Binûn

Yâsîn Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وإضافة رب إلى ضمير الرسل لا يأبى ذلك، ويجوز أن يكون اختياره لأنه أوفق بالحال التي هم فيها من إظهار المعجز على أيديهم فكأنهم قالوا ناصرنا بالمعجزات يعلم إنا إليك لمرسلون، وتقديم المسند إليه لتقوية الحكم أو للحصر أي ربنا يعلم لا أنتم لانتفاء النظر في الآيات عنكم وَما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ إلا بتبليغ رسالته تعالى تبليغا ظاهرا بينا بحيث لا يخفى على سامعه ولا يقبل التأويل والحمل على خلاف المراد أصلا وقد خرجنا من عهدته فلا مؤاخذة علينا من جهة ربنا كذا قيل، والأولى أن يفسر التبليغ المبين بما قرن بالآيات الشاهدة على الصحة وهم قد بلغوا كذلك بناء على ما روي من أنهم أبرؤوا الأكمه وأحيوا الميت أو أنهم فعلوا خارقا غير ما ذكر ولم ينقل لنا ولم يلتزم في الكتاب الجليل ولا في الآثار ذكر خارق كل رسول كما لا يخفى، ثم إن ذلك أما معجزة لهم على القول بأنهم رسل الله تعالى بدون واسطة أو كرامة لهم معجزة لمرسلهم عيسى ﵇ على القول بأنهم رسله ﵇، والمعنى ما علينا من جهة ربنا إلا التبليغ البين بالآيات وقد فعلنا فلا مؤاخذة علينا أو ما علينا شيء نطالب به من جهتكم إلا تبليغ الرسالة على الوجه المذكور وقد بلغنا كذلك فأي شيء تطلبون منا حتى تصدقونا بدعوانا ولكون تبليغهم كان بينا بهذا المعنى حسن منهم الاستشهاد بالعلم فلا تغفل، وجاء كلام الرسل ثانيا في غاية التأكيد لمبالغة الكفرة في الإنكار جدا حيث أتوا بثلاث جمل وكل منها دال على شدة الإنكار كما لا يخفى على من له أدنى تأمل قال السكاكي: أكدوا في المرة الأولى لأن تكذيب الاثنين تكذيب للثالث لاتحاد المقالة فلما بالغوا في تكذيبهم زادوا في التأكيد، وقال الزمخشري: إن الكلام الأول ابتداء أخبار والثاني جواب عن إنكار، ووجه ذلك السيد السند بأن الأول ابتداء أخبار بالنظر إلى أن مجموع الثلاثة لم يسق منهم أخبار فلا تكذيب لهم في المرة الأولى فيحمل التأكيد فيها على الاعتناء والاهتمام منهم بشأن الخبر انتهى، وفيه أن الثلاثة كانوا عالمين بإنكارهم والكلام المخرج مع المنكر لا يقال له ابتداء أخبار، وقال صاحب الكشف: أراد أنه غير مسبوق بأخبار سابق ولم يرد أنه كلام مع خالي الذهن أو جعل الابتداء باعتبار قول الثالث أو المجموع، وقال الجلبي: لعل مراده أنه بمنزلة ابتداء أخبار بالنسبة إلى إنكارهم الثاني في عدم احتياجه إلى مثل تلك المؤكدات فكان إنكارهم الأول لا يعد إنكارا بالنسبة إلى إنكارهم الثاني لا أنه ابتداء أخبار حقيقة، ولا يخفى ضعف ذلك، وقال الفاضل اليمني: إنما أكد القول الأول لتنزيلهم منزلة من أنكر إرسال الثلاثة لأنه قد لاح ذلك من إنكار الاثنين فعلى هذا يكون ابتداء أخبار بالنظر إلى إخراج الكلام على مقتضى الظاهر وإنكاريا بالنظر إلى إخراج الكلام لا على مقتضى الظاهر فنظر الزمخشري أدق من نظر السكاكي وإن قال السيد السند بالعكس، ويعلم ما فيه مما تقدم بأدنى نظر، وقال أجل المتأخرين الفاضل عبد الحكيم السالكوتي: عندي أن ما ذكره السكاكي

'Rab' kelimesinin elçilerin zamirine muzaf kılınması buna engel değildir. Bu kelimenin seçilmiş olması, ellerinde mucizenin zuhur etmesi bakımından içinde bulundukları duruma daha uygun olduğu için de caizdir; sanki onlar: 'Bize mucizelerle yardım eden [Rabbimiz], bizim size gönderilmiş elçiler olduğumuzu bilmektedir' demişlerdir. Müsnedün ileyhin (öznenin) öne alınması hükmü kuvvetlendirmek veya hasr (sınırlama) içindir; yani 'Ayetleri tefekkür etmediğiniz için siz değil, Rabbimiz bilir' demektir. { وَما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Bizim üzerimize düşen apaçık bir tebliğden başkası değildir” işiten kimseye gizli kalmayacak ve asla muradın aksine yoruma ve tevil edilmeye imkân vermeyecek şekilde Allah Teâlâ'nın risaletini zahir ve açık bir tebliğ ile [bildirmekten başkası değildir]; biz de bu sorumluluktan çıktık, dolayısıyla Rabbimiz katından üzerimize bir kınama ve sorumluluk yoktur, şeklinde açıklanmıştır. Evlâ olan ise 'apaçık tebliğ'in, doğruluğa şahitlik eden mucizelerle desteklenmiş tebliğ olarak tefsir edilmesidir. Onların körü iyileştirdikleri ve ölüyü dirilttikleri yahut zikredilenlerin dışında bize nakledilmeyen başka bir harikulade hâl gösterdiklerine dair rivayete binaen onlar da bu şekilde tebliğde bulunmuşlardır. Zaten gizli olmadığı üzere, Yüce Kitap'ta ve rivayetlerde her elçinin harikulade hâlinin zikredilmesi şart koşulmamıştır. Sonra bu durum, onların vasıtasız olarak Allah Teâlâ'nın elçileri oldukları görüşüne göre kendileri için bir mucizedir; onları gönderen İsa [aleyhisselâm]'ın elçileri oldukları görüşüne göre ise onlar için bir keramet, onları gönderen İsa [aleyhisselâm] için ise bir mucizedir. Mana ise şöyledir: 'Rabbimiz katından üzerimize düşen, ayetlerle ve mucizelerle açık tebliğde bulunmaktır; biz bunu yaptık, artık üzerimize bir kınama ve vebal yoktur' veya 'Sizin açınızdan bizden talep edeceğiniz, risaleti zikredilen şekilde tebliğ etmekten başka bir şey yoktur; biz de bu şekilde tebliğ ettik, o hâlde iddiamızı tasdik etmeniz için bizden daha ne talep ediyorsunuz?' Tebliğleri bu manada apaçık olduğu için ilmi şahit tutmaları güzel olmuştur, gafil olma! Kâfirlerin inkârda son derece aşırı gitmeleri sebebiyle elçilerin sözü ikinci defa son derece pekiştirmeli olarak gelmiştir; zira kâfirler üç cümle ile gelmişlerdi ve en ufak bir tefekkür sahibi kimseye gizli kalmayacağı üzere bu cümlelerin her biri inkârın şiddetine delalet etmekteydi. Sekkâkî şöyle demiştir: 'İlk seferde tekit ettiler; çünkü iki elçiyi yalanlamak, söz birliği sebebiyle üçüncüyü de yalanlamak demektir. Kâfirler yalanlamada aşırı gidince onlar da tekidi artırdılar.' Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'İlk söz bir ibtidâ-i ihbârdır (ilk defa haber vermedir), ikincisi ise inkâra cevaptır.' Seyyid es-Sened bunu şu şekilde açıklamıştır: 'Birincisi, üçünün birden daha önce bir haber iletmemiş oldukları nazara alındığında ibtidâ-i ihbârdır; dolayısıyla ilk seferde onlar için bir yalanlama söz konusu değildir. Bu durumda oradaki tekit, haberin şanına gösterdikleri ihtimam ve özene hamledilir.' [Seyyid es-Sened'in sözü] bitti. Fakat bunda şu itiraz vardır: Üç elçi de onların inkârını bilmekteydi; inkârcıya yöneltilen söze ise ibtidâ-i ihbâr denmez. Keşşâf sahibi [et-Tîbî] ise şöyle demiştir: 'O, bunun daha önce geçmiş bir haber ile öncelenmediğini kastetmiştir; yoksa zihni boş olan kimseye söylenmiş bir söz olduğunu kastetmemiştir yahut ibtidâyı üçüncünün veya heyetin sözü itibarıyla kabul etmiştir.' Çelebi ise şöyle demiştir: 'Muhtemelen onun muradı, bu tür pekiştireçlere ihtiyaç duymaması bakımından onların ikinci inkârına nispetle bir ibtidâ-i ihbâr mesabesinde olmasıdır; dolayısıyla birinci inkârları, ikinci inkârlarına nispetle bir inkâr sayılmamıştır, yoksa hakikatte bir ibtidâ-i ihbâr değildir.' Bunun zayıflığı gizli değildir. Fâzıl el-Yemenî şöyle demiştir: 'İlk sözün tekitli kılınması, iki elçinin inkârından bu durum sezildiği için onların üç elçiyi birden inkâr edenler konumuna indirgenmesinden ötürüdür. Buna göre kelamın zahirin gereğine göre sevki bakımından ibtidâ-i ihbâr, kelamın zahirin gereğinin hilafına sevki bakımından ise inkârî olur. Dolayısıyla Seyyid es-Sened aksini söylese de Zemahşerî'nin bakışı Sekkâkî'nin bakışından daha incedir.' Bundaki durum da en ufak bir dikkatle daha önce geçenlerden anlaşılır. Müteahhirînin en ulularından olan faziletli Abdülhakîm es-Siyâlkûtî ise şöyle demiştir: 'Bana göre Sekkâkî'nin zikrettiği görüş,

مبني على عطف فَقالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ على فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا والفاء للتعقيب فيكون الكلام صادرا عن الثلاثة بعد تكذيب الاثنين والتعزيز بثالث فكان كلاما مع المنكرين فجاء مؤكدا، وقول الزمخشري مبني على أنه عطف على إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ وأنه تفصيل للقصة المذكورة إجمالا بقوله سبحانه: إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ إلى قوله تعالى: فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ فالفاء للتفصيل فقوله تعالى: فَقالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ بيان لقوله ﷿: إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فيكون ابتداء إخبار صدر من الاثنين قالوا بصيغة الجمع تقريرا لشأن الخبر وقوله تعالى: قالُوا ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا إلخ بيان لقوله تعالى: فَكَذَّبُوهُما وقوله سبحانه: بُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ وَما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ

{ فَقالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ } cümlesinin { فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا } üzerine matuf olmasına dayanmaktadır; 'fâ' harfi ise takîb (hemen ardıllık) bildirir. Bu durumda söz, iki elçinin yalanlanması ve üçüncüyle takviye edilmesinden sonra üçünden birden sâdır olmuştur; dolayısıyla inkârcılara karşı söylenmiş bir söz olup tekitli gelmiştir. Zemahşerî'nin sözü ise bunun { إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ } ifadesine matuf olmasına ve Yüce Allah'ın { إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ } ayetinden { فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ } ayetine kadar mücmel olarak zikredilen kıssanın tafsilatı olduğuna dayanmaktadır; binaenaleyh 'fâ' tafsilat içindir. Bu durumda Yüce Allah'ın { فَقالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ } kavli, Allah Teâlâ'nın [azze ve celle] { إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ } kavlinin beyanı olur; böylece iki elçiden sâdır olmuş bir ibtidâ-i ihbâr hükmünde bulunur; haberin şanını perçinlemek için çoğul sığasıyla 'dediler' buyrulmuştur. Yüce Allah'ın { قالُوا ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } vb. kavli ise Yüce Allah'ın { فَكَذَّبُوهُما } kavlinin beyanıdır. Yüce Allah'ın { رَبُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ وَما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } kavli de

بيان لقوله عزّ شأنه: فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ فإن البلاغ المبين هو إثباتهم الرسالة بالمعجزات وهو التعزيز والغلبة ثم قال: ولا يخفى حسن هذا التفسير لموافقته للقصة المذكورة في التفاسير وملاءمته لسوق الآية فإنها ذكرت أولا إجمالا بقوله تعالى: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ ثم فصلت بعض التفصيل بقوله تعالى: إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ إلى قوله سبحانه: فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ ثم فصلت تفصيلا تاما بقوله تعالى: فَقالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ إلى قوله تعالى: خامِدُونَ وعدم احتياجه إلى جعل الفاء في فَكَذَّبُوهُما فصيحة بخلاف تفسير السكاكي فإنه يحتاج إلى تقدير فدعوا إلى التوحيد اهـ

şânı yüce Allah'ın { فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ } kavlinin beyanıdır; zira apaçık tebliğ, risaleti mucizelerle ispat etmeleridir ki takviye ve üstünlük de budur. Sonra şöyle dedi: 'Tefsirlerde zikredilen kıssaya uygunluğu ve ayetin akışına mutabakatı sebebiyle bu tefsirin güzelliği gizli değildir. Çünkü kıssa önce Yüce Allah'ın { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ } kavliyle mücmel olarak zikredilmiş, sonra Yüce Allah'ın { إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ } kavlinden { فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ } kavline kadar bir miktar tafsil edilmiş, sonra da Yüce Allah'ın { فَقالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ } kavlinden { خامِدُونَ } kavline kadar tam bir tafsilatla açıklanmıştır. Ayrıca bu yorumda { فَكَذَّبُوهُما } ifadesindeki fâ harfini fasîha yapmaya gerek kalmamaktadır; Sekkâkî'nin tefsiri ise böyle değildir, zira o 'tevhide davet ettiler' şeklinde bir takdiri gerektirir.' [Sözü bitti.]

. ولا يخفى على المنصف أنه تفسير في غاية البعد والكلام عليه واصل إلى رتبة الألغاز، ومع هذا فيه ما فيه، وأنا أقول: لا يبعد أن يكون الزمخشري أراد بكلامه أحد الاحتمالات التي ذكرت في توجيهه إلا أن ما ذهب إليه السكاكي أبعد عن التكلف وأسلم عن القيل والقال قالُوا لما ضاقت عليهم الحيل وعييت بهم العلل إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ أي تشاءمنا بكم جريا على ديدن الجهلة حيث يتيمنون بكل ما يوافق شهواتهم وإن كان مستجلبا لكل شر ويتشاءمون بما لا يوافقها وإن كان مستتبعا لكل خير أو بناء على أن الدعوة لا تخلو عن الوعيد بما يكرهونه من إصابة ضر إن لم يؤمنوا فكانوا ينفرون عنه، وقد قال مقاتل: إنه حبس عنهم المطر وقال آخر: أسرع فيهم الجذام عند تكذيبهم الرسل ﵈، وقال ابن عطيّة: أن تطير هؤلاء كان بسبب ما دخل فيهم من اختلاف الكلمة وافتتان الناس، وأصل التطير التفاؤل بالطير البارح والسانح ثم عم، وكان مناط التطير بهم مقالتهم كما يشعر به قوله تعالى: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا أي عن مقالتكم هذه.

İnsaf sahibi kimseye gizli değildir ki bu tefsir son derece uzaktır ve üzerindeki kelam muamma derecesine ulaşmıştır; bununla birlikte onda tenkide açık yönler vardır. Ben de derim ki: Zemahşerî'nin sözüyle, onun izahında zikredilen ihtimallerden birini kastetmiş olması uzak değildir; ancak Sekkâkî'nin benimsediği görüş tekellüften daha uzak, dedikodulardan daha selâmetlidir. { قالُوا } “[Halk] dedi ki” çareler tükenip bahaneler yetersiz kalınca dediler ki: { إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ } “Doğrusu biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık” yani cahillerin âdeti üzere sizinle uğursuzluk gördük. Zira onlar bütün şerleri celbedici olsa bile kendi arzularına uyan her şeyle uğur bulur; bütün hayırları beraberinde getirse bile arzularına uymayan şeylerle uğursuzluk duyarlar. Yahut bu söz, davetin, iman etmedikleri takdirde hoşlanmadıkları bir zararın dokunacağına dair tehditten hâli olmaması ve onların da bundan nefret etmeleri sebebiyledir. Mukâtil: 'Onlardan yağmur kesildi' demiştir. Bir başkası ise: 'Elçileri [aleyhimüsselâm] yalanladıklarında aralarında cüzzam hızla yayıldı' demiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: 'Bunların uğursuzluk addetmesi, aralarına ayrılık girmesi ve insanların fitneye düşmesi sebebiyleydi.' Tetayyur (uğursuz sayma) kelimesinin aslı, soldan sağa veya sağdan sola uçan kuşla fal açmaktır, sonra genel anlamda kullanılmıştır. Onların uğursuzluk saymasının dayanağı, Yüce Allah'ın { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا } “Eğer vazgeçmezseniz” yani bu sözünüzden [vazgeçmezseniz] kavlinin de hissettirdiği üzere onların bu sözleriydi.

لَنَرْجُمَنَّكُمْ بالحجارة قاله قتادة وذكر فيه احتمالان احتمال أن يكون الرجم للقتل أي لنقتلنكم بالرجم بالحجارة واحتمال أن يكون للأذى أي لنؤذينكم بذلك، وأخرج عبد بن حميد عن مجاهد أنه قال: أي لنشتمنكم ثم قال: والرجم في القرآن كله الشتم.

{ لَنَرْجُمَنَّكُمْ } “sizi mutlaka taşlarız” taşlarla [taşlarız]. Bunu Katâde söylemiştir ve bunda iki ihtimal zikretmiştir: Bir ihtimal recmin öldürme için olmasıdır; yani 'Sizi mutlaka taşlayarak öldürürüz' demektir. Diğer ihtimal ise eziyet için olmasıdır; yani 'Bununla size mutlaka eziyet ederiz' demektir. Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: 'Yani size mutlaka söveriz' demiş, sonra da 'Kur'an'ın tamamında recm, sövmek (hakaret etmek) anlamındadır' demiştir.

وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ قال في البحر: وهو الحريق، وقيل عذاب غيره تبقى معه الحياة، والمراد لنقتلنكم بالحجارة أو لنعذبنكم إذا لم نقتلكم عذابا أليما لا يقادر قدره تتمنون معه القتل، وقيل أريد بالعذاب الأليم العذاب الروحاني وأريد بالرجم بالحجارة النوع المخصوص من الأذى الجسماني فكأنهم قد رددوا الأمر بين إيذاء جسماني وإيذاء روحاني، وقيل أريد بالعذاب الأليم الجسماني وبالرجم العذاب والأذى الروحاني بناء على أن المراد به الشتم، وقيل غير ذلك قالُوا أي الرسل ردا عليهم طائِرُكُمْ أي سبب شؤمكم مَعَكُمْ لا من قبلنا كما تزعمون وهو سوء عقيدتكم وقبح أعمالكم.

{ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve bizden size mutlaka acı bir azap dokunacaktır”. el-Bahr'da: 'Bu, yakılmaktır; bir görüşe göre ise hayatın devam ettiği başka bir azaptır' denilmiştir. Kastedilen: 'Sizi taşlarla mutlaka öldürürüz yahut öldürmezsek size dayanılmaz, yanında ölümü temenni edeceğiniz acı bir azap çektiririz' demektir. Bir görüşe göre acı azap ile ruhani azap, taşlama ile de cismani eziyetin özel bir türü kastedilmiştir; böylece meseleyi cismani eziyet ile ruhani eziyet arasında döndürmüş olurlar. Bir görüşe göre ise recm ile sövmenin kastedildiği esasına binaen, acı azap ile cismani olan, recm ile de ruhani eziyet ve azap kastedilmiştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { قالُوا } “[Elçiler] dediler ki” yani elçiler onlara cevap olarak dediler ki: { طائِرُكُمْ } “Uğursuzluğunuz” yani uğursuzluğunuzun sebebi { مَعَكُمْ } “sizinle beraberdir” iddia ettiğiniz gibi bizden kaynaklanmamaktadır; o da sizin kötü inancınız ve çirkin amellerinizdir.

وأخرج ابن المنذر وعن ابن عباس أنه فسر الطائر بنفس الشؤم أي شؤمكم معكم وهو الإقامة على الكفر وأما نحن فلا شؤم معنا لأنا ندعو إلى التوحيد وعبادة الله تعالى وفيه غاية الدين والخير والبركة، وعن أبي عبيدة والمبرد

İbnü'l-Münzir'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o, 'tâir' kelimesini bizzat uğursuzluğun kendisiyle tefsir etmiştir; yani 'Uğursuzluğunuz sizinle beraberdir, o da küfür üzere devam etmenizdir. Bize gelince, bizimle hiçbir uğursuzluk yoktur; zira biz tevhide ve Allah Teâlâ'ya ibadete çağırıyoruz ki bunda dinin, hayrın ve bereketin zirvesi vardır.' Ebû Ubeyde ve el-Müberred'den ise şöyle rivayet edilmiştir:

طائِرُكُمْ أي حظكم ونصيبكم من الخير والشر معكم من أفعالكم إن خيرا فخير وإن شرا فشر.

{ طائِرُكُمْ } “Uğursuzluğunuz” yani hayır ve şerden nasibiniz ve payınız kendi amellerinizden ötürü sizinle beraberdir; eğer hayır ise hayır, şer ise şerdir.

وقرأ الحسن وابن هرمز وعمرو بن عبيد وزر بن حبيش «طيركم» بياء ساكنة بعد الطاء، قال الزجاج: الطائر والطير بمعنى، وفي القاموس الطير جمع طائر وقد يقع على الواحد وذكر أن الطير لم يقع في القرآن الكريم إلا جمعا كقوله تعالى: وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ [النور: ٤١] فإذا كان في هذه القراءة كذلك فطائر وإن كان مفردا لكنه بالإضافة شامل لكل ما يتطير به فهو في معنى الجمع فالقراءتان متوافقتان، وعن الحسن أنه قرأ «أطيركم» مصدر أطير الذي أصله تطير فأدغمت التاء في الطاء فاجتلبت همزة الوصل في الماضي والمصدر أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ بهمزتين الأولى همزة الاستفهام والثانية همزة إن الشرطية حققها الكوفيون وابن عامر وسهلها باقي السبعة.

