أقول له ارحل لا تقيمن عندنا ... وإلا فكن في السر والجهر مسلما
Ona derim ki: Göç et, yanımızda durma... Değilse gizlide de açıkta da teslimiyet göster.
وأما الثالث فلأن كون البدل على نية تكرار العامل إنما هو كما نقل الخفاجي عنهم في بدل المفردات.
Üçüncüsüne gelince; bedelin âmilin tekrarı niyetinde olması, Hafâcî'nin onlardan naklettiğine göre ancak müfredlerin bedelinde söz konusudur.
وليس لك أن تقول العامل هنا موجود وهو قُلْ لأن العبرة بالمقول ولا عامل فيه إذ يقال وهو ظاهر، وجوز أن لا يكون أَرَأَيْتُمْ بمعنى أخبروني بل المراد حقيقة الاستفهام عن الرؤية وأروني أمر تعجيز للتبيين أي أعلمتم هذه التي تدعونها ما هي وعلى ما هي عليه من العجز أو تتوهمون فيها قدرة فإن كنتم تعلمونها عاجزة فكيف تعبدونها أو كنتم توهمتم فيها قدرة فأروني أثرها، وما تقدم أظهر أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أي بل ألهم شركة مع الله ﷿ في خلق السماوات حتى يستحقوا ما زعمتم فيهم، وقال بعضهم: الأولى أن لا يقدر مضاف على أن المعنى أم لهم شركة معه سبحانه في السماوات خلقا وإبقاء وتصرفا لأن المقصود نفي آيات الإلهية عن الشركاء وليست محصورة في الخلق والتقدير أوفق بما قبله، والكلام قيل من باب التدرج من الاستقلال إلى الشركة ثم منها إلى حجة وبينة مكتوبة بالشركة كأنه قيل: أخبروني عن الذين تدعون من دون الله هل استبدوا بخلق شيء من الأرض حتى يكونوا معبودين مثل الله تعالى بل ألهم شركة معه سبحانه في خلق السماوات أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً أي بل آتيناهم كتابا ينطق بأنا اتخذناهم شركاء فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ أي حجة ظاهرة من ذلك الكتاب بأن لهم شركة معنا.
Burada âmil mevcuttur, o da { قُلْ } emridir diyemezsin; çünkü itibar söylenenedir (makûle) ve söylenirken onun bir âmili yoktur, bu da açıktır. { أَرَأَيْتُمْ } ifadesinin 'bana haber verin' anlamında olmayıp bilakis görmeye dair hakiki soru olması, { أَرُونِي } ifadesinin de aciz bırakmak ve açıklatmak için bir emir olması caiz görülmüştür. Yani 'Yalvarıp yakardığınız bu şeylerin ne olduğunu ve nasıl bir acziyet içinde bulunduklarını bildiniz mi, yoksa onlarda bir kudret mi vehmediyorsunuz? Eğer onların âciz olduğunu biliyorsanız nasıl onlara ibadet edersiniz, yok eğer onlarda bir güç vehmettiyseniz bana onun eserini gösterin.' demektir. Önceki açıklama daha açıktır. { أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ } “Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var?” Yani, bilakis onlar hakkında iddia ettiğiniz şeyleri hak edecek şekilde, göklerin yaratılmasında Allah Azza ve Celle ile bir ortaklıkları mı vardır? Bazıları şöyle demiştir: Mananın, 'Yoksa yaratma, varlığını sürdürme ve tasarrufta bulunma bakımından göklerde O Yüce Zat ile bir ortaklıkları mı vardır?' şeklinde olması için hazfedilmiş bir muzaf takdir etmemek daha evladır; çünkü maksat ortaklardan ilahlık delillerini nefyetmektir ve bu yalnızca yaratmaya hasredilmiş değildir; takdir ise öncesiyle daha uyumludur. Sözün, [yaratmada] müstakil olmaktan ortaklığa, sonra da oradan ortaklığa dair yazılı bir hüccet ve apaçık delile doğru tedric (derece derece ilerleme) babından olduğu söylenmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Allah'tan başka yalvardıklarınızdan bana haber verin; Allah Teâlâ gibi mâbud olabilmek için yeryüzünden bir şey yaratmada tek başlarına mı davrandılar? Bilakis göklerin yaratılmasında O Yüce Zat ile bir ortaklıkları mı var? { أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً } “Yoksa kendilerine bir kitap verdik de...” Yani bilakis onlara, onları ortak edindiğimizi söyleyen bir kitap verdik de { فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ } “...ondan açık bir delil üzere midirler?” yani o kitaptan bizimle bir ortaklıkları olduğuna dair apaçık bir hüccet üzere midirler?'
وقال في الكشف: الظاهر أن الكلام مبني على الترقي في إثبات الشركة لأن الاستبداد بخلق جزء من الأرض شركة ما معه ﷿ والاشتراك معه سبحانه في خلق السماوات أدل على إثباتها ثم إيتاء كتاب منه تعالى على أنهم شركاؤه أدل وأدل، وقيل: هم في آتَيْناهُمْ للمشركين وكذا في- فهم- كما في قوله تعالى: أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً [الروم: ٣٥] إلخ ففي الكلام التفات من ضمير الخطاب إلى ضمير الغيبة إعراضا عن المشركين وتنزيلا لهم منزلة الغيب.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Zahir olan, kelâmın ortaklığı ispat etmede terakkî (aşağıdan yukarıya tırmanma) esasına dayalı olmasıdır; çünkü yeryüzünden bir parçayı yaratmada tek başına davranmak, O'nunla Azza ve Celle bir nevi ortaklıktır. Göklerin yaratılmasında O Yüce Zat ile ortak olmak ise bunu ispat etmeye daha güçlü bir delildir. Sonra Allah Teâlâ'dan onların O'nun ortakları olduğuna dair bir kitabın verilmiş olması ise kat kat daha güçlü bir delildir. Şöyle de denilmiştir: { آتَيْناهُمْ } kavlindeki zamir müşriklere aittir; Allah Teâlâ'nın { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً } “Yoksa onlara kesin bir delil mi indirdik...” [Rûm 35] âyetinde olduğu gibi { فَهُمْ } kavlindeki de böyledir. Dolayısıyla kelâmda, müşriklerden yüz çevirerek ve onları gaib yerine koyarak hitap zamirinden gaib zamirine bir iltifat vardır.
والمعنى أن عبادة هؤلاء إما بالعقل ولا عقل يحكم بصحة عبادة من لا يخلق جزءا ما من الأرض دلالة شرك في السماء وإما بالنقل ولم نؤت المشركين كتابا فيه الأمر بعبادة هؤلاء، وفيه تفكيك للضمائر، وقال بعضهم: ضمير آتَيْناهُمْ للشركاء كالضمائر السابقة وضمير فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ للمشركين وأَمْ منقطعة للإضراب عن الكلام السابق وزعم أن لا التفات حينئذ ولا تفكيك فتأمل.
