُورَ } “asla kesada uğramayacak” —hüsranla helak olmayacak da denilmiştir— buyruğu ticaretin sıfatı ve mecazın pekiştirilmesidir (terşîh). Ferrâ ve Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre { يَرْجُونَ } cümlesi { إِنَّ } nin haberidir. Allah Teâlâ'nın onlar hakkında bunu bildirmesinde, onların ticaretlerinin revaç bulacağından kesin olarak emin olmadıklarına, bilakis yaptıkları itaatleri kendilerinden kabul edilmeyeceği endişesiyle kalpleri titreyerek yerine getirdiklerine işaret vardır. Bazıları ise ticareti, itaat yoluyla sevap elde etmekten mecaz kılmış ve terşih durumunu olduğu gibi bırakmıştır; Ebüssuûd da bu görüşe gitmiş ve ardından şöyle demiştir: "Onların kerem sahiplerinin en keremlisinden umduklarının bildirilmesi, umduklarının gerçekleşeceğine dair kesin bir vaaddir."

وظاهر ما روي عن قتادة من تفسيره التجارة بالجنة أنها مجاز عن الربح وفسر لَنْ تَبُورَ بلن تبيد وهو كما ترى، وقوله تعالى: لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ متعلق عند بعض بما دل عليه لن تعلق بِنِعْمَةِ رَبِّكَ في قوله تعالى: ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [القلم: ٢] بما دل عليه- ما- لا بالحرف إذ لا يتعلق الجار به على المشهور أي ينتفي الكساد عنها وتنفق عند الله تعالى ليوفيهم أجور أعمالهم وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ على ذلك من خزائن رحمته ما يشاء وعن أبي وائل زيادته تعالى إياهم بتشفيعهم فيمن أحسن إليهم.

Katâde'den rivayet edilen ticareti cennet olarak tefsir etmesinin zahiri, onun kazançtan mecaz olmasıdır; { لَنْ تَبُورَ } ifadesini de "asla helak/yok olmayacak" şeklinde tefsir etmiştir ki bu[nun durumu] gördüğün gibidir. Allah Teâlâ'nın: { لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ } “Onlara mükâfatlarını tam olarak vermesi için” buyruğu, meşhur görüşe göre harf-i cerrin olumsuzluk harfine taalluk edememesinden ötürü, Allah Teâlâ'nın { ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } [Kalem, 2] kavlindeki { بِنِعْمَةِ رَبِّكَ } ifadesinin { ما }'nın delalet ettiği manaya taalluk etmesi gibi, bazısına göre { لن }'in delalet ettiği manaya taalluk etmektedir; yani Allah Teâlâ amellerinin karşılığını tam versin diye onlardan kesat kalkar ve Allah katında revaç bulur. { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “ve kendi lütfundan onlara daha fazlasını versin [diye]”, yani rahmet hazinelerinden dilediğini buna ilave etsin [diye]. Ebû Vâil'den nakledildiğine göre Allah Teâlâ'nın onlara fazlasını vermesi, kendilerine iyilikte bulunan kimseler hakkında şefaatçi kılınmalarıyladır.

وقال الضحاك: بتفسيح القلوب، وفي الحديث بتضعيف حسناتهم، وقيل بالنظر إلى وجهه تعالى الكريم.

Dahhâk: "Gönüllerin genişletilmesiyle" demiştir. Hadiste ise "hasenatlarının kat kat artırılmasıyla" şeklinde gelmiştir. Allah Teâlâ'nın kerîm veçhine bakmakla olduğu da söylenmiştir.

والظاهر أن مِنْ فَضْلِهِ راجع لما عنده ففيه إشارة إلى أن توفية أجورهم كالواجب لكونه جزاء لهم بوعده

Zahir olan şudur ki { مِنْ فَضْلِهِ } ifadesi O'nun katında bulunana racidir. Dolayısıyla bunda, O'nun vaadi gereğince bir mükâfat olması hasebiyle ecirlerinin tam ödenmesinin vacip gibi olduğuna işaret vardır;

سبحانه ويجوز أن يكون راجعا إليهما أو متعلق بمقدر يدل عليه ما قبله وهو ما عد من أفعالهم المرضية أي فعلوا ذلك ليوفيهم أجورهم إلخ، وجوز تعلقه بما قبله على التنازع وصنيع أبي البقاء يشعر باختيار تعلقه بيرجون وجعل اللام عليه لام الصيرورة. ويعقب بأنه لا مانع من جعلها لام العلة كما هو الشائع الكثير ولا يظهر للعدول عنه وجه.

Sübhânehu... Her ikisine raci olması da caizdir yahut öncesinin delalet ettiği —ki o da razı olunan amellerinden sayılanlardır— takdirî bir fiile mütealliktir; yani 'ecirlerini tastamam versin diye bunu yaptılar...' demektir. Tenâzu' tarikiyle öncesine taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ'nın tavrı, { يَرْجُونَ } fiiline taallukunu ve bu durumda lamın akıbet (sayrûret) lamı kılınmasını tercih ettiğini hissettirmektedir. Ancak buna, yaygın ve çokça olduğu üzere onun illet lamı yapılmasına hiçbir engel bulunmadığı ve bundan vazgeçmek için bir gerekçe görünmediği şeklinde itiraz edilir.

ووجه ذلك الطيبي بأن غرضهم فيما فعلوا لم يكن سوى تجارة غير كاسدة لأن صلة الموصول هنا علة وإيذان بتحقق الخبر ولما أدى ذلك إلى أن وفاهم الله تعالى أجورهم أتى باللام، وإنما لم يذهب إليه بعض الأجلة كالزمخشري لأن هذه اللام لا توجد إلا فيما يترتب الثاني الذي هو مدخولها على الأول ولا يكون مطلوبا نحو تعالى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [القصص: ٨] وقوله تعالى: إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ تعليل لما قبله من التوفية والزيادة عند الكثير أي غفور لفرطات المطيعين شكور لطاعاتهم أي مجازيهم عليها أكمل الجزاء فيوفي هؤلاء أجورهم ويزيدهم من فضله، وجوز أن يكون خبرا بعد خبر والعائد محذوف أي لهم، وجوز أن يكون هو الخبر بتقدير العائد وجملة يَرْجُونَ حال من ضمير أَنْفَقُوا بناء على أن القيد المتعقب لأمور متعددة يختص بالأخير كما هو مذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أو على أن رجاء التجارة النافقة أوفق بالإنفاق أو من مقدر أي فعلوا جميع ذلك راجين.

Tîbî bunu şöyle açıklamıştır: Yaptıkları şeyde gayeleri sadece kesada uğramayan bir ticaretti; çünkü buradaki sıla cümlesi bir illet ve haberin gerçekleşeceğinin bildirilmesidir. Bu durum Allah Teâlâ'nın onların ecirlerini tam vermesine yol açtığı için [akıbet] lamı getirilmiştir. Zemahşerî gibi bazı büyük âlimlerin buna gitmemesinin sebebi ise, bu lamın sadece kendisinin dâhil olduğu ikinci durumun birinci duruma terettüp ettiği ve talep edilmediği yerlerde bulunmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye bulup aldı” [Kasas, 8] kavlinde böyledir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ } “Şüphesiz O çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” buyruğu, çoğunluğa göre önceki tam verme ve artırmanın gerekçesidir; yani itaatkârların kusurlarını bağışlayıcı, itaatlerine şükredici (karşılığını tam verici), yani onlara bunun karşılığını en kâmil mükâfatla verendir; dolayısıyla bunlara ecirlerini tam verir ve lütfundan onlara fazlasını bahşeder. Haber üstüne haber olması da caiz görülmüştür; bu takdirde عائد (dönen zamir) mahzuftur, yani 'onlar için' (lehüm) demektir. Âid zamirin takdiriyle bizzat haber olması ve { يَرْجُونَ } cümlesinin, birden fazla hususun peşinden gelen kaydın sonuncusuna ait olacağı esasına dayanılarak —ki bu Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın mezhebidir— yahut revaç bulan ticaret ümidinin infaka daha uygun düşmesi gerekçesiyle { أَنْفَقُوا } fiilindeki zamirden hal olması da caiz görülmüştür; veya takdirî bir kelimeden haldir, yani 'bütün bunları ümit ederek yaptılar' demektir.

واستظهره الطيبي، والجملة عليه معترضة فلا يرد أن فيه الفصل بين المبتدأ وخبره بأجنبي، وجوز أن يكون حالا من ضمير الَّذِينَ على سبيل التنازع، ولم يشتهر التنازع في الحال وأنا لا أرى فيه بأسا، واستظهر بعض المعاصرين جعل الجملة المذكورة حالا من ضمير أَنْفَقُوا لقربه وشدة الملاءمة بين الإنفاق ورجاء تجارة لها نفاق ولا يبعد أن يكون قد حذف فيما تقدم نظيرها لدلالتها عليه وجعل لِيُوَفِّيَهُمْ متنازعا فيه للأفعال الثلاثة المتعاطفة أو جعل الجملة حالا من مقدر كما سمعت آنفا ولِيُوَفِّيَهُمْ متعلقا بيرجون وجملة إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ خير المبتدأ والربط محذوف وفي جملة يَرْجُونَ إلخ احتمال الاستعارة التمثيلية ولو على بعد ولم أر من أشار إليه فتدبر.

Tîbî bunu zahir görmüştür; bu takdirde cümle ara cümledir (mu'tarıza) ve mübteda ile haberi arasının yabancı bir ögeyle ayrıldığı itirazı varid olmaz. Tenâzu' yoluyla { الَّذِينَ } lafzının zamirinden hal olması da caiz görülmüştür; gerçi halde tenâzu' meşhur değildir ama ben bunda bir sakınca görmüyorum. Çağdaşlardan bazıları, yakınlığı ve infak ile revaç bulan bir ticaret ümidi arasındaki kuvvetli uygunluk sebebiyle zikredilen cümlenin { أَنْفَقُوا } fiilindeki zamirden hal yapılmasını zahir görmüşlerdir. Daha önce geçenlerde, bunun delaletinden ötürü bir benzerinin hazfedilmiş olması ve { لِيُوَفِّيَهُمْ } ifadesinin birbiriyle matuf üç fiil arasında mütenâzaun fîh (üzerinde çekişilen) kılınması yahut az önce işittiğin gibi cümlenin takdirî bir ifadeden hal yapılıp { لِيُوَفِّيَهُمْ } lafzının { يَرْجُونَ } fiiline bağlanması ve { إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ } cümlesinin de rabıt zamiri mahzuf olarak mübtedanın haberi olması uzak bir ihtimal değildir. { يَرْجُونَ } vb. cümlesinde, uzak da olsa temsilî istiare ihtimali vardır; buna işaret eden birini görmedim, iyi düşün!

وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وهو القرآن، ومِنَ للتبيين إذ القرآن أخص من الذي أوحينا مفهوما وإن اتحدا ذاتا أو جنس الكتاب ومن للتبعيض إذ المراد من الَّذِي أَوْحَيْنا هو القرآن وهو بعض جنس الكتاب، وقيل هو اللوح ومن للابتداء هُوَ الْحَقُّ إذا كان المراد الحصر فهو من قصر المسند إليه على المسند لا العكس لعدم استقامة المعنى إلا أن يقصد المبالغة قاله الخفاجي والمتبادر الشائع في أمثاله قصر المسند على المسند إليه وهو هاهنا إن لم تقصد المبالغة قصر إضافي بالنسبة إلى ما يفتريه أهل الكتاب وينسبونه إلى الله تعالى.

{ وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan sana vahyettiğimiz ise”, o da Kur'an'dır. { مِنَ } tebyîn (açıklama) içindir; zira Kur'an zat bakımından 'vahyettiğimiz' ile bir olsa da mefhum olarak ondan daha özeldir. Yahut [el-Kitâb] kitap cinsidir ve { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir; zira { الَّذِي أَوْحَيْنا } ile kastedilen Kur'an'dır ve o da kitap cinsinin bir parçasıdır. [Kitap ile kastedilenin] Levh olduğu ve { مِنْ } edatının ibtidâ (başlangıç) için olduğu da söylenmiştir. { هُوَ الْحَقُّ } “hakikatin ta kendisidir”; eğer kasıt hasr ise, bu müsnedün ileyhin müsnede kasredilmesidir (hasrıdır), aksi değildir; zira mübalağa kastedilmedikçe mana düzgün olmaz. Bunu Hafâcî söylemiştir. Benzerlerinde ilk akla gelen ve yaygın olanı müsnedin müsnedün ileyhe kasredilmesidir; bu da burada şayet mübalağa kastedilmemişse Ehl-i Kitab'ın uydurduğu ve Allah Teâlâ'ya nispet ettiği şeylere nispetle izâfî bir kasrdır.

مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ أي لما تقدمه من الكتب السماوية ونصب مُصَدِّقاً على الحالية والعامل فيه مقدر يفهم من مضمون الجملة قبله أي أحققه مصدقا وهو حال مؤكدة لأن حقيته تستلزم موافقته الكتب الإلهية المتقدمة عليه بالزمان في العقائد وأصول الأحكام، واللام للتقوية إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ محيط ببواطن أمورهم وظواهرها فلو كان في أحوالك ما ينافي النبوة لم يوح إليك مثل هذا الحق المعجز الذي هو عيار على سائر الكتب، وتقديم «الخبير» للتنبيه على أن العمدة هي الأمور الروحانية، وإلى ذلك أشار ﷺ

{ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak”, yani kendisinden önceki semavi kitapları. { مُصَدِّقاً } kelimesinin nasbı hal olmasındandır; onda amel eden [âmil] ise önceki cümlenin mazmunundan anlaşılan takdirî bir fiildir; yani 'onu doğrulayıcı olarak tahakkuk ettiriyorum' demektir. Bu tekit edici bir haldir (hâl-i müekkede); zira onun hak oluşu, akidelerde ve temel hükümlerde zamanca kendisinden önce gelen ilahi kitaplara uygun olmasını gerektirir. Lam takviye içindir. { إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah kullarından hakkıyla haberdardır, her şeyi görendir”; onların işlerinin bâtınını da zahirini de kuşatandır. Şayet senin hallerinde peygamberliğe aykırı bir durum olsaydı, diğer kitaplar üzerine miyar olan bu derece mucizevî bir hakikat sana vahyedilmezdi. "Habîr" isminin öne alınması, asıl dayanağın ruhani hususlar olduğuna dikkat çekmek içindir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna işaret etmiştir:

بقوله: «إن الله لا ينظر إلى أعمالكم وإنما ينظر إلى قلوبكم»

Şöyle buyurmuştur: "Allah sizin amellerinize bakmaz, fakat ancak kalplerinize bakar."