Hasan, İbn Hürmüz, Amr b. Ubeyd ve Zirr b. Hubeyş, tâ harfinden sonra sâkin yâ ile «طيركم» (tayrukum) şeklinde okumuşlardır. Zeccâc: 'Tâir ve tayr aynı anlamdadır' demiştir. Kâmûs'ta ise 'et-Tayr, tâir kelimesinin çoğuludur, bazen tekil için de kullanılır' denilmiş ve Kur'ân-ı Kerîm'de tayr kelimesinin Yüce Allah'ın { وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ } “ve sıra sıra dizilmiş kuşlar” [en-Nûr: 41] kavlinde olduğu gibi sadece çoğul olarak geçtiği zikredilmiştir. Bu kıraatte de böyle olursa, 'tâir' tekil olsa bile izafet dolayısıyla kendisiyle uğursuzluk sayılan her şeyi kapsar, dolayısıyla çoğul anlamındadır; böylece iki kıraat birbiriyle uyumlu olur. Hasan'dan, aslı 'tetayyere' olup tâ harfi tı harfine idgam edilen ve mazi ile mastarda vasıl hemzesi getirilen 'ittayyere' fiilinin mastarı olarak «أطيركم» (ittıyyarukum) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ } “Size öğüt verildi diye mi?” İki hemze iledir; birincisi istifham (soru) hemzesi, ikincisi şart bildiren 'in' hemzesidir. Kûfeliler ve İbn Âmir iki hemzeyi de tahkik ile (açıkça), yedi kurradan geri kalanlar ise teshil ile (yumuşatarak) okumuşlardır.

واختلف سيبويه ويونس فيما إذا اجتمع استفهام وشرط أيهما يجاب فذهب سيبويه إلى إجابة الاستفهام أي تقدير المستفهم عنه وكأنه يستغني به عن تقدير جواب الشرط فالمعنى عليه أئن ذكرتم ووعظتم بما فيه سعادتكم تتطيرون أو تتوعدون أو نحو ذلك ويقدر مضارع مرفوع وإن شئت قدرت ماضيا كتطيرتم.

Sîbeveyhi ile Yûnus, istifham ve şart bir arada bulunduğunda hangisine cevap verileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sîbeveyhi istifhama cevap verilmesi, yani hakkında soru sorulan şeyin takdir edilmesi cihetine gitmiştir; sanki bununla şartın cevabını takdir etmekten müstağni olunmaktadır. Buna göre mana: 'Size hatırlatılıp içinde mutluluğunuz olan şeylerle vaaz edildiğinizde mi uğursuzluk sayıyorsunuz yahut tehdit ediyorsunuz?' veya benzeri bir anlamdadır; merfû bir muzari takdir edilir, dilerseniz 'tetayyeartüm' gibi mazi bir fiil takdir edersiniz.

وذهب يونس إلى إجابة الشرط وكأنه يستغني به عن إجابة الاستفهام وتقدير مصب له فالتقدير أئن ذكرتم تتطيروا أو نحوه مما يدل عليه ما قبل ويقدر مضارع مجزوم وإن شئت قدرت ماضيا مجزوم المحل. وقرأ زر بهمزتين مفتوحتين وهي قراءة أبي جعفر. وطلحة إلا أنهما لينا الثانية بين بين، وعلى تحقيقهما جاء قول الشاعر:

Yûnus ise şarta cevap verilmesi cihetine gitmiştir; sanki bununla istifhama cevap vermekten ve onun müteallakını takdir etmekten müstağni olunmaktadır. Bu takdirde mana: 'Size hatırlatıldığında uğursuzluk mu sayarsınız?' yahut öncesinin delalet ettiği benzeri bir takdirdir; meczûm bir muzari takdir edilir, dilerseniz mahallen meczûm mazi bir fiil takdir edersiniz. Zirr ise iki fethalı hemze ile okumuştur; bu, Ebû Ca'fer ve Talha'nın da kıraatidir; şu kadar var ki onlar ikincisini beyne beyne (orta yumuşaklıkta) teshil etmişlerdir. İkisinin tahkiki üzerine şairin şu sözü gelmiştir:

إن كنت داود بن أحوى مرجلا ... فلست براع لابن عمك محرما

'Eğer sen taranmış saçlı Dâvûd b. Ahvâ isen ... amcanın oğluna karşı haramı gözeten biri değilsin.'

فالهمزة الأولى للاستفهام والثانية همزة إن المصدرية والكلام على تقدير حرف لام الجر أي ألأن ذكرتم تطيرتم.

Burada birinci hemze istifham için, ikincisi ise masdariyet bildiren 'enne' hemzesidir. Kelam, cer harfi olan lâm harfinin takdiri üzeredir; yani 'Öğüt verildiğiniz için mi uğursuzluk saydınız?' demektir.

وقرأ الماجشون يوسف بني عقوب المدني بهمزة واحدة مفتوحة فيحتمل تقدير همزة الاستفهام فتتحد هذه القراءة والتي قبلها معنى، ويحتمل عدم تقديرها فيكون الكلام على صورة الخبر، وهو على ما قيل مسوق للتعجب والتوبيخ، وتقدير حرف الجر على حاله، والجر متعلق بمحذوف على ما يشعر به كلام الكشاف أي تطيرتم لأن ذكرتم، وقال ابن جني إِنْ ذُكِّرْتُمْ على هذه القراءة معمول طائِرُكُمْ مَعَكُمْ فإنهم لما قالوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ أجيبوا بل طائركم معكم إن ذكرتم أي هو معكم لأن ذكرتم فلم تذكروا ولم تنتهوا فاكتفي بالسبب الذي هو التذكير عن المسبب الذي هو الانتهاء كما وصفوا الطائر موضع مسببه وهو التشاؤم لما كانوا يألفونه من تكارههم نعيب الغراب أو بروحه. وقرأ الحسن بهمزة واحدة مكسورة وفي ذلك احتمالان تقدير الهمزة فتتحد هذه القراءة وقراءة الجمهور وعدم تقديرها فيكون الكلام على صورة الخبر والجواب محذوف لدلالة ما قبل عليه وتقديره كما تقدم، وقرأ أبو عمرو في رواية وزر أيضا بهمزتين مفتوحتين بينهما مدة كأنه استثقل اجتماعهما ففصل بينهما بألف. وقرأ أيضا أبو جعفر والحسن وكذا قرأ قتادة والأعمش وغيرهما «أين» بهمزة مفتوحة وياء ساكنة وفتح النون «ذكرتم» بتخفيف الكاف على أن أين ظرف أداة شرط وجوابها محذوف لدلالة طائركم عليه على ما قيل أي أين ذكرتم صحبكم طائركم والمراد شؤمكم معكم حيث جرى ذكركم وفيه من المبالغة بشؤمهم ما لا يخفى.

Medineli Mâcişûn Yûsuf b. Ya'kûb tek bir fethalı hemze ile okumuştur; bu durumda istifham hemzesinin takdir edilmesi muhtemel olup bu kıraat ile önceki kıraat mana bakımından birleşir. Takdir edilmemesi de muhtemeldir; bu takdirde kelam haber suretinde olur. Söylendiğine göre bu, taaccüp ve kınama amacıyla sevk edilmiştir; cer harfinin takdiri ise aynı şekilde kalır. Cer harfi, el-Keşşâf'ın kelamının da hissettirdiği üzere mahzûf bir fiile müteallıktır; yani 'Öğüt verildiğiniz için uğursuzluk saydınız' demektir. İbn Cinnî: 'Bu kıraate göre { إِنْ ذُكِّرْتُمْ } ifadesi { طائِرُكُمْ مَعَكُمْ } kavlinin mamulüdür. Zira onlar { إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ } dediklerinde onlara: 'Aksine, eğer size hatırlatıldıysa uğursuzluğunuz sizinle beraberdir' şeklinde cevap verilmiştir; yani 'Size hatırlatıldığı, siz ise ibret almadığınız ve vazgeçmediğiniz için o sizinle beraberdir' demektir. Böylece karganın ötüşünden veya soldan sağa uçmasından tiksinmeyi âdet edindikleri için 'tâir' (kuş) kelimesini onun müsebbibi olan uğursuzluk yerine vasıf kıldıkları gibi, sebep olan 'hatırlatma' ile müsebbep olan 'vazgeçme'ye iktifa edilmiştir' demiştir. Hasan tek bir kesreli hemze ile okumuştur; bunda da iki ihtimal vardır: İstifham hemzesinin takdiri ki bu takdirde bu kıraat cumhurun kıraatiyle birleşir; hemzenin takdir edilmemesi ki bu takdirde kelam haber suretinde olur ve cevap öncesinin delaleti sebebiyle mahzûftur, takdiri de daha önce geçtiği gibidir. Ebû Amr bir rivayette ve Zirr de aralarında bir med bulunan iki fethalı hemze ile okumuşlardır; sanki iki hemzenin bir araya gelmesini ağır bularak aralarını bir elif ile ayırmıştır. Ebû Ca'fer, Hasan, ayrıca Katâde, A'meş ve başkaları da fethalı hemze, sâkin yâ, fethalı nûn ve kâf harfinin şeddesiz kılınmasıyla «أين ذكرتم» (eyne zükirtüm) şeklinde okumuşlardır; 'eyne' şart edatı olan bir zarftır, söylendiğine göre cevabı 'tâirukum' ifadesinin delaleti sebebiyle mahzûftur; yani 'Nerede anılırsanız uğursuzluğunuz sizinle beraber olur' demektir. Murad, zikriniz nerede geçerse uğursuzluğunuzun sizinle beraber olmasıdır ki bunda onların uğursuzluğuna dair mübalağa gizli değildir.

وفي البحر من جوز تقديم الجزاء على الشرط وهم الكوفيون وأبو زيد والمبرد يجوز أن يكون الجواب طائركم معكم وكان أصله أين ذكرتم فطائركم معكم فلما قدم حذفت الفاء بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ أي عادتكم الإسراف ومجاوزة الحد في العصيان مستمرون عليه فمن ثم أتاكم الشؤم لا من قبل رسل الله تعالى وتذكيرهم فهو إضراب عما يقتضيه قوله تعالى: أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ من إنكار أن يكون ما هو سبب السعادات أجمع سبب الشؤم لأنه تنبيه وتعريك إلى البت عليهم بلزام الشؤم وإثبات الإسراف الذي هو أبلغ وهو جالب الشؤم كله أو بل أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ في

el-Bahr'da: 'Kûfeliler, Ebû Zeyd ve el-Müberred gibi cezanın şarttan öne geçirilmesini caiz görenlere göre cevabın { طائِرُكُمْ مَعَكُمْ } olması caizdir; aslı 'Eyne zükirtüm fe-tâirukum meaküm' idi, öne alınınca fâ harfi hazfedildi' denilmiştir. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } “Aksine siz haddi aşan bir kavimsiniz” yani âdetiniz israftır, isyanda haddi aşmaktır ve bunun üzerinde devam etmektesiniz. Dolayısıyla uğursuzluk size Allah Teâlâ'nın elçilerinden ve onların hatırlatmasından değil, işte buradan gelmiştir. Bu, Yüce Allah'ın { أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ } kavlinin gerektirdiği, bütün mutlulukların sebebi olan şeyin uğursuzluk sebebi olmasını inkâr etmekten bir ıdrâbdır (vazgeçiştir); zira bu, uğursuzluğun onlara ayrılmaz şekilde yapıştığına kesin hükmetmeye, daha beliğ olan ve bütün uğursuzluğu celbeden israfı ispata yönelik bir uyarı ve azarlamadır. Yahut { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } “Aksine siz haddi aşan bir kavimsiniz” ifadesi,

ضلالكم متمادون في غيكم حيث تتشاءمون بمن يجب التبرك به من الهداة لدين الله تعالى فهو إضراب عن مجموع الكلام أجابوهم بأنهم جعلوا أسبابا للسعادة مدمجين فيه التنبيه على سوء صنيعهم في الحرمان عنها ثم أضربوا عنه إلى ما فعل القوم من التعكيس لما يقتضيه النظر الصحيح فتأمل.

sapıklığınızda [haddi aşan], Allah Teâlâ'nın dinine ileten ve kendileriyle bereket umulması gereken hidayet rehberlerini uğursuz saydığınız için taşkınlığınızda ısrar eden kimselersiniz demektir. Bu, kelamın bütününe yönelik bir ıdrâbdır (vazgeçiştir). Elçiler, mutluluk sebebi kılındıklarını bildirerek onlara cevap vermiş, bunun içine onların bu mutluluktan mahrum kalışlarındaki kötü tutumlarına dair uyarıyı dercetmiş, ardından kavmin doğru düşüncenin gerektirdiği şeyi tersyüz etmesine dönmüşlerdir, tefekkür et!

وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ أي من أبعد مواضعها رَجُلٌ أي رجل عند الله تعالى فتنوينه للتعظيم، وجوز أن يكون التنكير لإفادة أن المرسلين لا يعرفونه ليتواطؤوا معه واسمه- على ما روي عن ابن عباس وأبي مجلز وكعب الأحبار ومجاهد ومقاتل- حبيب وهو ابن إسرائيل على ما قيل، وقيل: ابن مري وكان على المشهور نجارا، وقيل:

{ وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ } “Şehrin en uzak yerinden geldi” yani en uzak mekanlarından [geldi], { رَجُلٌ } “bir adam” yani Allah Teâlâ katında [değerli] bir adam [geldi]; tenvini tazim içindir. Nekire kılınmasının, elçilerin onunla önceden anlaşıp sözleşmediklerini göstermek için onu tanımadıklarını bildirmek amacıyla olması da caiz görülmüştür. İsmi —İbn Abbas, Ebû Miclez, Ka'b el-Ahbâr, Mücâhid ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre— Habîb'dir; söylendiğine göre İsrâîl'in oğludur, bir görüşe göre Merî'nin oğludur. Meşhur olan rivayete göre marangozdu. Bir görüşe göre ise

كان حراثا، وقيل: قصارا، وقيل: إسكافا، وقيل: نحاتا للأصنام ويمكن أن يكون جامعا لهذه الصفات، وذكر بعضهم أنه كان في غار مؤمنا يعبد ربه ﷿ فلما سمع أن قومه كذبوا الرسل جاء يَسْعى أي يعدو ويسرع في مشيه حرصا على نصح قومه، وقيل: إنه يسمع أن قومه عزموا على قتل الرسل فقصدي وجه الله تعالى بالذب عنهم فسعى هنا مثلها في قوله تعالى: وَسَعى لَها سَعْيَها [الإسراء: ١٩] وهو مجاز مشهور وكونه في غار لا ينافي مجيئه من أقصى المدينة لجواز أن يكون في أقصاها غار، نعم هذا القول ظاهر في أنه كان مؤمنا وهو ينافي أنه كان نحاتا للأصنام.

çiftçiydi, bir görüşe göre çamaşırcıydı, bir görüşe göre ayakkabıcıydı, bir görüşe göre put yontucusuydu; bütün bu sıfatları kendisinde toplamış olması da mümkündür. Bazıları onun bir mağarada Rabbine [azze ve celle] ibadet eden bir mümin olduğunu, kavminin elçileri yalanladığını işitince kavmine nasihat etme hırsıyla { يَسْعى } “koşarak” yani hızlı adımlarla koşarak geldiğini zikretmiştir. Bir görüşe göre o, kavminin elçileri öldürmeye azmettiğini işitmiş ve onları savunarak Allah Teâlâ'nın rızasını kastetmiştir; buradaki koşma (sa'y), Yüce Allah'ın { وَسَعى لَها سَعْيَها } “ve onun için gereken çabayı gösterirse” [el-İsrâ: 19] kavlindeki gibidir ki meşhur bir mecazdır. Onun bir mağarada bulunması şehrin en ucundan gelmesine aykırı değildir; çünkü şehrin en ucunda bir mağaranın bulunması caizdir. Evet, bu görüş onun mümin olduğu hususunda açıktır; bu ise put yontucusu olmasına zıttır.

وأجيب بأن المراد ينحت التماثيل لا للعبادة وكان في تلك الشريعة مباحا، وحكي القول بإيمانه عن ابن أبي ليلى، ونقل في البحر عنه أنه قال: سباق الأمم ثلاثة لم يكفروا قط طرفة عين علي بن أبي طالب وصاحب يس ومؤمن آل فرعون.

Buna, kastedilenin ibadet için değil heykel yontmak olduğu ve o şeriatta bunun mubah bulunduğu şeklinde cevap verilmiştir. İbn Ebî Leylâ'dan onun iman ettiği görüşü nakledilmiştir. el-Bahr'da ondan şöyle dediği nakledilmiştir: 'Ümmetlerin önde gelenleri (es-sebâk) üç kişidir ki göz açıp kapayıncaya kadar bile asla inkâr etmemişlerdir: Ali b. Ebî Tâlib, Yâsîn'in sahibi ve Âl-i Firavun'un mümini.'

وذكر الزمخشري وجماعة هذا حديثا عن رسول الله ﷺ وكذا ذكروا أنه ممن آمن برسول الله ﷺ كما آمن به تبع الأكبر وورقة بن نوفل وغيرهما، ولم يؤمن أحد بنبي غيره ﵊ قبل ظهوره.

Zemahşerî ve bir grup âlim bunu Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den bir hadis olarak zikretmişlerdir. Aynı şekilde onun, Büyük Tübba' ve Varaka b. Nevfel ve başkalarının iman ettiği gibi Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e zuhurundan önce iman eden kimselerden olduğunu zikretmişlerdir. Oysa ondan [aleyhisselâm] başka hiçbir peygambere zuhurundan önce kimse iman etmemiştir.

وقيل كان مجذوما وكان منزله أقصى باب من أبواب المدينة عبد الأصنام سبعين سنة يدعوهم لكشف ضره فلم يكشف فلما دعاه الرسل إلى عبادة الله تعالى قال: هل من آية؟ قالوا: نعم ندعو ربنا القادر يفرج عنك ما بك فقال: إن هذا لعجب لي سبعون سن أدعو هذه الآلهة فلم تستطع تفريجه فكيف يفرجه ربكم في غداة واحدة؟ قالوا: إن هذا لعجب لي سبعون سنة أدعو هذه الآلهة فلم تستطع تفريجه فكيف يفرجه ربكم في غداة واحدة؟ قالوا: ربنا على ما يشاء قدير وهذه لا تنفع شيئا ولا تضر فآمن ودعوا ربهم سبحانه فكشف ﷿ ما به كأن لم يكن به بأس فأقبل على التكسب فإذا أمسى تصدق بنصف كسبه وأنفق النصف الآخر على نفسه وعياله فلما هم قومه بقتل الرسل جاء من أقصى المدينة يسعى

Bir görüşe göre o cüzzamlıydı ve evi şehrin kapılarından en uzakta olanındaydı; hastalığını gidermeleri için kendilerine dua ederek yetmiş yıl putlara tapmış ama giderilmemişti. Elçiler onu Allah Teâlâ'ya ibadete davet edince: 'Bir mucizeniz var mı?' dedi. Onlar: 'Evet, kâdir olan Rabbimize dua ederiz, sendeki hastalığı giderir' dediler. O: 'Bu gerçekten şaşılacak şey! Yetmiş yıldır bu ilahlara dua ediyorum, bunu gidermeye güç yetiremediler; Rabbiniz bunu bir tek sabah vaktinde nasıl giderecek?' dedi. Onlar: 'Rabbimiz dilediği her şeye kâdirdir, bunlar ise hiçbir şeye fayda ve zarar veremez' dediler. Bunun üzerine iman etti; onlar da Yüce Rablerine dua ettiler ve Allah Teâlâ [azze ve celle] onda hiçbir hastalık yokmuş gibi rahatsızlığını giderdi. Bunun üzerine kazanç elde etmeye yöneldi; akşam olunca kazancının yarısını sadaka verir, diğer yarısını da kendisine ve ailesine harcardı. Kavmi elçileri öldürmeye yeltenince şehrin en uzak yerinden koşarak geldi

، وعلى هذا نحته للأصنام غير مشكل ولا يحتاج إلى ذلك الجواب البعيد، نعم بين هذا وبين خبر سباق الأمم ثلاثة وأنه ممن آمن برسول الله ﷺ كما آمن تبع منافاة، وكون إيمانه به ﵊ إنما كان على يد الرسل وإن كان خلاف الظاهر دافع للمنافاة بينه وبين الأخير فتبقى المنافاة بينه وبين الخبر الأول إلا أن يقال: المراد سباق الأمم إلى الإيمان بعد الدعوة ثلاثة لم يكفروا بعدها قط طرفة عين، ومما يدل بظاهره أن الرجل لم يكن قبل مؤمنا ما حكي أن المرسلين اللذين أرسلا أولا لما قربا إلى المدينة رأياه يرعى غنما فسألهما فأخبراه فقال: أمعكما آية؟ فقالا:

; bu rivayete göre onun put yontması müşkil teşkil etmez ve o uzak cevaba da ihtiyaç kalmaz. Evet, bununla 'Ümmetlerin önde gelenleri üç kişidir' haberi ve onun tıpkı Tübba' gibi Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e iman edenlerden olduğu haberi arasında bir zıtlık vardır. Ona [aleyhisselâm] imanının elçiler vasıtasıyla gerçekleşmiş olması, zahire aykırı olsa da onunla son haber arasındaki zıtlığı giderir; fakat birinci haberle arasındaki zıtlık baki kalır. Ancak şöyle denilirse müstesna: 'Murad, davetten sonra imana koşanların önde gelenleri üç kişidir ki bundan sonra göz açıp kapayıncaya kadar asla inkâr etmemişlerdir.' Bu adamın daha önce mümin olmadığına zahiren delalet eden rivayetlerden biri de şudur: İlk olarak gönderilen iki elçi şehre yaklaştıklarında onu koyun otlatırken gördüler. Onlara [kim olduklarını] sordu, onlar da haber verdiler. Bunun üzerine: 'Yanınızda bir mucize var mı?' dedi. Onlar:

نشفي المريض ونبرىء الأكمه والأبرص وكان له ولد مريض فمسحاه فبرىء فآمن، وحمل آمن على أظهر الإيمان خلاف الظاهر، والذي يترجح في نظري أنه كان مؤمنا بالمرسلين قبل مجيئه ونصحه لقومه ولا جزم لي بإيمانه ولا عدمه قبل إرسال الرسل، وظواهر الأخبار في ذلك متعارضة ومع هذا لم يتحقق عندي صحة شيء منها والله أعلم تعالى أعلم بحقيقة الحال.

'Hastayı iyileştirir, körü ve alacalıyı iyi ederiz' dediler. Onun hasta bir oğlu vardı; onu sıvazladılar ve iyileşti, o da iman etti. 'İman etti' ifadesini 'imanını açığa vurdu' şeklinde yorumlamak ise zahirin hilafınadır. Benim nazarımda tercih edilen görüş, kavmine gelip nasihat etmeden önce elçilere iman etmiş olduğudur; elçiler gönderilmeden önce iman edip etmediğine dair ise bende kesin bir kanaat yoktur. Bu husustaki haberlerin zahirleri birbiriyle çelişmektedir; bununla birlikte bence hiçbirinin sıhhati kesinleşmiş değildir; durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.

وجاء مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ هنا مقدما على رَجُلٌ عكس ما جاء في القصص وجعله أبو حيان من التفنن في البلاغة.

Burada { مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ } ifadesi, Kasas Suresi'nde gelenin aksine { رَجُلٌ } kelimesinden öne geçirilmiştir; Ebû Hayyân bunu belagattaki tefennün (üslup çeşitliliği) kabilinden saymıştır.