Mana şudur: Bunlara tapınmak ya akıl iledir ki hiçbir akıl yeryüzünden hiçbir cüzü yaratmayan ve gökte de bir ortaklık delili bulunmayan birine ibadetin sahih olduğuna hükmetmez; ya da nakil iledir ki biz de müşriklere bunlara ibadeti emreden bir kitap vermiş değiliz. Ancak bu görüşte zamirlerin birbirinden koparılması söz konusudur. Bazıları da şöyle demiştir: { آتَيْناهُمْ } kavlindeki zamir, önceki zamirler gibi ortaklara aittir; { فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ } kavlindeki zamir ise müşriklere aittir ve { أَمْ } edatı önceki sözden vazgeçip yeni bir söze geçmek için munkatıdır; böyle olduğunda ne iltifat ne de zamirleri koparma olmadığını ileri sürmüştür, iyi düşün.
وقرأ نافع وابن عامر ويعقوب وأبو بكر «على بينات» بالجمع فيكون إيماء إلى أن الشرك خطير لا بدّ فيه من تعاضد الدلائل وهو ضرب من التهكم بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً لما نفي سبحانه ما نفي من الحجج في ذلك أضرب ﷿ عنه بذكر ما حملهم على الشرك وهو تقرير الأسلاف للأخلاف وإضلال الرؤساء للأتباع بأنهم شفعاء عند الله تعالى يشفعون لهم بالتقرب إليهم، والآية عند الكثير في عبدة الأصنام وحكمها عام، وقيل: في عبدة غير الله ﷿ صنما كان أو ملكا أو غيرهما.
Nâfi', İbn Âmir, Ya'kûb ve Ebû Bekr çoğul olarak 'alâ beyyinâtin' şeklinde okumuşlardır. Bu durumda şirkin son derece tehlikeli olduğuna, onda delillerin birbirini desteklemesinin zorunlu bulunduğuna bir ima olur ki bu da bir nevi alay etmektir (tehekküm). { بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً } “Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmadan başka bir şey vadetmiyorlar!” Allah Teâlâ bu hususta nefyettiği hüccetleri nefyedince, onları şirke sevk eden sebebi zikretmeye geçti ki o da geçmişlerin geleceklere aşılaması ve önderlerin, onların Allah Teâlâ katında şefaatçi oldukları ve kendilerine yakınlaşmakla onlara şefaat edecekleri iddiasıyla tâbilerini saptırmasıdır. Âyet âlimlerin çoğuna göre putperestler hakkındadır, hükmü ise geneldir. Put, melek veya başka bir şey olsun, Allah'tan Azza ve Celle başkasına tapanlar hakkında olduğu da söylenmiştir.
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا استئناف مقرر لغاية قبح الشرك وهو له أي إن الله تعالى يحفظ السماوات والأرض كراهة زوالهما أو لئلا تزولا وتضمحلا فإن الممكن كما يحتاج إلى الواجب سبحانه حال إيجاده يحتاج إليه حال بقائه، وقال الزجاج: يُمْسِكُ بمعنى يمنع وأَنْ تَزُولا مفعوله على الحذف والإيصال لأنه يتعدى بمن أي يمنعهما من أن تزولا، وفي البحر يجوز أن يكون أن تزولا بدل اشتمال من السماوات والأرض أي يمنع سبحانه زوال السماوات والأرض، وفسر بعضهم الزوال بالانتقال عن المكان أي إن الله تعالى يمنع السماوات من أن تنتقل عن مكانها فترتفع أو تنخفض ويمنع الأرض أيضا من أن تنتقل كذلك، وفي أثر أخرجه عبد بن حميد وجماعة عن ابن عباس ما يقتضيه، وقيل: زوالهما دورانهما فهما ساكنتان والدائرة بالنجوم أفلاكها وهي غير السماوات، فقد أخرج سعيد بن منصور وابن جرير وابن المنذر وعبد بن حميد عن شقيق قال: قيل لابن مسعود إن كعبا يقول: إن السماء تدور في قطبة مثل قطبة الرحى في عمود على منكب ملك فقال: كذب كعب إن الله تعالى يقول: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وكفى بها زوالا أن تدور، والمنصور عند السلف أن السماوات لا تدور وأنها غير الأفلاك، وكثير من الإسلاميين ذهبوا إلى أنها تدور وأنها ليست غير الأفلاك، وأما الأرض فلا خلاف بين المسلمين في سكونها والفلاسفة مختلفون والمعظم على السكون، ومنهم من ذهب إلى أنها متحركة وأن الطلوع والغروب بحركتها ورد ذلك في موضعه، والأولى في تفسير الآية ما سمعت أولا وكذا كونها مسوقة لما ذكرنا، وقيل إنه تعالى لما بين فساد أمر الشركاء ووقف على الحجة في بطلانها عقب بذلك عظمته ﷿ وقدرته سبحانه ليتبين الشيء بضده وتتأكد حقارة الأصنام بذكر عظمة الله ﷿ وَلَئِنْ زالَتا أي إن أشرفتا على الزوال على سبيل الفرض والتقدير، ويؤيده قراءة ابن أبي عبلة «ولو زالتا» وقيل إن ذلك إشارة إلى ما يقع يوم القيامة من طي السماوات ونسف الجبال.
{ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } “Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar (yok olup gitmesinler) diye gökleri ve yeri tutmaktadır.” Bu, şirkin son derece çirkinliğini ve O'nun azametini teyit eden yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf). Yani Allah Teâlâ yok olmalarını kerih gördüğü için yahut yok olup dağılmasınlar diye gökleri ve yeri korumaktadır. Zira mümkün varlık, var edilirken Vâcib Teâlâ'ya muhtaç olduğu gibi, varlığını sürdürürken de O'na muhtaçtır. Zeccâc şöyle demiştir: { يُمْسِكُ } fiili 'engeller' anlamındadır, { أَنْ تَزُولا } ise harf-i cerrin hazfedilip fiile ulaştırılmasıyla (hazf ve isâl yoluyla) onun mefulüdür; çünkü 'min' ile geçişli olur, yani 'zeval bulmalarından onları engeller' demektir. el-Bahr'da, { أَنْ تَزُولا } ifadesinin gökler ve yerden bedel-i iştimal olmasının caiz olduğu zikredilmiştir; yani 'O Yüce Zat göklerin ve yerin zeval bulmasını engeller' demektir. Bazıları zevali 'mekândan intikal etmek' diye tefsir etmişlerdir; yani Allah Teâlâ göklerin mekânlarından ayrılıp yükselmesini veya alçalmasını engellediği gibi yeryüzünün de aynı şekilde yerinden oynamasını engeller. Abd b. Humeyd ve bir topluluğun İbn Abbas'tan rivayet ettiği bir eserde bunu gerektiren bir mana vardır. Zeval bulmalarının 'dönmeleri' olduğu, dolayısıyla ikisinin de sabit durduğu, yıldızlarla dönenin ise göklerden farklı olan felekler olduğu söylenmiştir. Nitekim Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Abd b. Humeyd, Şakîk'tan şöyle rivayet etmişlerdir: İbn Mes'ûd'a 'Kâ'b, göğün bir meleğin omzundaki direkte, değirmen çarkının mili gibi bir mil üzerinde döndüğünü söylüyor' denildi. Bunun üzerine o: 'Kâ'b yalan söylemiş. Şüphesiz Allah Teâlâ, { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } buyuruyor; dönmek zeval olarak yeter!' dedi. Selef katında üstün tutulan görüş, göklerin dönmediği ve feleklerden farklı olduğudur. İslâm âlimlerinin birçoğu ise göklerin döndüğü ve feleklerden farklı olmadığı görüşüne gitmişlerdir. Yeryüzüne gelince; onun hareketsizliği (sükûnu) hususunda Müslümanlar arasında bir ihtilaf yoktur. Filozoflar ise ihtilaf etmişlerdir; ekseriyeti sükûn üzeredir, içlerinden bir kısmı ise onun hareketli olduğunu, doğuş ve batışın onun hareketiyle meydana geldiğini ileri sürmüştür ki bu kendi yerinde reddedilmiştir. Âyetin tefsirinde en evla olan ilk duyduğunuzdur; zikrettiğimiz gaye için sevk edilmiş olması da böyledir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ ortakların durumunun bozukluğunu açıklayıp onların bâtıl olduğuna dair hücceti ortaya koyunca, bir şey zıddıyla açığa çıksın ve Allah'ın Azza ve Celle azametinin zikredilmesiyle putların hakirliği pekişsin diye bunun peşinden azametini ve kudretini zikretmiştir. { وَلَئِنْ زالَتا } “Andolsun, eğer zeval bulacak olurlarsa...” yani farz ve takdir yoluyla zevale yüz tutacak olurlarsa demektir. İbn Ebî Able'nin 've lev zâletâ' kıraati de bunu destekler. Bunun, kıyamet gününde göklerin dürülmesi ve dağların savrulması şeklinde vuku bulacak duruma işaret olduğu da söylenmiştir.