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ أي القرآن كما عليه الجمهور، والعطف قيل على الَّذِي أَوْحَيْنا وقيل على أَوْحَيْنا بإقامة الظاهر مقام الضمير العائد على الموصول، واستظهر ذلك بالقرب وتوافق الجملتين أي ثم أعطيناه من غير كد وتعب في طلبه الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا وهم كما قال ابن عباس وغيره أمة محمد ﷺ فإن الله تعالى اصطفاهم على سائر الأمم وجعلهم أمة وسطا ليكونوا شهداء على الناس وخصهم بالانتماء

{ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } “Sonra Kitab'ı miras bıraktık”, yani cumhurun benimsediği üzere Kur'an'ı. Atıf, bir görüşe göre { الَّذِي أَوْحَيْنا } üzerine, bir diğer görüşe göre ise ism-i mevsûle dönen zamirin yerine zahir ismin ikame edilmesiyle { أَوْحَيْنا } fiili üzerinedir; yakınlık ve iki cümlenin uyumu sebebiyle bu [ikinci görüş] zahir kabul edilmiştir; yani 'sonra onu, talebinde hiçbir zahmet ve meşakkat olmaksızın verdik'. { الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “kullarımızdan seçtiklerimize”. Bunlar, İbn Abbâs ve başkalarının dediği gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Zira Allah Teâlâ onları diğer ümmetler üzerine seçkin kılmış, insanlara şahit olmaları için onları vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet yapmış ve onları intisapla hususi kılmıştır;

إلى أكرم رسله وأفضلهم عليهم الصلاة والسلام، وثُمَّ للتراخي الرتبي فإن إيحاء الكتاب إليه ﷺ أشرف من الإيراث المذكور كأنه كالعلة له وبه تحققت نبوته ﵊ التي هي منبع كل خير وليست للتراخي الزماني إذ زمان إيحائه إليه ﵊ هو زمان إيراثه، وإعطائه أمته بمعنى تخصيصه بهم وجعله كتابهم الذي إليه يرجعون وبالعمل بما فيه ينتفعون، وإذا أريد بإيراثه إياهم إيراثه منه ﷺ وجعلهم منتفعين به فاهمين ما فيه بالذات كالعلماء أو بالواسطة كغيرهم بعده ﵊ فهي للتراخي الزماني، والتعبير عن ذلك بالماضي لتحققه، وجوز أن يكون معنى أَوْرَثْنَا الْكِتابَ حكمنا بإيراثه وقدرناه على أنه مجاز من إطلاق السبب على المسبب فتكون ثم للتراخي الرتبي وإلا فزمان الحكم سابق على زمان الإيحاء.

Peygamberlerinin en kerîmi ve en faziletlisine —hepsine salât ve selâm olsun—. { ثُمَّ } rütbe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; zira Kitab'ın ona sallallâhu aleyhi ve sellem vahyedilmesi, zikredilen miras bırakmadan daha şereflidir, sanki onun illeti gibidir ve her hayrın menbaı olan peygamberliği aleyhisselâm bununla tahakkuk etmiştir; zaman bakımından sonralık (terâhî-i zamânî) için değildir; zira ona aleyhisselâm vahyedilme zamanı, onun miras bırakılma ve ümmetine tahsis edilmesi, başvuracakları ve içindekilerle amel ederek faydalanacakları kendi kitapları kılınması anlamında ümmetine verilme zamanıdır. Şayet onlara miras bırakılmasından kasıt, ondan sallallâhu aleyhi ve sellem miras kalması ve kendisinden aleyhisselâm sonra âlimler gibi bizzat veya başkaları gibi vasıtayla içindekileri anlayıp faydalanan kimseler kılınmaları ise, o takdirde zaman bakımından sonralık içindir; bunun mazi sîgasıyla ifade edilmesi ise kesin olarak gerçekleşeceğindendir. { أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } ifadesinin anlamının, sebebin müsebbebe ıtlakı kabilinden bir mecaz olarak 'onun miras bırakılmasına hükmettik ve bunu takdir ettik' şeklinde olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { ثُمَّ } rütbe bakımından sonralık için olur, aksi takdirde hüküm zamanı vahiy zamanından öncedir.

ووجه التعبير بالماضي عليه ظاهر. وفي شرح الرضي أن ثم قد تجيء في عطف الجمل خاصة لاستبعاد مضمون ما بعدها عن مضمون ما قبلها وعدم مناسبته له كما في قوله تعالى: اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ [هود:

Bu takdirde mazi ile ifade edilmesinin gerekçesi açıktır. Şerhu'r-Radî'de belirtildiğine göre { ثُمَّ } edatı, özellikle cümlelerin atfında, sonrasının mazmununun öncesinin mazmunundan uzaklığını ve ona uygun düşmeyişini bildirmek için de gelebilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } [Hûd:

٣، ٩٠] فإن بين توبة العباد وهي انقطاع العبد إليه تعالى بالكلية وبين طلب لمغفرة بونا بعيدا وهذا المعنى فرع التراخي ومجازه اهـ.

3, 90] “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin” kavlinde böyledir; zira kulların tövbesi —ki kulun tamamen Allah Teâlâ'ya yönelmesidir— ile bağışlanma talebi arasında büyük bir mesafe vardır ve bu mana terâhînin bir fer'i ve mecazıdır. (Alıntı bitti).

وابن الشيخ جعل ما هنا كما في هذه الآية، وجوز أن يكون ثُمَّ أَوْرَثْنَا إلخ متصلا بما سبق من قوله تعالى:

İbnü'ş-Şeyh buradaki durumu da bu ayetteki gibi kabul etmiştir. { ثُمَّ أَوْرَثْنَا } vb. ifadesinin, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen şu buyruğuyla irtibatlı olması da caiz görülmüştür:

إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً [البقرة: ١١٩] وإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ [فاطر: ٢٤] والمراد ثم أورثنا الكتاب من الأمم السالفة وأعطيناه بعدهم الذين اصطفيناهم من الأمة المحمدية، والكتاب القرآن كما قيل:

{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } “Şüphesiz Biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik” [Bakara, 119] ve { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” [Fâtır, 24]. Kasıt; 'sonra Kitab'ı geçmiş ümmetlerden miras bıraktık ve onlardan sonra Muhammed ümmetinden seçtiklerimize verdik' demektir. Kitap Kur'an'dır; nitekim şöyle buyrulmuştur:

وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ [الشعراء: ١٩٦] وقيل لا يحتاج إلى اعتبار ذلك ويجعل المعنى ثم أخرنا القرآن عن الأمم السالفة وأعطيناه هذه الأمة، ووجه النظم أنه تعالى قدم إرساله في كل أمة رسولا وعقبه بما ينبىء أن تلك الأمم تفرقت حزبين حزب كذبوا الرسل وما أنزل معهم وهم المشار إليهم بقوله تعالى: فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ [فاطر: ٢٥] وحزب صدقوهم وتلوا كتاب الله تعالى وعملوا بمقتضاه وهم المشار إليهم بقوله سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إلخ وبعد أن أثنى سبحانه على التالين لكتبه العاملين بشرائعه من بين المكذبين بها من سائر الأمم جاء بما يختص برسوله ﷺ من قوله سبحانه: وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ إلخ استطرادا معترضا ثم أخبر سبحانه بإيراثه هذا الكتاب الكريم هذه الأمة بعد إعطاء تلك الأمم الزبر والكتاب المنير، وعلى هذا يكون المعنى في أَوْرَثْنَا على ظاهره، وثم للتراخي في الأخبار أو للتراخي في الرتبة إيذانا بفضل هذا الكتاب على سائر الكتب وفضل هذه الأمة على سائر الأمم، وفي هذا الوجه حمل الكتاب في قوله سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ على الجنس وجعل الآية ثناء على الأمم المصدقين بعد اقتصاص حال المكذبين منهم، فإن دفع ما فيه فهو من الحسن بمكان. وجوز أن يكون عطفا على إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وإذا كان إيراث الكتاب سابقا على تلاوته فالمعنى على ظاهره وثم للتفاوت الرتبي أو للتراخي في الأخبار وَالَّذِي أَوْحَيْنا إلخ اعتراض لبيان كيفية الإيراث لأنه إذا صدقها بمطابقته لها في العقائد والأصول كان كأنه هي وكأنه انتقل إليهم ممن سلف، وهو كما ترى، وجوز على هذا وما قبله أن يراد بالكتاب الجنس، ولا يخفى أن إرادة القرآن هو الظاهر، وقيل المراد بالمصطفين علماء الأمة من الصحابة ومن بعدهم ممن يسير بسيرتهم وإيراثهم القرآن جعلهم فاهمين معناه واقفين على حقائقه ودقائقه أمناء على أسراره.

{ وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” [Şuarâ, 196]. Şöyle de denilmiştir: Bunu dikkate almaya gerek yoktur ve mana 'sonra Kur'an'ı geçmiş ümmetlerden sonraya bıraktık ve onu bu ümmete verdik' şeklinde yapılır. Nazmın [söz diziminin] vechi şudur: Allah Teâlâ her ümmete bir peygamber gönderdiğini öne almış, ardından o ümmetlerin iki fırkaya ayrıldığını bildiren hususları getirmiştir: Bir fırka peygamberleri ve onlarla indirilenleri yalanlamıştır ki onlar Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “Onlardan öncekiler de yalanlamıştı; peygamberleri onlara apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getirmişti” [Fâtır, 25] kavliyle işaret edilenlerdir. Diğer fırka ise onları tasdik etmiş, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nı okumuş ve gereğince amel etmiştir ki onlar da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar ve namazı dosdoğru kılanlar...” vb. kavliyle işaret edilenlerdir. Allah Teâlâ, diğer ümmetlerin yalanlayanları arasından kitaplarını okuyan ve şeriatlarıyla amel edenleri övdükten sonra, ara cümle (istıtrâd/itiraz) kabilinden Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olan { وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan sana vahyettiğimiz ise...” vb. buyruğunu getirmiştir. Sonra o ümmetlere sahifeler ve aydınlatıcı kitap verildikten sonra bu Kerîm Kitab'ı bu ümmete miras bıraktığını haber vermiştir. Buna göre { أَوْرَثْنَا } kelimesindeki mana zahiri üzeredir; { ثُمَّ } ise haberde sonralık yahut bu Kitab'ın diğer kitaplara, bu ümmetin de diğer ümmetlere üstünlüğünü bildirmek üzere rütbede sonralık içindir. Bu vecihte Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ } buyruğundaki kitap cins manasına hamledilmiş ve ayet, yalanlayanların durumu anlatıldıktan sonra tasdik eden ümmetler için bir övgü kılınmıştır. Eğer [bu vecihteki birtakım itirazlar] bertaraf edilirse oldukça güzel bir izahtır. { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ } üzerine atıf olması da caiz görülmüştür. Kitab'ın miras bırakılması okunmasından önce olduğuna göre mana zahiri üzeredir ve { ثُمَّ } rütbe farklılığı yahut haberde sonralık içindir. { وَالَّذِي أَوْحَيْنا } vb. kısmı ise miras bırakılış keyfiyetini beyan eden bir ara cümledir; zira Kur'an akidelerde ve asıllarda geçmiş kitaplara uymak suretiyle onları tasdik edince sanki bizzat onların kendisiymiş ve geçmiştekilerden onlara intikal etmiş gibi olur. Bu izah ise gördüğün gibidir. Buna ve öncesine göre 'el-Kitâb' ile cinsin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; ancak Kur'an'ın kastedilmiş olmasının zahir olduğu gizli değildir. Seçilenlerden kasıt, ashab ve onlardan sonra onların yolundan giden ümmetin âlimleridir; Kur'an'ın onlara miras bırakılması ise onların Kur'an'ın manasını anlayan, hakikatlerine ve inceliklerine vakıf olan ve sırlarına emin kimseler kılınmalarıdır da denilmiştir.

وروى الإمامية عن الصادق والباقر رضي الله تعالى عنهما أنهما قالا: هي لنا خاصة وإيانا عنى أرادا أن أهل البيت أو الأئمة منهم هم المصطفون الذين أورثوا الكتاب

İmamiyye, Sâdık ve Bâkır'dan radıyallâhu anhümâ onların şöyle dediklerini rivayet etmiştir: "Bu ayet sadece bize mahsustur ve kastedilen bizleriz." Yani Ehl-i Beyt yahut onlardan olan imamlar, kendilerine Kitap miras bırakılan seçilmiş kimselerdir demek istemişlerdir.

، واختار هذا الطبرسي الإمامي قال في تفسيره مجمع البيان: وهذا

İmamî olan Tabersî de bunu tercih etmiş ve Mecmeu'l-Beyân adlı tefsirinde şöyle demiştir: "Bu,

أقرب الأقوال لأنهم أحق الناس بوصف الاصطفاء والاجتباء وإيراث علم الأنبياء ﵈.

görüşlerin en uygun olanıdır; zira onlar ıstıfâ (seçilme), ictibâ ve peygamberlerin aleyhimüsselâm ilminin tevarüs edilmesi vasfına insanların en layık olanlarıdır."

وربما يستأنس له

Buna muhtemelen [Peygamber aleyhisselâm'ın] şu buyruğuyla delil getirilebilir:

بقوله ﵊: «إني تارك فيكم الثقلين كتاب الله تعالى وعترتي لن يفترقا حتى يردا على الحوض»

aleyhisselâm: "Size iki ağır emanet (sekaleyn) bırakıyorum: Allah Teâlâ'nın Kitabı ve ıtretim (Ehl-i Beytim). Bunlar [Kevser] havuzunun başında bana gelinceye kadar asla birbirlerinden ayrılmazlar."