وقال الخفاجي: قدم الجار والمجرور على الفاعل الذي حقه التقديم بيانا لفضله إذ هداه الله تعالى مع بعده عنهم وإن بعده لم يمنعه عن ذلك ولذا عبر بالمدينة هنا بعد التعبير بالقرية إشارة إلى السعة وإن الله تعالى يهدي من يشاء سواء قرب أو بعد، وقيل قدم للاهتمام حيث تضمن الإشارة إلى أن إنذارهم قد بلغ أقصى المدينة فيشعر بأنهم أتوا بالبلاغ المبين، وقيل إنه لو أخر توهم تعلقه بيسعى فلم يفد أنه من أهل المدينة مسكنه في طرفها وهو المقصود، وجملة يَسْعى صفة رَجُلٌ وجوز كونها حالا منه من جوز مجيء الحال من النكرة، وقوله تعالى: قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال عند مجيئه؟ فقيل: قال يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ وجوز كونه بيانا للسعي بمعنى قصد وجه الله ﷿ ولا يخفى ما فيه، والتعرض لعنوان رسالتهم لحثهم على اتباعهم كما أن خطابهم بيا قوم لتأليف قلوبهم واستمالتها نحو قبول نصيحته، وقوله تعالى: اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً تكرير للتأكيد وللتوسل به إلى وصفهم بما يتضمن نفي المانع عن اتباعهم بعد الإشارة إلى تحقق المقتضى، وقوله سبحانه: وَهُمْ مُهْتَدُونَ أي ثابتون على الاهتداء بما هم عليه إلى خير الدنيا والآخرة جملة حالية فيها ما يؤكد كونهم لا يسألون الأجر ولا ما يتبعه من طلب جاه وعلو ولذا جعلت إيغالا حسنا نحو قول الخنساء:

Hafâcî şöyle demiştir: 'Onlardan uzakta olmasına rağmen Allah Teâlâ'nın onu hidayete erdirmesi ve uzaklığının buna mâni olmaması bakımından onun faziletini beyan etmek için aslen öne geçmesi gereken failin önüne câr ve mecrûr geçirilmiştir. Bu sebeple 'karye' tabirinden sonra burada genişliğe ve mesafenin yakın veya uzak olmasına bakılmaksızın Allah Teâlâ'nın dilediğini hidayete erdireceğine işaret etmek üzere 'medîne' (şehir) tabiri kullanılmıştır.' Bir görüşe göre, onların uyarılarının şehrin en ucuna kadar ulaştığına ve apaçık tebliği yerine getirdiklerini hissettirdiğine işaret içerdiğinden ötürü ihtimam için öne alınmıştır. Bir görüşe göre ise şayet sona bırakılsaydı 'yes'â' fiiline taalluk ettiği zannı doğar ve asıl maksat olan, o kimsenin şehrin ahalisinden olup evinin kenar mahallede bulunduğu manasını ifade etmezdi. { يَسْعى } cümlesi { رَجُلٌ } kelimesinin sıfatıdır; nekireden hâl gelmesini caiz görenlere göre ise ondan hâl olması caizdir. Yüce Allah'ın { قالَ } “Dedi ki” kavli beyânî bir istînâftır; sanki 'Geldiğinde ne dedi?' denilmiş, buna karşılık: { قال يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } “Dedi ki: Ey kavmim! Elçilere uyun” denilmiştir. Bunun Allah Teâlâ'nın [azze ve celle] rızasını kastetmek anlamındaki 'sa'y'ın beyanı olması da caiz görülmüştür; ancak bundaki [zayıflık] gizli değildir. Nasihatini kabule kalplerini ısındırmak ve meylettirmek için onlara 'Ey kavmim!' diye hitap ettiği gibi, onlara tabi olmaya teşvik etmek için de elçilik vasıflarını dile getirmiştir. Yüce Allah'ın { اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً } “Sizden bir ücret istemeyen kimselere uyun” kavli tekit için ve muktezasının gerçekleştiğine işaret edildikten sonra onlara tabi olmanın önündeki engelin bulunmadığını içeren sıfatlarını zikretmeye vesile kılmak için yapılan bir tekrardır. Şânı yüce Allah'ın { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “onlar doğru yoldadırlar” yani dünya ve ahiret hayrına ulaştıran bulundukları hâl üzere hidayette sebat eden kimselerdir kavli ise, ücret istemediklerini ve buna bağlı olan makam ve üstünlük talebinden de uzak olduklarını tekit eden hâl cümlesidir. Bu sebeple Hansâ'nın şu sözü gibi güzel bir îgāl (anlamı tamamlama) kılınmıştır:

وإن صخرا لتأتم الهداة به ... كأنه علم في رأسه نار

'Doğrusu Sahr öyle biridir ki hidayet rehberleri ona uyar ... sanki o, tepesinde ateş yanan yüce bir dağdır.'

والظاهر أن الرجل لم يقل ذلك إلا بعد سبق إيمانه، وروي أنه لما بلغته الدعوة جاء يسعى فسمع كلامهم وفهمه ثم قال لهم: أتطلبون أجرا على دعوتكم هذه؟ قالوا: لا فدعا عند ذلك قومه إلى اتباعهم والإيمان بهم قائلا: يا قَوْمِ إلخ، وللنحويين في مثل هذا التركيب وجهان، أحدهما أن تكون مَنْ بدلا من الْمُرْسَلِينَ بإعادة العامل كما أعيد إذا كان حرف جر نحو قوله تعالى: لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ وإليه ذهب بعضهم وثانيهما وإليه ذهب الجمهور أنه ليس ببدل فإنه مخصوص بما إذا كان العامل المعاد حرف جر أما إذا كان رافعا أو ناصبا فيسمون ذلك بالتتبيع لا بالبدل، واستدل بالآية على نقص من يأخذ أجرة على شيء من أفعال الشرع والبحث مستوفى في الفروع وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي تلطف في إرشاد قومه بإيراده في معرض المناصحة لنفسه وإمحاض النصح حيث أراهم أنه اختار لهم ما يختار لنفسه والمراد تقريعهم على ترك عبادة خالقهم إلى عبادة غيره كم ينبىء عنه قوله:

Zahir olan, adamın bunu ancak önceden iman etmiş olması sebebiyle söylediğidir. Rivayet edildiğine göre davet kendisine ulaşınca koşarak geldi, onların sözlerini dinleyip anladı; sonra onlara: 'Bu davetiniz karşılığında bir ücret istiyor musunuz?' dedi. Onlar 'Hayır' deyince işte o anda: 'Ey kavmim!...' diyerek kavmini onlara uymaya ve onlara iman etmeye davet etti. Nahivcilere göre bu tür terkiplerde iki vecih vardır: Birincisi, Yüce Allah'ın { لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ } kavlinde olduğu gibi harf-i cer tekrarlandığında amel edenin iade edilmesi gibi, amel edenin tekrar edilmesiyle { مَنْ } kelimesinin { الْمُرْسَلِينَ } kelimesinden bedel olmasıdır; bazıları bu görüşe gitmiştir. İkincisi ve cumhurun benimsediği görüş ise bunun bedel olmadığıdır; zira bu, tekrar edilen amilin cer harfi olmasına mahsustur; fail veya mef'ul kılan bir amil olduğunda ise buna bedel değil 'tetbî' adını verirler. Bu ayetle, şer'î amellerden herhangi biri karşılığında ücret alan kimsenin nakıs olduğuna delil getirilmiştir; bu konudaki inceleme fıkıh kollarında etraflıca yapılmıştır. { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } “Bana ne oluyor ki beni yaratana kulluk etmeyeyim?” Kendisi için seçtiği şeyi onlar için de seçtiğini göstererek nasihati sırf onların iyiliği için sunduğu ve kendi nefsine nasihat kalıbında getirdiği kavmine yönelik irşatta bir nezakettir. Kastedilen, şu sözünün de haber verdiği üzere, yaratıcılarına ibadeti bırakıp başkasına ibadet etmelerinden ötürü onları azarlamaktır:

وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ مبالغة في تهديدهم بتخويفهم بالرجوع إلى شديد العقاب مواجهة وصريحا ولو قال: وإليه أرجع كان فيه تهديد بطريق التعريض، وعد التعبير بإليه ترجعون بعد التعبير بما لي لا أعبد من باب الالتفات لمكان التعريض بالمخاطبين في ما لِيَ لا أَعْبُدُ إلخ فيكون المغبر عنه في الأسلوبين واحدا بناء على ما ذهب إليه الخطيب والسعد التفتازاني من أن التعريض إما مجاز أو كناية وهو هاهنا مجاز لامتناع إرادة الموضوع له فيكون اللفظ مستعملا في غير ما وضع له فيتحد المعبر عنه، وحقق السيد السند أن المعنى التعريضي من مستتبعات الترتيب واللفظ ليس بمستعمل فيه بل هو بالنسبة إلى المستعمل فيه إما حقيقة أو مجاز أو كناية وعليه فضمير المتكلم في ما لِيَ إلخ ليس مستعملا في المخاطبين فلا يكون المعبر عنه في الأسلوبين واحدا فلا التفات، وجوز بعضهم كون الآية من الاحتباك والأصل وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وإليه أرجع ومالكم لا تعبدون الذي فطركم وإليه ترجعون فحذف من الأول نظير ما ذكر في الثاني وبالعكس وهو مفوت لما سمعت، وظاهر كلام الواحدي أنه لا تعريض في الآية حيث قال: لما قال الرجل: يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ إلخ رفعوه إلى الملك فقال له الملك: أفأنت تتبعهم؟

{ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve O'na döndürüleceksiniz”. Yüz yüze ve açıkça azabı şiddetli olana döndürülecekleri korkusuyla onları tehditte bir mübalağadır. Şayet 've O'na döndürüleceğim' deseydi, tariz (üstü kapalı) yoluyla bir tehdit olurdu. { ما لِيَ لا أَعْبُدُ } vb. ifadelerde muhataplara tariz bulunması sebebiyle { ما لِيَ لا أَعْبُدُ } ifadesinden sonra { إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } ifadesinin kullanılması iltifat kabilinden sayılmıştır; Hatîb ve Sa'deddîn et-Teftâzânî'nin tarizin ya mecaz ya da kinaye olduğu, buradaki tarizin ise konulduğu asıl mananın kastedilmesinin imkânsızlığı sebebiyle mecaz olduğu, dolayısıyla lafzın konulduğu mananın dışında kullanıldığı ve böylece hakkında söz söylenen kimsenin birleştiği yönündeki görüşüne binaen iki üslupta da kendisinden bahsedilen tek bir zümredir. Seyyid es-Sened ise tarizî mananın tertibin gereklerinden olduğunu, lafzın onda kullanılmadığını, bilakis kullanılan manaya nispetle ya hakikat, ya mecaz ya da kinaye olduğunu tahkik etmiştir. Buna göre { ما لِيَ } vb. ifadedeki mütekellim zamiri muhataplarda kullanılmış değildir; dolayısıyla iki üslupta kendisinden bahsedilen bir olmaz ve iltifat gerçekleşmez. Bazıları ise ayetin ihtibâk sanatından olmasını caiz görmüşlerdir; aslı: 'Bana ne oluyor ki beni yaratana kulluk etmeyeyim ve O'na döndürüleceğim; size ne oluyor ki sizi yaratana kulluk etmiyorsunuz ve O'na döndürüleceksiniz' şeklindedir; ikincide zikredilenin benzeri birinciden, birincide zikredilenin benzeri de ikinciden hazfedilmiştir; ancak bu, işittiğin nükteyi zayi eder. Vâhidî'nin sözünün zahiri ise ayette tariz olmadığı yönündedir; nitekim o şöyle demiştir: 'Adam: 'Ey kavmim! Elçilere uyun...' deyince onu hükümdara götürdüler. Hükümdar ona: 'Yoksa sen onlara mı uyuyorsun?' dedi.'

فقال: ما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي أي أي شيء لي إذا لم أعبد خالقي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ تردون عند البعث فيجيزكم بكفركم، ورد عليه بأنه إذا رجع الإنكار إليه دون القوم لم يكن لخطابهم بترجعون معنى وكان الظاهر أرجع.

Bunun üzerine [adam]: { ما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } “Bana ne oluyor ki beni yaratana kulluk etmeyeyim?” yani Yaratıcıma ibadet etmezsem bana ne olur? { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve O'na döndürüleceksiniz” yeniden diriliş anında O'na döndürüleceksiniz ve küfrünüz sebebiyle sizi cezalandıracaktır, dedi. Buna, inkâr kavme değil de kendisine döndüğü takdirde onlara 'döndürüleceksiniz' diye hitap etmenin bir anlamı kalmayacağı ve zahir olanın 'döndürüleceğim' olması gerektiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وأجيب بأنه يمكن أن يقال: إن الرجل كان في غيظ شديد من تكذيبهم الرسل وتوعدهم إياهم فانتهز الفرصة للانتقام فلما تمكن من تهديدهم أوقع قوله: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ في البين أي ما لي لا أعبد الذي من عليّ بنعمة الإيجاد ونعمة الانتقام منكم والتشفي من غيظكم إذ ترجعون إليه فيجزيكم بكفركم وتكذيبكم الرسل وعنادكم، وأنت تعلم أن النظم الجليل لا يساعد على هذا وهو ظاهر فيما تقدم، وقد عاد إلى المساق الأول من التلطف بالإرشاد فقال: أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إنكار ونفي لاتخاذ جنس الآلهة على الإطلاق وفيه من تحميق من يعبد الأصنام ما فيه.

Buna şöyle denilerek cevap verilmiştir: Adam, onların elçileri yalanlamasından ve tehdit etmesinden ötürü şiddetli bir öfke içindeydi; intikam almak için fırsat kolladı ve onları tehdit etme imkânı bulunca araya { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } sözünü yerleştirdi; yani 'Bana varlık nimetini, sizden intikam alma ve öfkeyi dindirme nimetini bahşedene niçin kulluk etmeyeyim? Zira O'na döndürüleceksiniz, O da küfrünüz, elçileri yalanlamanız ve inadınız sebebiyle sizi cezalandıracaktır' demektir. Sen de bilirsin ki yüce nazım buna elvermemektedir ve o daha önce geçen manada açıktır. Adam irşatta nezaket gösterdiği ilk üsluba dönerek şöyle dedi: { أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً } “O'ndan başka ilahlar mı edineyim?” Genel olarak ilah cinsini edinmeyi inkâr ve nefyetmektir; bunda putlara tapanları ahmak yerine koymanın ne derecede olduğu açıktır.

وقوله تعالى: إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً استئناف سيق لتعليل النفي المذكور، وجعله صفة لآلهة كما ذهب إليه البعض ربما يوهم أن هناك آلهة ليست كذلك، ومعنى لا تُغْنِي إلخ لا تنفعني شيئا من النفع، وهو إما على حد. لا ترى الضب بها ينجحر. أي لا شفاعة لهم حتى تنفعني، وإما على فرض وقوع الشفاعة أي لا تغني عني شفاعتهم لو وقعت شيئا وَلا يُنْقِذُونِ يخلصون من ذلك الضر بالنصر والمظاهرة، وهو ترق من الأدنى إلى الأعلى بدأ أولا بنفي الجاه وذكر ثانيا انتفاء القدرة وعبر عنه بانتفاء الإنقاذ لأنه نتيجته، وفتح ياء المتكلم في يردني طلحة السمان على ما قال ابن عطية، وقال ابن خالويه: طلحة بن مصرف وعيسى الهمذاني وأبو جعفر، ورويت عن نافع وعاصم وأبي عمرو، وقال الزمخشري: وقرىء إن يردني الرحمن بضر بمعنى إن يوردني ضرا أي يجعلني موردا للضر اهـ، قال أبو حيان: كأنه والله تعالى أعلم رأى في كتب القراءات «يردني» بفتح الياء فتوهم أنها ياء المضارعة فجعل الفعل متعديا بالياء المعدية كالهمزة فلذلك أدخل عليه همزة التعدية ونصب به اثنين، والذي في كتب الشواذ أنها ياء الإضافة المحذوفة خطأ ونطقا لالتقاء الساكنين، قال في كتاب ابن خالويه:

Yüce Allah'ın { إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً } “Eğer Rahmân bana bir zarar dilerse, onların şefaati bana hiçbir fayda vermez” kavli, mezkûr nefyi gerekçelendirmek için sevk edilmiş bir istînâftır. Bazılarının benimsediği gibi bunu 'âliheten' kelimesine sıfat kılmak, muhtemelen orada böyle olmayan ilahların bulunduğu vehmini verir. { لا تُغْنِي } vb. ifadesinin manası: Bana hiçbir şekilde fayda vermez demektir. Bu ya 'Orada kelerin deliğe girdiğini görmezsin' sözü kabilindendir; yani bana fayda verecek bir şefaatleri bile yoktur demektir; ya da şefaatin gerçekleştiği faraziyesine göredir; yani şayet gerçekleşecek olsa bile onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz demektir. { وَلا يُنْقِذُونِ } “ve beni kurtaramazlar” yardım ve arka çıkmakla beni o zarardan kurtaramazlar. Bu, aşağıdan yukarıya doğru bir terakkidir (derece yükseltmedir); önce nüfuz ve şefaatin olmadığını zikretti, ikinci olarak kudretin bulunmadığını belirtti ve neticesi olduğu için bunu kurtarmanın yokluğuyla ifade etti. İbn Atiyye'nin belirttiğine göre Talha es-Semmân 'yüridni' fiilindeki mütekellim yâ'sını fetha ile okumuştur. İbn Hâleveyh ise Talha b. Musarrif, Îsâ el-Hemedânî ve Ebû Ca'fer'in böyle okuduğunu belirtmiş, Nâfi', Âsım ve Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Zemahşerî: ''İn yüridnî er-Rahmânu bi-durrin' şeklinde, yani 'beni bir zarara uğratırsa / zararın uğrak yeri kılarsa' anlamında da okunmuştur' demiştir. Ebû Hayyân şöyle der: 'Allah Teâlâ en doğrusunu bilir ya, sanki o kıraat kitaplarında yâ harfinin fethalı oluşunu görmüş ve bunun muzaraat yâ'sı olduğunu zannederek, hemze gibi geçişli kılan yâ ile fiili geçişli saymıştır; bundan ötürü fiile ta'diye (geçişlilik) hemzesi dahil edip iki mef'ulü nasbetmiştir. Şazz kıraat kitaplarında yer alan ise bunun, iki sâkinin yan yana gelmesi sebebiyle yazıda ve telaffuzda hazfedilmiş izafet yâ'sı olduğudur.' İbn Hâleveyh'in kitabında şöyle denmektedir:

بفتح الياء ياء الإضافة، وقال في اللوامح: «أن يردني الرحمن» بالفتح وهو أصل الياء البصرية أي المثبتة بالخط الذي يرى بالبصر لكن هذه محذوفة اهـ كلامه، وحسن الظن بالزمخشري يقتضي خلاف ما ذكره إِنِّي إِذاً أي إذا اتخذت من دونه آلهة لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ فإن إشراك ما يصنع وليس من شأنه النفع ولا دفع الضر بالخالق المقتدر الذي لا قادر غيره ولا خير إلا خيره ضلال وخطأ بين لا يخفى على من له أدنى تمييز إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ الظاهر أن الخطاب لقومه شافههم بذلك وصدع بالحق إظهارا للتصلب في الدين وعدم المبالاة بما يصدر منهم، والجملة خبرية لفظا ومعنى، والتأكيد قيل إنهم لم يعلموا من كلامه أنه آمن بل ترددوا في ذلك لما سمعوا منه ما سمعوا.

'Yâ harfinin fethası izafet yâ'sıdır.' el-Levâmih'te ise şöyle denmiştir: ''En yüridniye'r-Rahmânu' fetha iledir; bu, Basra kıraatindeki yâ'nın aslıdır, yani gözle görülen hatta sabit kılınan yâ'dır, fakat buradaki hazfedilmiştir.' [Onun sözü bitti.] Zemahşerî hakkında hüsnüzanda bulunmak ise onun zikrettiğinin hilafını iktiza eder. { إِنِّي إِذاً } “Şüphesiz ben o takdirde” yani O'ndan başka ilahlar edindiğim takdirde { لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içinde olurum”. Zira yaratılmış olan ve fayda vermek yahut zararı defetmek şanından olmayan bir şeyi, O'ndan başka güç sahibi bulunmayan ve hayrı ancak kendi hayrı olan kudret sahibi Yaratıcıya ortak koşmak, en ufak bir temyiz kabiliyeti olan kimseye gizli kalmayacak açık bir sapıklık ve hatadır. { إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ } “Şüphesiz ben Rabbinize iman ettim”. Zahir olan, hitabın kavmine yönelik olduğudur; dindeki sebatını ve onlardan sâdır olacak şeylere aldırış etmediğini göstermek için bunu onlara açıkça söylemiş ve hakkı haykırmıştır. Cümle lafız ve mana bakımından haber cümlesidir; tekit ise söylendiğine göre, ondan duyduklarını işittiklerinde iman edip etmediğini sözünden tam çıkaramayarak bu hususta tereddüt etmelerindendir.

وإضافة الرب إلى ضميرهم لتحقيق الحق والتنبيه على بطلان ما هم عليه من اتخاذ الأصنام أربابا أي إني آمنت بربكم الذي خلقكم فَاسْمَعُونِ أي فاسمعوا قولي فإني لا أبالي بما يكون منكم على ذلك، وقيل: مراده دعوتهم إلى الخير الذي اختاره لنفسه، وقيل لم يرد بهذا الكلام إلا أن يغضبهم ويشغلهم عن الرسل بنفسه لما رآهم لا ينجع فيهم الوعظ وقد عزموا على الإيقاع بهم وليس بشيء وقدر بعضهم المضاف المحذوف عاما وفسر السماع بالقبول كما في سمع الله تعالى لمن حمده أي فاسمعوا جميع ما قلته واقبلوه وهو مما يسمع.

'Rab' kelimesinin onların zamirine muzaf kılınması, hakkı perçinlemek ve putları rab edinmekle içinde bulundukları durumun batıllığına dikkat çekmek içindir; yani 'Sizi yaratan Rabbinize iman ettim' demektir. { فَاسْمَعُونِ } “Beni dinleyin” yani sözümü dinleyin, zira bundan dolayı sizden gelecek şeylere aldırış etmem, demektir. Bir görüşe göre onun muradı, kendisi için seçtiği hayra onları davet etmektir. Bir görüşe göre bu sözle, öğüdün onlara fayda vermediğini ve elçileri cezalandırmaya azmettiklerini görünce sırf onları öfkelendirmeyi ve kendi canıyla meşgul ederek elçilerden uzaklaştırmayı kastetmiştir; ancak bu bir değer taşımaz. Bazıları mahzûf muzafı genel takdir etmiş ve dinlemeyi (semâ'), 'Semiallâhu limen hamideh' ifadesinde olduğu gibi kabul etmekle tefsir etmişlerdir; yani 'Söylediğim her şeyi dinleyin ve kabul edin, zira o işitilmeye layık bir şeydir' demektir.