إِنْ أَمْسَكَهُما أي ما أمسكهما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد إمساكه تعالى أو من بعد الزوال، والجملة جواب القسم المقدر قبل لام التوطئة في «لئن» وجواب الشرط محذوف لدلالة جواب القسم عليه، وأمسك بمعنى يمسك كما في قوله تعالى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ [البقرة: ١٤٥] ومن الأول مزيدة لتأكيد العموم والثانية للإبتداء إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً فلذا حلم على المشركين وغفر لمن تاب منهم مع عظم جرمهم المقتضي لتعجيل العقوبة وعدم إمساك السماوات والأرض وتخريب العالم الذي هم فيه فلا يتوهم أن إلمام يقتضي ذكر القدرة لا الحلم والمغفرة وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ أي حلفوا واجتهدوا في الحلف أن يأتوا به على أبلغ ما في وسعهم لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ الضمائر لقريش، وذلك أنهم بلغهم قبل مبعث النبي ﷺ أن طائفة من أهل الكتاب كذبوا رسلهم فقالوا: لعن الله تعالى اليهود والنصارى أتتهم الرسل فكذبوهم فو الله لئن جاءنا رسول لنكونن أهدى من إحدى الأمم فكان منهم بعد ما كان فأنزل الله تعالى هذه الآية لَئِنْ جاءَهُمْ جاء على المعنى وإلا فهم قالوا: «جاءنا» وكذا «ليكونن» وإحدى بمعنى واحدة، والظاهر أنها عامة وإن كانت نكرة في الإثبات لاقتضاء المقام العموم، وتعريف الْأُمَمِ للعهد والمراد الأمم الذين كذبوا رسلهم أي لئن جاءنا
{ إِنْ أَمْسَكَهُما } “onları tutamaz” yani onları asla tutamaz { مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ } “O'ndan başka hiç kimse...” yani O Teâlâ'nın tutmasından sonra yahut zevalden sonra. Cümle, { لَئِنْ }'deki te'kid lamından önceki mukadder yeminin cevabıdır; şartın cevabı ise yeminin cevabı ona delalet ettiği için hazfedilmiştir. { أَمْسَكَ }, Allah Teâlâ'nın { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “Andolsun sen kendilerine kitap verilenlere her türlü âyeti getirsen de yine senin kıblene uymazlar” [Bakara 145] kavlinde olduğu gibi muzari (tutabilir) anlamındadır. İlk { مِنْ } umum ifade etmeyi pekiştirmek için zâiddir, ikincisi ise ibtidâ (başlangıç) içindir. { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz O, Halîm'dir, Gafûr'dur.” Bu sebepledir ki, azabın acele ettirilmesini, göklerin ve yerin tutulmayıp içinde bulundukları âlemin harap edilmesini gerektiren büyük cürümlerine rağmen müşriklere mühlet vermiş (hilm göstermiş) ve içlerinden tövbe edenleri bağışlamıştır. Dolayısıyla bu durumun hilm ve mağfireti değil de kudreti zikretmeyi gerektirdiği vehmedilmemelidir. { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki;” yani güçlerinin yettiği en kuvvetli şekilde yemin edip bunda son derece ısrarcı oldular: { لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ } “eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, muhakkak ki topluluklardan herhangi birinden daha doğru yolda olacaklar.” Zamirler Kureyş'e aittir. Zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce Ehl-i Kitap'tan bir taifenin elçilerini yalanladığı haberi onlara ulaşınca: 'Allah Yahudi ve Hristiyanlara lânet etsin, kendilerine peygamberler geldi de onları yalanladılar. Vallahi eğer bize bir elçi gelirse, topluluklardan herhangi birinden kesinlikle daha doğru yolda oluruz.' dediler. Sonra malum olan tavırları ortaya çıkınca Allah Teâlâ bu âyeti indirdi. { لَئِنْ جاءَهُمْ } kavli manaya göre gelmiştir, yoksa onlar 'bize gelirse' demişlerdi; { لَيَكُونُنَّ } kavli de böyledir. { إِحْدَى } 'biri' manasındadır. Zahir olan, olumlu cümlede nekire olmasına rağmen, makamın umumu gerektirmesi sebebiyle genel (her biri) anlamında olmasıdır. { الْأُمَمِ } kelimesindeki belirlilik takısı (ahd) içindir; murat edilen de peygamberlerini yalanlayan milletlerdir. Yani 'Eğer bize bir
نذير لنكونن أهدى من كل واحدة من الأمم اليهود والنصارى وغيرهم فتؤمن جميعا ولا يكذب أحد منا أو المعنى لنكونن أهدى من أمة يقال فيها إحدى الأمم تفضيلا لها على غيرها من الأمم كما يقال هو واحد القوم وواحد عصره وكما قالوا هو أحد الأحدين وهي إحدى الأحد يريدون التفضيل في الدعاء والعقل، قال الشاعر:
uyarıcı gelirse, Yahudi, Hristiyan ve diğer milletlerin her birinden kesinlikle daha doğru yolda oluruz; hepimiz iman ederiz ve içimizden hiç kimse yalanlamaz' demektir. Ya da mana şudur: 'Kavmin teki veya asrının teki denildiği gibi ve zekâda ve akılda üstünlüğü kastettiklerinde o, teklerin tekidir dedikleri gibi, diğer milletlere üstün tutularak hakkında milletlerin teki (en seçkini) denilen bir milletten daha doğru yolda oluruz.' Şair şöyle demiştir:
حتى استشاروا بي إحدى الأحد ... ليثا هزبرا ذا سلاح معتمد
Nihayet benim hakkımda danıştılar o teklerin tekine... Güvenilir silahı olan kükremiş bir arslana.