وحملهم على علماء الأمة أولى من هذا التخصيص ويدخل فيهم علماء أهل البيت دخولا أوليا ففي بيتهم نزل الكتاب ولن يفترقا حتى يردا الحوض يوم الحساب، وإذا كانت الإضافة في عِبادِنا للتشريف واختص العباد بمؤمني هذه الأمة وكانت من للتبعيض كأن حمل المصطفين على العلماء كالمتعين، وعن الجبائي أنهم الأنبياء ﵈ اختارهم الله تعالى وحباهم رسالته وكتبه، وعليه يكون تعريف الكتاب للجنس والعطف على قوله تعالى: وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ وثم للتراخي في الأخبار، أخبر سبحانه أولا عما أوتيه نبينا ﷺ وهو متضمن للأخبار بإيتائه ﵊ الكتاب على أكمل وجه ثم أخبر سبحانه بتوريث إخوانه الأنبياء ﵈ وإيتائهم الكتب، ومما يرد عليه أن إيتاء الأنبياء ﵈ الكتب قد علم قبل من قوله تعالى: فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ [فاطر: ٢٥] .

Onları ümmetin âlimlerine hamletmek bu tahsisten daha evladır; Ehl-i Beyt'in âlimleri de buna öncelikle dâhildir, nitekim Kitap onların evinde inmiştir ve hesap gününde havuza varıncaya kadar ikisi birbirinden ayrılmayacaktır. { عِبادِنا } ifadesindeki tamlama tazim (teşrif) için olup kullar da bu ümmetin müminlerine has kılınırsa ve { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) bildirirse, seçilmişleri âlimlere hamletmek adeta belirlenmiş gibi olur. Cübbâî'den nakledildiğine göre onlar, Allah Teâlâ'nın seçip risaletini ve kitaplarını bahşettiği peygamberlerdir aleyhimüsselâm. Buna göre Kitab'ın harf-i tarifi cins için olur ve atıf Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ } kavli üzerine olur; { ثُمَّ } ise haberde sonralık bildirir. Allah Teâlâ önce Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e verileni haber vermiştir ki bu ona aleyhisselâm Kitab'ın en kâmil vecihle verildiğini bildirmeyi tazammun eder; sonra da kardeşleri olan peygamberlere aleyhimüsselâm [kitapların] miras bırakıldığını ve kendilerine kitaplar verildiğini haber vermiştir. Buna yöneltilen itirazlardan biri şudur: Peygamberlere aleyhimüsselâm kitapların verildiği, daha önce Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتابِ الْمُنِيرِ } [Fâtır, 25] kavlinden anlaşılmıştır.

وعن أبي مسلم أنهم المصطفون المذكورون في قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ [آل عمران: ٣٣] وهو دون ما قبله، وأيا ما كان فالموصول مفعول أول لأورثنا، والْكِتابَ مفعول ثان له قدم لشرفه والاعتناء به وعدم اللبس، ومن للبيان أو للتبعيض فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ الفاء للتفصيل لا للتعليل كما قيل، وضمير الجمع على ما سمعت أولا في تفسير الموصول للموصول، والظالم لنفسه من قصر في العمل بالكتاب وأسرف على نفسه وهو صادق على من ظلم غيره لأنه بذلك ظالم لنفسه والمشهور مقابلته بالظالم لغيره، واللام للتقوية.

Ebû Müslim'den nakledildiğine göre onlar, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine seçti” [Âl-i İmrân, 33] kavlinde zikredilen seçilmiş kimselerdir. Bu görüş öncekinden daha zayıftır. Her halükârda ism-i mevsûl { أَوْرَثْنَا } fiilinin birinci mefulüdür; { الْكِتابَ } ise şerefi, ona gösterilen ihtimam ve iltibas olmaması sebebiyle öne geçirilmiş ikinci mefulüdür. { مِنْ } beyan veya teb'îz içindir. { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Artık onlardan kimi nefsine zulmedendir”; 'fa' harfi denildiği gibi illet için değil, tafsil içindir. Çoğul zamiri, mevsulün tefsirinde ilk işittiğin üzere mevsule racidir. Nefsine zulmeden kişi; Kitap ile amelde kusur eden ve kendi aleyhine haddi aşandır. Bu durum başkasına zulmeden kimse için de geçerlidir, çünkü o bu sebeple kendi nefsine de zulmetmiş olur; meşhur olan ise başkasına zulmedenle mukabele edilmesidir. Lam takviye içindir.

وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ يتردد بين العمل به ومخالفته فيعمل تارة ويخالف أخرى، وأصل معنى الاقتصاد التوسط في الأمر وَمِنْهُمْ سابِقٌ متقدم إلى ثواب الله تعالى وجنته بِالْخَيْراتِ أي بسبب الخيرات أي الأعمال الصالحة، وقيل: سابق على الظالم لنفسه والمقتصد في الدرجات بسبب الخيرات، وقيل: أي محرز الفضل بسببها بِإِذْنِ اللَّهِ أي بتيسيره تعالى وتوفيقه ﷿، وفيه تنبيه على عزة منال هذه الرتبة وصعوبة مأخذها، وفسر بمن غلبت طاعته معاصيه وكثر عمله بكتاب الله تعالى، وما ذكر في تفسير الثلاثة مما يشير إليه كلام الحسن فقد روي عنه أنه قال:

{ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “Onlardan kimi de orta yoldadır (muktesid)”; onunla amel etmekle ona muhalefet etmek arasında gidip gelir; bazen amel eder, bazen de muhalefet eder. İktisadın asıl anlamı bir işte orta yolu tutmaktır. { وَمِنْهُمْ سابِقٌ } “Onlardan kimi de öne geçendir”; Allah Teâlâ'nın sevabına ve cennetine doğru ilerleyendir; { بِالْخَيْراتِ } “hayırlarla”, yani salih ameller vesilesiyle. Şöyle de denilmiştir: Hayırlar sebebiyle derecelerde nefsine zulmeden ve orta yolda olanın önüne geçendir. Onlar sayesinde üstünlüğü elde edendir de denilmiştir. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle”, yani Allah Teâlâ'nın kolaylaştırması ve tevfikiyle. Bunda, bu rütbeye erişmenin azlığına ve kazanılmasının zorluğuna dikkat çekilmektedir. İtaati günahlarına galip gelen ve Allah Teâlâ'nın Kitabı ile ameli çok olan kimse olarak da tefsir edilmiştir. Bu üç zümrenin tefsirinde zikredilen hususlara Hasan[-ı Basrî]'nin sözü de işaret etmektedir; nitekim kendisinden şöyle dediği rivayet edilmiştir:

الظالم من خفت حسناته والمقتصد من استوت والسابق من رجحت، ووراء ذلك أقوال كثيرة فقال معاذ: الظالم لنفسه الذي مات على كبيرة لم يتب منها والمقتصد من مات على صغيرة ولم يصب كبيرة لم يتب منها والسابق من مات تائبا من كبيرة أو صغيرة أو لم يصب ذلك، وقيل الظالم لنفسه العاصي المسرف والمقتصد متقي الكبائر والسابق المتقي على الإطلاق، وقيل الأول المقصر في العمل والثاني العامل بالكتاب في أغلب الأوقات ولم يخل عن تخليط والثالث السابقون الأولون من المهاجرين والأنصار.

"Nefsine zulmeden hasenatı hafif gelen, orta yolda olan [hasenat ve seyyiatı] eşit olan, öne geçen ise [hasenatı] ağır basandır." Bunun ötesinde pek çok görüş vardır: Muâz şöyle demiştir: "Nefsine zulmeden, tövbe etmediği bir büyük günah üzere ölen kimsedir; orta yolda olan, küçük günah üzere ölüp tövbe etmediği büyük bir günaha bulaşmamış kimsedir; öne geçen ise büyük veya küçük günahtan tövbe etmiş olarak ölen yahut bunlara hiç bulaşmamış olan kimsedir." Şöyle de denilmiştir: Nefsine zulmeden, haddi aşan günahkârdır; orta yolda olan, büyük günahlardan sakınandır; öne geçen ise mutlak manada takva sahibidir. Şöyle de denilmiştir: Birincisi amelde kusurlu olan, ikincisi çoğu zaman Kitap ile amel eden fakat kusurdan da hali kalmayan, üçüncüsü ise Muhacir ve Ensar'dan ilk öne geçenlerdir.

وقيل الأولان كما ذكر والثالث المداوم على إقامة مواجب الكتاب علما وعملا وتعليما، وقيل: الأول من أسلم بعد الفتح والثاني من أسلم قبله والثالث من أسلم قبل الهجرة، وقيل: هم من لا يبالي من أين ينال ومن قوته من الحلال ومن يكتفي من الدنيا بالبلاغ، وقيل: من همه الدنيا ومن همه العقبى ومن همه المولى، وقيل: طالب النجاة وطالب الدرجات وطالب المناجاة، وقيل: تارك الزلة وتارك الغفلة وتارك العلاقة، وقيل: من شغله معاشه عن معاده ومن شغله بهما ومن شغله معاده عن معاشه وقيل: من يأتي بالفرائض خوفا من البار ومن يأتي بها خوفا منها ورضا واحتسابا ومن يأتي بها رضا واحتسابا فقط، وقيل: الغافل عن الوقت والجماعة والمحافظ على الوقت دون الجماعة والمحافظ

Şöyle de denilmiştir: İlk ikisi zikredildiği gibidir; üçüncüsü ise ilim, amel ve talim olarak Kitab'ın gerektirdiklerini yerine getirmeye devam edendir. Şöyle de denilmiştir: Birincisi Fetihten sonra Müslüman olan, ikincisi Fetihten önce Müslüman olan, üçüncüsü ise Hicretten önce Müslüman olandır. Şöyle de denilmiştir: Onlar [sırasıyla]; [kazancını] nereden elde ettiğine aldırmayan, gıdası helalden olan ve dünyadan sadece yetecek kadarıyla yetinendir. Şöyle de denilmiştir: Derdi dünya olan, derdi ahiret olan ve derdi Mevlâ olan kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Kurtuluşu talep eden, dereceleri talep eden ve münacatı talep eden kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Günahı (zelle) terk eden, gafleti terk eden ve [dünyevi] bağları terk eden kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Geçim derdi ahiretinden alıkoyan, her ikisiyle de meşgul olan ve ahireti geçiminden alıkoyan kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Farzları sadece [cehennem] ateşinden korktuğu için yerine getiren; farzları ateş korkusu, rıza ve ecir umarak yerine getiren; farzları sadece rıza ve ecir umarak yerine getiren kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Vakit ve cemaatten gafil olan, cemaatsiz vakti muhafaza eden ve muhafaza eden

عليهما، وقيل: من غلبت شهوته عقله ومن تساويا ومن غلب عقله شهوته، وقيل: من لا ينهى عن المنكر ويأتيه ومن ينهى عن المنكر ويأتيه ومن يأمر بالمعروف ويأتيه، وقيل: ذو الجور وذو العدل وذو الفضل، وقيل: ساكن البادية والحاضرة والمجاهد، وقيل: من كان ظاهره خيرا من باطنه ومن استوى باطنه وظاهره ومن باطنه خير من ظاهره.

her ikisini de [muhafaza eden kimsedir]. Şöyle de denilmiştir: Şehveti aklına galip gelen, ikisi eşit olan ve aklı şehvetine galip gelen kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Münkerden nehyetmeyip onu bizzat işleyen; münkerden nehyedip yine de onu bizzat işleyen; marufu emredip onu bizzat işleyen kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Zulüm sahibi, adalet sahibi ve fazilet sahibi kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Çölde yaşayan, şehirde yaşayan ve mücahid olan kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Zahiri bâtınından hayırlı olan, bâtını ile zahiri eşit olan ve bâtını zahirinden daha hayırlı olan kimsedir.

وقيل: التالي للقرآن غير العالم به ولا العامل بموجبه والتالي العالم غير العامل والتالي العالم العامل، وقيل:

Şöyle de denilmiştir: Kur'an'ı okuyan fakat onu bilmeyen ve gereğince amel etmeyen; okuyup bilen fakat amel etmeyen; okuyan, bilen ve amel eden kimsedir. Şöyle de denilmiştir:

الجاهل والمتعلم والعالم، وقيل: من خالف الأوامر وارتكب المناهي ومن اجتهد في أداء التكاليف وإن لم يوفق لذلك ومن لم يخالف تكاليف الله تعالى.

Cahil, talebe ve âlimdir. Şöyle de denilmiştir: Emirlere muhalefet edip yasakları çiğneyen; [buna tam] muvaffak olamasa bile mükellefiyetleri yerine getirmeye gayret eden; Allah Teâlâ'nın mükellefiyetlerine hiç muhalefet etmeyen kimsedir.

وروى بعض الإمامية عن ميسر بن عبد العزيز عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه الظالم لنفسه منا من لا يعرف حق الإمام والمقتصد العارف بحق الإمام والسابق هو الإمام

İmamiyye'den bazıları Müyessir b. Abdilazîz tarikiyle Ca'fer es-Sâdık'tan radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: "Bizden nefsine zulmeden imamın hakkını bilmeyen, orta yolda olan imamın hakkını bilen, öne geçen ise bizzat imamdır,"

،

.