وجعل الخطاب للقوم في الجملتين هو المروي عن ابن عباس وكعب ووهب وأخرج الحاكم عن ابن مسعود أنه قال: لما قال صاحب يس يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ خنقوه ليموت فالتفت إلى الأنبياء فقال: إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ أي فاشهدوا فالخطاب فيهما للرسل بطريق التلوين، وأكد الخبر إظهارا لصدوره عنه بكمال الرغبة والنشاط، وأضاف الرب إلى ضميرهم روما لزيادة التقرير وإظهارا للإختصاص والاقتداء بهم كأنه قال: بربكم الذي أرسلكم أو الذي تدعوننا إلى الإيمان به، وطلب السماع منهم ليشهدوا له بالإيمان عند الله ﷿ كما يشير إليه كلام ابن مسعود رضي الله تعالى عنه، وقيل الخطاب الأول لقومه والثاني للرسل خاطبهم على جهة الاستشهاد بهم

İki cümlede de hitabın kavme yönelik kılınması İbn Abbas, Ka'b ve Vehb'den rivayet edilen görüştür. Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yâsîn'in sahibi { يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } deyince ölsün diye onu boğdular; o da peygamberlere dönüp: { إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ } yani 'Şahit olun' dedi.' Buna göre iki hitap da üslup değişikliği (telvîn) yoluyla elçileredir. Haberin kendisinden tam bir arzu ve şevkle sâdır olduğunu göstermek için haberi tekit etmiş; teyidi artırmak, tahsisi ve onlara uymayı izhar etmek amacıyla 'Rab' kelimesini onların zamirine muzaf kılmıştır; sanki 'Sizi gönderen veya bizi kendisine imana çağırdığınız Rabbinize [iman ettim]' demiştir. İbn Mes'ûd'un [radıyallâhu anh] sözünün de işaret ettiği üzere, Allah [azze ve celle] katında imana şahitlik etmeleri için onlardan dinlemelerini talep etmiştir. Bir görüşe göre birinci hitap kavmine, ikincisi ise onları şahit tutmak

والاستحفاظ للأمر عندهم، وقيل الخطابان للناس جميعا، وروي عن عاصم أنه قرأ «فاسمعون» بفتح النون، قال أبو حاتم: هذا خطأ لا يجوز لأنه أمر فإما أن تحذف كما حذفت نون الإعراب ويقال فاسمعوا وإما أن تبقى وتكسر، ومن الناس من وجهه بأن الأصل فاسمعونا أي فاسمعوا كلامنا أي كلامي وكلامهم لتشهدوا بما كان مني ومنهم.

ve bu durumu onların yanında muhafaza altına almak üzere elçileredir. Bir görüşe göre iki hitap da bütün insanlara yöneliktir. Âsım'dan «فاسمعون» (fesme'ûne) kelimesini nûn harfinin fethasıyla okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim: 'Bu caiz olmayan bir hatadır; zira emir fiilidir, dolayısıyla ya irap nûnu gibi hazfedilip 'fesme'û' denmeli yahut sabit kalıp kesrelenmelidir' demiştir. İnsanlardan bazıları bunu, aslı 'fesme'ûnâ' yani 'benim ve onların durumuna şahitlik etmeniz için bizim sözümüzü, yani benim ve onların sözünü dinleyin' şeklindedir diyerek izah etmiştir.

قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ استئناف لبيان ما وقع له بعد قوله ذلك، والظاهر أن الأمر إذن له بدخول الجنة حقيقة وفي ذلك إشارة إلى أن الرجل قد فارق الدنيا فعن ابن مسعود أنه بعد أن قال ما قال قتلوه بوطء الأرجل حتى خرج قصبه من دبره وألقى في بئر وهي الرس، وقال السدي: رموه بالحجارة وهو يقول: اللهم اهد قومي حتى مات، وقال الكلبي: رموه في حفرة وردوا التراب عليه فمات، وعن الحسن حرقوه حتى مات وعلقوه في بر المدينة وقبره في سور أنطاكية، وقيل: نشروه بالمنشار حتى خرج من بين رجليه.

{ قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } “Ona: Cennete gir! denildi”. Bu sözü söyledikten sonra başına gelen durumu beyan eden bir istînâftır. Zahir olan, bu emrin hakikaten cennete girmesi için verilmiş bir izin olduğudur; bunda adamın dünyadan ayrıldığına bir işaret vardır. Nitekim İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre, o bu sözleri söyledikten sonra bağırsakları dübüründen çıkıncaya kadar ayaklarıyla çiğneyerek onu öldürdüler ve bir kuyuya attılar; bu kuyu da er-Ress'tir. Süddî şöyle demiştir: 'O: 'Allah'ım, kavmime hidayet ver' derken ölünceye kadar onu taşladılar.' Kelbî ise: 'Onu bir çukura attılar ve üzerine toprak yığdılar, böylece öldü' demiştir. Hasan'dan ise: 'Onu yakıncaya kadar yaktılar ve şehrin suruna astılar, kabri de Antakya surundadır' rivayeti gelmiştir. Bir görüşe göre ise iki ayağının arasından çıkıncaya kadar onu testere ile biçtiler.

ودخوله الجنة بعد الموت دخول روحه وطوافها فيها كدخول سائر الشهداء، وقيل الأمر للتبشير لا للإذن بالدخول حقيقة قالت له ملائكة الموت ذلك بشارة له بأنه من أهل الجنة يدخلها إذا دخلها المؤمنون بعد البعث، وحكي نحو ذلك عن مجاهد.

Onun ölümden sonra cennete girmesi, tıpkı diğer şehitlerin girişi gibi ruhunun girmesi ve orada dolaşmasıdır. Bir görüşe göre emir hakikatte giriş izni için değil, müjde içindir; ölüm melekleri bunu, dirilişten sonra müminler cennete girdiğinde onun da cennet ehlinden olarak oraya gireceğini müjdelemek üzere söylemişlerdir. Mücâhid'den de buna benzer bir görüş nakledilmiştir.

أخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عنه أنه قال في قوله تعالى: قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ وجبت له الجنة، وجاء في رواية عن الحسن أنه قال: لما أراد قومه قتله رفعه الله تعالى إلى السماء حيا كما رفع عيسى ﵇ إلى السماء فهو في الجنة لا يموت إلا بفناء السماء وهلاك الجنة فإذا أعاد الله تعالى الجنة أعيد له دخولها فالأمر كما في الأول، والجمهور على أنه قتل، وادعى ابن عطية أنه تواتر الأخبار والروايات بذلك، وقول قتادة أدخله الله تعالى الجنة وهو فيها حي يرزق ليس نصا في نفي القتل. وفي البحر أنه أراد بقوله وهو فيها حي يرزق قوله تعالى:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın { قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } kavli hakkında: 'Cennet ona vacip kılındı' demiştir. Hasan'dan gelen bir rivayette ise o şöyle demiştir: 'Kavmi onu öldürmek isteyince, Allah Teâlâ tıpkı İsa [aleyhisselâm]'ı semaya yükselttiği gibi onu da diri olarak semaya yükseltti; o cennettedir, ancak semanın yok olması ve cennetin helak olmasıyla ölecektir. Allah Teâlâ cenneti tekrar var ettiğinde onun cennete girişi iade edilecektir.' Bu takdirde emir birinci görüşteki gibidir. Cumhur ise onun öldürüldüğü görüşündedir; İbn Atiyye bu husustaki haberlerin ve rivayetlerin mütevâtir olduğunu iddia etmiştir. Katâde'nin 'Allah Teâlâ onu cennete koydu ve o orada diridir, rızıklanmaktadır' sözü ise öldürülmeyi nefyetmede kesin bir nass değildir. el-Bahr'da, onun 'o orada diridir, rızıklanmaktadır' sözüyle Yüce Allah'ın şu kavlini kastettiği belirtilmiştir:

بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آل عمران: ١٦٩] وقال بعضهم: الجملة جواب سؤال مقدر كأنه قيل: ما حاله عند لقاء ربه ﷿ بعد ذلك التصلب في دينه. فقيل: قيل أدخل الجنة، والتعبير بالماضي لتحقق الوقوع، ولعل الأولى ما أشرنا إليه أولا، وإنما لم يقل قيل له لأن الغرض المهم بيان المقول لا القائل والمقول له، وقوله تعالى:

{ بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Aksine onlar Rableri katında diridirler, rızıklanmaktadırlar” [Âl-i İmrân: 169]. Bazıları şöyle demiştir: Bu cümle mukadder bir sorunun cevabıdır; sanki 'Dinindeki bu sebatından sonra Rabbiyle [azze ve celle] karşılaştığında onun hâli ne oldu?' denilmiş, buna karşılık 'Ona: Cennete gir! denildi' buyrulmuştur. Mazi sığasıyla ifade edilmesi vukuunun kesinliğinden ötürüdür. Muhtemelen evlâ olan, ilk başta işaret ettiğimizdir. 'Ona denildi' (kîle lehû) buyrulmayıp sadece 'denildi' (kîle) buyrulması, asıl önemli gayenin söyleyeni ve kendisine söyleneni değil, söylenen sözü açıklamak olmasındandır. Şânı yüce Allah'ın kavli:

قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ استئناف بياني أيضا كأنه قيل بعد أن أخبر عنه بما أخبر: فماذا قال عند نيله تلك الكرامة السنيّة؟ قال إلخ، وإنما تمني علم قومه بحاله ليحملهم ذلك على اكتساب مثله بالتوبة عن الكفر والدخول في الإيمان والطاعة جريا على سنن الأولياء في كظم الغيظ والترحم على الأعداء، وفي الحديث نصح قومه حيا وميتا.

{ قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ } “Dedi ki: Keşke kavmim, Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikram edilenlerden kıldığını bilseydi!”. Bu da beyânî bir istînâftır; sanki onun hakkında haber verilenler bildirildikten sonra: 'O yüce ikrama nail olduğunda ne dedi?' denilmiş, o da 'Dedi ki: ...' demiştir. Kavminin kendi hâlini bilmesini temenni etmesi, öfkeyi yutma ve düşmanlara merhamet etme hususunda velilerin yoluna uyarak, küfürden tövbe edip imana ve itaate girmek suretiyle bunun benzerini elde etmeye onları sevk etmek içindir. Hadiste: 'Diriyken de ölüyken de kavmine nasihat etti' buyrulmuştur.

وقيل: يجوز أن يكون تمنيه ذلك ليعلموا أنهم كانوا على خطأ عظيم في أمره وأنه كان على صواب ونصيحة وشفقة وأن عداوتهم لم تكسبه إلا فوزا ولم تعقبه إلا سعادة لأن في ذلك زيادة غبطة له وتضاعف لذة وسرور، والوجه الأول أولى، والظاهر أن ما مصدرية، ويجوز أن تكون موصولة والعائد مقدر أي يا ليت قومي يعلمون بالذي غفر لي به أي بسببه ربي أو بالذي غفره أي بالغفران الذي غفره لي ربي، والمراد تعظيم مغفرته تعالى له فتؤول إلى المصدرية، وقال الزمخشري: أي بالذي غفره لي ربي من الذنوب. وتعقب بأنه ليس بجيد إذ يؤول إلى تمني علمهم بذنوبه المغفورة ولا يحسن ذلك، وكذا عطف وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ عليه لا ينتظم، وما قيل من أن الغرض منه الأعلام بعظم مغفرة الله تعالى ووفور كرمه وسعة رحمته فلا يبعد حينئذ إرادة معنى الاطلاع عليها لذلك بل هو أوقع في النفس من ذكر المغفرة مجردة عن ذكر المغفور لاحتمال حقارته تكلف. وأجاز الفراء أن تكون استفهامية والجار صلة

Bir görüşe göre: Kendi meselesinde onların büyük bir hata üzerinde olduklarını, kendisinin ise hak, samimiyet ve şefkat üzere bulunduğunu, onların düşmanlığının kendisine kazançtan ve ardından mutluluktan başka bir şey getirmediğini bilmeleri için bunu temenni etmiş olması da caizdir; zira bunda kendisi için sevincin artması, lezzet ve sürurun katlanması vardır. Birinci vecih daha evlâdır. Zahir olan 'mâ'nın mastariyye olduğudur; mevsûle olması ve âid zamirin takdir edilmesi de caizdir; yani 'Keşke kavmim Rabbimin beni kendisiyle/sebebiyle bağışladığı şeyi bilseydi' yahut 'bağışladığı mağfireti bilseydi' demektir. Kastedilen, Allah Teâlâ'nın mağfiretini yüceltmektir; dolayısıyla mana mastariyyeye döner. Zemahşerî: 'Yani Rabbimin günahlardan benim için bağışladığı şeyleri [bilseydi]' demiştir. Bu yorum, bağışlanan günahlarını onların bilmesini temenni etmeye varacağı ve bu da hoş olmayacağı gerekçesiyle tenkit edilmiştir; ayrıca { وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ } kavlinin buna atfedilmesi de intizamlı olmaz. Bundan maksadın Allah Teâlâ'nın mağfiretinin büyüklüğünü, kereminin bolluğunu ve rahmetinin genişliğini bildirmek olduğu, bu sebeple buna muttali olmayı murad etmenin uzak olmadığı, bilakis bunun küçüklük ihtimalinden ötürü bağışlanan şey zikredilmeksizin salt mağfiretin zikredilmesinden nefiste daha tesirli olduğu yönündeki söz ise tekellüflüdür. Ferrâ, 'mâ'nın istifhâmiyye ve câr ile mecrûrun sıla olmasını caiz görmüştür:

غَفَرَ أي بأي شيء غفر لي ربي يريد به المهاجرة عن دينهم والمصابرة على أذيتهم حتى قتل. وتعقبه الكسائي بأنه لو صح ذلك لقيل بم بغير ألف فإن اللغة الفصيحة حذفها إذا جرت ما الاستفهامية بحرف جر نحو عم يتساءلون، وقوله:

{ غَفَرَ } “bağışladı” yani 'Rabbim beni ne ile bağışladı?' [demektir]; bununla onların dininden hicret etmeyi ve öldürülünceye kadar onların eziyetlerine sabretmeyi kastetmektedir. Kisâî buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Eğer bu doğru olsaydı, elifsiz olarak 'bime' (بم) denilirdi; zira fasih lügat, istifham bildiren mâ bir cer harfiyle cer edildiğinde, { عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ } kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi elifin hazfedilmesidir:

علام أقول الرمح أثقل عاتقي ... إذا أنا لم أطعن إذا الخيل كرت

'Atlılar hücum ettiğinde ben mızrak saplamayacaksam ... mızrak omuzumu ağırlaştırdı diye niçin söyleyeyim?'

فرقا بينها وبين الموصولة، وإثباتها نادر، وقيل مختص بالضرورة نحو قوله:

Mevsûle ile arasındaki farkı belirtmek içindir; elifin sabit bırakılması ise nadirdir; hatta şu beyitte olduğu gibi sadece zarurete mahsustur denilmiştir:

على ما قام يشتمني لئيم ... كخنزير تمرغ في رماد

'Küllere bulanmış bir domuz gibi alçak bir adam ... ne diye kalkıp bana sövdü?'

وقوله:

Ve şairin şu sözü:

إنا قتلنا بقتلانا سراتكم ... أهل اللواء ففيما يكثر القتل

'Biz öldürülenlerimize karşılık sizin sancak ehli olan ulularınızı öldürdük ... o hâlde öldürme ne diye çoğalıyor?'

وقراءة عكرمة وعيسى «عما يتساءلون» وقرأ «من المكرمين» مشدد الراء مفتوحها مفتوح الكاف.

İkrime ve Îsâ'nın kıraati «عما يتساءلون» (ammâ yetesâelûn) şeklindedir. [Bir kıraatte de] râ harfi şeddeli ve fethalı, kâf harfi de fethalı olarak «من المكرّمين» (mine'l-mükerremîn) şeklinde okunmuştur.

تم والحمد لله الجزء الثاني والعشرون ويليه إن شاء الله تعالى الجزء الثالث والعشرون وأوله وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ

Allah'a hamdolsun yirmi ikinci cüz tamamlandı. İnşâallâhu Teâlâ ardından yirmi üçüncü cüz gelecektir; onun başı da { وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ } “Biz onun kavminin üzerine indirmedik” [ayetidir].

وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ أي قوم الرجل الذي قيل له ادخل الجنة مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد قتله، وقيل من بعد رفعه إلى السماء حيا مِنْ جُنْدٍ أي جندا فمن مزيدة لتأكيد النفي، وقيل: يجوز أن تكون للتبعيض وهو خلاف الظاهر، والجند العسكر لما فيه من الغلظة كأنه من الجند أي الأرض الغليظة التي فيها حجارة والظاهر أن المراد بهذا الجند الملائكة أي ما أنزلنا لإهلاكهم ملائكة مِنَ السَّماءِ وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ وما صح في حكمتنا أن ننزل الجند لإهلاكهم لما أنا قدرنا لكل شيء سببا حيث أهلكنا بعض من أهلكنا من الأمم بالحاصب وبعضهم بالصيحة وبعضهم بالخسف وبعضهم بالإغراق وجعلنا إنزال الجند من خصائصك في الانتصار لك من قومك وكفينا أمر هؤلاء بصيحة ملك صاح بهم فهلكوا كما قال سبحانه: إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ وفي ذلك استحقار لهم ولإهلاكهم وإيماء إلى تفخيم شأن النبي ﷺ، وفسر أبو حيان الجند بما يعم الملائكة فقال: كالحجارة والريح وغير ذلك والمتبادر ما تقدم، وقيل: الجند ملائكة الوحي الذين ينزلون على الأنبياء ﵈ أي قطعنا عنهم الرسالة حين فعلوا ما فعلوا ولم نعبأ بهم وأهلكناهم، وعن الحسن ومجاهد قالا قطع الله تعالى عنهم الرسالة حين قتلوا رسله، وهذا التفسير بعيد جدا، وقتل الرسل الثلاثة محكي في البحر بقيل وهو ظاهر هذا المروي لكن المعروف أنهم لم يقتلوا وإنما قتل حبيب فقط، وذهبت فرقة إلى أن ما في قوله تعالى وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ موصولة معطوفة على جُنْدٍ والمراد ما أنزلنا على قومه من بعده جندا من السماء وما أنزلنا الذي كنا منزليه على الذين من قبلهم من حجارة وريح وغير ذلك.

{ وَما أَنْزَلْna عَلى قَوْمِهِ } “Biz onun kavminin üzerine indirmedik” yani kendisine 'Cennete gir!' denilen adamın kavminin üzerine, { مِنْ بَعْدِهِ } “ondan sonra” yani öldürülmesinden sonra; bir görüşe göre diri olarak semaya yükseltilmesinden sonra, { مِنْ جُنْدٍ } “hiçbir ordu” yani bir ordu [indirmedik]; 'min' edatı nefyi tekit için zâidedir. Bir görüşe göre teb'îz (kısmîlik) için olması da caizdir, ancak bu zahire aykırıdır. 'Cünd' asker demektir; sertliğinden ötürü taşlı ve sert arazi anlamındaki 'cened' kelimesinden türetilmiş gibidir. Zahir olan, bu ordu ile meleklerin kastedildiğidir; yani onları helak etmek için { مِنَ السَّماءِ } “gökten” melekler [indirmedik]. { وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ } “ve indirecek de değildik”. Hikmetimiz gereği onları helak etmek için ordu indirmemiz gerekmemiştir; zira biz her şey için bir sebep takdir ettik; nitekim helak ettiğimiz ümmetlerden kimini taş yağdıran rüzgârla, kimini korkunç bir çığlıkla, kimini yere batırmakla, kimini de suda boğmakla helak ettik. Ordu indirmeyi ise kavmine karşı sana yardım etmek üzere senin hususiyetlerinden kıldık. Bunların işini ise onlara haykıran ve helak olmalarına yeten bir meleğin tek bir çığlığıyla hallettik; nitekim Yüce Allah: { إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ } “O sadece tek bir çığlıktı; anında sönüp gittiler” buyurmuştur. Bunda onları ve helak edilmelerini tahkir (küçük düşürme), Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şanını yüceltmeye de bir işaret vardır. Ebû Hayyân ise orduyu melekleri de kapsayacak şekilde genel anlamda tefsir etmiş ve: 'Taş, rüzgâr ve benzeri şeyler gibi' demiştir; ancak akla ilk gelen önceki manadır. Bir görüşe göre ordu, peygamberlere [aleyhimüsselâm] inen vahiy melekleridir; yani 'Onlar bu yaptıklarını yapınca artık onlardan risaleti kestik, onlara değer vermedik ve onları helak ettik' demektir. Hasan ve Mücâhid'den: 'Allah Teâlâ elçilerini öldürdüklerinde onlardan risaleti kesti' dedikleri rivayet edilmiştir. Bu tefsir son derece uzaktır. Üç elçinin öldürülmesi el-Bahr'da 'kîle' (rivayet edildi ki) ile nakledilmiştir; bu rivayetin zahiri de budur; fakat bilinen şudur ki elçiler öldürülmemiş, sadece Habîb öldürülmüştür. Bir fırka ise Yüce Allah'ın { وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ } kavlindeki 'mâ' edatının { جُنْدٍ } kelimesine matuf bir ism-i mevsûl olduğu görüşüne gitmiştir; murad: 'Ondan sonra kavminin üzerine gökten ne bir ordu indirdik ne de onlardan öncekilerin üzerine indirdiğimiz taş, rüzgâr ve benzeri şeyleri indirdik' demektir.

وتعقبه أبو حيان بأنه يلزم عليه زيادة مِنْ في المعرفة، ومن هنا قيل الأولى جعلها نكرة موصوفة، وأجيب بأنه يغتفر في التابع ما لا يغتفر في المتبوع، ولا يخفى أن هذا لا يدفع بعده، ومن أبعد ما يكون قول أبي البقاء: يجوز أن تكون ما زائدة أي وقد كنا منزلين على غيرهم جندا من السماء بل هو ليس بشيء، وإن نافية وكان ناقصة واسمها مضمر وصَيْحَةً خبرها أي ما كانت هي أي الأخذة أو العقوبة إلا صيحة واحدة،

Ebû Hayyân, bu görüşü marife olan bir kelimeye zâid (fazlalık) “min” edatının dahil olmasının gerekmesi sebebiyle tenkit etmiştir. Bundan dolayı da onun mevsûf bir nekire yapılmasının daha evla olduğu söylenmiştir. Buna ise, tâbide (ikincil ögede) caiz görülen şeyin metbûda (asıl ögede) caiz görülmeyebileceği şeklinde cevap verilmiştir. Ancak bunun, söz konusu görüşün uzaklığını ortadan kaldırmadığı gizli değildir. En uzak ihtimallerden biri de Ebü'l-Bekâ'nın şu sözüdür: 'mâ' edatının zâid olması caizdir; yani 'Biz onların dışındakilerin üzerine gökten bir ordu indirmiştik' takdirindedir; bilakis bu görüş hiçbir şey ifade etmez. { إِنْ } “[başka bir şey] değil” nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); { كَانَتْ } nâkıs fiildir, ismi ise müstetirdir (gizlidir); { صَيْحَةً } “bir çığlıktan” ise onun haberidir. Yani 'O yakalama veya azap, tek bir çığlıktan başka bir şey değildi' demektir.