وقد نص ابن مالك في التسهيل على أنه قد يقال لما يستعظم مما لا نظير له هو إحدى الأحد لكن قال الدماميني في شرحه: إنما ثبت استعماله في إحدى ونحوه المضاف إلى جمع مأخوذ من لفظه كإحدى الأحد وأحد الأحدين أو المضاف إلى وصف كأحد العلماء وإحدى الكبر أما في المضاف إلى أسماء الأجناس كالأمم فيحتاج إلى نقل، وبحث فيه بأنه قد ثبت استعمال إحدى في الاستعظام من دون إضافة أصلا فإنهم يقولون للداهية العظيمة هي إحدى من سبع أي إحدى الليالي عاد في الشدة وشاع واحد قومه وأوحدهم وأوحد أمه ولم يظهر فارق بين المضاف إلى الجمع المأخوذ من اللفظ والمضاف إلى الوصف وبين المضاف إلى أسماء الأجناس ولا أظن أن مثل ذلك يحتاج إلى نقل فليتدبر.
İbn Mâlik et-Teshîl'de, dengi bulunmayan yüce bir şey için 'o, teklerin tekidir' denilebileceğini açıkça belirtmiştir. Fakat Demâmînî onun şerhinde şöyle demiştir: 'Bunun kullanımı ancak ihdâ ve benzerlerinin, kendi lafzından türetilmiş bir çoğula izafe edildiğinde sabittir; teklerin teki (ihde'l-uhad, ehadü'l-âhâdîn) gibi; yahut bir sıfata izafe edildiğinde böyledir; âlimlerin teki veya en büyük belalardan biri gibi. Cins isimlerine izafe edilmesine gelince, örneğin milletler (el-ümem) kelimesinde olduğu gibi, nakle ihtiyaç vardır.' Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: İhdâ kelimesinin hiçbir tamlama olmaksızın dahi büyüklük bildirmede kullanıldığı sabittir; nitekim onlar büyük bir bela için 'O, yediden biridir' derler, yani şiddette Âd kavminin gecelerinden biridir anlamındadır. Ayrıca kavminin biriciği, onların en eşsizi, anasının biriciği tabirleri de yaygındır. Lafzından türetilmiş çoğula izafe edilen veya sıfata izafe edilen ile cins isimlerine izafe edilen arasında açık bir fark görünmemektedir ve böylesi bir durum için nakle ihtiyaç olduğunu zannetmiyorum; iyi düşünülsün.
وقال صاحب الكشف: إن دلالة إِحْدَى الْأُمَمِ على التفضيل ليست بواضحة بخلاف واحد القوم ونحوه ثم وجهها أنه على أسلوب. أو يرتبط بعض النفوس حمامها. يعني أن البعض المبهم قد يقصد به التعظيم كالتنكير فإحدى مثله، وفيه أنه متى ثبت استعماله للإستعظام كانت دلالته على التفضيل في غاية الوضوح.
el-Keşf sahibi şöyle demiştir: { إِحْدَى الْأُمَمِ } ifadesinin üstünlüğe delaleti, kavmin teki ve benzerlerinin aksine açık değildir. Ardından bunu, 'Yahut bazı nefisler ecellerine bağlanır' üslubu üzere açıklamıştır; yani belirsiz bir bazısı/biri ile tıpkı nekire kılmada olduğu gibi tazim (büyüklük) kastedilebilir, dolayısıyla ihdâ da böyledir. Ancak şu var ki, onun tazim için kullanıldığı sabit olduğunda, üstünlüğe delaleti son derece açık olur.
فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ وأي نذير وهو أشرف الرسل محمد ﷺ كما روي عن ابن عباس وقتادة وهو الظاهر، وعن مقاتل هو انشقاق القمر وهو أخفى من السها والمقام عنه يأبى ما زادَهُمْ أي النذير أو مجيئه إِلَّا نُفُوراً تباعدا عن الحق وهربا منه، وإسناد الزيادة إلى ذلك مجاز لأنه هو السبب لها. والجملة جواب لها.
{ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ } “Fakat onlara bir uyarıcı gelince...” Hem de ne uyarıcı! İbn Abbas ve Katâde'den rivayet edildiği üzere o, elçilerin en şereflisi olan Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem; zahir olan da budur. Mukâtil'den onun ayın yarılması olduğu nakledilmiştir ki bu Süha yıldızından daha kapalıdır ve makam da bunu reddeder. { ما زادَهُمْ } “onlara artırmadı” yani o uyarıcı yahut onun gelişi artırmadı { إِلَّا نُفُوراً } “uzaklaşmaktan başka bir şey...” haktan uzaklaşma ve ondan kaçmaktan başka bir şey. Artırmanın buna isnat edilmesi mecazdır, zira o bunun sebebidir. Cümle, şartın (lemma'nın) cevabıdır.
واستدل بالآية على حرفيتها المكان النفي المانع عن عمل ما بعده فيها، وفيه بحث، وقوله تعالى: اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ بدل من نُفُوراً وقال أبو حيان: الظاهر أنه مفعول من أجله، ونقل الأول عن الأخفش، وقيل: هو حال أي مستكبرين وَمَكْرَ السَّيِّئِ هو الخداع الذي يرومونه برسول الله ﷺ والكيد له، وقال قتادة هو الشرك وروى ذلك عن ابن جريج، وهو عطف على اسْتِكْباراً وأصل التركيب وأن مكروا السيّء على أن السَّيِّئِ صفة لموصوف مقدر أي المكر المسيء ثم أقيم المصدر مقام أن والفعل وأضيف إلى ما كان صفة، وجوز أن يكون عطفا على نُفُوراً وقرأ الأعمش وحمزة «السيّء» بإسكان الهمزة في الوصل إجراء له مجرى الوقف أو لتوالي الحركات وإجراء المنفصل مجرى المتصل، وزعم الزجاج أن هذه القراءة لحن لما فيها من حذف الإعراب كما قال أبو جعفر.
Âyet, harfiyyetine [bağlaç olmasına] ve sonrasının kendisinde amel etmesini engelleyen nefyin yerine geçtiğine delil getirilmiştir; ancak bunda tartışma vardır. Allah Teâlâ'nın: { اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde büyüklük taslayarak...” kavli { نُفُوراً } kelimesinden bedeldir. Ebû Hayyân: 'Zahir olan mefulün lieclih olmasıdır' demiştir. İlk görüş Ahfeş'ten nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Haldir, yani 'büyüklük taslayarak' demektir. { وَمَكْرَ السَّيِّئِ } “ve kötü tuzaklar kurarak.” Bu, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kurmayı arzuladıkları hile ve tuzaktır. Katâde bunun şirk olduğunu söylemiş ve bu İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. Bu, { اسْتِكْباراً } kelimesine matuftur. Terkibin aslı, { السَّيِّئِ } kelimesinin takdir edilen bir mevsufun sıfatı olması üzere 've kötü tuzağı kurdular' şeklindedir; yani 'kötülük getiren tuzak' demektir. Sonra masdar 'en' ve fiilin yerine konulmuş ve sıfat olan şeye muzaf kılınmıştır. { نُفُوراً } üzerine matuf olması da caiz görülmüştür. A'meş ve Hamza vasıl halinde hemzenin sükûnu ile 'es-Sey'' şeklinde okumuşlardır; bu da vaslı vakıf yerine koyarak yahut harekelerin peş peşe gelmesi ve munfasılı muttasıl yerine koymak suretiyle yapılmıştır. Zeccâc, Ebû Ca'fer'in de belirttiği gibi, irabın hazfedilmesi sebebiyle bu kıraatin lahn (gramer hatası) olduğunu ileri sürmüştür.
وزعم محمد بن يزيد أن الحذف لا يجوز في نثر ولا شعر لأن حركات الإعراب دخلت للفرق بين المعاني، وقد أعظم بعض النحويين أن يكون الأعمش قرأ بها، وقال: إنما كان يقف على هذه الكلمة فغلط من أدى عنه، والدليل على هذا أنها تمام الكلام ولذا لم يقرأ في نظيرها كذلك مع أن الحركة فيه أثقل لأنها ضمة بين كسرتين، والحق أنها ليست بلحن، وقد أكثر أبو علي في الحجة من الاستشهاد والاحتجاج للإسكان من أجل توالي الحركات والوصل بنية الوقف، وقال ابن القشيري: ما ثبت بالاستفاضة أو التواتر أنه قرىء به فلا بدّ من جوازه ولا يجوز أن يقال لحن، ولعمري أن الإسكان هاهنا أحسن من الإسكان في بارِئِكُمْ [البقرة: ٥٤] كما في قراءة أبي عمرو، وروي عن
Muhammed b. Yezîd, irab harekelerinin manaları ayırt etmek için gelmiş olması sebebiyle hazfin ne nesirde ne de şiirde caiz olmadığını ileri sürmüştür. Bazı nahivciler A'meş'in bu şekilde okumuş olmasını büyük bir hata saymış ve: 'O sadece bu kelimede vakıf yapıyordu, onu nakleden yanılmıştır. Bunun delili ise buranın kelâmın sonu olmasıdır; bu yüzden benzeri bir yerde hareke iki kesre arasında bir damme olduğu için daha ağır olmasına rağmen bu şekilde okumamıştır.' demiştir. Doğrusu bu bir lahn (hata) değildir. Ebû Ali el-Hücce'de, harekelerin peş peşe gelmesi ve vakıf niyetiyle vasıl yapılması gerekçesiyle sükûn için pek çok şahit ve delil getirmiştir. İbnü'l-Kuşeyrî şöyle demiştir: 'İstifaza veya tevatürle okunduğu sabit olan bir şeyin caiz olması zorunludur ve ona lahn denilmesi caiz değildir.' Ömrüme yemin olsun ki, buradaki sükûn, Ebû Amr kıraatinde olduğu gibi { بارِئِكُمْ } [Bakara 54] âyetindeki sükûndan daha güzeldir. Rivayet edildiğine göre
ابن كثير «ومكر السأي» بهمزة ساكنة بعد السين وياء بعدها مكسورة وهو مقلوب السيّء المخفف من السيّء كما قال الشاعر:
İbn Kesîr'den sin harfinden sonra sakin bir hemze ve ardından meksur bir ye ile 've mekre's-sa'yi' şeklinde rivayet edilmiştir ki bu, şairin şu sözünde olduğu gibi 'es-seyyi'' kelimesinin hafifletilmişi olan 'es-sey'' kelimesinin maklubudur (harf sırası değişmişidir):
ولا يجزون من حسن بسيىء ... ولا يجزون من غلظ بلين
İyiliğe kötülükle karşılık vermezler... Kabalığa da yumuşaklıkla mukabele etmezler.
وقرأ ابن مسعود «مكرا سيئا» عطف نكرة على نكرة وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ أي لا يحيط إِلَّا بِأَهْلِهِ.
İbn Mes'ûd nekirenin nekireye atfı olarak 'mekran seyyien' şeklinde okumuştur. { وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ } “Hâlbuki kötü tuzak sarıp kuşatmaz” yani kuşatmaz { إِلَّا بِأَهْلِهِ } “ancak sahibini.”
وقال الراغب: أي لا يصيب ولا ينزل، وأيا ما كان فهو إنما ورد فيما يكره، وزعم بعضهم أن أصل حاق حق فجيء بدل أحد المثلين بالألف نحو ذم وذام وزل وزال، وهذا من إرسال المثل ومن أمثال العرب: من حفر لأخيه جبا وقع فيه منكبا، وعن كعب أنه قال لابن عباس: قرأت في التوراة من حفر مغواة وقع فيها قال: أنا وجدت ذلك في كتاب الله تعالى فقرأ الآية،
Râgıb: 'Yani isabet etmez ve inmez' demiştir. Her ne olursa olsun, bu kelime ancak hoşlanılmayan şeyler hakkında vârit olmuştur. Bazıları 'hâka' kelimesinin aslının 'hakka' olduğunu, iki aynı harften birinin yerine tıpkı 'zemme-zâme' ve 'zelle-zâle'deki gibi elif getirildiğini ileri sürmüştür. Bu darb-ı mesel kabilindendir. Arapların atasözlerindendir: 'Kardeşine kuyu kazan, yüzüstü içine düşer.' Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre o, İbn Abbas'a: 'Tevrat'ta "Kim bir tuzak çukuru kazarsa içine kendisi düşer" diye okudum' demiş; İbn Abbas da: 'Ben bunu Allah Teâlâ'nın kitabında buldum' diyerek bu âyeti okumuştur.
وفي الخبر «لا تمكروا ولا تعينوا ماكرا فإن الله تعالى يقول ولا يحيق المكر السيء إلا بأهله ولا تبغوا ولا تعينوا باغيا فإن الله سبحانه يقول إنما بغيكم على أنفسكم»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Tuzak kurmayın ve tuzak kurana yardım etmeyin; zira Allah Teâlâ "Kötü tuzak ancak sahibini kuşatır" buyurmaktadır. Azgınlık yapmayın ve azgına da yardım etmeyin; zira Allah Sübhânehû "Azgınlığınız ancak kendi aleyhinizedir" buyurmaktadır.»
وقد حاق مكر هؤلاء بهم يوم بدر.
Nitekim bunların tuzakları Bedir günü kendilerini kuşatıvermiştir.
والآية عامة على الصحيح والأمور بعواقبها والله تعالى يمهل ولا يهمل ووراء الدنيا الآخرة وسيعلم الذين ظلموا أي منقلب ينقلبون، وبالجملة من مكر به غيره ونفذ فيه المكر عاجلا في الظاهر ففي الحقيقة هو الفائز والماكر هو الهالك، أسأل الله تعالى بحرمة حبيبه الأعظم ﷺ أن يدفع ويرفع عنا مكر الماكرين وأن يعاملهم في الدارين بعدله إنه سبحانه القوي المتين. وقرىء «ولا يحيق» بضم الياء «المكر السيء» بالنصب على أنه يحيق من أحاق المتعدي وفاعله ضمير راجع إليه تعالى والْمَكْرُ مفعوله فَهَلْ يَنْظُرُونَ أي ما ينتظرون، وهو مجاز بجعل ما يستقبل بمنزلة ما ينتظر ويتوقع إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ أي إلا سنة الله تعالى فيهم بتعذيب مكذبيهم.
Âyet sahih olan görüşe göre umumidir; işler akıbetlerine göredir; Allah Teâlâ mühlet verir ama ihmal etmez; dünyanın ardında ise ahiret vardır ve zulmedenler nasıl bir inkılaba uğrayıp devrileceklerini yakında bileceklerdir. Hasılı, kime başkası tuzak kurar ve bu tuzak ilk anda zahiren onun üzerinde gerçekleşirse, hakikatte kazanan odur; tuzak kuran ise helak olandır. Yüce Allah'tan en büyük sevgilisinin sallallâhu aleyhi ve sellem hürmetine tuzak kuranların tuzağını bizden defedip kaldırmasını ve her iki dünyada onlara adaletiyle muamele etmesini dilerim; şüphesiz O Kavî'dir, Metîn'dir. 'Ve lâ yuhîku'l-mekra's-seyyie' şeklinde ye harfinin dammesi ve 'el-mekra's-seyyie' kelimelerinin nasbı ile de okunmuştur; bu durumda 'yuhîku', geçişli olan 'ehâka' fiilinden olur, faili O Teâlâ'ya dönen zamirdir, { الْمَكْرُ } ise onun mefulüdür. { فَهَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?” yani neyi bekliyorlar ki? Bu, gelecekte olacak şeyin beklenip gözetlenen bir şey yerine konulmasıyla mecazdır { إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin kanunundan başkasını?” yani kendilerini yalanlayanları azaplandırmak suretiyle Allah Teâlâ'nın onlardaki sünnetinden başkasını mı?
فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا بأن يضع سبحانه موضع العذاب وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا بأن ينقل عذابه من المكذبين إلى غيرهم، والفاء لتعليل ما يفيده الحكم بانتظارهم العذاب من مجيئه، ونفي وجدان التبديل والتحويل عبارة عن نفي وجودهما بالطريق البرهاني، وتخصيص كل منهما بنفي مستقل لتأكيد انتفائهما، والخطاب عام أو خاص به ﵊.
{ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın” O Yüce Zat'ın azabın yerine [başka bir şey] koyması şeklinde [bir değişiklik], { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا } “ve Allah'ın kanununda asla bir sapma/başkasına çevrilme de bulamazsın.” azabını yalanlayanlardan başkalarına nakletmesi şeklinde. Baştaki fa harfi, onların azabı beklediklerine dair hükmün ifade ettiği 'azabın geleceği' manasını gerekçelendirmek içindir. Değişiklik ve sapmanın bulunamayacağının nefyedilmesi, bürhânî (kesin delile dayalı) yolla onların varlığının nefyedilmesinden ibarettir. Her birinin müstakil bir nefy ile tahsis edilmesi ise yokluklarını pekiştirmek içindir. Hitap geneldir yahut ona aleyhisselâm özeldir.
أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ استشهاد على ما قبله من جريان سنة الله تعالى على تعذيب المكذبين بما يشاهدونه في مسايرهم ومتاجرهم في رحلتهم إلى الشام واليمن والعراق من آثار الأمم الماضية وعلامات هلاكهم، والهمزة للإنكار والواو للعطف على مقدر يليق بالمقام على رأي أي أقعدوا ولم يسيروا، وقوله تعالى وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً في موضع الحال بتقدير قد أو بدونها.
{ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” Şam'a, Yemen'e ve Irak'a yaptıkları yolculuklarda gezip dolaştıkları ve ticaret yaptıkları yerlerde geçmiş milletlerin kalıntılarından ve helak oluşlarının işaretlerinden müşahede ettikleri şeylerle, Allah Teâlâ'nın yalanlayanları azaplandırma sünnetinin cereyan ettiğine dair öncekine bir delil getirmedir. Hemze inkâr içindir; vav harfi ise bir görüşe göre makama uygun mukadder bir ifadeye atıf içindir; yani 'Oturup kaldılar da hiç gezmediler mi?' demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً } “Üstelik onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler.” kavli, 'kad' takdiriyle yahut takdirsiz olarak hal konumundadır.
وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ أي ليس من شأنه عز شأنه أن يسبقه ويفوته مِنْ شَيْءٍ أي شيء ومن لاستغراق الأشياء فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ هو نظير.
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ } “Allah'ı âciz bırakacak hiçbir şey yoktur;” yani O'nu geçip O'ndan kurtulmak şânı yüce olan Allah'ın şanından değildir { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şey” yani herhangi bir şey; 'min' ise şeylerin tamamını kapsamak (istiğrâk) içindir. { فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “ne göklerde, ne de yerde.” Bu, şu âyetin benzeridir:
لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً [الكهف: ٤٩] والواو حالية أو عاطفة.
{ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmamış” [Kehf 49]. Vav harfi hâliyedir yahut atıfedir.
وفي الإرشاد الجملة اعتراض مقرر لما يفهم مما قبله من استئصال الأمم السالفة، وظاهره أن الواو اعتراضية.
el-İrşâd'da: 'Cümle, önceki ifadeden anlaşılan geçmiş milletlerin kökünün kazınması hakikatini teyit eden bir itiraziyyedir (ara cümledir)' denilmiştir. Bunun zahiri, vav harfinin i'tirâziyye olduğudur.
إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً مبالغا في العلم والقدرة، والجملة تعليل لنفي الإعجاز وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ جميعا بِما كَسَبُوا فعلوا من السيئات كما وأخذ أولئك ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها أي ظهر الأرض وقد سبق ذكرها في قوله تعالى: فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ فليس من الإضمار قبل الذكر كما زعمه الرضي، وظهر الأرض مجاز عن ظاهرها كما قال الراغب. وغيره، وقيل: في الكلام استعارة مكنية تخييلية والمراد ما ترك عليها مِنْ دَابَّةٍ
{ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً } “Şüphesiz O, Alîm'dir, Kadîr'dir.” İlim ve kudrette mübalağa sahibidir. Cümle, âciz bırakmanın nefyedilmesinin gerekçesidir. { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ } “Eğer Allah insanları [hepsini] hesaba çekecek olsaydı” { بِما كَسَبُوا } “işledikleri [kötülükler] sebebiyle” tıpkı öncekileri hesaba çektiği gibi { ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها } “onun sırtında bırakmazdı” yani yerin sırtında; nitekim Allah Teâlâ'nın { فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } kavlinde onun zikri geçmişti; dolayısıyla Radî'nin iddia ettiği gibi zikirden önce zamir getirme kabilinden değildir. Yerin sırtı ise Râgıb ve diğerlerinin belirttiği gibi onun yüzeyinden mecazdır. Kelâmda kapalı istiare ve tahyiliyye olduğu da söylenmiştir. Muradı: onun üzerinde bırakmazdı { مِنْ دَابَّةٍ } “hiçbir canlıyı...”
أي من حيوان يدب على الأرض لشؤم المعاصي، وقد قال سبحانه: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥] وهو المروي عن ابن مسعود، وقيل: المراد بالدابة الإنس وحدهم وأيد بقوله تعالى: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وهو يوم القيامة فإن الضمير للناس لأنه ضمير العقلاء ويوم القيامة الأجل المضروب لبقاء نوعهم، وقيل: هو لجميع من ذكر تغليبا ويوم القيامة الأجل المضروب لبقاء جنس المخلوقات فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً فيجازي المكلفين منهم عند ذلك بأعمالهم إن شرا فشر وإن خيرا فخير، وجملة فَإِنَّ اللَّهَ إلخ موضوعة موضع الجزاء والجزاء في الحقيقة يجازي كما أشرنا إليه، هذا والله تعالى هو الموفق للخير ولا اعتماد إلا عليه.
yani günahların uğursuzluğu sebebiyle yeryüzünde debelenen hiçbir hayvanı bırakmazdı. Nitekim O Sübhânehu: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere isabet etmez” [Enfâl 25] buyurmuştur; İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen de budur. Canlıdan (dâbbe) maksadın sadece insanlar olduğu da söylenmiştir; bu görüş, Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” kavliyle desteklenmiştir ki o da kıyamet günüdür; çünkü zamir akıl sahiplerinin zamiri olduğu için insanlara aittir ve kıyamet günü onların türünün bekası için takdir edilen süredir. Tağlîb yoluyla zikredilenlerin tamamına ait olduğu ve kıyamet gününün mahlûkat cinsinin bekası için belirlenmiş süre olduğu da söylenmiştir. { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } “Ecelleri geldiği zaman ise şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.” O vakit içlerindeki mükellefleri amelleriyle cezalandırır; kötülükse kötülük, iyilikse iyilik. { فَإِنَّ اللَّهَ } ile başlayan cümle cezanın (şartın cevabının) yerine konulmuştur; hakikatte ceza ise işaret ettiğimiz gibi O'nun karşılık vermesidir. İşte bu böyledir; hayra muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır ve O'ndan başkasına güvenilmez.
ومن باب الإشارة الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إشارة إلى إيجاد عالمي اللطافة والكثافة وإلى أن إيجاد عالم اللطافة مقدم على إيجاد عالم الكثافة، ويشير إلى ذلك ما شاع خلق الله تعالى الأرواح قبل الأبدان بأربعة آلاف سنة جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا في إيصال أوامره إلى من يشاء من عباده أو وسائط تجري إرادته سبحانه في مخلوقاته على أيديهم أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ إشارة إلى اختلافهم في الاستعداد يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ عام في الملك وغيره، وفسرت الزيادة بهبة استعداد رؤيته ﷿ للذين أحسنوا الحسنى وزيادة ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ الزيادة المشار إليها وغيرها فَلا مُمْسِكَ لَها وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ فيه إشارة إلى أن رحمته سبحانه سبقت غضبه ﷿ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ تسلية لحبيبه ﷺ وإرشاد لورثته إلى الصبر على إيذاء أعدائهم لهم وتكذيبهم إياهم وإنكارهم عليهم وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها جرت سنته تعالى في إحياء الأرض بهذه الكيفية كذلك إذا أراد سبحانه إحياء أرض القلب فيرسل أولا رياح الإرادة فتسير سحاب المحبة ثم يأتي مطر الجود والعناية فينبت في القلب رياحين الروح وأزهار البسط ونوار الأنوار ويطيب العيش.
İşârî tefsir kabilinden: { الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Hamd, gökleri ve yeri yoktan var eden Allah'a mahsustur” letafet ve kesafet âlemlerinin var edilmesine ve letafet âleminin var edilişinin kesafet âleminin var edilişinden önce olduğuna işarettir. 'Allah Teâlâ ruhları bedenlerden dört bin yıl önce yarattı' diye yaygın olan söz de buna işaret eder. { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } “melekleri elçiler kılan...” kullarından dilediğine emirlerini ulaştırmada yahut O'nun Sübhânehu iradesinin mahlûkatı üzerinde onların elleriyle cereyan ettiği vasıtalar kılmasına işarettir. { أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } “ikişer, üçer ve dörder kanatlı...” onların istidat bakımından farklılıklarına işarettir. { يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ } “Yaratmada dilediğini artırır;” melek ve diğerleri hakkında umumidir. Bu artış, güzel davrananlara 'daha güzeli ve fazlası' olarak O'nu Azza ve Celle görme istidadının bağışlanması şeklinde tefsir edilmiştir. { ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ } “Allah insanlar için rahmetinden neyi açarsa” işaret edilen bu fazlalık ve diğerleri { فَلا مُمْسِكَ لَها وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ } “onu tutacak kimse yoktur; neyi de tutarsa ondan sonra onu salacak kimse yoktur.” Bunda, O'nun Sübhânehu rahmetinin gazabına Azza ve Celle sebkat ettiğine işaret vardır. { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa, senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı;” Habibine sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli, onun vârislerine de düşmanlarının eziyetlerine, kendilerini yalanlamalarına ve inkârlarına sabretmeleri için bir irşattır. { وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren, sonra onu ölü bir beldeye sevk edip onunla ölümünden sonra yeryüzüne hayat veren Allah'tır.” Allah Teâlâ'nın yeryüzünü bu keyfiyetle diriltmedeki kanunu böyle cereyan etmiştir. Aynı şekilde O Sübhânehu kalp toprağını diriltmek istediğinde önce irade rüzgârlarını gönderir, onlar muhabbet bulutunu yürütür, sonra cömertlik ve inayet yağmuru gelir de kalpte ruh reyhanları, inşirah çiçekleri ve nurların goncaları biter ve hayat güzelleşir.
مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً إشارة إلى أن العزة الحقيقية لا تحصل بدون الفناء، ولا تغفل عن
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً } “Kim izzet istiyorsa bilsin ki izzet bütünüyle Allah'ındır.” Hakiki izzetin fenâ (benlikten geçiş) olmadan elde edilemeyeceğine işarettir. Şu hadisten de gafil olma:
حديث: «لا يزال عبدي يتقرب إلي بالنوافل»
«Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder...»
إلخ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ وهو أبعد المخلوقات من الحضرة وأسفلها وأكثفها ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ وفيها نوع ما من اللطافة ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْواجاً إشارة إلى ما حصل لهم من ازدواج الروح اللطيف العلوي والقالب الكثيف السفلي وهو مبدأ استعداد لوقوف على عوالم الغيب والشهادة وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ قيل أي بحر العلم الوهبي وبحر العلم الكسبي هذا أي بحر العلم الوهبي عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ لخلوه عن عوارض الشكوك والأوهام وَهذا أي بحر العلم الكسبي مِلْحٌ أُجاجٌ لما فيه من مشقة الفكر ومرارة الكسب وعروض الشكوك والتردد والاضطراب وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا إشارات لطيفة تتغذون بها وتتقوون على الأعمال وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وهي الأخلاق الفاضلة والآداب الجميلة والأحوال المستحسنة التي تكسب صاحبها زينة وَتَرَى الْفُلْكَ سفن الشريعة والطريقة فِيهِ مَواخِرَ جارية لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ بالوصول إلى حضرته ﷿ فعل ذلك يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ في سائر شؤونكم، ومراتب الفقر متفاوتة وكلما ازداد الإنسان قربا منه ﷿ ازداد فقره إليه لازدياد المحبة حينئذ وكلما زاد العشق زاد فقر العاشق إلى المعشوق حتى يفنى وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ فيه من البشارة ما فيه إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ أي العلماء به تعالى وبشؤونه فهم كلما ازدادوا علما ازدادوا خشية لما يظهر لهم من عظمته ﷿ وأنهم بالنسبة إليه تعالى شأنه لا شيء ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ
hadisi. { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ } “Allah sizi bir topraktan yarattı;” o ki mahlûkatın ilâhî huzura en uzak, en aşağı ve en kesif olanıdır. { ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “sonra bir nutfeden;” onda bir nevi letafet vardır. { ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْواجاً } “sonra sizi çiftler kıldı;” latif ve ulvî olan ruh ile kesif ve süflî olan bedenin birleşmesinden kendilerine hasıl olan duruma işarettir ki bu da gayb ve şehâdet âlemlerine vakıf olmanın istidat başlangıcıdır. { وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ } “İki deniz bir olmaz;” denildi ki: Vehbî (bağışlanan) ilim denizi ile kesbî (çalışılarak kazanılan) ilim denizi. { هذا } “Şu” yani vehbî ilim denizi { عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ } “tatlıdır, susuzluğu giderir, içimi kolaydır;” şüphe ve kuruntu arızalarından uzak olduğu için. { وَهذا } “Şu ise” yani kesbî ilim denizi { مِلْحٌ أُجاجٌ } “tuzludur, acıdır;” düşünce meşakkati, kazanma zahmeti, şüphe, tereddüt ve çalkantıların arız olması sebebiyle. { وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا } “Her birinden taze et yersiniz;” kendisiyle beslendiğiniz ve amellere kuvvet bulduğunuz latif işaretler. { وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } “ve giyineceğiniz bir süs çıkarırsınız;” bunlar sahibine zinet kazandıran faziletli ahlaklar, güzel edepler ve beğenilen hallerdir. { وَتَرَى الْفُلْكَ } “Gemileri görürsün;” şeriat ve tarikat gemilerini { فِيهِ مَواخِرَ } “orada suları yara yara gidenler olarak;” akıp giden { لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan arayasınız diye;” O'nun Azza ve Celle huzuruna vasıl olarak. Bunu yapmıştır. { يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ } “Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız;” bütün işlerinizde. Fakirliğin mertebeleri farklı farklıdır; insan O'na Azza ve Celle yakınlık bakımından ne kadar artarsa, o andaki muhabbetin artması sebebiyle O'na olan fakirliği de o kadar artar; aşk arttıkça âşığın mâşuka olan fakirliği öyle artar ki nihayet fenâ bulur. { وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Allah ise zengindir, övülmeye layıktır.” Bunda nice müjdeler vardır. { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler korkar;” yani Allah Teâlâ'yı ve O'nun şanlarını hakkıyla bilen âlimler. Onlar ilimce arttıkça, O'nun Azza ve Celle azametinden kendilerine zahir olan şeyler ve O şânı yüce Zat'a nispetle bir hiç oldukları sebebiyle haşyetleri de artar. { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık; onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır,”
وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ
{ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ } “kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir.”
قيل: الظالم لنفسه السالك والمقتصد السالك المجذوب والسابق المجذوب السالك، والسالك هو المتقرب والمجذوب هو المقرب والمجذوب السالك هو المستهلك في كمالات القرب الفاني عن نفسه الباقي بربه ﷿: وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ حزن تخيل الهجر فلا حزن للعاشق أعظم من حزن تخيل هجر معشوقه له وجفوته إياه إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ فلا بدع إذا أذهب عنا ذلك وآمننا من القطيعة والهجران الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ هو نصب الأبدان وتعبها من أعمال الطاعة للتقرب إليه سبحانه وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ هو لغوب القلوب واضطرابها من تخيل القطيعة والرد وهجر الحبيب، وقيل: لا يمسنا فيها نصب السعي في تحصيل أي أمر أردناه ولا يمسنا فيها لغوب تخيل ذهاب أي مطلوب حصلناه، وقد أشاروا إلى أن كل ذلك من فضل الله تعالى والله ﷿ ذو الفضل العظيم، هذا ونسأل الله تعالى من فضله الحلو ما تنشق منه مرارة الحسود وينفطر به قلب كل عدو وينتعش فؤاد كل محب ودود
Denildi ki: Nefsine zulmeden sâliktir; orta yolda olan meczûb sâliktir; öne geçen ise sâlik meczûbdur. Sâlik yaklaşmaya çalışandır, meczûb yaklaştırılandır, sâlik meczûb ise kurbiyet kemâlâtında yok olmuş, nefsinden fâni, Rabbi Azza ve Celle ile bâkî olandır. { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Ve dediler ki: Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun;” ayrılık tahayyülünün hüznünü; zira âşık için mâşukunun kendisini terk edeceği ve yüz çevireceği tahayyülünün hüznünden daha büyük bir hüzün yoktur. { إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir.” Dolayısıyla bunu bizden gidermesi, bizi kopuş ve ayrılıktan emin kılması şaşılacak bir şey değildir. { الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ } “O ki lütfundan bizi ebedî kalınacak yurda yerleştirdi; orada bize hiçbir yorgunluk dokunmaz,” O Yüce Zat'a yaklaşmak için yapılan itaat amellerinden kaynaklanan bedenlerin yorgunluğu ve zahmeti. { وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “orada bize hiçbir usanç/tükenmişlik de dokunmaz.” Bu da kalplerin ayrılık, geri çevrilme ve sevgilinin terk etmesi tahayyülünden doğan tükenmişliği ve çalkantısıdır. Şöyle de denilmiştir: Orada bize arzuladığımız herhangi bir şeyi elde etme çabasının yorgunluğu dokunmaz, elde ettiğimiz arzulanan herhangi bir şeyin elden gitmesi tahayyülünün tükenmişliği de dokunmaz. Bütün bunların Allah Teâlâ'nın lütfundan olduğuna işaret etmişlerdir; Allah Azza ve Celle büyük lütuf sahibidir. İşte böyle; Allah Teâlâ'dan hasetçinin ödünü patlatacak, her düşmanın kalbini yaracak, seven her dostun gönlüne can katacak tatlı lütfundan niyaz ederiz.