وعن زياد بن المنذر عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه الظالم لنفسه منا من علم صالحا وآخر سيئا والمقتصد المتعبد المجتهد والسابق بالخيرات علي والحسن والحسين رضي الله تعالى عنهم ومن قتل من آل محمد شهيدا

Ziyâd b. el-Münzir'den, Ebû Ca'fer radıyallâhu anh'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bizden nefsine zulmeden iyi amelle kötü ameli birbirine karıştıran, orta yolda olan gayretli ibadet ehli, hayırlarla öne geçen ise Alî, Hasan, Hüseyin radıyallâhu anhüm ve Âl-i Muhammed'den şehit olarak öldürülenlerdir,"

، وقيل: هم الموحد بلسانه الذي تخالفه جوارحه والموحد الذي يمنع جوارحه بالتكليف والموحد الذي ينسيه التوحيد غير التوحيد، وقيل: من يدخل الجنة بالشفاعة ومن يدخلها بفضل الله تعالى ومن يدخلها بغير حساب، وقيل: من أوتي كتابه من وراء ظهره ومن أوتي كتابه بشماله ومن أوتي كتابه بيمينه، وقيل: الكافر مطلقا والفاسق والمؤمن التقي، وفي معناه ما جاء في رواية عن ابن عباس وقتادة وعكرمة الظالم لنفسه أصحاب المشأمة والمقتصد أصحاب الميمنة والسابق بالخيرات السابقون المقربون، والظاهر أن هؤلاء ومن قال نحو قولهم يجعلون ضمير مِنْهُمْ للعباد لا للموصول ولا شك أن منهم الكافر وغيره وكون العباد المضاف إلى الله تعالى مخصوصا بالمؤمنين ليس بمطرد وإنما يكون كذلك إذا قصد بالإضافة التشريف، والقول برجوع الضمير للموصول والتزام كون الاصطفاء بحسب الفطرة تعسف كما لا يخفى، وقيل: في تفسير الثلاثة غير ما ذكر، وذكر في التحرير ثلاثة وأربعين قولا في ذلك، ومن تتبع التفاسير وجدها أكثر من ذلك لكن لا يجد في أكثرها كثير تفاوت، والذي يعضده معظم الروايات والآثار أن الأصناف الثلاثة من أهل الجنة فلا ينبغي أن يلتفت إلى تفسير الظالم بالكافر إلا بتأويل كافر النعمة وإرادة العاصي منه.

Şöyle de denilmiştir: Onlar diliyle muvahhid olup azaları buna muhalefet eden; mükellefiyet duygusuyla azalarını [günahtan] meneden muvahhid; tevhidin kendisine tevhitten başkasını unutturduğu muvahhiddir. Şöyle de denilmiştir: Cennete şefaatle giren, Allah Teâlâ'nın lütfuyla giren ve cennete hesapsız giren kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Kitabı arkasından verilen, kitabı solundan verilen ve kitabı sağından verilen kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Mutlak kâfir, fasık ve takva sahibi mümindir. İbn Abbâs, Katâde ve İkrime'den gelen bir rivayetteki şu mana da buna yakındır: Nefsine zulmeden amel defterleri soldan verilenler (ashâb-ı meş'eme), orta yolda olan amel defterleri sağdan verilenler (ashâb-ı meymene), hayırlarla öne geçenler ise önde giden yakın kılınmış kimselerdir (sâbikûn-ı mukarrebûn). Zahir olan şudur ki bu zatlar ve onların benzeri sözleri söyleyenler, { مِنْهُمْ } lafzındaki zamiri ism-i mevsule değil kullara (ıbâd) raci kılmaktadırlar; şüphesiz kulların içinde kâfir de başkası da vardır ve Allah Teâlâ'ya izafe edilen kulların sadece müminlere mahsus olması her zaman geçerli değildir; bu ancak izafetle tazim kastedildiği zaman böyledir. Zamirin mevsule döndüğünü söyleyip seçilmenin fıtrat itibarıyla olduğunu kabul etmek ise gizli olmadığı üzere zorlamadır (taassüf). Bu üç zümrenin tefsiri hakkında zikredilenlerden başkası da söylenmiştir; et-Tahrîr'de bu hususta kırk üç görüş zikredilmiştir. Tefsirleri araştıran kimse bunların bundan çok daha fazla olduğunu görür; fakat çoğunda pek büyük bir farklılık bulamaz. Rivayetlerin ve nakillerin çoğunun desteklediği husus, bu üç sınıfın da cennet ehlinden olduğudur; dolayısıyla nimete nankörlük eden (nimet kâfiri) şeklinde tevil edilip bundan günahkâr kastedilmedikçe nefsine zulmedenin kâfir olarak tefsir edilmesine itibar edilmemelidir.

أخرج الإمام أحمد والطيالسي وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي والترمذي وحسنه عن أبي سعيد الخدري عن النبي ﷺ أنه قال في هذه الآية: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ- إلى- بِالْخَيْراتِ هؤلاء كلهم بمنزلة واحدة وكلهم في الجنة

İmam Ahmed, Tayâlisî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Beyhakî ve hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } kavlinden { بِالْخَيْراتِ } kavline kadar hakkında şöyle buyurmuştur: "Bunların hepsi bir derecededir ve hepsi cennettedir,"

، وقوله ﵊ وكلهم إلخ عطف تفسيري.

Peygamber'in aleyhisselâm "ve hepsi..." vb. sözü tefsîrî atıftır.

وأخرج الطبراني وابن مردويه في البعث عن أسامة بن زيد أنه قال في الآية: «قال رسول الله ﷺ كلهم من هذه الأمة وكلهم في الجنة»

Taberânî ve el-Ba's'ta İbn Merdûye, Üsâme b. Zeyd'den ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Hepsi bu ümmettendir ve hepsi cennettedir' buyurdu."

وأخرج ابن النجار عن أنس أن النبي ﷺ قال «سابقنا سابق ومقتصدنا ناج وظالمنا مغفور له» وأخرج العقيلي وابن مردويه والبيهقي عن عمر بن الخطاب مرفوعا نحوه.

İbnü'n-Neccâr, Enes'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Bizden öne geçen öndedir, orta yolda olan kurtulmuştur, [nefsine] zulmedenimiz ise bağışlanmıştır." Ukaylî, İbn Merdûye ve Beyhakî de Ömer b. el-Hattâb'dan merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir.

وأخرج الإمام أحمد وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والطبراني والحاكم وابن مردويه والبيهقي عن أبي الدرداء قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول قال الله تعالى: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ فأما الذين سبقوا فأولئك يدخلون الجنة بغير حساب وأما الذين اقتصدوا فأولئك الذين يحاسبون حسابا يسيرا وأما الذين ظلموا أنفسهم فأولئك يحبسون في طول المحشر ثم هم الذين يتلقاهم الله تعالى برحمته فهم الذين يقولون الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن إن ربنا لغفور شكور»

İmam Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık; artık onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir”. Öne geçenlere gelince, işte onlar cennete hesapsız girerler; orta yolda olanlara gelince, işte onlar kolay bir hesaba çekilenlerdir; nefislerine zulmedenlere gelince, onlar mahşerin uzunluğu boyunca alıkonurlar, sonra da Allah Teâlâ'nın rahmetiyle karşıladığı kimseler olurlar ve işte onlar: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun; şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir' diyen kimselerdir."

الآية قال البيهقي: إذا كثرت الروايات في حديث ظهر أن للحديث أصلا، والأخبار في هذا الباب كثيرة وفيما

ayetini [okudu]. Beyhakî şöyle demiştir: 'Bir hadiste rivayetler çoğaldığında, o hadisin bir aslının olduğu anlaşılır.' Bu konudaki haberler çoktur ve zikredilenlerde

ذكر كفاية، وقدم الظالم لنفسه لكثرة الظالمين لأنفسهم وعقب بالمقتصد لقلة المقتصدين بالنسبة إليهم وأخر السابق لأن السابقين أقل من القليل قاله الزمخشري، وحكى الطبرسي أن هذا الترتيب على مقامات الناس فإن أحوال العباد ثلاث معصية ثم توبة ثم قربة فإذا عصى العبد فهو ظالم فإذا تاب فهو مقتصد فإذا صحت توبته وكثرت مجاهدته فهو سابق، وقيل: قدم الظالم لئلا ييأس من رحمة الله تعالى وأخر السابق لئلا يعجب بعمله فتعين توسيط المقتصد، وقال قطب الدين: النكتة في تقديم الظالم أنه أقرب الثلاثة إلى بداية حال العبد قبل اصطفائه بإيراث الكتاب فإذا باشره الاصطفاء فمن العباد من يتأثر قليلا وهو الظالم لنفسه ومنهم من يتأثر تأثرا وسطا وهو المقتصد ومنهم من يتأثر تأثرا تاما وهو السابق، وقريب منه ما قيل: إن الاصطفاء مشكك تتفاوت مراتبه وأولها ما يكون للمؤمن الظالم لنفسه وفوقه ما يكون للمقتصد وفوق الفوق ما يكون للسابق بالخيرات فجاء الترتيب كالترقي في المراتب، وقيل: أخر السابق لتعدد ما يتعلق به فلو قدم أو وسط لبعد في الجملة ما بين الأقسام المتعاطفة ولما كان الاقتصاد كالنسبة بين الظلم والسبق اقتضى ذلك تقديم الظالم وتأخير المقتصد ليكون المقتصد بين الظالم والسابق لفظا كما هو بينهما معنى، وقد يقال:

yeterlilik vardır. Nefsine zulmeden, nefislerine zulmedenlerin çokluğu sebebiyle öne alınmış; orta yolda olan, onlara kıyasla orta yolda olanların azlığı sebebiyle onun peşinden getirilmiş; öne geçen ise, öne geçenlerin azın da azı olması sebebiyle en sona bırakılmıştır; bunu Zemahşerî söylemiştir. Tabersî bu sıralamanın insanların makamlarına göre olduğunu nakletmiştir; nitekim kulların halleri üçtür: günah, sonra tövbe, sonra yakınlık (kurbet). Kul günah işlediğinde nefsine zulmedendir; tövbe ettiğinde orta yoldadır; tövbesi sahih olup mücadelesi çoğaldığında ise öne geçendir. Şöyle de denilmiştir: Nefsine zulmeden, Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümidini kesmesin diye öne alınmış; öne geçen ise ameliyle böbürlenmesin diye en sona bırakılmış; böylece orta yolda olanın araya yerleştirilmesi zorunlu olmuştur. Kutbüddin şöyle demiştir: 'Nefsine zulmedenin öne alınmasındaki nükte şudur: O, Kitab'ın miras bırakılmasıyla seçilmeden önceki kulun ilk haline üçü arasında en yakın olanıdır. Seçilme ona ulaştığında, kullardan kimi az etkilenir ki o nefsine zulmedendir; kimi orta derecede etkilenir ki o orta yoldadır; kimi de tam bir şekilde etkilenir ki o öne geçendir.' Şöyle denilen görüş de buna yakındır: Seçilme (ıstıfâ) dereceleri farklılık gösteren (müşekkek) bir kavramdır; bunun ilki nefsine zulmeden mümine ait olandır, onun üstündeki orta yolda olana aittir, en üstün olanı ise hayırlarda öne geçene aittir. Dolayısıyla sıralama, derecelerde yükselme gibi gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Öne geçen, kendisiyle ilgili hususların çokluğu sebebiyle sona bırakılmıştır; şayet öne alınsa ya da ortaya konsaydı, birbirine atfedilen kısımların arası genel olarak uzardı. İktisad (orta yolda olmak) da zulüm ile öne geçme arasında bir oran gibi olduğundan, bu durum nefsine zulmedenin öne alınmasını ve orta yolda olanın sonraya bırakılmasını gerektirmiştir ki orta yolda olan, manada olduğu gibi lafızda da zulmeden ile öne geçen arasında bulunsun. Şöyle de denilebilir:

رتب هذه الثلاثة هذا الترتيب ليوافق حالهم في الذكر بالنسبة إلى ما وعدوا به من الجنات في قوله سبحانه جَنَّاتُ عَدْنٍ الآية حالهم في الحشر عند تحقق الوعد فأخر السابق الداخل في الجنان أولا ليتصل ذكره بذكر الجنات الموعود بها وذكر قبله المقتصد وجعل السابق فاصلا بينه وبين الجنات لأنه إنما يدخلها بعده فيكون فاصلا بينه وبينها في الدخول وذكر قبلهما الظالم لنفسه لأنه إنما يدخلها ويتصل بها بعد دخولهما فتأخير السابق في المعنى تقديم وتقديم الظالم في المعنى تأخير، ويحتمل ذلك أوجها أخرى تظهر بالتأمل فتأمل، وقرأ أبو عمران الجوني وعمر بن أبي شجاع ويعقوب في رواية والقزاز عن أبي عمرو «سباق» بصيغة المبالغة ذلِكَ أي ما تقدم من الإيراث والاصطفاء هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ من الله ﷿ لا دخل للكسب فيه جَنَّاتُ عَدْنٍ مبتدأ خبره قوله تعالى: يَدْخُلُونَها ويؤيده قراءة الجحدري وهارون عن عاصم «جنات» بالنصب على الاشتغال أي يدخلون جنات عدن يدخلونها واحتمال جره بدلا من الخيرات بعيد وفيه الفصل بين البدل والمبدل منه بأجنبي فلا يلتفت إليه.

Bu üç zümre, Yüce Allah'ın { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri...” ayetinde vaad olunan cennetlere nispetle zikirdeki hallerinin, vaadin gerçekleştiği andaki haşir hallerine uygun düşmesi için bu şekilde sıralanmıştır. Cennetlere ilk girecek olan 'öne geçen', zikri vaad edilen cennetlerin zikrine bitişsin diye en sona bırakılmış; ondan önce 'orta yolda olan' zikredilmiş ve cennetlere ancak ondan sonra gireceği için 'öne geçen', onunla cennetler arasına bir fasıla kılınmış, böylece cennete girişte de onunla cennet arasında bir fasıla olmuştur. İkisinden önce de 'nefsine zulmeden' zikredilmiştir; çünkü o, cennetlere ancak ikisinin girişinden sonra girecek ve oraya kavuşacaktır. Dolayısıyla öne geçenin [lafzen] ertelenmesi manen öne alınması, nefsine zulmedenin [lafzen] öne alınması ise manen ertelenmesidir. Bu durum, düşünüldüğünde ortaya çıkacak başka vecihleri de muhtemeldir, öyleyse düşün! Ebû İmrân el-Cevnî, Ömer b. Ebî Şücâ', Ya'kûb bir rivayette ve Kazzâz Ebû Amr'dan mübalağa sigasıyla { سباق } şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } yani daha önce geçen miras bırakma ve seçilme, { هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } Allah azze ve celle tarafından büyük bir lütuftur; onda kulun kesbinin (çabasının) bir dahli yoktur. { جَنَّاتُ عَدْنٍ } mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın { يَدْخُلُونَها } “oraya girerler” kavlidir. Cahderî'nin ve Âsım'dan rivayetle Hârûn'un iştigal üzere nasb ile { جنات } okuyuşu da bunu destekler; yani 'Adn cennetlerine girerler, oraya girerler' demektir. [Cennât kelimesinin] { الْخَيْراتِ } kavlinden bedel olarak cer ile okunma ihtimali uzaktır; bunda bedel ile mübdelün minh arasının yabancı bir öge ile ayrılması vardır, dolayısıyla buna itibar edilmez.