روي أن الله تعالى بعث عليهم جبريل ﵇ حتى أخذ بعضادتي باب المدينة فصاح بهم صيحة واحدة فماتوا جميعا

Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ onlara Cebrâil'i [aleyhisselâm] gönderdi; o da şehrin kapısının iki sövesini tutup onlara tek bir çığlıkla haykırdı ve hepsi birden öldüler.

، وإذا فجائية وفيها إشارة إلى سرعة هلاكهم بحيث كان مع الصيحة، وقد شبهوا بالنار على سبيل الاستعارة المكنية والخمود تخييل، وفي ذلك رمز إلى أن الحي كشعلة النار والميت كالرماد كما قال لبيد:

{ فَإِذَا } ise sürpriz (fucâiyye) bildirir ve onların helakinin çığlıkla eşzamanlı olacak kadar süratli gerçekleştiğine işaret eder. Onlar, istiâre-i mekniyye yoluyla ateşe benzetilmiş, sönüp gitme (humûd) hali de tahyîl kılınmıştır. Bunda, dirinin ateş alevi gibi, ölünün ise kül gibi olduğuna bir remiz vardır; nitekim Lebîd şöyle demiştir:

وما المرء إلا كالشهاب وضوئه ... يحور رمادا بعد إذ هو ساطع

'İnsan ancak bir alev ve onun ışığı gibidir... / Parlayıp dururken sonunda küle dönüşür.'

ويجوز أن تكون الاستعارة تصريحية تبعية في الخمود بمعنى البرودة والسكون لأن الروح لفزعها عند الصيحة تندفع إلى الباطن دفعة واحدة ثم تنحصر فتنطفىء الحرارة الغريزية لانحصارها، ولعل في العدول عن هامدون إلى خامِدُونَ رمزا خفيا إلى البعث بعد الموت، والظاهر أنه لم يؤمن منهم سوى حبيب وإنهم هلكوا عن آخرهم، وفي بعض الآثار أنه آمن الملك وآمن قوم من حواشيه ومن لم يؤمن هلك بالصيحة، وهذا بعيد فإنه كان الظاهر أن يظاهر أولئك المؤمنون الرسل كما فعل حبيب ولكان لهم في القرآن الجليل ذكر ما بوجه من الوجوه اللهم إلا أن يقال: إنهم آمنوا خفية وكان لهم ما يعذرون به عن المظاهرة، ومع هذا لا يخلو بعد عن بعد، وقرأ أبو جعفر وشيبة ومعاذ بن الحارث القارئ «صيحة» بالرفع على أن كان تامة أي ما حدثت ووقعت إلا صيحة وينبغي أن لا تلحق الفعل تاء التأنيث في مثل هذا التركيب فلا يقال ما قامت إلا هند بل ما قام إلا هند لأن الكلام على معنى ما قام أحد إلا هند والفاعل فيه مذكر، ولم يجوز كثير من النحويين الإلحاق إلا في الشعر كقول ذي الرمة:

İstiârenin, soğuma ve hareketsizlik anlamında sönme (humûd) kelimesinde istiâre-i tasrihiyye-i tebeiyye olması da caizdir; zira çığlık anındaki dehşetten dolayı ruh bir anda bedenin içine çekilir, sonra hapsolur ve bu hapsolmadan ötürü yaratılıştan gelen hararet (harâret-i garîziyye) söner. { هامدون } 'yok olup gitmişler' kelimesi yerine { خامِدُونَ } “sönüp gitmişler” kelimesine meylde, ölümden sonraki dirilişe (ba's) dair gizli bir işaret bulunabilir. Zahir olan odur ki, onlardan Habîb'den başkası iman etmemiştir ve onlar son ferdine kadar helak olmuşlardır. Bazı rivayetlerde kralın ve maiyetinden bir grubun iman ettiği, iman etmeyenlerin ise çığlıkla helak olduğu yer almaktadır; ancak bu uzaktır. Zira o müminlerin de tıpkı Habîb'in yaptığı gibi elçilere arka çıkmaları ve Kur'ân-ı Azîm'de onlardan herhangi bir şekilde bahsedilmiş olması gerekirdi. Meğerki onların gizlice iman ettikleri ve alenen arka çıkmama konusunda mazeretli oldukları söylensin; bununla birlikte bu görüş de uzaklıktan uzak değildir. Ebû Ca'fer, Şeybe ve el-Kârî Muâz b. el-Hâris, 'kâne' fiilini tâmme kabul ederek { صَيْحَةً } kelimesini merfû olarak 'sayhatun' şeklinde okumuşlardır; yani 'Tek bir çığlık dışında hiçbir şey meydana gelmedi ve vuku bulmadı' demektir. Bu tür bir terkipte fiile müenneslik tâ'sının bitişmemesi gerekirdi; nitekim 'mâ kâmet illâ Hindun' denilmez, 'mâ kâme illâ Hindun' denir; çünkü söz 'Hind dışında kimse ayağa kalkmadı' anlamındadır ve oradaki fail müzekkerdir. Pek çok nahivci, Zi'r-Rimme'nin şu beytinde olduğu gibi şiir zarureti dışındaki durumlarda bu bitişmeye cevaz vermemiştir:

طوى النحز والأجراز ما في غروضها ... وما بقيت إلا الضلوع الجراشع

'Yaralar ve kuraklıklar semerlerindeki etleri eritti... / Geriye sadece koca göğüs kafeslerinin kaburga kemikleri kaldı.'

وقول الآخر:

Bir diğerinin şu sözü de böyledir:

ما برئت من ريبة وذم ... في حربنا إلا بنات العم

'Savaşımızda amca kızları dışında / Hiç kimse şüpheden ve kınamadan beri kalmadı.'

ومن هنا أنكر الكثير كما قال أبو حاتم هذه القراءة، ومنهم من أجاز ذلك في الكلام على قلة كما في قراءة الحسن ومالك بن دينار وأبي رجاء والجحدري وقتادة وأبي حيوة وابن أبي عبلة وأبي بحرية «لا ترى إلّا مساكنهم» بالتاء الفوقية، ووجهه مراعاة الفاعل المذكور، وكأني بك تميل إلى هذا القول، وقرأ ابن مسعود «إلا زقية» من زقى الطائر يزقو ويزقى زقوا وزقاء إذا صاح، ومنه المثل أثقل من الزواقي وهي الديكة لأنهم كانوا يسمرون إلى أن تزقوا فإذا صاحت تفرقوا يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ الحسرة على ما قال الراغب الغم على ما فات والندم عليه كأن المتحسر انحسر عنه قواه من فرط ذلك أو أدركه اعياء عن تدارك ما فرط منه، وفي البحر هي أن يركب الإنسان من شدة الندم ما لا نهاية بعده حتى يبقى حسيرا، والظاهر أن يا للنداء وحَسْرَةً هو المنادى ونداؤها مجاز بتنزيلها منزلة العقلاء كأنه قيل: يا حسرة احضري فهذه الحال من الأحوال التي من حقها أن تحضري فيها وهي ما دل عليها قوله تعالى: ما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ والمراد بالعباد مكذبو الرسل ويدخل فيهم المهلكون المتقدمون دخولا أوليا، وقيل: هم المراد وليس بذاك وبالحسرة المناداة حسرتهم والمستهزءون بالناصحين المخلصين المنوط بنصحهم خير الدارين أحقاء بأن يتحسروا على أنفسهم حيث فوتوا عليها السعادة الأبدية وعوضوها العذاب المقيم، ويؤيد هذا قراءة ابن عباس وأبي وعلي بن الحسين والضحاك ومجاهد والحسن «يا حسرة العباد» بالإضافة،

İşte bu sebeple Ebû Hâtim'in de belirttiği gibi pek çok âlim bu kıraati reddetmiştir. Onlardan bazıları ise, Hasan, Mâlik b. Dînâr, Ebû Recâ, el-Cahderî, Katâde, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve Ebû Bahriyye'nin { لا ترى إلّا مساكنهم } ayetini üstten iki noktalı tâ ile okumalarında olduğu gibi, nesir dilinde de az da olsa buna cevaz vermiştir; gerekçesi ise zikredilen faile riayet edilmesidir. Sanki senin bu görüşe meylettiğini görür gibiyim. İbn Mes'ûd ise 'kuş öttüğünde kullanılan zaqâ-yezqû/yezqî, zaqven/ziqâen' kökünden gelen { إلا زقية } şeklinde okumuştur. 'Öten horozlardan daha ağır' darb-ı meseli de buradan gelir; zira Araplar horozlar ötünceye kadar gece sohbeti yapar, horozlar ötünce dağılırlardı. { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!”. Râgıb'ın belirttiğine göre 'hasret' (حسرة), elden kaçan şeye duyulan keder ve pişmanlıktır; sanki hasret çeken kimsenin aşırı kederden ötürü gücü tükenmiş (inhesare) yahut kaçırdığı şeyi telafi etmekten aciz kalmıştır. el-Bahr'da ise hasret; insanın aşırı pişmanlıktan ötürü ardı arkası kesilmeyen bir hale bürünüp nihayetinde bitap (hasîr) kalmasıdır. Zahir olan, 'yâ' edatının nida için olduğu, { حَسْرَةً } kelimesinin de münâdâ olduğudur; onun çağrılması ise akıl sahipleri derecesine indirilmesi suretiyle mecazdır; sanki 'Ey hasret, gel hazır ol! Çünkü bu durum, senin hazır bulunmanı gerektiren hallerdendir' denilmiştir. Bu hal ise Yüce Allah'ın: { ما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Onlara hiçbir elçi gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar” kavlinin delalet ettiği durumdur. 'Kullar'dan maksat elçileri yalanlayanlardır ve geçmişte helak edilenler de buna öncelikli olarak dahildir. Bir görüşe göre sadece onlar kastedilmiştir; fakat bu isabetli değildir. Hasretin çağrılmasıyla kastedilen onların kendi hasretleridir; samimi nasihatçilerle -ki iki cihanın hayrı onların nasihatine bağlıdır- alay eden kimseler, kendilerini ebedi saadetten mahrum bırakıp onun yerine sürekli azabı koydukları için kendi nefislerine hasret duyup dövünmeye en layık kimselerdir. İbn Abbâs, Übey, Ali b. el-Hüseyin, Dahhâk, Mücâhid ve Hasan'ın izâfet ile { يا حسرة العباد } şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir.

وكون المراد حسرة غيرهم عليهم والاضافة لأدنى ملابسة خلاف الظاهر وأخرج ابن جرير. وغيره عن قتادة أنه قال في بعض القراءات «يا حسرة العباد على أنفسها ما يأتيهم» إلخ.

Maksadın, başkalarının onlara duyduğu hasret olması ve izâfetin en küçük bir ilgiye dayanması zahire aykırıdır. İbn Cerîr ve başkaları Katâde'den, bazı kıraatlerde: { يا حسرة العباد على أنفسها ما يأتيهم } şeklinde geçtiğini rivayet etmiştir.

وجوز أن تكون حسرة الملائكة ﵈ والمؤمنين من الثقلين، وعن الضحاك تخصيصها بحسرة الملائكة ﵈ وزعم أن المراد بالعباد الرسل الثلاثة وأبو العالية فسر الْعِبادِ بهذا أيضا لكنه حمل الحسرة على حسرة الكفار المهلكين قال: تحسروا حين رأوا عذاب الله تعالى وتلهفوا على ما فاتهم، وقيل: المراد بالعباد المهلكون والمتحسر الرجل الذي جاء من أقصى المدينة تحسر لما وثب القوم لقتله، وقيل: المراد بالعباد أولئك والمتحسر الرسل حين قتلوا ذلك الرجل وحل بهم العذاب ولم يؤمنوا، ولا يخفى حال هذه الأقوال وكان مراد من قال:

Bunun, meleklerin [aleyhimüsselâm] ve iki taifeden (insan ve cinlerden) olan müminlerin hasreti olması da caiz görülmüştür. Dahhâk'tan ise bunu meleklerin [aleyhimüsselâm] hasretine tahsis ettiği ve 'kullar'dan maksadın üç elçi olduğunu ileri sürdüğü nakledilmiştir. Ebü'l-Âliye de { الْعِبادِ } kelimesini bu şekilde tefsir etmiş, ancak hasreti helak edilen kâfirlerin hasretine hamlederek: 'Allah Teâlâ'nın azabını gördüklerinde hasret çektiler ve kaçırdıkları şeylere yandılar' demiştir. Bir görüşe göre: 'Kullar'dan maksat helak edilenlerdir; hasret çeken ise şehrin en uzak yerinden gelen adamdır; kavim kendisini öldürmeye yeltendiğinde hasret çekmiştir. Bir diğer görüşe göre: 'Kullar'dan maksat onlardır; hasret çeken ise kavim o adamı öldürdüğünde, azap başlarına indiğinde ve iman etmediklerinde elçilerdir. Bu görüşlerin durumu ortadadır; sanki şöyle diyenlerin maksadı:

المتحسر الرجل ومن قال المتحسر الرسل عنى أن القول المذكور قول الرجل أو قول الرسل، وفي كلام أبي حيان ما هو ظاهر في ذلك، ومع هذا لا ينبغي أن يعول على شيء مما ذكر، وجوز أن يكون التحسر منه ﷾ مجازا على استعظام ما جنوه على أنفسهم، وأيد بأنه قرىء «يا حسرتا على العباد» فإن الأصل عليها يا حسرتي فقلبت الياء ألفا، ونحوها قراءة ابن عباس كما قال ابن خالويه «يا حسرة على العباد» بغير تنوين فإن الأصل أيضا يا حسرتي فقلبت الياء ألفا ثم حذفت الألف واكتفى عنها بالفتحة، وقرأ أبو الزناد وابن هرمز وابن جندب «يا حسرة على العباد» بالهاء الساكنة، قال في المنتقى: وقف «على حسره» وقفا طويلا تعظيما للأمر ثم قيل «على العباد» .

Hasret çekenin o adam olduğunu veya elçiler olduğunu söyleyenler, söz konusu ifadenin o adamın veya elçilerin sözü olduğunu kastetmişlerdir; Ebû Hayyân'ın sözünde de buna dair açık bir ifade vardır. Bununla birlikte zikredilenlerin hiçbirine itibar edilmemelidir. Bu hasretin, kendi nefislerine karşı işledikleri cinayetin büyüklüğünü belirtmek üzere Yüce Allah tarafından mecazi olarak ifade edilmiş olması da caizdir. { يا حسرتا على العباد } şeklinde okunmuş olması da bunu destekler; zira bunun aslı 'yâ hasretî'dir, yâ harfi elife çevrilmiştir. İbn Hâleveyh'in belirttiği gibi İbn Abbâs'ın tenvinsiz olarak { يا حسرة على العباد } şeklindeki kıraati de böyledir; zira onun da aslı 'yâ hasretî'dir; yâ harfi elife çevrilmiş, sonra elif hazfedilerek fetha ile yetinilmiştir. Ebü'z-Zinâd, İbn Hürmüz ve İbn Cündeb sâkin hâ ile { يا حسرة على العباد } şeklinde okumuşlardır. el-Müntekâ'da şöyle denmiştir: 'Meseleyi büyütmek (tazim) için { على حسره } üzerinde uzun bir vakıf yapıldı, sonra { على العباد } denildi.'

وفي اللوامح وقفوا على الهاء مبالغة في التحسر لما في الهاء من التأهه كالتأوه، ثم وصلوه على تلك الحال.

el-Levâmih'te ise şöyle denmiştir: Hâ harfinde âh çekme (teevvüh) gibi bir inilti bulunduğu için hasrette mübalağa olsun diye hâ üzerinde durdular, sonra o hal üzere vaslettiler.

وقال الطيبي: إن العرب إذا أخبرت عن الشيء غير معتد به أسرعت فيه ولم تأت على اللفظ المعبر عنه نحو قلت لها قفي قالت لنا قاف أي وقفت فاقتصرت من جملة الكلمة على حرف منها تهاونا بالحال وتثاقلا عن الإجابة، ولا يخفى أن هذا لا يناسب المقام، وينبغي على هذا القراءة أن لا يكون عَلَى الْعِبادِ متعلقا بحسرة أو صفة له إذ لا يحسن الوقف حينئذ بل يجعل متعلقا بمضمر يدل عليه حَسْرَةً نحو يتحسر أو أتحسر على العباد، وتقدير انظروا ليس بذاك أو خبر مبتدأ محذوف لبيان المتحسر عليه أي الحسرة على العباد وتخريج قراءة «يا حسرتا» بالألف على هذا الطرز بأن يقال: قدر الوقف على المنصوب المنون فإنه يوقف عليه بالألف ككان الله على كل شيء قديرا، وضرب زيد عمرا ليس بشيء ولو سلم أنه شيء لا ينافي التأييد، وقيل يا للنداء والمنادى محذوف وحَسْرَةً مفعول مطلق لفعل مضمر وعَلَى الْعِبادِ متعلق بذلك الفعل أي يا هؤلاء تحسروا حسرة على العباد.

Tîbî şöyle demiştir: 'Araplar önemsenmeyen bir şeyi haber verdiklerinde acele ederler ve onu ifade eden lafzı tam getirmezler; nitekim 'Ona dur dedim, o ise bize kaf dedi' [ifadesi böyledir], yani 'vakaftü' (durdum) demek istemiş, durumu hafife alarak ve cevap vermeyi ağır bularak kelimenin tamamından tek bir harfle yetinmiştir.' Gizli değildir ki bu durum buradaki makama uygun düşmez. Bu kıraate göre { عَلَى الْعِبادِ } ifadesinin { حسرة } kelimesine taalluk etmemesi veya onun sıfatı olmaması gerekir; zira o takdirde vakıf yapmak güzel olmaz. Bilakis { حَسْرَةً } lafzının delalet ettiği 'kullara hasret duyulur' veya 'kullara hasret duyarım' gibi gizli bir fiile taalluk ettirilir; 'bakınız' takdiri ise pek isabetli değildir; yahut hasret duyulanı beyan etmek üzere mahzuf bir mübtedanın haberi kılınır; yani 'Hasret kulların üzerinedir' demektir. Elif ile gelen { يا حسرتا } kıraatinin bu tarz üzere yorumlanıp: 'Tenvinli mensub üzerinde vakıf takdir edilmiştir; zira { كان الله على كل شيء قديرا } ve { ضرب زيد عمرا } örneklerinde olduğu gibi mensub üzerinde elifle durulur' denilmesi bir şey ifade etmez; bunun bir şey olduğu kabul edilse bile teyide mâni değildir. Bir görüşe göre 'yâ' nida içindir, münâdâ mahzuftur; { حَسْرَةً } gizli bir fiilin mef'ûl-i mutlakıdır; { عَلَى الْعِبادِ } ise o fiile taalluk etmektedir; yani 'Ey insanlar, kullara çokça hasret duyun!' demektir.

ولعل الأوفق للمقام المتبادر إلى الأفهام أن المراد نداء حسرة كل من يتأتى منه التحسر ففيه من المبالغة ما فيه.

Makama en uygun ve zihinlere ilk gelen mana; kendisinden hasret çıkması mümkün olan herkesin hasretinin çağrılmasıdır; bunda da yeterince mübalağa vardır.

وقوله تعالى ما يَأْتِيهِمْ إلخ استئناف لبيان ما يتحسر منه، وبِهِ متعلق بيستهزئون. وقدم عليه للحصر الادعائي وجوز أن يكون لمراعاة الفواصل.

Yüce Allah'ın { ما يَأْتِيهِمْ } vb. kavli, neye hasret duyulduğunu beyan eden bir isti'nâftır. { بِهِ } car-mecrûru { يَسْتَهْزِؤُنَ } fiiline taalluk etmektedir. İddia edilen bir hasr (sadece onunla alay ederlerdi manası) için öne geçirilmiştir; secilere (fâsıla) riayet için olduğu da caiz görülmüştür.

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ الضمير لأهل مكة والاستفهام للتقرير وكم خبرية في موضع نصب باهلكنا ومِنَ الْقُرُونِ بيان لكم، وجوز بعض المتأخرين كون كَمْ مبتدأ والجملة بعده خبره وهو كلام من لا خبر عنده والجملة معمولة ليروا نافذ معناها فيها وكَمْ معلقة لها عن العمل في اللفظ لأنها وإن كانت خبرية لها صدر الكلام كالاستفهامية فلا يعمل فيها عامل متقدم على اللغة الفصيحة إلا إذا كان حرف جر أو اسما مضافا نحو على كم فقير تصدقت أرجو الثواب وابن كم رئيس صحبته.

{ أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Görmediler mi kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi?”. Zamir Mekke ehline aittir, istifham ise takrir (ikrar ettirme) içindir. { كَمْ } haberiyye olup { أَهْلَكْنا } fiili ile nasb mahallindedir; { مِنَ الْقُرُونِ } ise 'kem' lafzının beyanıdır. Son dönem âlimlerinden bazıları { كَمْ } lafzının mübteda, sonrasındaki cümlenin de onun haberi olmasını caiz görmüşlerdir; fakat bu, ilimden haberi olmayan kimsenin sözüdür. Bu cümle { يَرَوْا } fiilinin ma'mûlüdür ve manası onda geçerlidir; { كَمْ } lafzı ise istifhamiyye gibi haberiyye olduğunda da cümlenin başında bulunma hakkına sahip olduğu için fiilin lafızda amel etmesini engellemiştir (ta'lik etmiştir). Dolayısıyla fasih lügate göre, { على كم فقير تصدقت أرجو الثواب } (Sevap umarak kaç fakire sadaka verdin?) ve { ابن كم رئيس صاحبت } (Kaç reisin oğluyla arkadaşlık ettin?) örneklerinde olduğu gibi bir harf-i cer veya muzaf olan isim olmadıkça, öne geçen bir âmil onda amel edemez.

وحكى الأخفش على ما في البحر جواز تقدم عامل عليها غير ذلك عن بعضهم نحو ملكت كم غلام أي ملكت كثيرا من الغلمان عاملوها معاملة كثير والرؤية علمية لا بصرية خلافا لابن عطية لأنها لا تعلق على المشهور ولأن أهل مكة لم يحضروا إهلاك من قبلهم حتى يروه بل علموه بالأخبار ومشاهدة الآثار، والقرون جمع قرن وهم القوم المقترنون في زمن واحد كعاد وثمود وغيرهم أَنَّهُمْ الضمير عائد على معنى كَمْ وهي القرون أي إن القرون المهلكين إِلَيْهِمْ أي إلى أهل مكة لا يَرْجِعُونَ وأن وما بعدها في تأويل المفرد بدل من جملة كَمْ أَهْلَكْنا على المعنى كما نقل عن سيبويه وتبعه الزجاج أي ألم يروا كثرة إهلاكنا من قبلهم وكونهم غير راجعين إليهم.

el-Bahru'l-Muhît'te geçtiğine göre Ahfeş, bazılarından bunun dışında bir âmilin de onun önüne geçmesinin caiz olduğunu nakletmiştir; nitekim 'Pek çok köleye sahip oldum' anlamında { ملكت كم غلام } denilmesi böyledir ki onlar 'kem'e 'kesîr' (çok) muamelesi yapmışlardır. Buradaki görme (rü'yet), İbn Atiyye'nin aksine kalbî/ilmîdir, gözle görme (basarî) değildir; çünkü meşhur görüşe göre basarî rü'yette ta'lik olmaz ve Mekke ehli de kendilerinden öncekilerin helakinde hazır bulunup onu bizzat görmüş değillerdir; bilakis bunu haberler yoluyla ve kalıntıları müşahede ederek bilmişlerdir. 'Kurûn', 'karn' kelimesinin çoğuludur; onlar Âd, Semûd ve diğerleri gibi aynı çağda bir araya gelmiş topluluklardır. { أَنَّهُمْ } kavlindeki zamir, { كَمْ } lafzının manasına yani helak edilen nesillere döner; yani helak edilen nesiller { إِلَيْهِمْ } Mekke ehline { لا يَرْجِعُونَ } “dönüp gelmemektedirler”. 'Enne' ve sılası, Sîbeveyh'ten nakledilen ve Zeccâc'ın da tabi olduğu üzere, manaya binaen müfred tevilinde olup { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesinden bedeldir; yani 'Kendilerinden öncekileri ne çok helak ettiğimizi ve onların kendilerine dönmediklerini görmediler mi?' demektir.

وقيل على المعنى لأن الكثرة المذكورة وعدم الرجوع ليس بينهما اتحاد بجزئية ولا كلية ولا ملابسة كما هو مقتضى البدلية لكن لما كان ذلك في معنى الذين أهلكناهم وأنهم لا يرجعون بمعنى غير راجعين اتضح فيه البدلية على أنه بدل اشتمال أو بدل كل من كل قاله الخفاجي: وأفاد صاحب الكشف على أنه من بدل الكل بجعل كونهم غير راجعين كثرة إهلاك تجوزا، وعندي أن هذا الوجه وإن لم يكن فيه إبدال مفرد من جملة وتحقق فيه مصحح البدلية على ما سمعت ولا يخلو عن تكلف، وسيبويه ليس بنبي النحو ليجب اتّباعه.

Bu bedelin manaya binaen olduğu söylenmiştir; çünkü zikredilen çokluk ile geri dönmeme arasında bedel olmanın gerektirdiği cüz'iyyet, külliyyet veya mülâbese yönünden bir ayniyet yoktur. Fakat bu ifade 'helak ettiğimiz kimseler' manasında, 'onların dönmemeleri' de 'dönmeyenler' manasında olunca, bunun bedel-i iştimal veya bedel-i kül minel-kül olması yönüyle bedel oluşu açıklık kazanmıştır; bunu Hafâcî söylemiştir. Keşşâf sahibi ise, onların geri dönmeyişlerini mecaz yoluyla helakin çokluğu kılarak bunun bedel-i kül olduğunu ifade etmiştir. Bana göre bu vecih, her ne kadar cümleden müfredin bedel kılınması durumu içermese ve işittiğin üzere bedeli sıhhatli kılan şart onda tahakkuk etse de, tekellüften uzak değildir; zira Sîbeveyh kendisine uyulması vacip olan bir nahiv peygamberi değildir.

وقال السيرافي: يجوز أن يجعل أَنَّهُمْ إلخ صلة أهلكناهم أي أهلكناهم بأنهم لا يرجعون أي بهذا الضرب من الهلاك، وجوز ابن هشام في المغني أن يكون إن وصلتها معمول يَرَوْا وجملة كَمْ أَهْلَكْنا معترضة بينهما وأن يكون معلقا عن كَمْ أَهْلَكْنا وأنهم إليهم لا يرجعون مفعولا لأجله، قال الشمني: ليروا والمعنى أنهم علموا لأجل أنهم لا يرجعون إهلاكهم. ورد بأنه لا فائدة يعتد بها فيما ذكر من المعنى. وتعقبه الخفاجي بقوله: لا يخفى أن ما ذكر وارد على البدلية أيضا، والظاهر أن المقصود من ذكره إما التهكم بهم وتحميقهم وإما إفادة ما يفيد تقديم إِلَيْهِمْ من الحصر أي إنهم لا يرجعون إليهم بل إلينا فيكون ما بعده مؤكدا له اه وهو كما ترى، وقال الجلبي:

Sîrâfî şöyle demiştir: { أَنَّهُمْ } vb. kısmının { أَهْلَكْنا } fiilinin sılası kılınması caizdir; yani 'Onları geri dönmeyecekleri şekilde, yani bu tür bir helak ile helak ettik' demektir. İbn Hişâm el-Muğnî'de; 'enne' ve sılasının { يَرَوْا } fiilinin ma'mûlü olmasını ve { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesinin ikisi arasında itirâziyye olmasını caiz gördüğü gibi, { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesinden ta'lik edilmiş olup { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ } ifadesinin mef'ûlün leh olmasını da caiz görmüştür. Şemünnî: '{ يَرَوْا } fiili için [mef'ûlün lehtir]' demiş ve mana: 'Geri dönmeyecekleri için helak edildiklerini bildiler' şeklinde olur demiştir. Ancak bu zikredilen manada dikkate değer bir fayda bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Hafâcî bunu şu sözüyle takip etmiştir: 'Gizli değildir ki zikredilen bu itiraz bedel görüşüne de yöneltilebilir. Zahir olan odur ki bunun zikredilmesinden maksat ya onlarla alay etmek ve onları ahmak yerine koymak yahut { إِلَيْهِمْ } ifadesinin öne alınmasının ifade ettiği hasr manasını vermektir; yani 'Onlar kendilerine değil bilakis sadece bize dönerler' demektir ve bu durumda sonrasındaki ayet bunu tekit eder' -sözü bitti-. Bu durum gördüğün gibidir. Çelebi ise şöyle demiştir:

لعل الحق أن يجعل أول الضميرين لمعنى كَمْ وثانيهما للرسل وإن وصلتها مفعولا لأجله لأهلكناهم، والمعنى أهلكناهم لاستمرارهم على عدم الرجوع عن عقائدهم الفاسدة إلى الرسل وما دعوهم إليه فاختيار لا يَرْجِعُونَ على لم يرجعوا للدلالة على استمرار النفي مع مراعاة الفاصلة انتهى. وهو على بعده ركيك معنى، وأرك منه ما قيل الضمير أن على ما يتبادر فيهما من رجوع الأول بمعنى كَمْ والثاني لمن نسبت إليه الرؤية وأن وصلتها علة لأهلكنا، والمعنى أنهم لا يرجعون إليهم فيخبروهم بما حل بهم من العذاب وجزاء الاستهزاء حق ينزجر هؤلاء فلذا أهلكناهم، ونقل عن الفراء أنه يعمل يَرَوْا في كَمْ أَهْلَكْنا وفي أَنَّهُمْ إلخ من غير إبدال ولم يبين كيفية ذلك.

'Muhtemelen doğru olan; iki zamirden birincisini { كَمْ } lafzının manasına, ikincisini ise elçilere raci kılmak ve 'enne' ile sılasını { أَهْلَكْنا } fiilinin mef'ûlün lehi yapmaktır. Mana şöyledir: Onları, bozuk inançlarından elçilere ve onların davet ettikleri şeylere dönmemekteki ısrarları sebebiyle helak ettik. { لم يرجعوا } yerine { لا يَرْجِعُونَ } lafzının seçilmesi ise fâsılaya riayet ile birlikte nefiydeki sürekliliği göstermek içindir' -sözü bitti-. Bu görüş, uzaklığıyla birlikte mana bakımından da zayıftır. Bundan daha zayıfı ise şöyle denilmesidir: İki zamir akla ilk gelen şekildedir; birincisi { كَمْ } lafzının manasına, ikincisi ise kendisine rü'yet isnad edilenlere döner; 'enne' ve sılası da { أَهْلَكْنا } fiilinin illetidir. Mana ise şöyledir: Onlar bunlara dönüp başlarına gelen azabı ve alay etmenin cezasını haber vermezler ki bunlar ibret alıp vazgeçsinler; işte bundan dolayı onları helak ettik. Ferrâ'dan ise bedel yapmaksızın { يَرَوْا } fiilini hem { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesinde hem de { أَنَّهُمْ } vb. kısmında amel ettirdiği nakledilmiş, ancak bunun keyfiyetini açıklamamıştır.

وزعم ابن عطية أن أن وصلتها بدل من كَمْ ولا يخفى أنه إذا جعلها معمول أَهْلَكْنا كما هو المعروف لا يسوغ ذلك لأن البدل على نية تكرار العامل ولا معنى لقولك أهلكنا أنهم لا يرجعون ولعله تسامح في ذلك، والمراد بدل من كَمْ أَهْلَكْنا على المعنى كما حكي عن سيبويه، وأما جعل كَمْ معمولة ليروا والإبدال منها نفسها إذ ذاك فلا يخفى حاله، وقال أبو حيان: الذي تقتضيه صناعة العربية أن أَنَّهُمْ إلخ مفعول لمحذوف دل عليه المعنى وتقديره قضينا أو حكمنا أنهم إليهم لا يرجعون والجملة حال من فاعل أَهْلَكْنا على ما قال الخفاجي وأراه أبعد عن القيل والقال بيد أن في الدلالة على المحذوف خفاء فإن لم يلصق بقلبك لذلك فالأقوال بين يديك ولا حجر عليك.

İbn Atiyye, 'enne' ve sılasının { كَمْ } lafzından bedel olduğunu iddia etmiştir. Gizli değildir ki bilindiği üzere 'kem'i { أَهْلَكْنا } fiilinin ma'mûlü kılarsa bu caiz olmaz; çünkü bedel âmilin tekrarı niyetindedir ve senin 'Onların dönmeyeceklerini helak ettik' demenin hiçbir manası yoktur; belki de o bu konuda müsamahakâr davranmıştır. Murad, Sîbeveyh'ten nakledildiği üzere manaya binaen { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesinden bedel olmasıdır. 'Kem' lafzının { يَرَوْا } fiilinin ma'mûlü kılınıp o zaman bizzat kendisinden bedel yapılmasına gelince, bunun durumu da gizli değildir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Arap dili kaidelerinin gerektirdiği şudur: { أَنَّهُمْ } vb. ifade, mananın delalet ettiği mahzuf bir fiilin mef'ûlüdür; takdiri ise: 'Onların kendilerine dönmeyeceklerine hükmettik / kaza ettik' şeklindedir ve Hafâcî'nin dediğine göre cümle { أَهْلَكْنا } fiilinin failinden haldir.' Ben bunu dedikodudan en uzak görüş olarak görüyorum; ne var ki mahzufa delalette bir kapalılık vardır; şayet bundan dolayı kalbine yatmazsa, görüşler önündedir ve sana hiçbir kısıtlama yoktur.

وكأني بك تختار ما نقل عن السيرافي ولا بأس به، وجوز على بعض الأقوال أن يكون الضمير في أَنَّهُمْ عائدا على من أسند إليه يروا وفي إِلَيْهِمْ عائدا على المهلكين، والمعنى أن الباقين لا يرجعون إلى المهلكين

Sanki senin Sîrâfî'den nakledileni seçeceğini görür gibiyim ki bunda bir beis yoktur. Bazı görüşlere göre { أَنَّهُمْ } kelimesindeki zamirin kendisine 'yerev' fiili isnad edilenlere, { إِلَيْهِمْ } kelimesindekinin ise helak edilenlere dönmesi caiz görülmüştür. Mana: Geride kalanlar helak edilenlere

بنسب ولا ولادة أي أهلكناهم وقطعنا نسلهم والإهلاك مع قطع النسل أتم وأعم، ويحسن هذا على الوجه المحكي عن السيرافي وقرأ ابن عباس والحسن «إنه» بكسر الهمزة على الاستئناف وقطع الجملة عما قبلها من جهة الاعراب. وقرأ عبد الله «ألم يروا من أهلكنا فإنهم» إلخ على قراءة الفتح بدل اشتمال، ورد بالآية على القائلين بالرجعة كما ذهب إليه الشيعة.

nesep ve doğum yoluyla dönmezler; yani 'Onları helak ettik ve nesillerini kestik; neslin kesilmesiyle birlikte gerçekleşen helak ise daha tam ve daha kapsamlıdır' demektir. Bu mana, Sîrâfî'den nakledilen vecih üzere güzel oturmaktadır. İbn Abbâs ve Hasan, irap bakımından cümleyi öncesinden koparıp isti'nâf kılarak hemzenin kesresiyle { إنه } şeklinde okumuşlardır. Abdullah [b. Mes'ûd] ise { ألم يروا من أهلكنا فإنهم } vb. şeklinde okumuştur ki fetha kıraatine göre bedel-i iştimaldir. Şia'nın benimsediği gibi rec'at (dünyaya geri dönme) fikrini savunanlara bu ayetle reddiye yapılmıştır.

وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن أبي إسحاق قال: قيل لابن عباس أن ناسا يزعمون أن عليا كرم الله تعالى وجهه مبعوث قبل يوم القيامة؟ فسكت ساعة ثم قال: بئس القوم نحن إن نكحنا نساءه واقتسمنا ميراثه أما تقرءون أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ.

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Ebû İshak'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: 'Birtakım kimseler Ali'nin -kerremallâhu teâlâ vecheh- kıyamet gününden önce diriltileceğini iddia ediyorlar?' denildi. Bir müddet sustu, sonra şöyle dedi: 'Şayet biz onun kadınlarıyla evlenip mirasını paylaştıysak ne kötü bir kavimiz! Siz { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ } ayetini hiç okumuyor musunuz?'

وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ بيان لرجوع الكل إلى المحشر بعد بيان عدم الرجوع إلى الدنيا وإِنْ نافية وكُلٌّ مبتدأ وتنوينه عوض عن المضاف إليه، ولَمَّا بمعنى إلا ومجيئها بهذا المعنى ثابت في لسان العرب بنقل الثقات فلا يلتفت إلى زعم الكسائي أنه لا يعرف ذلك. وقال أبو عبد الله الرازي: في كونها بهذا المعنى معنى مناسب وهو أنها كأنها حرفا نفي أكد أولهما بثانيهما وهما لم وما وكذلك إلا كأنها حرفا نفي وهما إن النافية ولا فاستعمل أحدهما مكان الآخر، وهو عندي ضرب من الوساوس وجَمِيعٌ خبر المبتدأ وهو فعيل بمعنى مفعول فيفيد ما لا تفيده كُلٌّ لأنها تفيد إحاطة الأفراد وهذا يفيد اجتماعها وانضمام بعضها إلى بعض ولَدَيْنا ظرف له أو لمحضرون ومُحْضَرُونَ خبر ثان أو نعت وجمع على المعنى، والمعنى ما كلهم إلا مجموعون لدينا محضرون للحساب والجزاء.

{ وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } “Onların hepsi mutlaka toplanıp huzurumuza getirileceklerdir”. Dünyaya dönmeyeceklerinin beyanından sonra herkesin mahşere döneceğinin beyanıdır. { إِنْ } nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); { كُلٌّ } mübtedadır ve tenvini muzafun ileyhin yerini tutmaktadır (ivaz tenvinidir). { لَمَّا } ise 'illâ' (ancak/sadece) anlamındadır; bu manaya gelişi güvenilir nakillerle Arap dilinde sabittir; dolayısıyla Kisâî'nin bunu bilmediği yönündeki zannına itibar edilmez. Ebû Abdillâh er-Râzî şöyle demiştir: 'Onun bu manada olmasında münasip bir anlam vardır; o da sanki ilki ikincisiyle tekit edilmiş iki nefy harfi gibi olmasıdır ki bunlar 'lem' ve 'mâ'dır. Tıpkı 'illâ'nın da nâfiye olan 'in' ve 'lâ'dan oluşan iki nefy harfi gibi olması gibidir; dolayısıyla biri diğerinin yerine kullanılmıştır.' Bu görüş bana göre bir tür vesvesedir. { جَمِيعٌ } mübtedanın haberidir; 'mef'ûl' anlamında 'faîl' veznindedir ve { كُلٌّ } kelimesinin ifade etmediği bir manayı ifade eder; çünkü 'küll' fertlerin kuşatılmasını ifade ederken, bu lafız onların bir araya toplanmasını ve birbirine eklenmesini ifade eder. { لَدَيْنا } ise onun veya { مُحْضَرُونَ } kelimesinin zarfıdır. { مُحْضَرُونَ } ikinci haber veya sıfattır; manaya binaen çoğul getirilmiştir. Mana şöyledir: 'Onların hepsi hesaba ve cezaya çekilmek üzere huzurumuzda toplanıp getirilmişlerden başka bir şey değildir.'

وقال ابن سلام: محضرون أي معذبون فكل عبارة عن الكفرة، ويجوز أن يراد به هذا المعنى على الأول. وفي الآية تنبيه على أن المهلك لا يترك. وقرأ جمع من السبعة لَمَّا بالتخفيف على أن إن مخففة من الثقيلة واللام فارقة وما مزيدة للتأكيد والمعنى أن الشأن كلهم مجموعون إلخ وهذا مذهب البصريين، وذهب الكوفيون إلى أن إن نافية واللام بمعنى إلا وما مزيدة والمعنى كما في قراءة التشديد وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ بالتخفيف وقرأ نافع بالتشديد، وآيَةٌ خبر مقدم للاهتمام وتنكيرها للتفخيم ولَهُمُ إما متعلق بها لأنها بمعنى العلامة أو متعلق بمضمر هو صفة لها وضمير الجمع لكفار أهل مكة ومن يجري مجراهم في إنكار الحشر، والْأَرْضُ مبتدأ والْمَيْتَةُ صفتها، وقوله تعالى أَحْيَيْناها استئناف مبين لكيفية كونها آية، وقيل في موضع الحال والعامل فيها آية لما فيها من معنى الإعلام وهو تكلف ركيك، وقيل آيَةٌ مبتدأ أول ولَهُمُ صفتها أو متعلق بها وكل من الأمرين مسوغ للابتداء بالنكرة والْأَرْضُ الْمَيْتَةُ مبتدأ ثان وصفة وجملة أَحْيَيْناها خبر المبتدأ الثاني وجملة المبتدأ الثاني وخبره خبر المبتدأ الأول ولكونها عين المبتدأ كخبر ضمير الشأن لم تحتج لرابط، قال الخفاجي: وهذا حسن جدا إلا أن النحاة لم يصرحوا به في غير ضمير الشأن، وقيل إنها مؤولة بمدلول هذا القول فلذا لم يحتج لذلك ولا يخفى بعده، وقيل آيَةٌ مبتدأ والْأَرْضُ خبره وجملة أَحْيَيْناها صفة الأرض لأنها لم يرد بها أرض معينة بل الجنس فلا يلزم توصيف المعرفة بالجملة التي هي في حكم النكرة، ونظير ذلك قوله:

İbn Sellâm: '{ مُحْضَرُونَ } yani azap edilenlerdir; 'küll' ise kâfirlerden kinayedir' demiştir; birinci görüşe göre de bu mananın kastedilmiş olması caizdir. Ayette, helak edilen kimsenin öylece başıboş bırakılmayacağına bir uyarı vardır. Yedi kurrâdan bir grup, 'in' edatını muhaffefe, lâm harfini fârika, 'mâ'yı da tekit için zâid kabul ederek { لَمَّا } kelimesini şeddesiz (lemâ) okumuştur; mana ise 'Şan ve şeref şudur ki onların hepsi toplanmış kimselerdir...' şeklinde olur; bu Basralıların mezhebidir. Kûfeliler ise 'in' edatının nâfiye, lâm harfinin 'illâ' manasında ve 'mâ'nın zâid olduğu görüşüne gitmişlerdir; mana şeddeli kıraatteki gibidir. { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ } “Ölü toprak onlar için bir delildir” ayetinde [el-meytetu kelimesi] şeddesiz okunmuştur; Nâfi ise şeddeli (el-meyyitetu) okumuştur. { آيَةٌ } ehemmiyetine binaen mukaddem haberdir, nekire kılınması ise tazim (büyüklük bildirmek) içindir. { لَهُمُ } ise alâmet manasında olduğu için ya ona taalluk etmektedir yahut onun sıfatı olan gizli bir kelimeye taalluk etmektedir; çoğul zamiri ise Mekke kâfirlerine ve haşri inkâr etmede onların yolundan gidenlere aittir. { الْأَرْضُ } mübtedadır, { الْمَيْتَةُ } onun sıfatıdır. Yüce Allah'ın { أَحْيَيْناها } “onu dirilttik” kavli ise onun nasıl bir delil olduğunu beyan eden bir isti'nâftır. Hal konumunda olduğu ve bildirme manası taşıdığı için âmilinin { آيَةٌ } olduğu da söylenmiştir; fakat bu zayıf bir tekellüftür. Bir görüşe göre { آيَةٌ } birinci mübtedadır, { لَهُمُ } onun sıfatıdır veya ona taalluk etmektedir; bu iki durumun her biri nekire ile ibtida yapmayı caiz kılmıştır. { الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ } ikinci mübteda ve sıfattır; { أَحْيَيْناها } cümlesi ikinci mübtedanın haberidir; ikinci mübteda ve haberinden oluşan cümle ise birinci mübtedanın haberidir; bizzat mübtedanın kendisi olduğu için -tıpkı şan zamirinin haberi gibi- bir râbıta (bağlayıcıya) ihtiyaç duymamıştır. Hafâcî şöyle demiştir: 'Bu çok güzeldir, ancak nahivciler bunu şan zamiri dışında açıkça belirtmemişlerdir.' Bir görüşe göre o bu sözün medlûlü ile tevil edilmiştir, bu yüzden buna ihtiyaç duymamıştır; bunun uzaklığı ise gizli değildir. Bir diğer görüşe göre { آيَةٌ } mübteda, { الْأَرْضُ } onun haberi, { أَحْيَيْناها } cümlesi ise 'el-arz' kelimesinin sıfatıdır; çünkü bununla belirli bir toprak değil cins kastedilmiştir, dolayısıyla marifenin nekire hükmündeki bir cümle ile vasıflanması gerekmez. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:

ولقد أمر على اللئيم يسبني ... فمضيت ثمت قلت لا يعنيني

'Bana söven alçağa elbette uğrarım... / Geçip giderim de sonra 'bana kastetmiyor' derim.'

وأنكر جواز ذلك أبو حيان مخالفا للزمخشري وابن مالك في التسهيل وجعل جملة يسبني حالا من اللئيم، وأنت تعلم أن المعنى على استمرار مروره على من يسبه وإغماضه عنه ولهذا قال: أمر وعطف عليه فمضيت والتقييد بالحال لا يؤدي هذا المؤدى، ثم إن مدار الخبرية إرادة الجنس فليس هناك أخبار بالمعرفة عن النكرة ليكون مخالفا للقواعد

Ebû Hayyân, Zemahşerî'ye ve et-Teshîl'deki İbn Mâlik'e muhalefet ederek bunun caiz oluşunu reddetmiş ve { يسبني } cümlesini 'el-leîm' kelimesinden hal yapmıştır. Sen de bilirsin ki mana, kendisine söven kimseye sürekli uğraması ve ona aldırmaması üzerinedir; bundan dolayı 'uğrarım' demiş ve 'geçip gittim' ifadesini ona atfetmiştir; hal ile kayıtlamak ise bu manayı vermez. Ayrıca haber oluşun esası cinsin irade edilmesidir; dolayısıyla kurala aykırı olacak şekilde nekireden marife ile haber verme durumu yoktur,

كما قيل نعم أرجح الأوجه ما قرر أولا وقد مر المراد بموت الأرض وإحيائها فتذكر.

nitekim öyle denilmiştir. Evet, en racih vecih başta takrir edilendir. Yerin ölümü ve diriltilmesinden ne murad edildiği daha önce geçmişti, hatırla!

وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا أي جنس الحب من الحنطة والشعير والأرز وغيرها، والنكرة قد تعم كما إذا كانت في سياق الامتنان أو نحوه، وفي ذكر الإخراج وكذا الجعل الآتي تنبيه على كمال الأحياء فَمِنْهُ أي من الحب بعد إخراجنا إياه، والفاء داخلة على المسبب ومن ابتدائية أو تبعيضية والجار والمجرور متعلق بقوله تعالى يَأْكُلُونَ والتقديم للدلالة على أن الحب معظم ما يؤكل ويعاش به لما في ذلك من إيهام الحصر للاهتمام به حتى كأنه لا مأكول غيره وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ جمع نخل كعبيد جمع عبد كما ذهب إليه أكثر الأئمة وصرح به في القاموس، وقيل اسم جمع، وقال الجوهري: النخل والنخيل بمعنى واحد وعلى الأول المعول وَأَعْنابٍ جمع عنب ويقال على الكرم نفسه وعلى ثمرته كما قال الراغب: ولعله مشترك فيهما، وقيل حقيقة في الثمرة مجاز في الشجرة، وأيا ما كان فالمراد الأول بقرينة العطف على النخيل، وجمعا دون الحب قيل لتدل الجمعية على تعدد الأنواع أي من أنواع النخل وأنواع العنب وذلك لأن النخل والعنب اسمان لنوعين فكل منهما مقول على إفراد حقيقة واحدة فلا يدلان على اختلاف ما تحتهما وتعدد أنواعه إلا إذا عبر عنهما بلفظ الجمع بخلاف الحب فإنه اسم جنس وهو يشعر باختلاف ما تحته لأنه المقول على كثرة مختلفة الحقائق قولا ذاتيا فلا يحتاج في الدلالة على الاختلاف إلى الجمعية، وقولهم جمع العالم في قوله تعالى: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] وهو اسم جنس ليشمل ما تحته من الأجناس لا ينافي ذلك قيل لأن المراد ليشمل شمولا ظاهرا متعينا وإن حصل الإشعار بدونه، وقيل جمعا للدلالة على مزيد النعمة، وأما الحب ففيه قوام البدن وهو حاصل بالجنس.

{ وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا } “ve ondan taneler çıkardık”; yani buğday, arpa, pirinç ve benzeri ekin cinsi [çıkardık]. Minnettar kılma (imtinân) veya benzeri bir bağlamda olduğunda nekire lafız bazen umum ifade eder. Çıkarmanın ve birazdan gelecek olan var etmenin zikredilmesinde diriltmenin kemaline bir uyarı vardır. { فَمِنْهُ } “işte ondan”; yani biz onu çıkardıktan sonra o taneden, fâ harfi müsebbebin (sonucun) başına gelmiştir; 'min' ibtidâiyye veya teb'îziyyedir; car-mecrûr Yüce Allah'ın { يَأْكُلُونَ } “yerler” kavline taalluk etmektedir. Öne alınması, danenin yenilen ve kendisiyle geçinilen şeylerin çoğunu oluşturduğunu göstermek içindir; zira bunda, ona verilen ehemmiyetten ötürü sanki ondan başka yiyecek yokmuş gibi bir hasr hissi uyandırma vardır. { وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ } “Orada hurmalıklardan bahçeler kıldık”; [nahîl], kâhir ekseriyetin benimsediği ve el-Kâmûs'ta açıkça belirtildiği üzere 'abd' kelimesinin çoğulunun 'abîd' gelmesi gibi 'nahl' kelimesinin çoğuludur; ismi cem olduğu da söylenmiştir. Cevherî: 'en-Nahl ve en-nahîl aynı anlamdadır' demiştir; itimat edilen ise birinci görüştür. { وَأَعْنابٍ } “ve üzüm bağlarından [bahçeler kıldık]”; 'a'nâb', 'ineb' kelimesinin çoğuludur; Râgıb'ın belirttiği gibi hem bizzat asma kütüğü hem de onun meyvesi için kullanılır; belki de her ikisi arasında müşterektir. Meyvede hakikat, ağaçta mecaz olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun, hurmaya atfedilme karinesinden ötürü murad birincisidir (ağaçtır). Danenin aksine bu ikisinin çoğul getirilmesi; çoğulluğun türlerin çokluğuna delalet etmesi içindir denilmiştir; yani hurma türlerinden ve üzüm türlerinden demektir. Çünkü hurma ve üzüm iki türün ismidir; her biri tek bir hakikatin fertlerine söylenir, dolayısıyla çoğul lafızla ifade edilmedikçe altlarındaki farklılığa ve türlerinin çokluğuna delalet etmezler. Dane ise böyle değildir; çünkü o bir cins ismidir ve altındakilerin farklılığını hissettirir; zira o, hakikatleri farklı olan çokluk üzerine zatî bir sözle söylenen şeydir; dolayısıyla farklılığa delalet etmek için çoğul getirilmeye ihtiyaç duymaz. Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [el-Fâtiha: 2] kavlinde, altındaki cinsleri kapsasın diye bir cins ismi olan 'âlem' kelimesinin çoğul yapıldığına dair sözleri buna aykırı değildir; çünkü onsuz da bir hissettirme hasıl olsa bile maksat açık ve belirgin bir şekilde kapsamayı sağlamaktır denilmiştir. Bir görüşe göre de nimetin fazlalığına delalet etsin diye çoğul getirilmiştir; daneye gelince, onda bedenin kıvamı ve ayakta kalması söz konusudur ve bu da cins ile hasıl olur.

وامتن ﷿ في معرض الاستدلال على أمر الحشر بجعل الجنات من النخيل والأعناب المراد بها الأشجار ولم يمتن ﷾ بجعل ثمرات تلك الأشجار من التمر والعنب كما امتن ﷻ بإخراج الحب إعظاما للمنة لتضمن ذلك الامتنان بالثمار وغيرها من منافع تلك الأشجار أنفسها بسائر أجزائها للإنسان نفسه بلا واسطة لا سيما النخيل، ولا دلالة في الكلام على حصر ثمرة الجعل بأكل الثمرة، وثمرة التنصيص على ذلك من بين المنافع ظاهرة وهذا بخلاف أشجار الحبوب فإنها ليست بهذه المثابة ولذا غير الأسلوب ولم يعامل ثمر ذلك معاملة الحبوب وكلام البيضاوي عليه الرحمة ظاهر في أن المراد بالأعناب الثمار المعروفة لا الكروم وعلل ذكر النخيل دون ثمارها مع أنه الأوفق بما قبل وما بعد باختصاصها بمزيد النفع وآثار الصنع وتفسير الأعناب بالثمار دون الكروم بعيد عندي لمكان العطف مع أن الجار والمجرور في موضع الصفة لجنات، والمعروف كونها من أشجار لا من ثمار.

Azîz ve Celîl olan Allah, haşir meselesine delil getirme makamında, kendisiyle ağaçlar kastedilen hurmalık ve üzümlüklerden bahçeler var etmeyi lütuf olarak zikretmiş; fakat daneyi çıkarmayı bir lütuf olarak zikrettiği gibi, o ağaçların meyveleri olan kuru hurma ve yaş üzümü var etmeyi minnettar kılma sadedinde zikretmemiştir. Bu, nimeti büyütmek içindir; zira bu durum, başta hurma olmak üzere bizzat o ağaçların bütün cüzleriyle insan için vasıtasız olarak sağladığı meyveleri ve diğer faydaları lütfetmeyi de içermektedir. Sözde, bu var etmenin semeresini sadece meyveyi yemeye hasretmeye dair bir delalet yoktur; bütün menfaatler arasından özellikle bunun açıkça belirtilmesinin faydası ortadadır. Hububat bitkileri ise böyle değildir; onlar bu mertebede bulunmadıkları için üslup değiştirilmiş ve onların meyvesine hububat muamelesi yapılmamıştır. Beydâvî'nin -aleyhirrahme- sözü, 'a'nâb' ile asmaların değil bilinen meyvelerin kastedildiği konusunda açıktır ve öncesine ve sonrasına daha uygun düşmesine rağmen hurmanın meyveleri yerine bizzat kendisinin zikredilmesini, onun daha fazla menfaate ve sanat eserlerine sahip olmasıyla gerekçelendirmiştir. Üzüm bağlarını asmalar yerine meyvelerle tefsir etmek, hurmaya atfedilmiş olması sebebiyle bana göre uzaktır; üstelik car-mecrûr 'cennât' kelimesinin sıfatı konumundadır ve bahçelerin meyvelerden değil ağaçlardan oluştuğu bilinmektedir.

قال الراغب: الجنة كل بستان ذي شجر يستر بأشجاره الأرض، وقد تسمى الأشجار الساترة جنة وعلى ذلك حمل قوله:

Râgıb şöyle demiştir: Cennet, ağaçlarıyla yeri örten ağaçlıklı her bahçedir. Örten ağaçlara da bazen cennet denir; şairin şu sözü buna hamledilmiştir:

من النواضح تسقي جنة سحقا على أن في الآية بعد ما يؤيد إرادة الثمار فتدبر.

'Su çeken develerden, suluyor uzun boylu ağaçlık bir bahçeyi.' Bununla birlikte ayetin devamında meyvelerin kastedildiğini destekleyen hususlar da vardır, iyi düşün!

وَفَجَّرْنا فِيها أي شققنا في الأرض. وقرأ جناح بن حبيش «فجرنا» بالتخفيف والمعنى واحد بيد أن المشدد دال على المبالغة والتكثير مِنَ الْعُيُونِ أي شيئا من العيون على أن الجار والمجرور في موضع الصفة لمحذوف، ومن بيانية وجوز كونها تبعيضية وليس بذاك، وقيل المفعول محذوف ومِنَ الْعُيُونِ متعلق بفجر ومن ابتدائية على معنى فجرنا من المنابع ما ينتفع به من الماء، وذهب الأخفش إلى زيادة من وجعل العيون مفعول فجرنا لأنه يرى جواز زيادتها في الإثبات مع تعريف مجرورها لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ متعلق بجعلنا وتأخيره عن تفجير العيون

{ وَفَجَّرْنا فِيها } “ve orada fışkırttık”; yani yeryüzünde yarıp akıttık. Cenâh b. Hubeyş, şeddesiz olarak 'fe cernâ' şeklinde okumuştur; mana birdir, ancak şeddeli olan mübalağa ve çokluğa delalet eder. { مِنَ الْعُيُونِ } “pınarlardan”; yani car-mecrûrun mahzuf bir mef'ûle sıfat olması takdiriyle 'pınarlardan birtakım şeyler' [fışkırttık]. 'Min' beyâniyyedir; teb'îziyye olması da caiz görülmüştür ama isabetli değildir. Bir görüşe göre mef'ûl mahzuftur ve { مِنَ الْعُيُونِ } ifadesi { فجرنا } fiiline taalluk etmektedir; 'min' ise 'kaynaklardan faydalanılan suları fışkırttık' manasında ibtidâiyye olur. Ahfeş ise 'min' edatının zâid olduğu ve مجرور'unun marife olması halinde de müspet cümlede zâid olmasını caiz gördüğü için { الْعُيُونِ } kelimesini { فجرنا } fiilinin mef'ûlü kıldığı görüşüne gitmiştir. { لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “ürününden yesinler diye” kavli { جعلنا } fiiline taalluk etmektedir; pınarların fışkırtılmasından sonraya bırakılması ise

لأنه من مبادئ الثمر أي وجعلنا فيها جنات من نخيل وأعناب ورتبنا مبادئ ثمرها ليأكلوا، وضمير ثمره عائد على المجعول وهو الجنات ولذا أفرد وذكر ولم يقل من ثمرها أي الجنات أو من ثمرهما أي النخيل والأعناب، ومثله ما قيل عائد على المذكور والضمير قد يجري مجرى اسم الاشارة كما في قول رؤبة:

onun meyvenin öncüllerinden olması sebebiyledir; yani 'Yesinler diye orada hurma ve üzümlerden bahçeler kıldık ve meyvesinin öncüllerini düzenledik' demektir. { ثَمَرِهِ } kavlindeki zamir, kılınan şeye yani bahçelere (cennât) döner; bu sebeple müfred ve müzekker getirilmiştir; 'min semerihâ' (o bahçelerin meyvesinden) veya 'min semerihimâ' (hurma ve üzümün meyvesinden) denilmemiştir. Zikredilen şeye döndüğü yönündeki görüş de böyledir; zamir, Ru'be'nin şu beytinde olduğu gibi bazen işaret ismi yerine geçebilir:

فيها خطوط من سواد وبلق ... كأنه في الجلد توليع البهق (١)

'Orada siyah ve alacalı çizgiler vardır... / Sanki o, derideki alaca hastalığının yayılması gibidir.'

فإنه أراد كما قال لأبي عبيدة وقد سأله كأن ذاك، وقيل عائد على الماء لدلالة العيون عليه أو لكون الكلام على حذف مضاف أي ماء العيون، وقيل على النخيل واكتفى به للعلم باشتراك الأعناب معه في ذلك، وقيل على التفجير المفهوم من فَجَّرْنا والمراد بثمره فوائده كما تقول ثمرة التجارة الربح أو هو ظاهره والإضافة لأدنى ملابسة والكل كما ترى، وجوز أن يكون الضمير له ﷿ وإضافة الثمر إليه تعالى لأنه سبحانه خالقه فكأنه قيل: ليأكلوا مما خلقه الله تعالى من الثمر. وكان الظاهر من ثمرنا لضمير العظمة على قياس ما تقدم إلا أنه التفت من التكلم إلى الغيبة لأن الأكل والتعيش مما يشغل عن الله تعالى فيناسب الغيبة فالالتفات في موقعه.

Zira o, kendisine soran Ebû Ubeyde'ye dediği gibi 'sanki şu' manasını kastetmiştir. Bir görüşe göre zamir, pınarların ona delalet etmesi sebebiyle suya yahut sözün muzafın hazfi üzere olması sebebiyle 'pınarların suyu' takdirine döner. Bir görüşe göre hurmaya döner ve üzümün de bu konuda ona ortak olduğunun bilinmesi sebebiyle onunla yetinilmiştir. Bir görüşe göre { فَجَّرْنا } fiilinden anlaşılan fışkırtma eylemine döner; meyvesinden maksat ise tıpkı 'ticaretin meyvesi kârdır' denildiği gibi onun faydalarıdır yahut zahir olan budur ve izâfet en küçük bir irtibattan ötürüdür; bunların hepsi gördüğün gibidir. Zamirin Azîz ve Celîl olan Allah'a ait olması ve meyvenin Yüce Allah'a izâfe edilmesi de caiz görülmüştür; zira onu yaratan O'dur; sanki 'Allah Teâlâ'nın yarattığı meyveden yesinler diye' denilmiştir. Öncekilerin kıyasına göre azamet zamiriyle 'min semerinâ' (bizim meyvemizden) denilmesi zahir olandı; ancak yeme ve geçinme işleri Allah Teâlâ'dan alıkoyan şeylerden olduğu için gâib zamire iltifat yapılmıştır, dolayısıyla iltifat tam yerindedir.

وزعم بعضهم أن هذا ليس من مظانه لأنه أولى بضمير الواحد المطاع لأنه المقصود بالإحياء والجعل والتفجير وقد أسندت إليه. ورد بأن ما سبق أفخم لأنها أفعال عامة النفع ظاهرة في كمال القدرة والثمر أحط مرتبة من الحب ولذا لم يورد على سبيل الاختصاص فلا يستحق ذلك التفخيم كيف وقد جعل بعضهم الثمر خلق الله تعالى وكماله بفعل الآدمي، وبما تقدم يستغنى عما ذكر. وقرأ طلحة وابن وثاب وحمزة والكسائي «من ثمره» بضمتين وهي لغة فيه أو هو جمع ثمار.

Bazıları bunun iltifat yerlerinden olmadığını iddia etmiştir; zira diriltme, var etme ve fışkırtma ile kastedilen ve bu eylemler kendisine isnad edilen tek ve itaat edilen zâtın zamirine daha uygundur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Önce geçenler daha azametlidir; çünkü onlar faydası genel olan ve kudretin kemalini gösteren apaçık fiillerdir; meyve ise daneden daha alt mertebededir, bu yüzden tahsis yoluyla getirilmemiştir ve o derece bir tazime layık değildir. Kaldı ki bazısı meyveyi Allah Teâlâ'nın yaratması, kemalini ise insanın fiiliyle kılmıştır. Önce geçen açıklamalarla bu zikredilene ihtiyaç kalmaz. Talha, İbn Vessâb, Hamza ve Kisâî iki zamme ile { من ثُمُرِهِ } şeklinde okumuşlardır; bu da onun bir lehçesidir yahut 'simâr'ın çoğuludur.

وقرأ الأعمش «من ثمره» بضم فسكون وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ ما موصولة في محل جر عطف على ثَمَرِهِ وجعله في محل نصب عطفا على محل مِنْ ثَمَرِهِ خلاف الظاهر أي وليأكلوا من الذي عملوه أو صنعوه بقواهم، والمراد به ما يتخذ من الثمر كالعصير والدبس وغيرهما، وقال الزمخشري: أي من الذي عملته أيديهم بالغرس والسقي والآبار وليس بذاك، وجوز أن تكون ما نكرة موصوفة أي ومن شيء عملته أيديهم والأول أظهر، وقيل: ما نافية وضمير عَمِلَتْهُ راجع إلى الثمر والجملة في موضع الحال، والمراد من نفي عمل أيديهم إياه أنه بخلق الله تعالى لا بفعلهم ولا تقول المشايخ بالتوليد، وروي القول بأنها نافية عن ابن عباس والضحاك، وظاهر كلام الحبر أن الضمير راجع إلى شيئا الموصوف المحذوف والجملة حال منه، فقد روى سعيد بن منصور وابن المنذر عنه أنه قال: وجدوه معمولا لم تعمله أيديهم يعني الفرات ودجلة ونهر بلخ وأشباهها وفيه بعد. وأيد القول بالموصولية بقراءة طلحة وعيسى وحمزة والكسائي وأبي بكر «وما عملت» بلا هاء، ووجه التأييد أن الموصول مع الصلة كاسم واحد فيحسن معه لاستطالته ولاقتضائه إياه ودلالته عليه يكون كالمذكور، وتقدير اسم ظاهر غير ظاهر وقال الطيبي: جعلها نافية أولى من جعلها موصولة لئلا يوهم استقلالهم بالعمل لأن ذكر الأيدي للتأكيد في هذا المقام كما في قوله تعالى أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً [يس: ٧١] لأن التركيب من باب أخذته بيدي ورأيته بعيني وحينئذ لا يناسب أن يكون قوله تعالى أَحْيَيْناها إلخ تفسيرا لكون الأرض الميتة آية. وتعقبه في الكشف بأنه ليس بشيء لأن العمل من العباد بمعنى الكسب وقد جاء بما قدمت أيديكم وبما قدمت يداك فهذا التأكيد دافع للإيهام انتهى فلا تغفل.

A'meş ise zamme ve sükûn ile { من ثُمْرِهِ } şeklinde okumuştur. { وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ } “ve ellerinin yaptıklarından [yesinler diye]”; 'mâ' mevsûle olup { ثَمَرِهِ } kelimesine atıfla cer mahallindedir; { مِنْ ثَمَرِهِ } ifadesinin mahalline atıfla nasb mahallinde kılınması ise zahire aykırıdır; yani 'kendi güçleriyle yaptıkları ve ürettikleri şeylerden de yesinler' demektir. Bundan maksat ise meyveden elde edilen meyve suyu, pekmez ve benzeri şeylerdir. Zemahşerî: 'Yani dikme, sulama ve kuyu kazma yoluyla ellerinin yetiştirdiği şeylerden' demiştir; fakat bu isabetli değildir. 'Mâ' edatının mevsûf bir nekire olması da caizdir; yani 've ellerinin yaptığı bir şeyden' demektir; ancak birincisi daha açıktır. Bir görüşe göre 'mâ' nâfiyedir; { عَمِلَتْهُ } fiilindeki zamir meyveye döner ve cümle hal konumundadır. Ellerinin yapmasının nefyedilmesinden maksat, onun kendi fiilleriyle değil Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğidir; Ehl-i Sünnet meşâyihi tevlîd (kulun fiilinin başka bir şeyi zorunlu olarak doğurması) fikrini kabul etmezler. Nâfiye olduğu görüşü İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'ın sözünün zahiri ise, zamirin mahzuf ve mevsûf olan 'şey' kelimesine döndüğü ve cümlenin ondan hal olduğudur; nitekim Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onu yapılmış olarak buldular, elleri onu yapmadı; yani Fırat, Dicle, Belh nehri ve benzerlerini kastetmiştir'; bunda da bir uzaklık vardır. Mevsûle olduğu görüşü, Talha, Îsâ, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr'in hâ zamiri olmaksızın { وما عملت } şeklindeki kıraatleriyle desteklenmiştir. Teyit ediş yönü şudur: Mevsûl ile sılası tek bir isim gibidir; dolayısıyla kelimenin uzaması, onu gerektirmesi ve ona delalet etmesi sebebiyle zamirin hazfedilmesi güzel olur ve zikredilmiş gibi kabul edilir; zahir bir ismin takdir edilmesi ise açık değildir. Tîbî şöyle demiştir: 'Onun nâfiye kılınması, mevsûle kılınmasından daha evladır; ta ki işi bizzat kendilerinin yaptığı vehmedilmesin; zira ellerin zikredilmesi, tıpkı Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } [Yâsîn: 71] kavlinde olduğu gibi bu makamda tekit içindir. Çünkü bu terkip 'onu elimle aldım, gözümle gördüm' kabilindendir ve o takdirde Yüce Allah'ın { أَحْيَيْناها } vb. kavlinin ölü toprağın bir delil oluşunun tefsiri olması münasip düşmez.' el-Keşf'te bu görüş şu sözlerle tenkit edilmiştir: 'Bu bir şey ifade etmez; çünkü kulların ameli kesb manasındadır; nitekim 'ellerinizin sunduğu şeyler sebebiyle' ve 'iki elinin takdim ettiği şey sebebiyle' şeklinde gelmiştir; dolayısıyla bu tekit vehmi ortadan kaldırır' -sözü bitti-, gafil olma!

وجوز على هذه القراءة كون ما مصدرية أي وعمل أيديهم ويراد بالمصدر اسم المفعول أي معمول أيديهم

Bu kıraate göre 'mâ' edatının masdariyye olması da caiz görülmüştür; yani 've ellerinin işlemesi' takdirindedir. Burada masdar ile ism-i mef'ûl (yapılan/üretilen şey), yani 'ellerinin imal ettiği şeyler' kastedilmektedir.

فيعود إلى معنى الموصولة ولا يخفى ما فيه أَفَلا يَشْكُرُونَ إنكار واستقباح لعدم شكرهم للمنعم بالنعم المعدودة بالتوحيد والعبادة، والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي أيرون هذه النعم أو أيتنعمون بها فلا يشكرون المنعم بها سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها استئناف مسوق لتنزيهه تعالى عما فعلوه من ترك شكره ﷿ واستعظام ما ذكر في حين الصلة من بدائع آثار قدرته وأسرار حكمته وروائع نعمائه الموجبة لشكره تعالى وتخصيص العبادة به سبحانه والتعجيب من إخلالهم بذلك والحال هذه، وقد تقدم الكلام في سُبْحانَ. وفي الإرشاد هنا أنه علم للتسبيح الذي هو التبعيد عن السوء اعتقادا وقولا أي اعتقاد البعد عنه والحكم به من سبح في الأرض والماء إذا بعد فيهما وأمعن وانتصابه على المصدرية أي أسبح سبحانه أي أنزهه عما لا يليق به عقدا وعملا تنزيها خاصا به حقيقا بشأنه عز شأنه، وفيه مبالغة عن جهة الاشتقاق وجهة العدول إلى التفعيل وجهة العدول عن المصدر الدال على الجنس إلى الاسم الموضوع له خاصة لا سيما العلم وجهة إقامته مقام المصدر مع الفعل، وقيل: هو مصدر كغفران أريد به التنزه التام والتباعد الكلي عن السوء ففيه مبالغة من جهة اسناد التنزه إلى الذات المقدس فالمعنى تنزه بذاته عن كل ما لا يليق به تعالى تنزها خاصا به سبحانه، فالجملة على هذا إخبار منه تعالى بتنزهه وبراءته عن كل ما لا يليق به مما فعلوه وما تركوه وعلى الأول حكم منه ﷿ بذلك وتلقين للمؤمنين أن يقولوه ويعتقدوا مضمونه ولا يخلوا به ولا يغفلوا به.

böylece mevsûle manasına döner; bunda bulunan tekellüf ise gizli değildir. { أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?”; sayılan nimetleri verene tevhid ve ibadetle şükretmeyişlerini bir inkâr ve çirkin görmedir. Fâ harfi, makamın gerektirdiği mahzuf bir ifadeye atıftır; yani 'Bu nimetleri görüp de yahut onlarla nimetlenip de onları ihsan edene şükretmiyorlar mı?' demektir. { سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها } “Bütün çiftleri yaratan [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir”; O'na şükretmeyi terk etmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'yı onların yaptıklarından tenzih etmek; sıla cümlesinde zikredilen, O'nun kudretinin eşsiz eserlerini, hikmetinin sırlarını, Allah Teâlâ'ya şükretmeyi ve ibadeti sadece O'na tahsis etmeyi gerektiren muazzam nimetlerini yüceltmek ve durum bu merkezdeyken onların bunu yerine getirmemelerine hayret bildirmek üzere sevk edilmiş bir isti'nâftır. { سُبْحانَ } hakkındaki açıklamalar daha önce geçmişti. el-İrşâd'da burada şöyle denmektedir: 'O, inanç ve söz olarak kötülükten uzaklaştırmak anlamına gelen tesbih için alem (özel isim) kılınmıştır; yani kötülükten uzak olduğuna inanmak ve buna hükmetmektir; karada ve suda uzaklaşıp derinleştiğinde kullanılan 'sebeha' fiilinden gelir. Masdar olarak nasb edilmiştir; yani 'O'nu şanına yaraşır şekilde tenzih ederim' demektir; yani inanç ve amel bakımından O'na layık olmayan her şeyden O'na has ve şanına yaraşır bir tenzih ile O'nu tenzih ederim.' Bunda iştikak yönünden, tef'îl babına intikal yönünden, cinse delalet eden masdardan özellikle onun için konulmuş isme -bilhassa aleme- intikal yönünden ve fiille birlikte masdarın makamına kaim kılınması yönünden mübalağa vardır. Bir görüşe göre o, 'gufrân' gibi bir masdardır; bununla tam bir tenzih ve kötülükten bütünüyle uzaklaşma kastedilmiştir; dolayısıyla tenzihin mukaddes zâta isnad edilmesi yönüyle onda bir mübalağa vardır; mana ise: 'Zâtı gereği Kendisine layık olmayan her şeyden O'na has bir tenzih ile tenzih olmuştur' demektir. Cümle bu takdire göre, Allah Teâlâ'nın onların yaptıkları ve terk ettikleri layık olmayan şeylerden zâtının münezzeh ve beri olduğunu bildirdiği bir haberdir; birinci görüşe göre ise Azîz ve Celîl olan Allah'ın buna hükmetmesi ve müminlere bunu söylemelerini, içeriğine inanmalarını, onu terk etmemelerini ve ondan gafil olmamalarını telkin etmesidir.

وقدر بعضهم الفعل الناصب أمرا أي سبحوا سبحان، والمراد بالأزواج الأنواع والأصناف، وقال الراغب: الأزواج جمع زوج ويقال لكل واحد من القرينين ولكل ما يقترن بآخر مماثلا له أو مضادا وكل ما في العالم زوج من حيث إن له ضدا ما أو مثلا ما أو تركيبا ما بل لا ينفك بوجه من تركيب صورة ومادة وجوهر وعرض.

Bazıları nasb eden fiili emir olarak takdir etmiştir; yani 'Sübhânallah diyerek tesbih edin' demektir. 'Ezvac'tan maksat türler ve çeşitlerdir. Râgıb şöyle demiştir: 'Ezvac, zevc kelimesinin çoğuludur; birbirine eş olan iki şeyden her birine ve benzeri veya zıddı olarak bir diğeriyle eşleşen her şeye denir. Âlemdeki her şey; bir zıddı, bir benzeri veya bir terkibi bulunması hasebiyle çifttir; bilakis sûret ve madde, cevher ve araz terkibinden hiçbir şekilde ayrılmaz.'

مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ بيان للأزواج والمراد به كل ما ينبت فيها من الأشياء المذكورة وغيرها وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ أي وخلق الأزواج من أنفسهم أي الذكر والأنثى وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ أي والأزواج مما لم يطلعهم الله تعالى ولم يجعل لهم طريقا إلى معرفته بخصوصياته وإنما أطلعهم سبحانه على ذلك بطريق الإجمال على منهاج وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ [النحل- ٨] لما نيط به وقوفهم على عظم قدرته وسعة ملكه وجلالة سلطانه ﷿، ولعله لما كان العلم من أخص صفات الربوبية لم يثبت على وجه الكمال والإحاطة لأحد سواه سبحانه ولو كان بطريق الفيض منه ﵎ على أن ظرف الممكن يضيق عن الإحاطة فما يجهله كل أحد أكثر مما يعلمه بكثير، وقد يقال على بعض الاعتبارات: إن ما يعلمه كل أحد متناه وما يجهله غير متناه ولا نسبة بين المتناهي وغير المتناهي أصلا فلا نسبة بين معلوم كل أحد ومجهوله، وتأمل في هذا مع دعوى بعض الأكابر الوقوف على الأعيان الثابتة والاطلاع عليها وقل رب زدني علما وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ بيان لقدرته تعالى الباهرة في الزمان بعد ما بينها سبحانه في المكان، وآيَةٌ خبر مقدم واللَّيْلُ مبتدأ مؤخر وقوله تعالى نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ استئناف لبيان كونه آية، وفي التركيب احتمالات أخر تعلم مما مر إلا أن الأرجح ما ذكر أي نكشف ونزيل الضوء من مكان الليل وموضع إلقاء ظله وظلمته وهو الهواء فالنهار عبارة عن الضوء إما على التجوز أو على حذف المضاف، وقوله تعالى مِنْهُ على حذف مضاف وذلك لأن النهار والليل عبارتان عن زمان كون الشمس فوق الأفق وتحته ولا معنى لكشف أحدهما عن الآخر وأصل السلخ كشط الجلد عن نحو الشاة فاستعير لكشف الضوء عن مكان الليل وملقى ظلمته وظله استعارة تبعية مصرحة والجامع ما يعقل من ترتب أمر على آخر فإنه يترتب ظهور اللحم على كشط الجلد وظهور الظلمة على كشف الضوء عن مكان الليل، وجوز أن يكون في النهار استعارة مكنية وفي السلخ استعارة تخييلية والجمهور على ما ذكرنا ومن

{ مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } “Yerin bitirdiklerinden”; çiftlerin beyanıdır; bundan murad zikredilen ve edilmeyen şeylerden yerde biten her şeydir. { وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ } “ve kendi nefislerinden”; yani kendi nefislerinden de çiftleri, yani erkeği ve dişiyi yarattı. { وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ } “ve daha bilmedikleri şeylerden”; yani Allah Teâlâ'nın kendilerini muttali kılmadığı ve ayrıntılarını bilmeye onlara bir yol vermediği çiftlerden [yarattı]. Yüce Allah, kudretinin büyüklüğüne, mülkünün genişliğine ve saltanatının azametine vâkıf olmaları buna bağlandığı için, { وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ } [en-Nahl: 8] ayetinin üslubu üzere onları buna ancak icmâlî olarak muttali kılmıştır. İlim, rubûbiyyetin en has sıfatlarından olduğu içindir ki -kendisinden [celle ve alâ] bir feyiz yoluyla olsa bile- kemal ve ihata derecesinde O'ndan başkası için sabit olmamıştır; kaldı ki mümkün varlığın kabı ihata etmekten dardır; dolayısıyla her bir ferdin bilmediği şeyler bildiklerinden katbekat fazladır. Bazı değerlendirmelere göre şöyle de denilebilir: Herkesin bildiği şey sonludur, bilmediği şey ise sonsuzdur; sonlu ile sonsuz arasında ise asla bir oran yoktur; dolayısıyla herkesin bildiği ile bilmediği arasında hiçbir oran yoktur. Bazı büyük zatların a'yân-ı sâbiteye vâkıf olma ve onlara muttali olma iddiaları karşısında bunu iyi düşün ve 'Rabbim ilmimi artır' de! { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } “Gece de onlar için bir delildir”; mekânda gösterdikten sonra Yüce Allah'ın zamandaki göz kamaştırıcı kudretinin beyanıdır. { آيَةٌ } mukaddem haber, { اللَّيْلُ } muahhar mübtedadır. Yüce Allah'ın { نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } “ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” kavli ise onun bir delil oluşunu beyan eden bir isti'nâftır. Terkipte daha önce geçenlerden bilinebilecek başka ihtimaller de vardır, ancak en racih olanı zikredilendir; yani ışığı, gecenin mekânından ve onun gölgesinin ve karanlığının düştüğü yerden -ki o da havadır- açıp gideririz demektir. Gündüz ise ya mecaz yoluyla yahut muzafın hazfiyle ışıktan kinayedir. Yüce Allah'ın { مِنْهُ } kavli de bir muzafın hazfi üzeredir; çünkü gündüz ve gece, güneşin ufkun üstünde ve altında bulunma zamanından ibarettir; dolayısıyla birinin diğerinden sıyrılıp çıkarılmasının bir manası yoktur. Selh kelimesinin aslı, deriyi koyun ve benzerinin üzerinden yüzmektir; bu sebeple ışığın gecenin mekânından, karanlığının ve gölgesinin düştüğü yerden açılıp giderilmesi için istiâre-i tebeiyye-i musarraha yoluyla eğreti olarak kullanılmıştır. Câmi' (ortak yön) ise aklın bir durumun diğerine terettüp etmesini kavramasıdır; nitekim derinin yüzülmesine etin ortaya çıkması, ışığın gecenin mekânından açılıp giderilmesine de karanlığın ortaya çıkması terettüp eder. Gündüz kelimesinde istiâre-i mekniyye, selh kelimesinde ise istiâre-i tahyîliyye olması da caiz görülmüştür; ancak cumhur bizim zikrettiğimiz görüş üzeredir. 'Min' ise

ابتدائية، وقيل: تبعيضية وجعلها سببية ليس بشيء، وهذا التفسير محكي عن الفراء ونحوه تفسير السلخ بالنزع، واستعمال الفاء في قوله تعالى: فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ أي داخلون في الظلام كما يفيده همزة الأفعال عليه ظاهر، ووقع في عبارة الشيخ عبد القاهر والإمام السكاكي أن المستعار له في الآية ظهور النهار من ظلمة الليل والمستعار منه ظهور المسلوخ من جلده وذلك على ما قال العلامة الطيبي والفاضل اليمني مأخوذ من قول الزجاج معنى نسلخ منه النهار نخرج منه النهار إخراجا لا يبقى معه شيء من ضوئه فالظهور في عبارتهما بمعنى الخروج وهو يتعدى بمن فلا حاجة إلى جعلها بمعنى عن.

ibtidâiyyedir; teb'îziyye olduğu da söylenmiştir; sebebiyye kılınması ise bir şey ifade etmez. Bu tefsir Ferrâ'dan nakledilmiştir; selh kelimesinin 'çekip çıkarma' (nez') ile tefsir edilmesi de böyledir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ } “bir de bakarlar ki karanlıkta kalmışlardır” yani if'âl babının hemzesinin ifade ettiği üzere karanlığa girmişlerdir kavlindeki fâ harfinin kullanımı buna göre açıktır. Şeyh Abdülkâhir ve İmam Sekkâkî'nin ifadesinde, ayette müsteârün leh'in (benzetilenin) gecenin karanlığından gündüzün ortaya çıkması, müsteârün minh'in (kendisine benzetilenin) ise derisinden yüzülen şeyin ortaya çıkması olduğu yer almıştır. Allâme Tîbî ve Fâdıl el-Yemenî'nin belirttiğine göre bu, Zeccâc'ın şu sözünden alınmıştır: 'Gündüzü ondan sıyırırız' ifadesinin manası; 'Işığından hiçbir şey kalmayacak şekilde gündüzü ondan çıkarırız' demektir. Dolayısıyla her ikisinin ifadesindeki 'zuhûr' (ortaya çıkma), 'çıkma' (hurûc) anlamındadır ve 'min' ile müteaddi olur; bu sebeple 'min' harfini 'an' manasında kılmaya ihtiyaç yoktur.

وقد جاء بهذا المعنى كما في قول عمر لأبي عبيدة رضي الله تعالى عنهما اظهر بمن معك من المسلمين إليها أي الأرض يعني أخرج إلى ظاهرها،

Nitekim Ömer'in Ebû Ubeyde'ye -radıyallâhu teâlâ anhümâ- söylediği şu sözde olduğu gibi bu manada gelmiştir: 'Yanındaki Müslümanlarla birlikte ona (yani o toprağa) zâhir ol (çık)', yani onun dışına çık demektir.

وفي حديث عائشة رضي الله تعالى عنها كان ﷺ يصلي العصر ولم يظهر الفيء بعد من الحجرة

Âişe'nin -radıyallâhu teâlâ anhâ- hadisinde de şöyle geçer: 'Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ikindi namazını kılardı ve gölge henüz odanın dışına çıkmamış olurdu',

أي لم يخرج إلى ظاهرها فسقط ما أورد عليه من أنه لو أريد الظهور لقيل «فإذا هم مبصرون» ولم يقل «فإذا هم مظلمون» لأن الواقع عقيب ظهور النهار من ظلمة الليل إنما هو الإبصار لا الإظلام من غير حاجة إلى حمل العبارة على القلب أي ظهور ظلمة الليل من النهار، وبعضهم (١) رفع هذا الإيراد بأن النهار عبارة عن مجموع المدة من طلوع الفجر أو الشمس إلى الغروب لا عن بعضها فالواقع عقيب هذه المدة كلها الدخول في الظلام. وتعقبه السالكوتي بأن الدخول في الظلام مترتب على السلخ لا على انقضاء مدة النهار.

yani onun dışına çıkmamış olurdu. Böylece buna yöneltilen şu itiraz düşmüş oldu: 'Şayet ortaya çıkma kastedilseydi 'bir de bakarlar ki aydınlığa kavuşmuşlardır' denilirdi, 'karanlıkta kalmışlardır' denilmezdi; çünkü gündüzün gecenin karanlığından çıkmasının hemen ardından gerçekleşen şey karanlığa girmek değil görmektir; üstelik ifadeyi bir kalbe (tersyüz etmeye), yani gecenin karanlığının gündüzden çıkması manasına hamletmeye de gerek kalmaz.' Bazıları bu itirazı şöyle bertaraf etmiştir: Gündüz, fecrin veya güneşin doğuşundan batışına kadar olan sürenin tamamından ibarettir, bir kısmından değil; dolayısıyla bütün bu sürenin hemen akabinde gerçekleşen şey karanlığa girmektir. Siyâlkûtî ise buna şöyle itiraz etmiştir: Karanlığa girmek gündüz süresinin bitmesine değil, selh (çekip çıkarma) eylemine terettüp eder.

ولعل مراد البعض أن السلخ بمعنى ظهور النهار لا يتحقق إلا بظهور كل أجزائه ومتى ظهرت أجزاء النهار كلها انقضت مدته، وذكر العلامة القطب أن السلخ قد يكون بمعنى النزع نحو سلخت الإهاب عن الشاة وقد يكون بمعنى الإخراج نحو سلخت الشاة من الإهاب والشاة مسلوخة فذهب الشيخ عبد القاهر والسكاكي إلى الثاني وغيرهما إلى الأول فاستعمال الفاء في فَإِذا هُمْ ظاهر على قول الغير وأما على قولهما فإنما يصح من جهة أنها موضوعة لما يعد في العادة مرتبا غير متراخ وهذا يختلف باختلاف الأمور والعادات فقد يطول الزمان والعادة في مثله تقتضي عدم اعتبار المهلة وقد يكون بالعكس كما في هذه الآية فإن زمان النهار وإن توسط بين إخراج النهار من الليل وبين دخول الظلام لكن لعظم دخول الظلام بعد إضاءة النهار وكونه مما ينبغي أن لا يحصل إلا في أضعاف ذلك الزمان عد الزمان قريبا وجعل الليل كأنه يفاجئهم عقيب إخراج النهار من الليل بلا مهلة.

Muhtemelen o bazılarının maksadı şudur: Gündüzün ortaya çıkması anlamındaki selh, ancak onun bütün cüzlerinin ortaya çıkmasıyla tahakkuk eder; gündüzün bütün cüzleri ortaya çıktığında ise süresi bitmiş olur. Allâme Kutub ise şöyle demiştir: Selh bazen 'deriyi koyundan çekip çıkardım' örneğinde olduğu gibi 'çekip çıkarma' (nez') manasında olur; bazen de 'koyunu deriden çıkardım ve koyun yüzüldü' örneğinde olduğu gibi 'çıkarma' (ihrâc) manasında olur. Şeyh Abdülkâhir ve Sekkâkî ikinci manaya, diğerleri ise birinci manaya gitmişlerdir. Dolayısıyla { فَإِذا هُمْ } kavlindeki fâ harfinin kullanımı başkalarının görüşüne göre açıktır; bu ikisinin görüşüne göre ise ancak adette gecikmeksizin peş peşe sayılan şeyler için konulmuş olması yönüyle sahih olur. Bu durum işlere ve adetlere göre değişir; bazen zaman uzar da böylesi bir durumda adet mühletin dikkate alınmamasını gerektirir; bazen de bu ayette olduğu gibi tam tersi olur; zira gündüzün süresi, gündüzün geceden çıkarılması ile karanlığın girmesi arasına girse de, gündüzün aydınlığından sonra karanlığın girmesinin büyüklüğü ve onun ancak o sürenin katbekat fazlasında gerçekleşmesi gereken bir şey olması sebebiyle zaman yakın sayılmış ve sanki gece, gündüzün geceden çıkarılmasının hemen ardından mühletsiz olarak onları ansızın yakalamış gibi kılınmıştır.

ثم لا يخفى أن إذ المفاجأة إنما تصح إذا جعل السلخ بمعنى الإخراج كما يقال: أخرج النهار من الليل ففاجأه دخول الليل فإنه مستقيم بخلاف ما إذا جعل بمعنى النزع فإنه لا يستقيم أن يقال: نزع ضوء الشمس عن الهواء ففاجأه الظلام كما لا يستقيم أن يقال كسرت الكوز ففاجأه الانكسار لأن دخولهم في الظلام عين حصول الظلام فيكون نسبة دخولهم في الظلام إلى نزع ضوء النهار كنسبة الانكسار إلى الكسر فلهذا جعلا السلخ بمعنى الإخراج دون النزاع اه كلامه، وقواه العلامة الثاني بأنه لا شك أن الشيء إنما يكون آية إذا اشتمل على نوع استغراب واستعجاب بحيث يفتقر إلى نوع اقتدار إنما هو مفاجأة الظلام عقيب ظهور النهار لا عقيب زوال ضوء النهار.

Sonra gizli değildir ki sürpriz bildiren 'izâ', ancak selh kelimesi 'çıkarma' manasında kılındığında sahih olur; nitekim 'Gündüzü geceden çıkardı, derken gecenin girişi onu ansızın bastırdı' denildiğinde bu doğru olur. 'Çekip alma' manasında kılındığında ise böyle değildir; zira 'Güneş ışığını havadan çekip aldı, derken karanlık onu ansızın bastırdı' denilmesi doğru olmaz; tıpkı 'Testiyi kırdım, derken kırılma onu ansızın bastırdı' denilmesinin doğru olmadığı gibi. Çünkü onların karanlığa girmeleri bizzat karanlığın meydana gelmesidir; dolayısıyla karanlığa girmelerinin gündüz ışığının çekilip alınmasına nispeti, kırılmanın kırmaya nispeti gibidir; işte bundan dolayı bu iki âlim selh kelimesini çekip alma değil çıkarma manasında kılmışlardır -sözü bitti-. İkinci Allâme (Teftâzânî) de bunu şu sözüyle güçlendirmiştir: Şüphe yok ki bir şey, ancak bir tür kudrete ihtiyaç hissettirecek şekilde bir tür gariplik ve hayret vericilik içerdiğinde delil olur; bu da gündüz ışığının zevalinin akabinde değil, gündüzün ortaya çıkışının hemen akabinde karanlığın ansızın bastırmasıdır.