وضمير الجمع للذين اصطفينا أو للثلاثة. وقال الزمخشري: ذلك إشارة إلى السبق بالخيرات وجَنَّاتُ عَدْنٍ بدل من الفضل الذي هو السبق ولما كان السبق بالخيرات سببا لنيل الثواب جعل نفس الثواب إقامة للسبب مقام المسبب ثم أبدل منه وضمير الجمع للسابق لأن القصد إلى الجنس، فخص الوعد بالقسم الأخير مراعاة لمذهب الاعتزال وهو على ما سمعت للأقسام الثلاثة وذلك هو الأظهر في النظم الجليل ليطابقه قوله تعالى بعد وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ وليناسب حديث التعظيم والاختصاص المدمج في قوله سبحانه ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ وإلا فأي تعظيم في ذلك الذكر بعد أن لز أكثر المصطفين في قرن الكافرين وليناسب ذكر الغفور بعد حال الظالم والمقتصد والشكور حال السابق ولتعسف ما ذكره من الاعراب وبعده عن الذوق وكيف لا يكون الأظهر وقد فسره كذلك أفضل الرسل ومن أنزل عليه هذا الكتاب المبين على ما مر آنفا وإليه ذهب الكثير من أصحابه الفخام ونجوم الهداية بين الأنام رضي الله تعالى عنهم وعد منهم في البحر عمر وعثمان وابن مسعود وأبا الدرداء وأبا سعيد وعائشة رضي الله تعالى عنهم، وقد أخرج سعيد بن منصور والبيهقي في البعث عن البراء بن عازب أنه قال بعد أن قرأ الآية:

Çoğul zamiri, { الَّذِينَ اصْطَفَيْنا } “kullarımızdan seçtiklerimiz” ifadesine veya her üç zümreye aittir. Zemahşerî şöyle demiştir: '{ ذلِكَ } hayırlarda öne geçmeye işarettir; { جَنَّاتُ عَدْنٍ } ise öne geçmekten ibaret olan o lütuftan (fazldan) bedeldir. Hayırlarda öne geçmek sevaba ulaşmanın sebebi olduğu için, sebebin müsebbeb yerine konulması kabilinden doğrudan sevabın kendisi kılınmış, sonra da ondan bedel yapılmıştır. Çoğul zamiri ise öne geçene aittir, çünkü kastedilen cinstir.' Böylece vaat, İ'tizâl mezhebine riayet edilerek son kısımla sınırlandırılmıştır. Oysa işittiğin üzere vaat her üç zümre içindir ve Yüce Kelâm'ın nazmında daha zahir olan da budur; ta ki ardından gelen Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır” kavline uygun düşsün ve Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } “Sonra Kitab'ı miras bıraktık” kavlinde dercedilen tazim ve tahsis ifadesine münasip olsun. Aksi takdirde, seçilmişlerin çoğu kâfirlerin safına itildikten sonra o zikredilişte ne gibi bir tazim kalır? Hem de sonraki 'el-Gafûr' zikrinin nefsine zulmeden ile orta yolda olanın haline, 'eş-Şekûr' zikrinin de öne geçenin haline uygun düşmesi ve [Zemahşerî'nin] zikrettiği irabın zorlama olup zevk-i selimden uzak olması sebebiyle [üç zümreyi kapsaması daha zahirdir]. Nasıl daha zahir olmasın ki, az önce geçtiği üzere, elçilerin en faziletlisi ve kendisine bu apaçık Kitap indirilen zât onu bu şekilde tefsir etmiştir; onun pek çok şerefli ashabı ve insanlar arasındaki hidayet yıldızları radıyallâhu anhüm de bu görüşe meyletmiştir. Bahr'de bunlardan Ömer, Osman, İbn Mes'ûd, Ebü'd-Derdâ, Ebû Saîd ve Âişe radıyallâhu anhüm sayılmıştır. Saîd b. Mansûr ve el-Ba's'ta Beyhakî, Berâ b. Âzib'den ayeti okuduktan sonra şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

أشهد على الله تعالى أنه يدخلهم الجنة جميعا، وأخرج غير واحد عن كعب أنه قرأ الآية إلى لُغُوبٌ فقال دخلوها ورب الكعبة، وفي لفظ كلهم في الجنة ألا ترى على أثره وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ نعم إن أريد بالظالم لنفسه الكافر يتعذر رجوع الضمير إلى ما ذكر ويتعين رجوعه إلى السابق وإليه وإلى المقتصد لأن المراد بهما الجنس لكن لا

'Allah Teâlâ adına şahitlik ederim ki O, onların hepsini cennete girdirecektir.' Birden fazla râvi Kâ'b'dan nakletmiştir ki o, ayeti { لُغُوبٌ } kavline kadar okumuş ve: 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki oraya girdiler!' demiştir. Bir lafızda ise: 'Hepsi cennettedir; onun hemen ardından gelen { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır” [ayetini] görmüyor musun?' [demiştir]. Evet, şayet nefsine zulmedenden kasıt kâfir olursa, zamirin zikredilen [üç zümreye birden] dönmesi imkânsızlaşır ve zamirin yalnızca öne geçene yahut onunla birlikte orta yolda olana dönmesi gerekir; zira bunlarla kastedilen cinstir. Fakat bu rivayetlerden sonra

ينبغي أن يراد بعد هاتيك الأخبار، وقرأ زر بن حبيش والزهري «جنة عدن» بالأفراد والرفع وقرأ أبو عمرو «يدخلونها» بالبناء للمفعول ورويت عن ابن كثير، وقوله تعالى: يُحَلَّوْنَ فِيها خبر ثان لجنات أو حال مقدرة، وقيل: إنها لقرب الوقوع بعد الدخول تعد مقارنة وقرى «يحلون» بفتح الياء وسكون الحاء وتخفيف اللام من حليت المرأة فهي حالية إذا لبست الحلي ويقال جيد حال إذا كان عليه الحلي مِنْ أَساوِرَ جمع سوار على ما في الإرشاد، وفي القاموس السوار ككتاب وغراب القلب كالأسوار بالضم جمعه أسورة وأساور وأساورة وسور وسؤور اهـ، وإطلاق الجمع على جمع الجمع كثير فلا مخالفة، وسوار المرأة معرب كما قال الراغب وأصله دستواره، ومن للتبعيض أي يحلون بعض أساور كأنه بعض له امتياز وتفوق على سائر الأبعاض، وجوز أن تكون للبيان لما أن ذكر التحلية مما ينبىء عن الحلي المبهم، وقيل: زائدة بناء على ما يرى الأخفش من جواز زيادتها في الإثبات، وقيل: نعت لمفعول محذوف ليحلون وأنه بمعنى يلبسون ومِنْ في قوله تعالى: مِنْ ذَهَبٍ بيانية وَلُؤْلُؤاً عطف على محل مِنْ أَساوِرَ أي ويحلون فيها لؤلؤا.

bunun kastedilmemesi gerekir. Zirr b. Hubeyş ve Zührî, tekil ve ref' ile { جنة عدن } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ise meçhul fiil kalıbında { يدخلونها } şeklinde okumuştur; bu okuyuş İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın { يُحَلَّوْنَ فِيها } “Orada süslenirler” kavli, 'cennât' için ikinci haberdir ya da mukadder bir haldir. Şöyle de denilmiştir: Girişten hemen sonra gerçekleşeceği için bitişik (mukārin) kabul edilir. Ya'nın fethası, hâ'nın sükûnu ve lâm'ın şeddesiz haliyle { يحلون } şeklinde de okunmuştur; bu, kadın süs takındığı zaman söylenen 'حليت المرأة فهي حالية' kullanımındandır; üzerinde süs eşyası bulunan boyun için de 'جيد حال' denir. { مِنْ أَساوِرَ } İrşâd'da belirtildiğine göre sivâr (bilezik) kelimesinin çoğuludur. el-Kāmûs'ta şöyle geçer: Sivâr; kitâb ve gurâb vezninde bileziktir; damme ile üsvâr gibidir; çoğulu esvire, esâvir, esâvire, sûr ve süûr şeklinde gelir (alıntı bitti). Çoğulun çoğuluna (cem'u'l-cem') çoğul denilmesi yaygındır, dolayısıyla bir aykırılık yoktur. Râgıb'ın belirttiği gibi kadının bileziği [anlamındaki süvâr] muarrebdir (Arapçalaşmıştır) ve aslı 'destvâre'dir. { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir; yani 'birtakım bileziklerle süslenirler', sanki diğer kısımlara karşı bir üstünlüğü ve ayrıcalığı olan bir kısımdır. Süsleme eyleminin zikredilmesi belirsiz bir süs eşyasına delalet ettiği için beyâniye (açıklayıcı) olması da caiz görülmüştür. Ahfeş'in olumlu cümlede zâid olabileceği görüşüne dayanılarak zâide olduğu da söylenmiştir. { يُحَلَّوْنَ } fiilinin mahzuf mefulünün sıfatı olduğu ve bu fiilin 'giyinirler' anlamına geldiği de söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { مِنْ ذَهَبٍ } “altından” kavlindeki { مِنْ } beyâniyedir. { وَلُؤْلُؤاً } ise { مِنْ أَساوِرَ } terkibinin mahalline matuftur; yani 've orada inciyle süslenirler' demektir.

أخرج الترمذي والحاكم وصححه والبيهقي في البعث عن أبي سعيد الخدري أن النبي ﷺ تلا الآية فقال: إن عليهم التيجان إن أدنى لؤلؤة منها لتضيء ما بين المشرق والمغرب

Tirmizî, Hâkim (ve bunu tashih etmiştir) ve el-Ba's'ta Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okumuş ve şöyle buyurmuştur: 'Onların üzerinde taçlar vardır; onlardaki en küçük bir inci bile doğu ile batı arasını aydınlatır.'

، وقيل: عطف على المفعول المحذوف أو منصوب بفعل مضمر يدل عليه يُحَلَّوْنَ أي ويؤتون لؤلؤا. وقرأ جمع من السبعة «لؤلؤ» بالجر عطفا على ذَهَبٍ أي يحلون فيها بعض أساور من مجموع ذهب ولؤلؤ بأن تنظم حبات ذهب مع حبات لؤلؤ ويتخذ من ذلك سوار كما هو معهود اليوم في بلادنا أو بأن يرصع الذهب باللؤلؤ كما يرصع ببعض الأحجار، وقيل: أي من ذهب في صفاء اللؤلؤ، وفيه ما فيه من الكدر.

Şöyle de denilmiştir: Mahzuf mefule matuftur veya { يُحَلَّوْنَ } fiilinin delalet ettiği gizli bir fiille mansubdur; yani 've kendilerine inci verilir' demektir. Yedi kıraat imamından bir grup, { ذَهَبٍ } kelimesine atfederek cer ile { لؤلؤ } şeklinde okumuştur; yani orada altın ve inci bileşiminden meydana gelen birtakım bileziklerle süslenirler; şöyle ki, altın taneleri inci taneleriyle dizilir ve bugün memleketlerimizde adet olduğu üzere bundan bir bilezik yapılır ya da altının bazı taşlarla süslendiği gibi inciyle murassa kılınır. Şöyle de denilmiştir: Yani inci berraklığında altından demektir; fakat bu görüşte birtakım bulanıklıklar vardır.

ولعل من يقول بأنه لا اشتراك بين ذهب الدنيا ولؤلؤها وذهب الآخرة ولؤلؤها إلا بالاسم لا يلتزم النظم ولا الترصيع كما لا يخفى، وقرىء «لؤلؤا» بتخفيف الهمزة الأولى وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ أي إبريسم محض كما في مجمع البيان، وقال الراغب: مارق من الثياب. وتغيير الأسلوب حيث لم يقل ويلبسون فيها حريرا قيل للإيذان بأن ثبوت اللباس لهم أمر محقق غني عن البيان إذ لا يمكن عراؤهم عنه وإنما المحتاج إلى البيان إن لباسهم ماذا بخلاف الأساور واللؤلؤ فإنها ليست من اللوازم الضرورية ولذا لا يلزم العدل بين الزوجات فيها فجعل بيان تحليتهم مقصورا بالذات، ولعل هذا هو الباعث على تقديم التحلية على بيان حال اللباس، وقيل: إن ذلك للدلالة على أن الحرير ثيابهم المعتادة مع المحافظة على هيئة الفواصل وليس بذاك وَقالُوا أي ويقولون.

Dünyanın altını ve incisi ile ahiretin altını ve incisi arasında isimden başka bir ortaklık olmadığını söyleyen kimsenin dizme ve murassa kılma fikrine bağlı kalmayacağı gizli değildir. İlk hemzenin teshiliyle { لؤلؤا } şeklinde de okunmuştur. { وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “Orada giysileri de ipektir”, yani Mecmeu'l-Beyân'da belirtildiği üzere saf ipektir. Râgıb: 'Elbiselerin ince ve yumuşak olanıdır' demiştir. 'Orada ipek giyerler' denmeyip üslubun değiştirilmesinin sebebi hakkında şöyle denilmiştir: Elbisenin onlar için sabit oluşunun, beyana ihtiyaç duymayacak kadar kesinleşmiş bir durum olduğunu bildirmektir; zira onların çıplak kalması mümkün değildir, açıklamaya muhtaç olan husus sadece elbiselerinin ne olduğudur. Bilezikler ve inciler ise böyle değildir; çünkü bunlar zorunlu levazımat cinsinden değildir, nitekim hanımlar arasında bu eşyalarda eşitlik zorunlu değildir. Bu yüzden süslenmelerinin beyanı bizzat maksut kılınmıştır. Belki de süslenmenin elbise halinin beyanından öne alınmasının sebebi budur. Şöyle de denilmiştir: Bu üslup, fasıla düzenini korumakla birlikte ipeğin onların mutat kıyafeti olduğuna delalet etmek içindir; fakat bu görüş pek isabetli değildir. { وَقالُوا } “Ve derler ki” yani derler.

وصيغة الماضي للدلالة على التحقق الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ حزن تقلب القلب وخوف العاقبة على ما روي عن القاسم بن محمد، وقال أبو الدرداء: حزن أهوال القيامة وما يصيب من ظلم نفسه هنالك.

Geçmiş zaman sigası (mâzî), gerçekleşmenin kesinliğini bildirmek içindir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun”. Kāsım b. Muhammed'den rivayet edildiğine göre, kalbin değişkenlik gösterme hüznü ve akıbet korkusudur. Ebü'd-Derdâ ise şöyle demiştir: 'Kıyamet dehşetlerinin ve orada nefsine zulmeden kimsenin başına gelen şeylerin hüznüdür.'

وأخرج الحاكم وصححه: وابن أبي حاتم وغيرهما عن ابن عباس حزن النار. وقال الضحاك حزن الموت يقولون ذلك إذا ذبح الموت، وقال مقاتل: حزن الانتقال يقولون ذلك إذا استقروا فيها، وقال قتادة: حزن أن لا تنقبل أعمالهم، وقال الكلبي: خوف الشيطان، وقال سمرة بن جندب: حزن معيشة الدنيا الخبز ونحوه، وعن ابن عباس حزن الآفات والأعراض وقيل: حزن كراء الدار والأولى أن يراد جنس الحزن المنتظم لجميع أحزان الدين والدنيا والآخرة، وكل ما سمعت من باب التمثيل وقد تقدم

Hâkim (ve bunu tashih etmiştir), İbn Ebî Hâtim ve diğerleri İbn Abbas'tan nakletmişlerdir: 'Cehennem hüznüdür.' Dahhâk: 'Ölüm hüznüdür; bunu ölüm boğazlandığı vakit söylerler' demiştir. Mukātil: 'Yer değiştirme hüznüdür; bunu oraya yerleştiklerinde söylerler' demiştir. Katâde: 'Amellerinin kabul edilmemesi hüznüdür' demiştir. Kelbî: 'Şeytan korkusudur' demiştir. Semüre b. Cündeb: 'Dünya maişeti, ekmek ve benzerinin hüznüdür' demiştir. İbn Abbas'tan ise: 'Afetlerin ve arızaların hüznüdür' [rivayeti nakledilmiştir]. 'Ev kirası hüznüdür' de denilmiştir. En evlâ olanı, din, dünya ve ahiretin bütün hüzünlerini içine alan genel hüzün cinsinin kastedilmesidir; işittiğin bu açıklamaların hepsi misal kabilindendir. Daha önce

في الحديث «إن الذين ظلموا أنفسهم هم الذين يقولون»

hadiste geçmişti: 'Nefislerine zulmedenler, işte onlar:

أي بعد أن يتلقاهم الله تعالى برحمته الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إلخ فلا تغفل وقرىء الحزن بضم الحاء وسكون الزاي ذكره جناح بن حبيش إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ للمذنبين شَكُورٌ للمطيعين.

yani Allah Teâlâ onları rahmetiyle karşıladıktan sonra: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun...” diyen kimselerdir.' Gaflet etme! Hâ'nın dammesi ve zâ'nın sükûnu ile { الحُزْن } şeklinde de okunmuştur; bunu Cenâh b. Hubeyş zikretmiştir. { إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ } “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır” günahkârlar için, { شَكُورٌ } “şükrün karşılığını bolca verendir” itaatkârlar için.

وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس أنه قال في ذلك غفر لنا العظيم من ذنوبنا وشكر لنا القليل من أعمالنا،

İbnü'l-Münzir ve diğerleri İbn Abbas'tan onun bu konuda şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Günahlarımızın büyüğünü bağışladı ve amellerimizin azına çok mükâfat verdi.'

وفي الكشاف ذكر الشكور دليل على أن القوم كثير والحسنات، وكان عليه أن يقول: وذكر الغفور دليل على أنهم كثير والفرطات فينطبق على الفرق ولا ينفك النظم ولكن منعه المذهب الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ أي دار الإقامة التي لا انتقال عنها أبدا وهي الجنة مِنْ فَضْلِهِ من إنعامه سبحانه وتفضله وكرمه فإن العمل وإن كان سببا لدخول الجنة في الجملة لكن سببيته بفضل الله ﷿ أيضا إذ ليس هناك استحقاق ذاتي، ومن علم أن العمل متناه زائل وثواب الجنة دائم لا يزول لم يشك في أن الله تعالى ما أحل من أحل دار الإقامة إلا من محض فضله سبحانه وقال الزمخشري: أي من إعطائه تعالى وإفضاله من قولهم لفلان فضول على قومه وفواضل وليس من الفضل الذي هو التفضل لأن الثواب بمنزلة الأجر المستحق والتفضل كالتبرع وفيه من الاعتزال ما فيه لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ أي تعب وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ كلال وفتور وهو نتيجة النصب، وضمه إليه وتكرير الفعل المنفي للمبالغة في بيان انتفاء كل منهما كذا قال جمع من الأجلة، وقال بعضهم: النصب التعب الجسماني واللغوب التعب النفساني.

el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Şekûr isminin zikredilmesi, o topluluğun hasenatının çok olduğuna delildir.' Oysa ona düşen şöyle demekti: 'Gafûr isminin zikredilmesi, onların kusurlarının çok olduğuna delildir ki böylece her iki zümreye de uygun düşsün ve nazmın bütünlüğü bozulmasın; fakat mezhebi [olan Mutezile anlayışı] buna engel olmuştur.' { الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ } “Bizi durulacak yurda yerleştiren”, yani kendisinden asla başka yere intikal edilmeyecek olan ikamet yurduna [yerleştiren] ki o da cennettir. { مِنْ فَضْلِهِ } “lütfuyla”, Yüce Allah'ın nimeti, lütfu ve keremiyle; zira amel genel manada cennete giriş için bir sebep olsa bile, onun sebeplilik niteliği de Allah azze ve celle'nin lütfuyyladır; zira orada zâtî bir hak ediş söz konusu değildir. Amelin sonlu ve geçici, cennet sevabının ise daimi ve kalıcı olduğunu bilen kimse, Allah Teâlâ'nın o ikamet yurduna yerleştirdiği kimseleri ancak sırf Kendi lütfundan yerleştirdiğinde şüphe etmez. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Yani 'falancanın kavmi üzerinde faziletleri ve lütufları vardır' sözünden hareketle Allah Teâlâ'nın ihsanı ve ikramındandır; yoksa tefaddül (karşılıksız lütuf) anlamındaki fazldan değildir; zira sevap hak edilen ücret mesabesindedir, tefaddül ise teberru (karşılıksız bağış) gibidir.' Bu sözde ise Mutezile'nin bilinen görüşleri vardır. { لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ } “Orada bize hiçbir yorgunluk dokunmaz”, yani meşakkat, { وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “orada bize hiçbir usanç/bitkinlik de dokunmaz”, yorgunluk ve bitkinliktir ki o da nasabın sonucudur. Her ikisinin de bulunmadığını vurgulamak için fiil nefyedilerek tekrar edilmiş ve birbirine eklenmiştir; yetkin âlimlerden bir grup böyle söylemiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Nasab bedensel yorgunluk, lugûb ise ruhsal yorgunluktur.

وأخرج ابن جرير عن قتادة أنه فسر النصب بالوجع والكلام من باب:

İbn Cerîr Katâde'den, 'nasab'ı acı ve sızı olarak tefsir ettiğini nakletmiştir. Bu söz şu kabilindendir:

لا ترى الضب بها ينجحر والجملة حال من أحد مفعولي أحل.

'Orada kelerin deliğine girdiğini görmezsin.' Cümle, { أَحَلَّ } fiilinin iki mefulünden birinden haldir.

وقرأ علي كرّم الله تعالى وجهه والسلمي «لغوب» بفتح اللام

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve Sülemî, lâm'ın fethasıyla { لَغُوب } şeklinde okumuşlardır.

، قال الفراء:

Ferrâ şöyle demiştir:

هو ما يغب به كالفطور والسحور، وجاز أن يكون صفة لمصدر محذوف أي لا يمسنا فيها لغوب لغوب نحو شعر شاعر كأنه وصف اللغوب بأنه قد لغب أي أعيى وتعب.

'Fütûr ve sahûr gibi, kendisiyle yorulunan şeydir.' Mahzuf bir masdarın sıfatı olması da caizdir; yani 'şi'r-i şâir' (şairane şiir) terkibinde olduğu gibi, sanki lugûb (yorgunluk) bizzat yorulmuş ve bitkin düşmüş gibi tavsif edilerek 'bize orada hiçbir yorucu yorgunluk dokunmaz' demektir.

وقال صاحب اللوامح: يجوز أن يكون مصدرا كالقبول وإن شئت جعلته صفة لمضمر أي أمر لغوب.

Levâmih sahibi şöyle demiştir: 'Kabûl gibi bir masdar olması caizdir; dilersen onu gizli bir kelimenin sıfatı yaparsın, yani yorucu bir durum (emr-i lağûb) demektir.'

وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ أي لا يحكم عليهم بموت ثان فَيَمُوتُوا ليستريحوا بذلك من عذابها بالكلية وإنما فسر لا يقضي بما ذكر دون لا يموتون لئلا يلغوا فيموتوا ويحتاج إلى تأويله بيستريحوا.

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır; haklarında hüküm verilmez ki”, yani ikinci bir ölümle haklarında hüküm verilmez, { فَيَمُوتُوا } “böylece ölsünler”, ta ki bununla cehennem azabından tamamen kurtulup rahatlasınlar. { لا يُقْضى } ifadesinin 'ölmezler' şeklinde değil de zikredildiği gibi tefsir edilmesi, 'ölürler' kısmının lağv (anlamsız) kalmaması ve 'rahatlarlar' şeklinde tevil edilmesine ihtiyaç duyulmaması içindir.

ونصب يموتوا في جواب النفي بإضمار أن والمراد انتفاء المسبب لانتفاء السبب أي ما يكون حكم بالموت فكيف يكون الموت. وقرأ عيسى والحسن «فيموتون» بالنون عطفا كما قال أبو عثمان المازني على يُقْضى كقوله تعالى: لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ أي لا يقضى عليهم ولا يموتون وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها المعهود لهم بل كلما خبت زيد إسعارها، والمراد دوام العذاب فلا ينافي تعذيبهم بالزمهرير ونحوه، ونائب فاعل يخفف عَنْهُمْ ومن عذابها في موضع نصب ويجوز العكس، وجوز أن تكون من زائدة فيتعين رفع مجرورها على أنه النائب عن الفاعل على ما قال أبو البقاء وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو «ولا يخفف» بإسكان الفاء شبه المنفصل بالمتصل كقوله:

{ يموتوا } kelimesinin nefiy cevabında mansub olması, gizli bir 'en' iledir; murat ise sebebin yokluğu sebebiyle müsebbebin de yok olmasıdır; yani 'ölüm hükmü verilmez ki, nasıl ölüm gerçekleşsin?' demektir. Îsâ ve Hasan, Ebû Osmân el-Mâzinî'nin belirttiği üzere Allah Teâlâ'nın: { لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Onlara izin verilmez ki özür dilesinler” kavlinde olduğu gibi { يُقْضى } fiiline atfederek nun ile { فيموتون } şeklinde okumuşlardır; yani 'haklarında hüküm verilmez ve ölmezler' demektir. { وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها } “Onlardan onun azabından hiçbir şey hafifletilmez”, kendileri için belirlenen azap hafifletilmez, bilakis o dindikçe alevi artırılır. Kastedilen azabın sürekliliğidir; dolayısıyla onların zemherîr ve benzeri şeylerle azap edilmesi buna aykırı değildir. { يخفف } fiilinin nâib-i fâili { عَنْهُمْ } olup { من عذابها } nasb mahallindedir, aksi de caizdir. Ebü'l-Bekā'nın belirttiğine göre { من } edatının zâide olması ve mecrurunun nâib-i fâil olarak ref' kılınması da caiz görülmüştür. Abdülvâris Ebû Amr'dan fâ'nın sükûnu ile { ولا يُخَفْفْ } şeklinde okumuştur; şairin şu sözünde olduğu gibi munfasılı muttasıla benzetmiştir:

فاليوم أشرب غير مستحقب كَذلِكَ أي مثل ذلك الجزاء الفظيع نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ مبالغ في الكفر أو الكفران لا جزاء أخف وأدنى منه.

'Bugün günaha girmeksizin içerim.' { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani böylesine korkunç bir ceza ile, { نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “Biz her nankör/kâfiri cezalandırırız”, küfürde ya da nankörlükte aşırı gideni [cezalandırırız], bundan daha hafif ve daha aşağı bir ceza ile değil.

وقرأ أبو عمرو وأبو حاتم عن نافع «يجزى» بالياء مبنيا للمفعول و «كلّ» بالرفع على النيابة عن الفاعل وقرىء «نجازي» بنون مضمومة وألف بعد الجيم وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها افتعال من الصراخ وهو شدة الصياح والأصل يصترخون فأبدلت التاء طاء ويستعمل كثيرا في الاستغاثة لأن المستغيث يصيح غالبا، وبه فسره هنا قتادة فقال:

Ebû Amr ve Nâfi'den rivayetle Ebû Hâtim, meçhul fiil kalıbında ye ile { يجزى } ve nâib-i fâil olarak ref' ile { كلّ } şeklinde okumuşlardır. Zammeli nûn ve cîm'den sonra elif ile { نجازي } şeklinde de okunmuştur. { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها } “Onlar orada feryat ederler”, 'iftiâl' babından olup şiddetli çığlık atmak anlamına gelen surâhtandır; aslı 'yasterıhûne' olup tâ harfi tı harfine dönüştürülmüştür. Çoğunlukla yardım istemek için kullanılır; çünkü yardım isteyen kimse ekseriyetle çığlık atar. Katâde de bunu burada bu şekilde tefsir edip şöyle demiştir:

يستغيثون فيها، واستغاثتهم بالله ﷿ بدليل ما بعده وقيل ببعضهم لحيرتهم وليس بذاك.

'Orada feryat edip yardım dilerler.' Sonrasındaki ifadenin delaletiyle onların bu feryadı Allah azze ve celle'yedir; şaşkınlıklarından ötürü birbirlerinden yardım istedikleri de söylenmiştir, ancak bu isabetli değildir.

رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ بإضمار القول أي ويقولون بالعطف أو يقولون بدونه على أنه تفسير لما قبله أو قائلين على أنه حال من ضميرهم، وتقييد العمل الصالح بالوصف المذكور للتحسر على ما عملوه

{ رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih bir amel işleyelim [derler]”. Sözün (kavl) takdiri iledir; yani atıf ile 've derler' veya önceki ifadenin tefsiri olarak atıfsız 'derler' yahut onların zamirinden hal olarak 'diyerek' demektir. Salih amelin zikredilen sıfatla kayıtlanması, işledikleri şeyden ötürü

من غير الصالح مع الاعتراف به والأشعار بأن استخراجهم لتلافيه فهو وصف مؤكد ولأنهم كانوا يحسبون أنهم يحسنون صنعا فكأنهم قالوا: نعمل صالحا غير الذي كنا نحسبه صالحا فنعمله فالوصف مقيد.

salih olmayan şeylere duyulan hasretten ve bunu itiraf etmekten, ayrıca [oradan] çıkarılmalarının onu telafi etmek için olduğunu hissettirmekten ötürüdür; dolayısıyla pekiştirici (müekkid) bir sıfattır. Bir de onlar iyi bir iş yaptıklarını sanıyorlardı; sanki şöyle demiş oldular: 'Salih sandığımız ve yaptığımız şeyden başka, gerçekten salih olan bir amel yapalım'; dolayısıyla bu sıfat kayıtlayıcıdır (mukayyeddir).

وذكر أبو البقاء أن صالِحاً وغَيْرَ الَّذِي يجوز أن يكونا صفتين لمصدر محذوف أو لمفعول محذوف وأن يكون صالِحاً نعتا لمصدر وغَيْرَ الَّذِي مفعول نَعْمَلْ وأيا ما كان فالمراد أخرجنا من النار وردنا إلى الدنيا نعمل صالحا وكأنهم أرادوا بالعمل الصالح التوحيد وامتثال أمر الرسول ﵊ والانقياد له، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: نَعْمَلْ صالِحاً نقل لا إله إلا الله أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ جواب من جهته تعالى وتوبيخ لهم في الآخرة حين يقولون رَبَّنا إلخ فهو بتقدير فنقول لهم أو فيقال لهم «أو لم نعمركم» إلخ، وفي بعض الآثار أنهم يجابون بذلك بعد مقدار الدنيا، والهمزة للإنكار والواو للعطف على مقدر يقتضيه المقام وما موصولة أو موصوفة أي ألم نمهلكم ونعمركم الذي أي العمر الذي أو عمرا يتذكر فيه من تذكر أي يتمكن فيه من أراد التذكر وتحققت منه تلك الإرادة من التذكر والتفكر.

Ebü'l-Bekā, { صالِحاً } ve { غَيْرَ الَّذِي } kelimelerinin mahzuf bir masdarın veya mahzuf bir mefulün iki sıfatı olmasının, ya da { صالِحاً } kelimesinin masdara sıfat ve { غَيْرَ الَّذِي } ifadesinin { نَعْمَلْ } fiilinin mefulü olmasının caiz olduğunu zikretmiştir. Her halükârda mana: 'Bizi ateşten çıkar ve dünyaya geri döndür ki salih amel işleyelim' demektir. Sanki salih amel ile tevhidi, Peygamber'in aleyhisselâm emrine uymayı ve ona boyun eğmeyi kastetmişlerdir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre o: '{ نَعْمَلْ صالِحاً } 'Lâ ilâhe illallah' diyelim' demektir, demiştir. { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Öğüt alacak kişinin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” Onlar 'Rabbimiz...' dediklerinde ahirette Allah tarafından verilen bir cevap ve bir azarlamadır. Bu sebeple 'Onlara deriz ki' veya 'Onlara denilir ki: Size ömür vermedik mi...' takdirindedir. Bazı rivayetlerde onların bu cevabı dünya süresi kadar bir zaman sonra alacakları belirtilmiştir. Hemze inkâr içindir; vâv ise makamın gerektirdiği takdirî bir cümleye atıftır. 'Mâ' mevsûle veya mevsûfedir; yani 'Düşünmek isteyen ve bu iradesi tahakkuk eden kimsenin düşünebileceği, ibret alabileceği bir süreyi, yani o ömrü veya öyle bir ömrü size tanıyıp mühlet vermedik mi?' demektir.

وقال أبو حيان: ما مصدرية ظرفية أي ألم نعمركم في مدة تذكر، وتعقب بأن ضمير فِيهِ يأباه لأنها لا يعود عليها ضمير إلا على نظر الأخفش فإنه يرى اسميتها وهو ضعيف، ولعله يجعل الضمير للعمر المفهوم من (نعمر) وفيه بعد.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Mâ, masdariyye-i zarfiyyedir; yani 'düşünecek bir süre boyunca size ömür vermedik mi?' demektir.' Ancak { فِيهِ } ifadesindeki zamirin buna engel olduğu gerekçesiyle bu görüş tenkit edilmiştir; çünkü Ahfeş'in onun isim olduğunu kabul eden -ki zayıf bir görüştür- yaklaşımı hariç masdariyyeye zamir dönmez. Belki de o, zamiri { نُعَمِّرْكُمْ } fiilinden anlaşılan ömre döndürmektedir ki bunda da uzaklık vardır.

وجعل ما نافية لا يصح كما قال ابن الحاجب لفظا ومعنى، وهذا العمر على ما

İbnü'l-Hâcib'in belirttiği gibi, mâ'nın nâfiye yapılması lafız ve mana bakımından sahih değildir. Bu ömür,

روي عن علي كرّم الله تعالى وجهه وأخرجه جماعة وصححه الحاكم عن ابن عباس ستون سنة

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den rivayet edildiğine, bir grubun nakledip Hâkim'in İbn Abbas'tan tashih ettiğine göre altmış yıldır.

،

,

وقد أخرج الإمام أحمد البخاري والنسائي وغيرهم عن سهل بن سعد قال: «قال رسول الله ﷺ اعذر الله تعالى إلى امرئ أخر عمره حتى بلغ ستين سنة»

İmam Ahmed, Buhârî, Nesâî ve diğerleri Sehl b. Sa'd'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah Teâlâ, ecelini altmış yaşına ertelediği kimseye mazeret bırakmamıştır' buyurdu.'

،- وقيل:- هو خمسون سنة» وفي رواية عن ابن عباس أنه ست وأربعون سنة، وأخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم عن الحسن أنه أربعون سنة،

'Elli yıldır' da denilmiştir. İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise kırk altı yıl olduğu belirtilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Hasan'dan onun kırk yıl olduğunu nakletmişlerdir.

وفي رواية أخرى عنه أنه سن البلوغ

Ondan gelen diğer bir rivayette ise bülûğ çağı olduğu belirtilmiştir.

، وقيل: سبع عشرة سنة، وعن قتادة ثمان عشرة سنة، وعن عرم بن عبد العزيز عشرون سنة، وعن مجاهد ما بين العشرين إلى الستين، وقرأ الأعمش «ما يذكر فيه من اذكر» بالإدغام واجتلاب همزة الوصل ملفوظا بها في الدرج وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ عطف على معنى الجملة الاستفهامية فكأنه قيل: عمرناكم وجاءكم النذير فليس من عطف الخبر على الإنشاء كما في قوله تعالى: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ [الشرح: ١، ٢] وجوز أن يكون عطفا على نُعَمِّرْكُمْ ودخول الهمزة عليهما فلا تغفل. والمراد بالنذير على ما روي عن السدي وابن زيد رسول الله ﷺ، وقيل: ما معه من القرآن، وقال أبو حيان: المراد جنس النذير وهم الأنبياء ﵈ فكل نبي نذير أمته، ويؤيده أنه قرىء «النذر» جمعا، وعن ابن عباس وعكرمة وسفيان بن عيينة ووكيع والحسين بن الفضل والفراء والطبري هو الشيب وفي الأثر ما من شعرة تبيض إلا قالت لأختها استعدي فقد قرب الموت، ومن هنا قيل:

'On yedi yıldır' da denilmiştir; Katâde'den on sekiz yıl, Ömer b. Abdilazîz'den yirmi yıl, Mücâhid'den ise yirmi ile altmış yıl arası rivayet edilmiştir. A'meş, idgamla ve kelime ortasında telaffuz edilen bir vasıl hemzesi getirerek { ما يذكر فيه من اذكر } şeklinde okumuştur. { وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ } “üstelik size uyarıcı da gelmişti”, istifham cümlesinin manasına matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Size ömür verdik ve size uyarıcı geldi.' Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ } [İnşirâh: 1, 2] kavlinde olduğu gibi inşâ üzerine haberin atfedilmesi kabilinden değildir. { نُعَمِّرْكُمْ } fiiline matuf olması ve hemzenin her ikisine birden dahil olması da caiz görülmüştür, öyleyse gaflet etme! Süddî ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre uyarıcıdan maksat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Yanındaki Kur'an olduğu da söylenmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Maksat, peygamberler cinsidir aleyhimüsselâm; zira her peygamber kendi ümmetinin uyarıcısıdır.' Çoğul olarak { النُّذُر } şeklinde okunması da bunu destekler. İbn Abbas, İkrime, Süfyân b. Uyeyne, Vekî', Hüseyin b. el-Fadl, Ferrâ ve Taberî'den nakledildiğine göre o [uyarıcı], saç-sakal beyazlığıdır (ak saçtır). Bir eserde şöyle denilmiştir: 'Ağaran hiçbir kıl yoktur ki arkadaşına: 'Hazırlan, muhakkak ölüm yaklaştı' demesin.' Buradan hareketle şöyle denilmiştir:

رأيت الشيب من نذر المنايا ... لصاحبه وحسبك من نذير

'Ak saçın ölümün uyarıcılarından olduğunu gördüm / Sahibi için; o ne güzel bir uyarıcıdır!'

وقائلة تخضب يا حبيبي ... وسود شعر شيبك بالعبير

'Bir kadın dedi ki: Ey sevgilim, kına yak / Ve ağaran saçlarını amberle siyahlaştır!'

فقلت لها المشيب نذير عمري ... ولست مسودا وجه النذير

'Ona dedim ki: Ak saç ömrümün uyarıcısıdır / Ben ise uyarıcının yüzünü karartacak değilim.'

وقيل: الحمى، وقيل: موت الأهل والأقارب، وقيل: كمال العقل، والاقتصار على النذير لأنه الذي يقتضيه المقام، والفاء في قوله تعالى: فَذُوقُوا لترتيب الأمر بالذوق على ما قبلها من التعمير ومجيء النذير، وفي قوله سبحانه: فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ للتعليل، والمراد بالظلم هنا الكفر، قيل كان الظاهر فما لكم لكن عدل إلى

'Hummadır' denilmiştir. 'Aile ve akrabaların ölümüdür' denilmiştir. 'Aklın kemale ermesidir' denilmiştir. Sadece 'uyarıcı' ile yetinilmesi makamın bunu gerektirmesindendir. Allah Teâlâ'nın { فَذُوقُوا } “Öyleyse tadın!” kavlindeki fâ, tatma emrinin önceki ömür verme ve uyarıcının gelmesi hususlarına terettüp ettiğini bildirmek içindir. Yüce Allah'ın { فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Artık zalimler için hiçbir yardımcı yoktur” kavlindeki fâ ise gerekçe (talil) içindir; buradaki zulümden maksat küfürdür. Zahir olanın 'fe-mâ leküm' (artık sizin için yoktur) olması gerekirdi; ancak onları azarlamak için

المظهر لتقريعهم، والمراد استمرار نفي أن يكون لهم نصير يدفع عنهم العذاب إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ

zahir isme dönüştürülmüştür. Kastedilen, kendilerinden azabı savuşturacak bir yardımcının varlığının sürekli olarak nefyedilmesidir. { إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir”.

أي كل غيب فيهما أي لا يخفى عليه سبحانه خافية فيهما فلا تخفى عليه جل شأنه أحوالهم التي اقتضت الحكمة أن يعاملوا بها هذه المعاملة ولا يخرجوا من النار، وقرأ جناح بن حبيش «عالم» بالتنوين «غيب» بالنصب على المفعولية لعالم إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

Yani ikisindeki her gizliyi bilir; dolayısıyla O Yüce Zât'a ikisinde hiçbir gizli şey saklı kalmaz; şanı yüce olan Allah'a, hikmetin kendilerine böyle muamele edilmesini ve cehennemden çıkarılmamalarını gerektirdiği durumları da gizli kalmaz. Cenâh b. Hubeyş, tenvin ile { عالِمٌ } ve 'âlim' isminin mefulü olarak nasb ile { غَيْبَ } şeklinde okumuştur. { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, sinelerin özünü hakkıyla bilendir”.

قيل إنه تعليل لما قبله لأنه تعالى إذا علم مضمرات الصدور وهي أخفى ما يكون كان ﷿ أعلم بغيرها، وفيه نوع خفاء، وقال الإمام: إن قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ

Bunun öncekinin gerekçesi olduğu söylenmiştir; çünkü Allah Teâlâ sinelerin gizlediklerini -ki bunlar olabilecek en gizli şeylerdir- bildiğine göre, azze ve celle diğer şeyleri evleviyetle bilir. Bunda bir tür kapalılık vardır. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ }

إلخ تقرير لدوامهم في العذاب مع أنهم ما كفروا إلا أياما معدودة فكأن سائلا يسأل عن وجه ذلك فقيل: إن الله تعالى لا يخفى عليه غيب السماوات والأرض فلا يخفى عليه ما في الصدور فكان يعلم سبحانه من الكافر أن الكفر قد تمكن في قلبه بحيث لو دام إلى الأبد لما أطاع الله تعالى ولا عبده انتهى، وظاهره أن الجملة الأولى تعليل للثانية على عكس ما قيل، ويمكن أن يقال: إن قوله تعالى: فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ متضمن نفي أن يكون لهم نصير على سبيل الاستمرار ومستدع خلودهم في العذاب فكان مظنة أن يقال: كيف ينفي ذلك على سبيل الاستمرار والعادة في الشاهد قاضية بوجود نصير لمن تطول أيام عذابه فأجيب بأن الله عالم غيب السماوات والأرض على معنى أنه تعالى محيط بالأشياء علما فلو كان لهم نصير في وقت من الأوقات لعلمه ولما نفي ذلك على سبيل الاستمرار، وكذا مظنة أن يقال: كيف يخلدون في العذاب وهم قد ظلموا في أيام معدودة؟ فأجيب بأنه عليم بذات الصدور على معنى أنه تعالى يعلم ما انطوت عليه ضمائرهم فيعلم أنهم صمموا على ما هم فيه من الضلال والكفر إلى الأبد فكل من الجملتين مستأنف استئنافا بيانيا فتأمل هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ ملقى إليكم مقاليد التصرف والانتفاع بما فيها أو جعلكم خلفاء ممن قبلكم من الأمم وأورثكم ما بأيديكم من متاع الدنيا لتشكروه بالتوحيد والطاعة أو جعلكم بدل من كان قبلكم من الأمم الذين كذبوا الرسل فهلكوا فلم تتعظوا بحالهم وما حل بهم من الهلاك، والخطاب قيل عام، واستظهره في البحر، وقيل: لأهل مكة، والخلائف جمع خليفة وقد اطرد جمع فعيلة على فعائل وأما الخلفاء فجمع خليف ككريم وكرماء، وجوز الواحدي كونه جمع خليفة أيضا وهو خلاف المشهور فَمَنْ كَفَرَ منكم مثل هذه النعمة السنية وغمطها أو فمن استمر على الكفر وترك الإيمان بعد أن لطف به وجعل له ما ينبهه على ما يترتب على ذلك فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ أي وبال كفره وجزاؤه لا على غيره.

vb. kavli, sadece sayılı günlerde inkâr etmiş olmalarına rağmen azapta ebedî kalmalarının gerekçesidir. Sanki birisi bunun sebebini sormuş da şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'ya göklerin ve yerin gaybı gizli kalmaz; dolayısıyla O'na sinelerdeki şeyler de gizli kalmaz. O Yüce Zât kâfirin kalbine küfrün öyle bir yerleştiğini biliyordu ki, şayet ebediyen yaşasa dahi Allah Teâlâ'ya asla itaat etmeyecek ve O'na ibadet etmeyecekti' (alıntı bitti). Bunun zahiri, ilk cümlenin söylenenin aksine ikinci cümlenin gerekçesi olmasıdır. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ'nın: { فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } kavli, onlar için sürekli bir şekilde bir yardımcının bulunmasını nefyetmekte ve onların azapta ebedî kalmalarını gerektirmektedir. Dolayısıyla şöyle denilmesi muhtemeldi: 'Bu nasıl sürekli bir şekilde nefyedilebilir, oysa görünen alemdeki adet, azap günleri uzayan kimse için bir yardımcının bulunmasını gerektirir?' Buna, Allah'ın göklerin ve yerin gaybını bildiği, yani O'nun ilmen her şeyi kuşattığı, şayet herhangi bir vakitte onlar için bir yardımcı bulunacak olsaydı bunu mutlaka bileceği ve dolayısıyla bunun sürekli bir şekilde nefyedilmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Aynı şekilde: 'Sayılı günlerde zulmetmişlerken nasıl azapta ebedî kalırlar?' denilmesi de muhtemeldi. Buna da O'nun sinelerin özünü bildiği, yani onların iç dünyalarının neyi sakladığını bildiği, dolayısıyla içinde bulundukları sapıklık ve küfür üzerinde ebediyen kalmaya kararlı olduklarını bildiği şeklinde cevap verilmiştir. Dolayısıyla bu iki cümlenin her biri istînâf-ı beyânîdir; öyleyse düşün! { هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur”, yeryüzündeki tasarruf ve ondan faydalanma yetkileri size bırakılmıştır; yahut sizi sizden önceki ümmetlerin ardından gelen halifeler kılmış ve tevhid ile itaat ederek şükredesiniz diye dünya metaından elinizde bulunanları size miras bırakmıştır; veya sizi, peygamberleri yalanlayıp helak olan sizden önceki ümmetlerin yerine getirmiştir de siz onların durumundan ve başlarına gelen helakten ibret almamışsınızdır. Hitabın genel olduğu söylenmiştir ki Bahr'de zahir görülen de budur; Mekke ehline olduğu da söylenmiştir. Halâif, halîfe kelimesinin çoğuludur; 'feîle' vezninin çoğulunun 'feâil' gelmesi kurallıdır. Hulefâ ise kerîm ve küremâ gibi halîf kelimesinin çoğuludur. Vâhidî onun da halîfe kelimesinin çoğulu olmasını caiz görmüştür ki bu meşhur olana aykırıdır. { فَمَنْ كَفَرَ } “Artık kim inkâr ederse”, içinizden kim bu yüce nimeti inkâr eder ve ona nankörlük ederse, yahut kendisine lütufta bulunulup buna terettüp edecek şeyleri hatırlatacak şeyler verildikten sonra küfürde ısrar edip imanı terk ederse, { فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } “inkârı kendi aleyhinedir”, yani küfrünün vebali ve cezası başkasına değil yalnız kendisinedir.

وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً أشد الاحتقار والبغض والغضب.

{ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً } “Kâfirlere inkârları, Rableri katında derin bir nefretten başka bir şey artırmaz”; en şiddetli aşağılama, buğuz ve gazaptan [başka bir şey artırmaz].

وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً في الآخرة وجملة وَلا يَزِيدُ إلخ بيان وتفسير لقوله سبحانه فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ ولزيادة تفصيله نزل منزلة المغاير له ولولا ذلك لفصل عنه، والتكرير لزيادة التقرير والتنبيه على أن اقتضاء الكفر لكل واحد واحد من الأمرين الأمرين المقت والخسارة مستقل باقتضاء قبحه ووجوب التجنب عنه بمعنى أنه لو لم يكن الكفر مستوجبا لشيء سوى مقت الله تعالى لكفى ذلك في قبحه وكذا لو لم يستوجب شيئا سوى الخسار لكفى قُلْ تبكيتا لهم أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي آلهتكم، والإضافة إليهم لأدنى ملابسة حيث إنهم هم الذين جعلوهم شركاء الله تعالى واعتقدوهم كذلك من غير أن يكون له أصل ما أصلا. وقيل:

{ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً } “Kâfirlere inkârları, ziyandan başka bir şey artırmaz”, ahirette [ziyandan başka]. { وَلا يَزِيدُ } vb. cümlesi, Yüce Allah'ın { فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } kavlinin beyanı ve tefsiridir; daha fazla ayrıntı içerdiği için onun gayrısı makamına indirilmiştir, aksi takdirde ondan fasl edilirdi (atıfsız getirilirdi). Tekrar ise hükmü pekiştirmek ve küfrün bu iki acı durumdan -yani gazap ve ziyandan- her birini gerektirmesinin, onun çirkinliğini ve ondan kaçınmanın gerekliliğini ortaya koymada müstakil olduğuna dikkat çekmek içindir; şu anlamda ki: Şayet küfür, Allah Teâlâ'nın gazabından başka hiçbir şeyi gerektirmeseydi bile bu onun çirkinliği için yeterli olurdu; aynı şekilde ziyandan başka bir şeyi gerektirmeseydi yine yeterli olurdu. { قُلْ } “De ki:” onları susturmak ve azarlamak için; { أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü?” Yani ilahlarınızı. Onlara izafe edilmesi en küçük bir münasebet sebebiyledir; zira hiçbir aslı esası olmadığı halde onları bizzat kendileri Allah Teâlâ'ya ortak kılmış ve öyle inanmışlardır. Şöyle de denilmiştir:

الإضافة حقيقية من حيث إنهم جعلوهم شركاء لأنفسهم فيما يملكونه أو جعلهم الله تعالى شركاء لهم في النار كما قال سبحانه: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ والصفة عليهما مقيدة لا مؤكدة، وسياق النظم الكريم وسباقه ظاهر أن فيما تقدم أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ بدل اشتمال من أَرَأَيْتُمْ لأنه بمعنى أخبروني كأنه قيل:

İzafet hakikidir; şu bakımdan ki onlar sahip oldukları şeylerde o ilahları kendilerine ortak kılmışlardır veya Yüce Allah'ın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” kavlinde buyurduğu gibi Allah Teâlâ onları ateşte kendilerine ortak yapmıştır. Sıfat her iki durumda da pekiştirici değil kayıtlayıcıdır. Yüce nazmın öncesi ve sonrası açıkça göstermektedir ki daha önce geçen { أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } “Bana gösterin, onlar yerden neyi yarattılar?” ifadesi, 'bana haber verin' anlamına geldiği için { أَرَأَيْتُمْ } kavlinden bedel-i iştimaldir; sanki şöyle denilmiştir:

أخبروني عن شركائكم أروني أي جزء خلقوا من الأرض حتى يستحقوا الإلهية والشركة. وجوز أن يكون بدل كل،

'Bana ortaklarınızdan haber verin; bana gösterin, ilahlığı ve ortaklığı hak edecek şekilde yeryüzünden hangi parçayı yarattılar?' Bedel-i kül olması da caiz görülmüştür.

وقال أبو حيان: لا تجوز البدلية لأنه إذا أبدل مما دخل عليه الاستفهام فلا بدّ من دخول الأداة على البدل، وأيضا إبدال الجملة من الجملة لم يعهد في لسانهم ثم البدل على نية تكرار العامل ولا يتأتى ذلك هاهنا لأنه لا عامل لأرأيتم ثم قال: والذي أذهب إليه أن أَرَأَيْتُمْ بمعنى أخبروني وهي تطلب مفعولين أحدهما منصوب والآخر مشتمل على الاستفهام كقول العرب أرأيت زيدا ما صنع فالأول هنا شُرَكاءَكُمُ والثاني ماذا خَلَقُوا وأَرُونِي جملة اعتراضية فيها تأكيد للكلام وتسديد، ويحتمل أن يكون ذلك أيضا من باب الأعمال لأنه توارد على ماذا خَلَقُوا أرأيتم. وأروني لأن أروني قد تعلق عن مفعولها الثاني كما علقت رأى التي لم تدخل عليها همزة النقل عن مفعولها في قولهم: أما ترى أي برق هاهنا ويكون قد أعمل الثاني على المختار عند البصريين فانتهى، وما ذكره احتمال في الآية الكريمة كما أن ما ذكر أولا احتمال وما قاله في رده ليس بشيء، أما الأول فلأن لزوم دخول الأداة على البدل فيما إذا كان الاستفهام باق على معناه أما إذا نسخ عنه كما هنا فليس ذلك بلازم، وأما الثاني فلأن أهل العربية والمعاني نصوا على خلافه وقد ورد في كلام العرب كقوله:

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bedel olması caiz değildir; çünkü istifhamın dahil olduğu şeyden bedel yapıldığında edatın bedele de dahil olması şarttır. Ayrıca cümlenin cümleden bedel yapılması Arapların lisanında bilinmemektedir; sonra bedel amilin tekrarı niyetindedir ve bu burada mümkün değildir, çünkü 'ereeytüm'ün amili yoktur.' Ardından şöyle demiştir: 'Benim benimsediğim görüş şudur: { أَرَأَيْتُمْ } 'bana haber verin' anlamındadır ve iki meful talep eder; bunlardan biri mansubdur, diğeri ise Arapların 'Zeyd'i gördün mü (haber ver), ne yaptı?' sözünde olduğu gibi istifhamı içerir. Buradaki birinci [meful] { شُرَكاءَكُمُ } terkibidir, ikincisi ise { ماذا خَلَقُوا } ifadesidir. { أَرُونِي } ise kelâmı pekiştirmek ve doğrultmak için araya girmiş bir itiraz (ara) cümlesidir. Bunun i'mâl babından olması da muhtemeldir; çünkü { أَرَأَيْتُمْ } ve { أَرُونِي }, { ماذا خَلَقُوا } ifadesi üzerinde toplanmıştır. Zira nakil hemzesi girmemiş olan 'raâ' fiilinin Arapların 'Burada nasıl bir şimşek görüyorsun?' sözünde mefulünden ta'lik edilmesi gibi, { أَرُونِي } fiili de ikinci mefulünden ta'lik edilmiştir; böylece Basralıların tercihine göre ikinci fiil amel etmiş olur' (alıntı bitti). Onun zikrettiği husus, âyet-i kerîmede ilk zikredilenin bir ihtimal olması gibi bir ihtimaldir; onu reddetmek için söyledikleri ise kayda değer değildir. Birincisine gelince; edatın bedele dahil olmasının gerekliliği istifham kendi anlamında baki kaldığı durumdadır; buradaki gibi ondan vazgeçildiğinde ise bu gerekli değildir. İkincisine gelince; Arap dili ve meani âlimleri aksini açıkça ifade etmişlerdir ve şairin şu sözünde olduğu gibi Arapların kelâmında da vârit olmuştur: