وقال السالكوتي: إن عدم استقامة المفاجأة فيما ذكر لأنها إنما تتصور فيما لا يكون مترقبا بل يحصل بغتة حينئذ يمكن أن يقال في الجواب: إن نزع الضوء عن الليل لكون ظهوره في غاية الكمال كان المترقب فيه أن يكون في مدة
Siyâlkûtî ise şöyle demiştir: Zikredilen yerde sürpriz anlamının (müfâceet) tam oturmaması, onun ancak beklenmeyen, bilakis ansızın meydana gelen durumlarda tasavvur edilebilmesindendir. Bu takdirde cevap olarak şöyle denilebilir: Işığın geceden çekilip alınmasında –onun zuhuru son derece mükemmel olduğu için– beklenen durum, bunun [uzun] bir süre...
مديدة فحصول الظلام بعده في مدة قصيرة أمر غير مترقب ثم قال وبهذا ظهر الجواب عن التقوية، وقيل إن الظلمة لكونها مما تنفر عنها الطباع وتكرهها النفوس يكون حصولها كأنه غير مترقب ويكفي نفس السلخ في الدلالة على الاقتدار، والذي يقتضيه ما سبق عن الطيبي واليمني أن الشيخ والسكاكي أرادا إخراج النهار من الليل إخراجا لا يبقى معه شيء من ضوئه كما قال الزجاج، ومآله إزالة ضوء النهار من مكان الليل وموضع ظلمته كما قال الفراء، وجاء في كلامهم الظهور بمعنى الزوال كما في قول أبي ذؤيب:
...olması idi. Dolayısıyla ondan sonra karanlığın kısa bir sürede meydana gelmesi beklenmeyen bir durumdur. Sonra [Siyâlkûtî] şöyle dedi: "Böylece [Teftâzânî'nin getirdiği] teyide de cevap ortaya çıkmış oldu." Denildi ki: Karanlık, tabiatların kendisinden nefret ettiği ve nefislerin hoşlanmadığı bir şey olması sebebiyle, onun meydana gelmesi sanki beklenmeyen bir şey gibidir; kudrete delalet etmede bizzat selh (soyup çıkarma) eylemi yeterlidir. Tîbî ve Yemenî'den daha önce nakledilenlerin gerektirdiği şudur: Şeyh [Abdülkâhir] ve Sekkâkî, Zeccâc'ın dediği gibi, gündüzün geceden geride ışığından hiçbir şey kalmayacak şekilde çıkarılmasını kastetmişlerdir. Bunun varacağı nokta da Ferrâ'nın dediği gibi gündüz ışığının gece mekânından ve onun karanlığının yerinden giderilmesidir. Nitekim Arapların kelamında zuhûr (ortaya çıkma) kelimesi, Ebû Züeyb'in şu sözünde olduğu gibi zeval (yok olma/gitme) manasında da gelmiştir:
وعيرها الواشون أني أحبها ... وتلك شكاة ظاهر عنك عارها
"Koğucular, onu sevdiğimi söyleyerek ayıpladılar / Oysa bu, ayıbı senden zâil olmuş (uzaklaşmış) bir şikâyettir."
وحكى الجوهري: يقال هذا أمر ظاهر عنك عاره أي زائل. وقال المرزوقي في قول الحماسي:
Cevherî şöyle nakletmiştir: "هذا أمر ظاهر عنك عاره" (Bu, ayıbı senden zâil olan/giden bir iştir) denilir. Merzûkî de el-Hamâse şairinin şu sözü hakkında:
وذلك عار يا ابن ريطة ظاهر أيضا كذلك فلا مانع من أن يكون في كلام الشيخين بهذا المعنى ويراد بالظهور الإظهار، والتعبير به مساهلة لظهور أن نسلخ متعد فيرجع الأمر إلى الإزالة فيتحد كلامهما بما قاله الفراء وكذا على ما قيل المراد بالظهور الخروج على وجه المفارقة لظهور الزوال فيه حينئذ وأمر المساهلة على حاله، وعلى القول بالاتحاد يجيء اعتراض العلامة والجواب هو الجواب فتأمل والله تعالى الهادي إلى الصواب.
"Ve ey Rayta'nın oğlu! Bu da zâil olan bir ayıptır" demiştir. Dolayısıyla iki şeyhin (Abdülkâhir ve Sekkâkî) sözünde de bu manada olmasına ve zuhûr ile izhârın (ortaya çıkarmanın) kastedilmiş olmasına bir engel yoktur. Böyle tabir edilmesi bir müsamahadır (kolaylıktır); çünkü { نَسْلَخُ } fiilinin geçişli olduğu açıktır. Dolayısıyla mesele gidermeye (izâleye) döner ve ikisinin sözü Ferrâ'nın söylediği ile birleşir. Aynı şekilde, zuhûr ile ayrılma tarzında çıkışın kastedildiği şeklindeki söze göre de böyledir; çünkü bu durumda onda zeval manası açıktır ve müsamaha durumu aynı şekilde geçerlidir. [Görüşlerin] birleşmesi kavline göre Allâme'nin (Teftâzânî) itirazı gelir ve cevap da aynı cevaptır; artık iyi düşün, doğruya ileten ancak Yüce Allah'tır.
وفي الآية على ما قال غير واحد دلالة على أن الأصل الظلمة والنور طارئ عليها يسترها بضوئه وفي الحديث ما يشعر بذلك أيضا،
Pek çok âlimin belirttiğine göre bu ayette, aslolanın karanlık olduğuna, ışığın ise sonradan gelip aydınlığıyla onu örttüğüne dair bir delalet vardır. Hadiste de bunu hissettiren bir ifade mevcuttur.
روى الإمام أحمد والترمذي عن عبد الله بن عمرو بن العاص قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن الله تعالى خلق الخلق في ظلمة ثم ألقى عليهم من نوره فمن أصابه من نوره اهتدى ومن أخطأه ضل» .
İmam Ahmed ve Tirmizî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz Yüce Allah mahlukatı bir karanlık içinde yarattı, sonra üzerlerine Kendi nurundan saçtı. Artık o nurdan kime isabet ettiyse hidayete erdi, kime de isabet etmediyse saptı.”
وَالشَّمْسُ عطف على اللَّيْلُ أي وآية لهم الشمس.
{ وَالشَّمْسُ } “Güneş de...”, { اللَّيْلُ } kavline matuftur; yani "Güneş de onlar için bir delildir" demektir.
وقوله تعالى تَجْرِي إلخ استئناف لبيان كونها آية، وقيل الشَّمْسُ مبتدأ وما بعده خبر والجملة عطف على اللَّيْلُ نَسْلَخُ وقيل غير ذلك فلا تغفل، والجري المر السريع، وأصله لمر الماء ولما يجري يجريه والمعنى تسير سريعا لِمُسْتَقَرٍّ لَها لحد معين تنتهي إليه من فلكها في آخر السنة شبه بمستقر المسافر إذا قطع مسيره من حيث أن في كل انتهاء إلى محل معين وإن كان للمسافر قرار دونها، وروي هذا عن الكلبي واختاره ابن قتيبة، والمستقر عليه اسم مكان واللام بمعنى إلى وقرىء بها بدل اللام، وجوز أن تكون تعليلية أو لمنتهى لها من المشارق اليومية والمغارب لأنها تتقصاها مشرقا مشرقا ومغربا مغربا حتى تبلغ أقصاها ثم ترجع فذلك حدها ومستقرها لأنها لا تعدوه.
Yüce Allah'ın { تَجْرِي } “akar / akıp gider” kavli, onun bir delil oluşunu beyan etmek için bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). { الشَّمْسُ } kelimesinin mübteda (özne), sonrasının da haber (yüklem) olduğu ve cümlenin { اللَّيْلُ نَسْلَخُ } kavline matuf olduğu da söylenmiştir; başka şeyler de söylenmiştir, gaflete düşme. Cereyân (akma), hızlı geçiştir; aslı suyun akıp gitmesi ve onun akışına benzer şeyler içindir. Anlamı şudur: { لِمُسْتَقَرٍّ لَها } “kendisine ait bir karargâh için” yani yılın sonunda kendi yörüngesinde varacağı belirli bir sınıra doğru hızlıca yol alır. Bu durum, yolcusunun yürüyüşünü tamamladığında ulaştığı durağına benzetilmiştir; çünkü her ikisinde de belirli bir yere varış söz konusudur, gerçi yolcu için [gerçek] bir duraklama varken güneşte bu yoktur. Bu görüş Kelbî'den rivayet edilmiş ve İbn Kuteybe tarafından tercih edilmiştir. Bu görüşe göre müstakar (karargâh) bir mekân ismidir, lâm harfi de 'ilâ' (e/a) manasındadır ve lâm yerine 'ilâ' ile de okunmuştur. Lâm harfinin ta'lîl (gerekçe bildiren) olması da caiz görülmüştür. Yahut [anlamı şöyledir:] Günlük doğuş ve batış yerlerindeki son sınırına doğru [akar]; çünkü güneş doğuş yerlerini tek tek, batış yerlerini de tek tek kat ederek en uç noktasına ulaşır, sonra geri döner. İşte onun sınırı ve karargâhı odur, zira onu aşmaz.
وروي هذا عن الحسن وهو متفق في أن المستقر اسم مكان واللام على ما سمعت، ومختلف باعتبار أن الأول من استقرار المسافر تشبيها لانتهاء الدورة بانتهاء السفرة وهذا باعتبار مقنطرات الارتفاع وبلوغ أقصاها ومقنطرات الانخفاض كذلك والاستقرار باعتبار عدم التجاوز عن الأول في استقصاء المشارق وعن الثاني في استقصاء المغارب أو لحد لها من مسيرها كل يوم في رأي عيوننا وهو المغرب، والمستقر عليه اسم مكان أيضا واللام كما سمعت أو لكبد السماء ودائرة نصف النهاء فالمستقر واللام على نظير ما تقدم. وكون ذلك محل قرارها إما مجاز عن الحركة البطيئة أو هو باعتبار ما يتراءى قال ذو الرمة يصف فرسه وجريه في الظهيرة وشدة الحر:
Bu durum Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bu görüş de müstakarın mekân ismi olduğu ve lâm harfinin işittiğin manada olduğu hususunda [öncekiyle] müttefiktir. Farklılığı ise şu bakımdandır: Birincisi yolcunun duraklamasından alınma olup devrenin bitişinin yolculuğun bitişine benzetilmesidir; bu ise yükseklik mikyasları ve bunların en uç noktasına ulaşması, aynı şekilde alçaklık mikyasları itibarıyladır. Karar kılma ise doğuş yerlerinin tamamlanmasında birincisinden, batış yerlerinin tamamlanmasında da ikincisinden öteye geçmemesi itibarıyladır. Yahut gözlerimizin görüşüne göre her günkü yürüyüşünün bir sınırı [için akar] ki o da batış yeridir (mağrib). Buna göre de müstakar yine mekân ismidir, lâm da işittiğin gibidir. Yahut göğün tam ortası ve gün ortası dairesi (meridyen) içindir; bu takdirde müstakar ve lâm harfi daha önce geçenin benzeri üzeredir. Orasının onun duraklama yeri olması ise ya yavaş hareketten mecazdır ya da göze öyle görünmesi itibarıyladır. Zü'r-Rumme, atını ve onun öğle vaktinde, sıcağın şiddetinde koşuşunu tavsif ederek şöyle demiştir:
معروريا رمض الرضراض تركضه ... والشمس حيرى لها بالجو تدويم
[O binek], kızgın çakılların hararetinde çıplak sırtına binilmiş olarak koşturulur... Güneş ise şaşkın bir halde, gökyüzünde adeta asılı durup dönmektedir.
أو لاستقرار لها ومكث في كل برج من البروج الاثني عشر على نهج مخصوص فالمستقر مصدر ميمي واللام داخلة على الغاية أو الحامل، وقيل تجري لبيتها وهو برج الأسد، واستقرارها عبارة عن حسن حالها فيه، وهذا غير مقبول إلا عند أهل الأحكام ولا يخفى حكمهم على محققي الإسلام، وقال قتادة. ومقاتل المعنى تجري إلى وقت لها لا تتعداه، قال الواحدي: وعلى هذا مستقرها انتهاء سيرها عند انقضاء الدنيا وهذا اختيار الزجاج كما قال النووي:
Yahut on iki burcun her birinde özel bir tarzda duraklaması ve kalması [içindir]; buna göre müstakar mîmî masdardır, lâm da gaye bildiren veya sevk eden amile dahil olmuştur. Güneşin kendi evi olan Aslan burcuna doğru aktığı, onun istikrarının da oradaki güzel hâlinden ibaret olduğu söylenmiştir. Bu ise astroloji ehli (ahkâmcılar) dışında kabul görmez; onların hükmü de İslam muhakkiklerine gizli değildir. Katâde ve Mukâtil ise şöyle demiştir: Mana, aşamayacağı bir vakte kadar akıp gitmesidir. Vâhidî şöyle der: Buna göre onun karargâhı, Nevevî'nin belirttiği üzere Zeccâc'ın da tercihi olan, dünyanın son bulması esnasında yürüyüşünün sona ermesidir:
في شرح صحيح مسلم، ومستقر عليه اسم زمان
Sahîh-i Müslim Şerhi'nde [böyle geçmektedir] ve buna göre müstakar zaman ismidir.
وفي غير واحد من الصحاح عن أبي ذر قال: «كنت مع النبي ﷺ في المسجد عند غروب الشمس فقال يا أبا ذر أتدري أين تذهب هذه الشمس؟ قلت الله تعالى ورسوله أعلم قال: تذهب لتسجد فتستأذن فيؤذن لها ويوشك أن تسجد فلا يقبل منها وتستأذن فلا يؤذن لها فيقال لها ارجعي من حيث جئت فتطلع من مغربها فذلك قوله ﷿: وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها
Pek çok sahih hadis kitabında Ebû Zer'den şöyle rivayet edilmiştir: O dedi ki: “Güneşin batışı esnasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte mescitte idim. Buyurdu ki: ‘Ey Ebû Zer! Bu güneşin nereye gittiğini bilir misin?’ ‘Yüce Allah ve Resûlü daha iyi bilir’ dedim. Buyurdu ki: ‘O secde etmek için gider, izin ister ve kendisine izin verilir. Çok sürmez secde edip de kendisinden kabul edilmeyeceği, izin isteyip de kendisine izin verilmeyeceği ve ona: «Geldiğin yere geri dön!» denileceği [gün gelir]. Böylece battığı yerden doğar. İşte Yüce [Allah]'ın: { وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } “Güneş de kendisine ait bir karargâha doğru akıp gider” kavli budur.’
وفي رواية أتدرون أين تذهب هذه الشمس؟
Bir rivayette: “Bu güneşin nereye gittiğini bilir misiniz?” buyurdu.
قالوا: الله تعالى ورسوله أعلم قال: إن هذه تجري حتى تنتهي إلى مستقرها تحت العرش فتخر ساجدة، الحديث
“Yüce Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Buyurdu ki: “Şüphesiz bu [güneş], Arş'ın altındaki karargâhına varıncaya kadar akar ve secdeye kapanır...” -hadisin sonuna kadar-.
وفي ذلك عدة روايات وقد روي مختصرا جدا.
Bu hususta birçok rivayet vardır ve oldukça muhtasar olarak da rivayet edilmiştir.
وأخرج أحمد والبخاري، ومسلم وأبو داود والترمذي، والنسائي وابن أبي حاتم وأبو الشيخ وابن مردويه والبيهقي عن أبي ذر قال: سألت رسول الله ﷺ عن قوله تعالى: وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها قال مستقرها تحت العرش
Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Beyhakî Ebû Zer'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yüce Allah'ın { وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } “Güneş de kendisine ait bir karargâha doğru akıp gider” kavlini sordum; “Onun karargâhı Arş'ın altındadır” buyurdu.
فالمستقر اسم مكان والظاهر أن للشمس فيه قرارا حقيقة، قال النووي: قال جماعة بظاهر الحديث، قال الواحدي:
Buna göre müstakar mekân ismidir ve zâhir olan, güneşin orada hakiki bir duraklamasının olmasıdır. Nevevî: "Bir grup âlim hadisin zâhiriyle amel etmiştir" demiştir. Vâhidî ise şöyle demiştir:
وعلى هذا القول إذا غربت الشمس كل يوم استقرت تحت العرش إلى أن تطلع، ثم قال النووي: وسجودها بتمييز وإدراك يخلقه الله تعالى فيها.
"Bu kavle göre güneş her gün battığında, doğuncaya kadar Arş'ın altında karar kılar." Sonra Nevevî şöyle demiştir: "Onun secdesi, Yüce Allah'ın onda yarattığı bir temyiz ve idrak iledir."
وذكر ابن حجر الهيتمي في فتاويه الحديثية أن سجودها تحت العرش إنما هو عند غروبها وحكى فيها عن بعضهم أنها تطلع من سماء إلى سماء حتى تسجد تحت العرش وتقول: يا رب إن قوما يعصونك فيقال لها ارجعي من حيث جئت فتنزل من سماء إلى سماء حتى تطلع من المشرق وبنزولها إلى سماء الدنيا يطلع الفجر
İbn Hacer el-Heytemî el-Fetâva'l-Hadîsiyye adlı eserinde, onun Arş'ın altındaki secdesinin ancak batışı esnasında olduğunu zikretmiş ve orada bazılarından şunu nakletmiştir: Güneş, Arş'ın altında secde edinceye kadar gökten göğe yükselir ve: "Ey Rabbim! Şüphesiz bir kavim Sana isyan ediyor" der. Bunun üzerine ona: "Geldiğin yere geri dön!" denilir; o da doğudan doğuncaya kadar gökten göğe iner ve onun dünya semasına inmesiyle fecir doğar.
، وفيها أيضا
Yine aynı eserde [şöyle geçer]:
أخرج أبو الشيخ عن عكرمة أنها إذا غربت دخلت نهرا تحت العرش فتسبح ربها حتى إذا أصبحت استعفت ربها عن الخروج فيقول سبحانه لم فتقول إني إذا خرجت عبدت من دونك
Ebû'ş-Şeyh İkrime'den rivayet etmiştir ki: [Güneş] battığında Arş'ın altındaki bir nehre girer ve Rabbini tesbih eder. Sabaha erdiğinde ise Rabbinden çıkış hususunda affını ister. Bunun üzerine [Allah] Teâlâ: "Niçin?" buyurur; o da: "Çünkü ben çıktığımda Senin dışında bana ibadet ediliyor" der.
، والسجود تحت العرش قد جاء أيضا من روايات الإمامية ولهم في ذلك أخبار عجيبة منها أن الشمس عليها سبعون ألف كلاب وكل كلاب يجره سبعون ألف ملك من مشرقها إلى مغربها ثم ينزعون منها النور فتخر ساجدة تحت العرش ثم يسألون ربهم هل نلبسها لباس النور أم لا؟ فيجابون بما يريده سبحانه ثم يسألونه ﷿ هل نطلعها من مشرقها أو مغربها؟ فيأتيهم النداء بما يريد جل شأنه ثم يسألون عن مقدار الضوء فيأتيهم النداء بما يحتاج إليه الخلق من قصر النهار وطوله.
Arş'ın altında secde etme hususu İmamiyye'nin rivayetlerinde de gelmiştir ve onların bu hususta acayip haberleri vardır. Bunlardan biri şudur: Güneşin üzerinde yetmiş bin çengel vardır ve her bir çengeli yetmiş bin melek doğusundan batısına kadar çeker. Sonra ondan nuru soyup alırlar, o da Arş'ın altında secdeye kapanır. Ardından Rabbine: "Ona nur elbisesini giydirelim mi, giydirmeyelim mi?" diye sorarlar; onlara Sübhânehu'nun dilediği şekilde cevap verilir. Sonra Yüce Allah'a: "Onu doğusundan mı yoksa batısından mı doğduralım?" diye sorarlar; onlara Şânı Yüce olanın dilediği nida gelir. Sonra ışığın miktarı hakkında sorarlar ve gündüzün kısalığı ve uzunluğundan mahlukatın ihtiyaç duyduğu kadarıyla onlara nida gelir.
وفي الهيئة السنية للجلال السيوطي أخبار من هذا القبيل والصحيح من الأخبار قليل، وليس لي على صحة أخبار الإمامية وأكثر ما في الهيئة السنية تعويل نعم ما تقدم عن أبي ذر مما لا كلام في صحته وماذا يقال في أبي ذر وصدق لهجته، والأمر في ذلك مشكل إذا كان السجود والاستقرار كل ليلة تحت العرش سواء قيل منها تطلع من سماء إلى سماء حتى تصل إليه فتسجد أم قيل: إنها تستقر وتسجد تحته من غير طلوع فقد صرح إمام الحرمين وغيره بأنه لا خلاف في أنها تغرب عند قوم وتطلع على آخرين والليل يطول عند قوم ويقصر عند آخرين وبين الليل والنهار
Celâleddîn es-Süyûtî'nin el-Hey'etü's-Seniyye [adlı eserinde] de bu kabil rivayetler mevcuttur; fakat bu haberlerin sahih olanı pek azdır. Benim ne İmamiyye'nin rivayetlerinin ne de el-Hey'etü's-Seniyye'de yer alanların çoğunun sıhhatine itimadım vardır. Evet, Ebû Zer'den daha önce nakledilen [rivayet], sıhhati hususunda söz söylenmeyecek rivayetlerdendir; zira Ebû Zer ve onun sözünün doğruluğu hakkında ne denilebilir ki! Ancak bu husustaki mesele müşküldür; çünkü secde ve kararla kılma her gece Arş'ın altında vaki oluyorsa —ister onun gökten göğe yükselip nihayet ona ulaştığında secde ettiği söylensin, isterse hiç yükselmeksizin onun altında kararla kılıp secde ettiği söylensin— İmâmü'l-Harameyn ve başkaları, güneşin bir topluluk nezdinde batarken diğerleri üzerine doğduğu, gecenin bir topluluk için uzayıp diğeri için kısaldığı ve gece ile gündüz arasında...
اختلاف ما في الطول والقصر عند خط الاستواء، وفي بلاد بلغار قد يطلع الفجر قبل أن يغيب شفق الغروب، وفي عرض تسعين لا تزال طالعة ما دامت في البروج الشمالية وغاربة ما دامت في البروج الجنوبية فالسنة نصفها ليل ونصفها نهار على ما فصل في موضعه، والأدلة قائمة على أنها لا تسكن عند غروبها وإلا لكانت ساكنة عند طلوعها بناء على أن غروبها في أفق طلوع في غيره، وأيضا هي قائمة على أنها لا تفارق فلكها فكيف تطلع من سماء إلى سماء حتى تصل إلى العرش بل كون الأمر ليس كذلك أظهر من الشمس لا يحتاج إلى بيان أصلا وكذا كونها تحت العرش دائما بمعنى احتوائه عليها وكونها في جوفه كسائر الأفلاك التي فوق فلكها والتي تحته وقد سألت كثيرا من أجلة المعاصرين عن التوفيق بين ما سمعت من الأخبار الصحيحة وبين ما يقتضي خلافها من العيان والبرهان فلم أوفق لأن أفوز منهم بما يروي الغليل ويشفي العليل، والذي يخطر بالبال في حل ذلك الإشكال والله تعالى أعلم بحقيقة الحال أن الشمس وكذا سائر الكواكب مدركة عاقلة كما ينبىء عن ذلك قوله تعالى الآتي كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ حيث جيء بالفعل مسندا إلى ضمير جمع العقلاء وقوله تعالى إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يوسف: ٤] لنحو ما ذكر يدل وعليه ظاهر ما روي عن أبي ذر من أنها تسجد وتستأذن فإن المتبادر من الاستئذان ما يكون بلسان القال دون لسان الحال. وخلق الله تعالى الإدراك والتمييز فيها حال السجود والاستئذان ثم سلبه عنها مما لا حاجة إلى التزامه بل هو بعيد غاية البعد والشواهد من الكتاب والسنة وكلام العترة على كونها ذات إدراك وتمييز مما لا تكاد تحصي كثرة وبعض يدل على ثبوت ذلك لها بالخصوص وبعضها يدل على ثبوته لها باعتبار دخولها في العموم أو بالمقايسة إذ لا قائل بالفرق ومتى كانت كذلك فلا يبعد أن يكون لها نفس ناطقة كنفس الإنسان بل صرح بعض الصوفية بكونها ذات نفس ناطقة كاملة جدا، والحكماء أثبتوا النفس للفلك وصرح بعضهم بإثباتها للكواكب أيضا وقالوا: كل ما في العالم العلوي من الكواكب والأفلاك الكلية والجزئية والتداوير حي ناطق والأنفس الناطقة الإنسانية إذا كانت قدسية قد تنسلخ عن الأبدان وتذهب متمثلة ظاهرة بصور أبدانها أو بصور أخرى كما يتمثل جبريل ﵇ ويظهر بصورة دحية أو بصورة بعض الأعراب كما جاء في صحيح الأخبار حيث يشاء الله ﷿ مع بقاء نوع تعلق لها بالأبدان الأصلية يتأتى معه صدور الأفعال منها كما يحكى عن بعض الأولياء قدست أسرارهم أنهم يرون في وقت واحد في عدة مواضع وما ذاك إلا لقوة تجرد أنفسهم وغاية تقدسها فتمثل وتظهر في موضع وبدنها الأصلي في موضع آخر:
...ekvator çizgisinde uzunluk ve kısalık bakımından bir farklılık bulunmadığı, Bulgar diyarında akşam şafağı kaybolmadan önce fecrin doğabildiği, doksanıncı enlemde ise kuzey burçlarında kaldığı müddetçe sürekli doğmuş, güney burçlarında kaldığı müddetçe sürekli batmış olduğu, dolayısıyla yerinde açıklandığı üzere yılın yarısının gece, yarısının gündüz olduğu hususunda ihtilaf bulunmadığını açıkça ifade etmişlerdir. Ayrıca deliller, güneşin batışı esnasında durmadığına dair sabittir; aksi takdirde onun bir ufukta batmasının başka bir ufukta doğması esasına binaen doğuşu esnasında da durmuş olması gerekirdi. Yine deliller, onun yörüngesinden ayrılmadığına da sabittir; öyleyse Arş'a ulaşıncaya kadar semadan semaya nasıl yükselecektir? Bilakis meselenin böyle olmadığı güneşten daha açıktır ve hiçbir açıklamaya muhtaç değildir. Aynı şekilde Arş'ın onu kuşatması ve güneşin onun feleğinin üstündeki ve altındaki diğer felekler gibi onun içinde bulunması anlamında daima Arş'ın altında olduğu da böyledir. Ben çağdaşların ileri gelenlerinden birçoğuna, işittiğin sahih haberler ile bunların hilafını gerektiren gözlem ve kesin delillerin arasını uzlaştırma hususunu sordum; fakat onlardan susuzluğu giderecek ve dertliye şifa olacak bir cevaba nail olamadım. Bu müşkilin hallinde akla gelen şey -ki durumun hakikatini en iyi Yüce Allah bilir- şudur: İleride gelecek olan Yüce Allah'ın { كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” kavlinin haber verdiği üzere, fiilin akıllılar çoğulu zamirine isnat edilerek getirilmesi sebebiyle, güneş ve diğer bütün yıldızlar idrak ve akıl sahibidir. Yüce Allah'ın { إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } [Yûsuf: 4] “Gerçekten ben on bir yıldızı, güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederlerken gördüm” kavli de zikredilen hususun benzerine delalet eder. Ebû Zer'den rivayet edilen onun secde edip izin istediğine dair zâhir olan durum da bunun üzerinedir; zira izin istemekten ilk akla gelen, hal diliyle değil söz diliyle (lisân-ı kâl) olandır. Yüce Allah'ın onda secde ve izin isteme anında idrak ve temyiz yaratıp sonra bunu ondan çekip alması ise benimsenmesine gerek olmayan bir husustur, bilakis son derece uzaktır. Kitap'tan, Sünnet'ten ve Ehl-i Beyt'in sözlerinden onun idrak ve temyiz sahibi olduğuna dair şahitler sayılamayacak kadar çoktur. Bunların bir kısmı buna hususi olarak delalet eder, bir kısmı da genele dahil olması veya kıyas yoluyla sübutuna delalet eder; zira aralarında fark olduğunu söyleyen yoktur. Güneş böyle olduğuna göre, insanın nefsi gibi bir nâtık (düşünen/idrak eden) nefse sahip olması uzak değildir; hatta bazı mutasavvıflar onun son derece kâmil bir nâtık nefse sahip olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Hükemâ (filozoflar) da felek için nefis ispat etmiş, bazıları ise yıldızlar için de bunu açıkça kabul ederek şöyle demişlerdir: "Yüce âlemde bulunan yıldızların, küllî ve cüz'î feleklerin ve episikllerin (tedâvîr) hepsi diri ve nâtıktır." İnsanın nâtık nefisleri kudsî olduğu zaman bedenlerden sıyrılabilir; nitekim Cibrîl aleyhisselâm'ın Dıhye sûretinde veya sahih haberlerde geldiği üzere Yüce Allah'ın dilediği şekilde bazı bedevîlerin sûretinde temessül edip görünmesi gibi, asli bedenleriyle fiillerin kendilerinden sâdır olmasını sağlayacak bir tür irtibat baki kalmakla birlikte, kendi bedenlerinin sûretinde veya başka sûretlerde temessül edip görünerek gidebilirler. Nitekim bazı velilerden -sırları mukaddes kılınsın- aynı anda birçok mekânda görüldükleri nakledilir; bu da ancak nefislerinin tecerrüdünün (maddeden soyutlanışının) kuvvetinden ve kudsiyetinin son derecesinden dolayıdır; böylece bir mekânda temessül edip görünür, asli bedeni ise başka bir mekândadır:
لا تقل دارها بشرقي نجد ... كل نجد للعامرية دار
"Onun yurdu Necid'in doğusundadır deme / Bütün Necid Âmirî kızının yurdudur."
وهذا أمر مقرر عند السادة الصوفية مشهور فيما بينهم وهو غير طي المسافة وإنكار من ينكر كلا منهما عليهم مكابرة لا تصدر إلا من جاهل أو معاند، وقد عجب العلامة التفتازاني من بعض فقهاء أهل السنة أي كابن مقاتل حيث حكم بالكفر على معتقد ما روي عن إبراهيم بن أدهم قدس سره أنهم رأوه بالبصرة يوم التروية ورئي ذلك اليوم بمكة، ومبناه زعم أن ذلك من جنس المعجزات الكبار وهو مما لا يثبت كرامة لولي وأنت تعلم أن المعتمد عندنا جواز ثبوت الكرامة للولي مطلقا إلا فيما يثبت بالدليل عدم إمكانه كالإتيان بسورة مثل إحدى سور القرآن، وقد أثبت غير واحد تمثل النفس وتطورها لنبينا ﷺ بعد الوفاة وادعى أنه ﵊ قد يرى في عدة مواضع في وقت واحد مع كونه في قبره الشريف يصلي، وقد تقدم الكلام مستوفى في ذلك،
Bu, sûfî sâdâtı nezdinde yerleşmiş ve aralarında meşhur olan bir husustur; bu, tayy-i mekândan (mesafenin dürülmesinden) farklıdır. Onlara karşı bu ikisinden birini inkâr eden kimsenin inkârı, ancak bir cahilden veya inatçıdan sâdır olabilecek bir inatlaşmadır (mükâbere). Allâme Teftâzânî, Ehl-i Sünnet fukahasından bazılarının -yani İbn Mukâtil gibi-, İbrâhim b. Edhem -kuddise sirruh-'tan rivayet edilen terviye günü onu Basra'da gördükleri ve aynı gün Mekke'de de görüldüğü şeklindeki rivayete inanan kimsenin küfrüne hükmetmesine şaşmıştır. Bunun dayanağı, bunun büyük mucizeler cinsinden olduğu ve veli için keramet olarak sabit olamayacağı zannıdır. Sen ise bilirsin ki bizce muteber olan, Kur'an sûrelerinden bir sûrenin benzerini getirmek gibi imkânsızlığı delille sabit olan hususlar müstesna, veli için kerametin sübutunun mutlak olarak caiz oluşudur. Pek çok âlim, vefatından sonra Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için nefsin temessülünü ve farklı sûretlere bürünüşünü ispat etmiş ve o aleyhisselâm'ın, şerefli kabrinde namaz kılmakta iken aynı anda birden çok mekânda görülebileceğini iddia etmiştir. Bu husustaki söz daha önce etraflıca geçmişti.
وصح أنه ﷺ رأى موسى ﵇ يصلي في قبره عند الكثيب الأحمر
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mûsâ aleyhisselâm'ı kırmızı kum tepesinin yanındaki kabrinde namaz kılarken gördüğü sahih olarak sabittir.
ورآه في السماء وجرى بينهما ما جرى في أمر الصلوات المفروضة، وكونه ﵇ عرج إلى السماء بجسده الذي كان في القبر بعد أن رآه النبي ﷺ مما لم يقله أحد جزما والقول به احتمال بعيد، وقد رأى
Onu semada da görmüş ve farz kılınan namazlar konusunda aralarında geçenler geçmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu görmesinden sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın kabirde bulunan cesediyle semaya yükselmiş olduğunu hiç kimse kesin olarak söylememiştir; bunu söylemek uzak bir ihtimaldir. Nitekim [Resûlullah] görmüştür:
صلّى الله عليه وسلم ليلة أسري به جماعة من الأنبياء غير موسى ﵇ في السماوات مع أن قبورهم في الأرض ولم يقل أحد إنهم نقلوا منها إليها على قياس ما سمعت آنفا، وليس ذلك مما ادعى الحكميون استحالته من شغل النفس الواحدة أكثر من بدن واحد بل هو أمر وراءه كما لا يخفى على من نور الله تعالى بصريته فيمكن أن يقال: إن للشمس نفسا مثل تلك الأنفس القدسية وأنها تنسلخ عن الجرم المشاهد المعروف مع بقاء نوع من التعلق لها به فتعرج إلى العرش فتسجد تحته بلا واسطة وتستقر هناك وتستأذن ولا ينافي ذلك سير هذا الجرم المعروف وعدم سكونه حسبما يدعيه أهل الهيئة وغيرهم ويكون ذلك إذا غربت وتجاوزت الأفق الحقيقي وانقطعت رؤية سكان المعمور من الأرض إياها ولا يضر فيه طلوعها إذ ذاك في عرض تسعين ونحره لأن ما ذكرنا من كون السجود والسكون باعتبار النفس المنسلخة المتمثلة بما شاء الله تعالى لا ينافي سير الجرم المعروف بل لو كانا نصف النهار في خط الاستواء لم يضر أيضا، ويجوز أن يقال سجودها بعد غروبها عن أفق المدينة ولا يضر فيه كونها طالعة إذ ذاك في أفق آخر لما سمعت إلا أن الذي يغلب على الظن ما ذكر أولا، وعلى هذا الطرز يخرج ما يحكى أن الكعبة كانت تزور واحدا من الأولياء بأن يقال إن الكعبة حقيقة غير ما يعرفه العامة، وهي باعتبار تلك الحقيقة تزور والناس يشاهدونها في مكانها أحجارا مبنية.
...sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde semalarda Mûsâ aleyhisselâm'ın dışındaki peygamberlerden bir cemaati de görmüştür; halbuki onların kabirleri yerdedir ve az önce işittiğin kıyasa göre hiç kimse onların oradan oraya nakledildiğini söylememiştir. Bu durum, filozofların tek bir nefsin birden fazla bedeni meşgul etmesinin imkânsızlığına dair iddia ettikleri şeylerden değildir; bilakis Yüce Allah'ın basiretini nurlandırdığı kimseye gizli kalmayacağı üzere bunun ötesinde bir durumdur. Dolayısıyla şöyle denilebilir: Güneşin de o kudsî nefisler gibi bir nefsi vardır; o nefis, bilinen müşahede edilen cisme bir tür bağlılığı baki kalmakla birlikte ondan sıyrılarak Arş'a yükselir, vasıtasız olarak onun altında secde eder, orada karar kılar ve izin ister. Bu durum, astronomi ehlinin ve başkalarının iddia ettiği gibi bu bilinen cismin hareket etmesine ve durmamasına aykırı değildir. Bu da battığı, hakiki ufku aştığı ve yeryüzünün meskûn yerlerindeki ahalinin onu görmesi kesildiği vakit olur. O esnada doksanıncı enlem ve benzerinde doğmuş olması buna zarar vermez; çünkü secde ve sükûnun Yüce Allah'ın dilediği şekilde temessül eden sıyrılmış nefis itibarıyla olduğunu zikrettiğimiz şey, bilinen cismin yürüyüşüne aykırı değildir; hatta ekvator çizgisinde gün ortası olsalar bile yine zarar vermez. Şöyle denmesi de caizdir: Onun secdesi Medine ufkundan batışından sonradır ve işittiğin sebeplerden ötürü o esnada başka bir ufukta doğmuş olması buna zarar vermez; ancak zanna galip gelen ilk zikredilendir. Bu minval üzere Kâbe'nin velilerden birini ziyaret ettiğine dair nakledilenler de tevil edilir; şöyle ki: Kâbe'nin avamın bildiğinden başka bir hakikati vardır ve o, bu hakikati itibarıyla ziyaret eder, insanlar ise onu kendi yerinde örülmüş taşlar olarak müşahede ederler.
وقد ذكر الشيخ الأكبر قدس سره في الفتوحات كلاما طويلا ظاهرا في أن لها حقيقة غير ما يعرفه العامة وفيه أنه كان بينه وبينها زمان مجاورته مراسلات وتوسلات ومعاتبة دائمة وإنه دون بعض ذلك في جزء سماه تاج الوسائل ومنهاج الرسائل وقد سأل نجم الدين عمر النسفي مفتي الإنس والجن عما يحكى أن الكعبة كانت تزور إلخ هل يجوز القول به فقال نقض العادة على سبيل الكرامة لأهل الولاية جائز عند أهل السنة وارتضاه العلامة السعد وغيره لكن لم أر من خرج زيارتها على هذا الطرز، وظاهر كلام بعضهم أن ذلك بذهاب الجسم المشاهد منها إلى المزور وانتقاله من مكانه، ففي عدة الفتاوى والولوالجية وغيرهما لو ذهبت الكعبة لزيارة بعض الأولياء فالصلاة إلى هوائها، ويمكن أن يكون أريد به غير ما يحكى فإنه والله تعالى أعلم لم يكن بانتقال الجسم المشاهد ثم الجمع بين الحديث في الشمس وبين ما يقتضيه الحس وكلام أهل الهيئة بهذا الوجه لم أره لأحد بيد أني رأيت في بعض مؤلفات عصرينا الرشتي رئيس الطائفة الإمامية الكشفية أن سجدة الشمس عند غروبها تحت العرش عبارة عن رفع الإنية ونزع جلباب الماهية وهو عندي نوع من الرطانة لا يفهمه من لا خبرة له باصطلاحاته ولو كان ذا فطانة: وقال في موضع آخر بعد أن ذكر حديث الكلاليب السابق إن ذلك لا ينافي كلام أهل الهيئة ولا بقدر سم الخياط ولم يبين وجه عدم المنافاة مع أنها أظهر من الشمس معتذرا بأن الكلام فيه طويل ولا أظنه لو كان آتيا به إلا من ذلك القبيل، وهذا ما عندي فليتأمل والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.
Şeyh-i Ekber [İbnü'l-Arabî] -kuddise sirruh- el-Fütûhât'ta, Kâbe'nin avamın bildiğinden başka bir hakikati olduğuna dair açık ve uzun bir kelam zikretmiştir. Orada, Kâbe'ye mücâvir olduğu dönemde kendisi ile Kâbe arasında yazışmalar, vesileler ve sürekli bir sitemleşme olduğunu; bunların bir kısmını Tâcü'r-Resâil ve Minhâcü'l-Vesâil adını verdiği bir cüzde kaydettiğini belirtmiştir. İns ve cinnin müftüsü Necmeddîn Ömer en-Nesefî'ye, Kâbe'nin ziyaret ettiğine dair nakledilenler vs. hakkında bunu söylemenin caiz olup olmadığı sorulmuş; o da: "Velâyet ehli için keramet yoluyla âdetin bozulması Ehl-i Sünnet nezdinde caizdir" demiştir. Bunu Allâme Sa'd [et-Teftâzânî] ve başkaları da uygun görmüştür; ancak Kâbe'nin ziyaretini bu minval üzere tevil eden birini görmedim. Bazılarının sözünün zâhiri ise bunun, Kâbe'den müşahede edilen cismin ziyaret edilene gitmesi ve yerinden intikal etmesiyle olduğu yönündedir. Nitekim Umdetü'l-Fetâvâ, el-Velvâliciyye ve diğerlerinde şöyle geçer: "Eğer Kâbe bazı velileri ziyarete giderse, namaz onun boşluğuna doğru kılınır." Bununla nakledilenden başkasının kastedilmiş olması da mümkündür; zira -doğrusunu Yüce Allah bilir- bu, müşahede edilen cismin intikaliyle olmamıştır. Sonra güneş hakkındaki hadis ile hissin ve astronomi ehlinin sözlerinin gerektirdiği hususun bu vecihle cem edilmesini kimsede görmedim. Ancak çağdaşımız olan Keşfiyye İmamiyye fırkasının reisi Reştî'nin bazı teliflerinde, güneşin batışı esnasında Arş'ın altındaki secdesinin benliğin (enâniyet) kaldırılması ve mahiyet elbisesinin soyulmasından ibaret olduğunu gördüm; bu ise bana göre bir tür anlamsız tumturaklı sözdür (ratâne) ki, ne kadar zeki olursa olsun onun ıstılahlarına vukûfiyeti olmayan kimse bunu anlayamaz. O başka bir yerde de daha önce geçen çengeller hadisini zikrettikten sonra, bunun iğne deliği kadar bile astronomi ehlinin sözlerine aykırı olmadığını söylemiş; fakat aykırılık güneşten daha açık olmasına rağmen aykırı olmayışının vechini, konunun uzun olduğu özrüne sığınarak açıklamamıştır. Şayet getirecek olsaydı bile bunun ancak o cinsten olacağını zannederim. Benim katımda olan budur, artık iyi düşünülsün; doğru yola ileten ancak Yüce Allah'tır.
وقرأ عبد الله وابن عباس وزين العابدين وابنه الباقر وعكرمة وعطاء بن أبي رباح «لا مستقر لها» بلا النافية للجنس وبناء «مستقر» على الفتح فتقتضي انتفاء كل مستقر حقيقي لجرمها المشاهد وذلك في الدنيا أي هي تجري في الدنيا دائما لا تستقر. وقرأ ابن أبي عبلة بلا أيضا إلا أنه رفع «مستقر» ونونه على أعمالها أعمال ليس كما في قوله:
Abdullah [b. Mes'ûd], İbn Abbâs, Zeynelâbidîn ve oğlu Bâkır, İkrime ve Atâ b. Ebî Rebâh, cinsi nefyeden 'lâ' ve fetha üzere mebni 'müstakarra' ile "lâ müstakarra lehâ" şeklinde okumuşlardır; bu da onun müşahede edilen cismi için hakiki hiçbir duraklamanın bulunmamasını gerektirir ki bu da dünyadadır; yani o dünyada sürekli akar, duraklamaz. İbn Ebî Able de yine 'lâ' ile okumuş, ancak şu beyitte olduğu gibi onu 'leyse' gibi amel ettirerek "müstakarrun" kelimesini merfû ve tenvinli okumuştur:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا ... ولا وزر مما قضى الله واقيا
"Sabret, çünkü yeryüzünde baki kalacak hiçbir şey yoktur / Ve Allah'ın takdir ettiği şeyden koruyacak hiçbir sığınak da yoktur."
ذلِكَ إشارة إلى الجري المفهوم من تَجْرِي أي ذلك الجري البديع الشأن المنطوي على الحكم الرائقة التي تحار في فهمها العقول والأذهان تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الغالب بقدرته على كل مقدور الْعَلِيمِ المحيط علمه بكل معلوم، وذكر بعضهم في حكمة جريها حتى تسجد كل ليلة تحت العرش ما يقتضيه الخبر السابق تجدد اكتساب النور من العرش ويترتب عليه في عالم الطبيعة والعناصر ما يترتب وباكتسابها النور من العرش صرح به غير
{ ذلِكَ } “İşte bu...”, { تَجْرِي } kavlinden anlaşılan cereyana (akışa) işarettir; yani akılların ve zihinlerin anlamakta hayrete düştüğü latif hikmetleri ihtiva eden o eşsiz şanlı akış, { تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ } kudretiyle her takdir olunana galip gelen [ve], { الْعَلِيمِ } ilmi bilinen her şeyi kuşatan [Allah'ın takdiridir]. Bazıları onun her gece Arş'ın altında secde edinceye kadar akışının hikmeti hususunda önceki haberin gerektirdiği şeyi, yani Arş'tan nûr kazanımının yenilenmesini ve tabiat ile unsurlar âleminde buna terettüp eden şeylerin terettüp edişini zikretmişlerdir. Onun Arş'tan nûr kazandığı hususunu pek çok...
واحد، ومن العجيب ما ذكره الرشتي أنها تستمد النور من ظاهر العرش وتمد فلك القمر ومن باطن العرش وتمد فلك زحل وتستمد من ظاهر الكرسي وتمد فلك عطارد ومن باطنه وتمد فلك المشتري وتستمد من ظاهر تقاطع نقطتي المنطقتين وتمد فلك الزهرة ومن باطنه وتمد فلك المريخ، وليت شعري من أين استمد فقال ما قال وذلك مما لم نجد فيه نقلا ولا نظن أنه مر بخيال، وقال الشيخ الأكبر: قدس سره إن نور الشمس ما هو من حيث عينها بل هو من تجل دائم لها من اسمه تعالى النور ونور سائر السيارات من نورها وهو في الحقيقة من تجلي اسمه سبحانه النور فما ثم إلا نوره ﷿.
...âlim açıkça ifade etmiştir. Reştî'nin zikrettiği şu sözler ise şaşılacak şeylerdendir: Güneş nuru Arş'ın zâhirinden alıp Ay feleğine verir; Arş'ın bâtınından alıp Satürn (Zühal) feleğine verir; Kürsî'nin zâhirinden alıp Merkür (Utârid) feleğine verir; onun bâtınından alıp Jüpiter (Müşterî) feleğine verir; iki kuşağın (mıntıka) iki kesişme noktasının zâhirinden alıp Venüs (Zühre) feleğine verir; onun bâtınından alıp Mars (Merrih) feleğine verir. Keşke bilseydim, o bu söylediklerini nereden alıp söyledi! Zira bu, hakkında hiçbir nakil bulamadığımız ve hayalden bile geçtiğini zannetmediğimiz bir şeydir. Şeyh-i Ekber -kuddise sirruh- şöyle demiştir: "Güneşin nuru bizzat kendi zatından değil, Yüce Allah'ın en-Nûr isminin ona sürekli bir tecellisindendir; diğer gezegenlerin nuru ise onun nurundandır ve bu da hakikatte Sübhânehu'nun en-Nûr isminin tecellisindendir; dolayısıyla orada Yüce Allah'ın nurundan başka bir şey yoktur."
وادعى كثير من أجلة المحققين أن نور جميع الكواكب ثوابتها وسياراتها مستفاد من ضوء الشمس وهو مفاض عليها من الفياض المطلق ﷻ وعم نواله. وفي الآية رد على القائلين بأن الشمس ساكنة وهي مركز العالم والكواكب والأرض كرات دائرة عليها وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ أي صيرنا مسيره أي محله الذي يسير فيه مَنازِلَ فقدر بمعنى صير الناصب لمفعولين والكلام على حذف مضاف والمضاف المحذوف مفعوله الأول ومَنازِلَ مفعوله الثاني واختار أبو حيان تقدير مصدر مضاف متعد إلى واحد ومَنازِلَ منصوب على الظرفية أي قدرنا سيره في منازل وقدر بعضهم نورا أي قدرنا نوره في منازل فيزيد مقدار النور كل يوم في المنازل الاجتماعية وينقص في المنازل الاستقبالية لما أن نوره مستفاد من ضوء الشمس لاختلاف تشكلاته بالقرب والبعد منها مع خسوفه بحيلولة الأرض بينه وبينها وبهذا يتم الاستدلال والحق أنه لا قطع بذلك وليس هناك إلا غلبة الظن، ويجوز أن يكون قدر متعديا لاثنين ومَنازِلَ بتقدير ذا منازل، وأن يكون متعديا لواحد وهو مَنازِلَ والأصل قدرنا له منازل على الحذف والإيصال واختاره أبو السعود، ونصب الْقَمَرَ بفعل يفسره المذكور أي وقدرنا القمر قدرناه وفي ذلك من الاعتناء بأمر التقدير ما فيه، وكأنه لما أن شهرهم باعتباره ويعلم منه سر تغيير الأسلوب.
Muhakkiklerin ileri gelenlerinden birçoğu, sabit olsun seyyar olsun bütün yıldızların nurunun güneşin ışığından istifade edildiğini, bunun da Mutlak Feyiz Sahibi -celle celâlühü ve âmme nevâlüh- tarafından ona akıtıldığını iddia etmişlerdir. Bu ayette, güneşin hareketsiz olup âlemin merkezi olduğuna, yıldızlar ve yeryüzünün ise onun etrafında dönen küreler olduğuna kail olanlara bir reddiye vardır. { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ } “Ay'a da menziller takdir ettik”; yani onun yürüyüşünü, yani içinde yürüdüğü yerini menziller kıldık. Burada 'kaddere', iki mef'ûl alan 'sayyara' (kıldı/yaptı) manasındadır; kelam hazfedilmiş bir muzâf üzeredir; hazfedilen o muzâf birinci mef'ûlü, { مَنازِلَ } ise ikinci mef'ûlüdür. Ebû Hayyân ise tek mef'ûle geçişli olan muzâf bir masdarın takdirini ve { مَنازِلَ } kelimesinin zarf olarak mansûb olmasını tercih etmiştir; yani "onun yürüyüşünü menzillerde takdir ettik" demektir. Bazıları ise nûr takdir etmişlerdir; yani "onun nurunu menzillerde takdir ettik" [demektir]. Böylece güneşle kavuşum menzillerinde nurunun miktarı her gün artar, karşıtlık menzillerinde ise eksilir; zira onun nuru, güneşten uzaklaşıp yakınlaşmasıyla oluşan farklı şekilleri ve yeryüzünün onunla güneş arasına girmesiyle tutulması sebebiyle güneş ışığından alınmadır. Bununla delil getirme tamamlanır; hak olan şu ki bu hususta kesinlik yoktur, sadece zann-ı galip vardır. 'Kaddere' fiilinin iki mef'ûle geçişli olması ve { مَنازِلَ } kelimesinin 'ze menâzil' (menziller sahibi) takdirinde olması da caizdir; tek bir mef'ûle geçişli olup onun da { مَنازِلَ } olması ve aslının hazif ve îsal yoluyla 'kadderna lehu menâzile' olması da caizdir; Ebû's-Suûd bunu tercih etmiştir. { الْقَمَرَ } kelimesinin nasbı, zikredilen fiilin tefsir ettiği bir fiil iledir; yani "ve kadderne'l-kamera kaddernâhu" (ve Ay'ı takdir ettik, onu takdir ettik) demektir. Bunda takdir işine gösterilen büyük bir ihtimam vardır; sanki onların ayı Ay'a itibar edilerek belirlendiği içindir ve üslup değişikliğinin sırrı da buradan anlaşılır.
وقرأ الحرميان وأبو عمرو وأبو جعفر وابن محيصن والحسن بخلاف عنه «والقمر» بالرفع قال غير واحد، على الابتداء وجملة قَدَّرْناهُ خبره، ويجوز فيما أرى أن يجري في التركيب ما جرى في قوله تعالى: وَالشَّمْسُ تَجْرِي من الإعراب تدبر، والمنازل جمع منزل والمراد به المسافة التي يقطعها القمر في يوم وليلة وهي عند أهل الهند سبعة وعشرون لأن القمر يقطع فلك البروج في سبعة وعشرين يوما وثلث فحذفوا الثلث لأنه ناقص عن النصف كما هو مصطلح أهل التنجيم، وعند العرب وساكني البدو ثمانية وعشرون لا لأنهم تمموا الثلث واحدا كما قال بعضهم بل لأنه لما كانت سنوهم باعتبار الأهلّة مختلفة الأوائل لوقوعها في وسط الصيف تارة وفي وسط الشتاء أخرى وكذا أوقات تجارتهم وزمان أعيادهم احتاجوا إلى ضبط سنة الشمس لمعرفة فصول السنة حتى يشتغلوا في استقبال كل فصل بما يهمهم في ذلك الفصل من الانتقال إلى المراعي وغيرها فاحتالوا في ضبطها فنظروا أولا إلى القمر فوجدوه يعود إلى وضع له من الشمس في قريب من ثلاثين يوما ويختفي آخر الشهر لليلتين أو أقل أو أكثر فاسقطوا يومين من زمان الشهر فبقي ثمانية وعشرون وهو زمان ما بين أول ظهوره بالعشيات مستهلا أول الشهر وآخر رؤيته بالغدوات مستترا آخره فقسموا دور الفلك عليه فكان كل قسم اثنتي عشرة درجة وإحدى وخمسين دقيقة تقريبا وهو ستة أسباع درجة فنصيب كل برج منه منزلان وثلث ثم لما انضبط الدور بهذه القسمة احتالوا في ضبط سنة الشمس بكيفية قطعها لهذه المنازل فوجدوها تستر دائما ثلاثة منازل ما هي فيه بشاعها وما قبلها بضياء الفجر وما بعدها بضياء الشمس ورصدوا ظهور المستتر بضياء الفجر ثم بشعاعها ثم بضياء الشفق فوجدوا الزمان بين كل ظهوري منزلتين ثلاثة عشر يوما تقريبا فأيام جميع المنازل تكون ثلاثمائة وأربعة وستين لكن الشمس تقطع جميعها في ثلاثمائة وخمس وستين فزادوا يوما في أيام
Haremeyn kurrâsı (Nâfi ve İbn Kesîr), Ebû Amr, Ebû Ca'fer, İbn Muhaysın ve kendisinden gelen bir rivayetle Hasan "ve'l-kameru" şeklinde ref ile okumuşlardır. Pek çok âlim, bunun mübteda (özne) olduğunu ve { قَدَّرْناهُ } cümlesinin de onun haberi (yüklemi) olduğunu söylemiştir. Bana göre bu terkipte, Yüce Allah'ın { وَالشَّمْسُ تَجْرِي } kavlindeki irabın aynısının geçerli olması da caizdir, iyi düşün. Menâzil, menzil kelimesinin çoğuludur; bundan maksat Ay'ın bir gün ve bir gecede katettiği mesafedir. Bu mesafe Hintlilere göre yirmi yedidir; çünkü Ay burçlar feleğini yirmi yedi gün ve üçte bir günde kateder; astroloji ehlinin ıstılahında olduğu gibi yarımdan az olduğu için üçte biri hazfetmişlerdir. Araplara ve bedevilere göre ise bazılarının dediği gibi üçte biri bire tamamladıklarından dolayı değil, bilakis hilallere göre hesaplanan yılları bazen yaz ortasına bazen kış ortasına rastladığı için başlangıçları farklı olduğundan, ticaret vakitleri ve bayram zamanları da böyle olduğundan, mevsimleri bilmek için güneş yılını zapt etmeye ihtiyaç duyduklarından yirmi sekizdir; ta ki her mevsimi karşılarken otlaklara göçmek ve benzeri o mevsimde kendilerini ilgilendiren işlerle meşgul olabilsinler. Bu yüzden onu zapt etmek için bir çare aradılar. Önce Ay'a baktılar ve onun yaklaşık otuz günde Güneş'e göre eski konumuna döndüğünü, ay sonunda ise iki gece veya daha az yahut daha çok gizlendiğini gördüler. Böylece ay süresinden iki günü düşürdüler, geriye yirmi sekiz gün kaldı; bu da ay başında akşam vakitlerinde hilal olarak ilk görünmesi ile ay sonunda sabah vakitlerinde gizlenerek son görülmesi arasındaki süredir. Feleğin devrini buna böldüler; her bir kısım yaklaşık on iki derece elli bir dakika oldu ki bu da bir derecenin yedide altısıdır. Dolayısıyla her burcun payı iki menzil ve üçte bir menzil oldu. Bu taksimatla devir zapt edilince, Güneş'in bu menzilleri katetme keyfiyetini inceleyerek güneş yılını zapt etme çaresine başvurdular. Güneş'in daima üç menzili örttüğünü gördüler: İçinde bulunduğu menzili kendi ışığıyla, ondan öncekini fecrin aydınlığıyla, ondan sonrakini de güneş ışığıyla örter. Fecir aydınlığıyla, sonra onun ışınıyla, sonra da şafak aydınlığıyla gizlenenlerin ortaya çıkışını rasat ettiler ve her iki menzilin ortaya çıkışı arasındaki zamanı yaklaşık on üç gün olarak buldular. Dolayısıyla bütün menzillerin günleri üç yüz altmış dört olur. Fakat Güneş hepsini üç yüz altmış beş günde kateder; bu sebeple...
منزل غفر وزادوه هاهنا اصطلاحا منهم أو لشرفه على ما تسمعه إن شاء الله تعالى وقد يحتاج إلى زيادة يومين ليكون انقضاء الثمانية والعشرين مع انقضاء السنة ويرجع الأمر إلى النجم الأول، واعلم أن العرب جعلت علامات الأقسام الثمانية والعشرين من الكواكب الظاهرة القريبة من المنطقة مما يقارب طريقة القمر في ممره أو يحاذيه فيرى القمر كل ليلة نازلا بقرب أحدها وأحوال كواكب المنازل مع المنازل كأحوال كواكب البروج مع البروج عند أهل الهيئة من أنها مسامتة للمنازل وهي في فلك الأفلاك وإذا أسرع القمر في سيره فقد يخلي منزلا في الوسط وإن أبطأ فقد يبقى ليلتين في منزل أول الليلتين في أوله وآخرهما في آخره وقد يرى في بعض الليالي بين منزلتين، وما يقال في الشهور إن الظاهر من المنازل في كل ليلة يكون أربعة عشر وكذا الخفي وأنه إذا طلع منزل غاب رقيبه وهو الخامس عشر من الطالع سمي به تشبيها له برقيب يرصده ليسقط في المغرب إذا ظهر ذلك في المشرق ظاهر الفساد لأنها ليست على نفس المنطقة ولا أبعاد ما بينها متساوية ولهذا قد يكون الظاهر ستة عشر وسبعة عشر وقد يكون الخفي ثلاثة عشر وهذه الكواكب المسماة بالمنازل المسامتة للمنازل الحقيقية على ما روي عن ابن عباس وغيره أولها الشرطان بفتح الشين والراء مثنى شرط بفتحتين وهي العلامة وهما كوكبان نيران من القدر الثالث على قرني الحمل معترضان بين الشمال والجنوب بينهما ثلاثة أشبار وبقرب الجنوبي منهما كوكب صغير سمت العرب الكل أشراطا لأنها بسقوطها علامات المطر والريح والقمر يحاذيهما وبقرب الشمالي منهما كوكب نير هو الشرطان عند بعض ويقال للشرطين الناطح أيضا ثم البطين تصغير البطن وهو ثلاثة كواكب خفية من القدر الخامس على شكل مثلث حاد الزوايا على فخذي الحمل بينه وبين الشرطين قيد رمح والقمر يجتاز بها أحيانا ثم الثريا
...Gafr menzilinin günlerine bir gün eklediler; bunu burada kendi aralarındaki bir uzlaşım sebebiyle veya inşâallâhu teâlâ işiteceğin üzere onun şerefinden dolayı eklemişlerdir. Yirmi sekiz menzilin bitişi yılın bitişiyle bir olsun ve iş ilk yıldıza dönsün diye bazen iki gün eklemeye de ihtiyaç duyulur. Bil ki Araplar, yirmi sekiz kısmın işaretlerini, Ay'ın geçiş yoluna yaklaşan veya ona paralel olan tutulum çemberine (mıntıka) yakın parlak yıldızlardan kılmışlardır. Böylece Ay her gece bunlardan birinin yakınında konaklamış olarak görülür. Menzil yıldızlarının menzillerle olan durumları, astronomi ehline göre burç yıldızlarının burçlarla olan durumları gibidir; zira onlar menzillerin hizasındadır ve felekler feleğindedirler. Ay yürüyüşünde hızlandığında ortadaki bir menzili boş bırakabilir; yavaşladığında ise iki gece boyunca bir menzilde kalabilir; iki gecenin ilkinde onun başında, ikincisinde ise sonunda olur; bazı gecelerde ise iki menzil arasında görülebilir. Aylarda her gece menzillerden on dördünün zâhir, on dördünün de gizli olduğu ve bir menzil doğduğunda onun rakîbi olan (doğanın on beşincisi) menzilin battığı -ki doğudaki belirdiğinde batıda batmak üzere onu gözetleyen bir gözcüye benzetilerek bu ad verilmiştir- şeklindeki sözün bozukluğu açıktır; çünkü bunlar tam olarak mıntıka üzerinde değildir ve aralarındaki mesafeler de eşit değildir. Bu sebeple zâhir olanlar on altı veya on yedi, gizli olanlar ise on üç olabilir. İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre, hakiki menzillerin hizasında bulunan ve menziller olarak adlandırılan bu yıldızların birincisi eş-Şeratân'dır (şîn ve râ'nın fethasıyla, alamet manasına gelen 'şarat'ın tesniyesidir). Bunlar Koç burcunun iki boynuzu üzerinde, kuzey ile güney arasında enlemesine duran, aralarında üç karış mesafe bulunan üçüncü kadirden iki parlak yıldızdır. Güneyindekinin yakınında küçük bir yıldız vardır; Araplar batışlarıyla yağmur ve rüzgârın alametleri olduğu için hepsine birden 'eşrât' adını vermişlerdir ve Ay bunların hizasından geçer. Kuzeyindekinin yakınında parlak bir yıldız vardır ki bazılarına göre Şeratân odur; Şeratân'a en-Nâtıh da denir. Sonra el-Butayn gelir (batn'ın ism-i tasgîridir); Koç burcunun iki uyluğu üzerinde, dar açılı bir üçgen şeklinde, beşinci kadirden üç sönük yıldızdır; onunla Şeratân arasında bir mızrak boyu mesafe vardır ve Ay bazen bunların yanından geçer. Sonra es-Süreyyâ...
تصغير ثروى من الثراء وهو الكثرة ويسمى بالنجم وهي على المشهور عند المنجمين ستة كواكب مجتمعة كشكل مروحة مقبضها نحو المشرق وفيه انحناء في جانب الشمال، وقيل هي شبيهة بعنقود عنب وعليه قول أحيحة بن الجلاح أو قيس بن الأسلت:
...(çokluk manasındaki servetten türeyen 'servâ'nın ism-i tasgîridir ve en-Necm olarak da adlandırılır) gelir. Müneccimler nezdinde meşhur olana göre sapı doğuya doğru olan ve kuzey tarafında bir eğrilik bulunan yelpaze şeklinde bir araya gelmiş altı yıldızdır. Üzüm salkımına benzediği de söylenmiştir; Uhayha b. el-Cülâh'ın veya Kays b. el-Eslet'in şu sözü de bu kabildendir:
وقد لاح في الصبح الثريا كما ترى ... كعنقود ملاحية حين نورا
"Sabah vaktinde Süreyyâ gördüğün gibi parıldadı / Tıpkı çiçek açtığı andaki beyaz üzüm salkımı gibi."
والمرصود منها أربعة كلها من القدر الخامس وموضعها سنام الثور، وفي الكشف هي ألية الحمل وربما يكسفها القمر ثم الدبران بفتحتين سمي به لأنه دبر الثريا وخلفها وهو كوكب أحمر نير من القدر الأول على طرف صورة السبعة من رقوم الهند ويسمى المجدح وموقعه عين الثور والذي على طرفه الآخر من القدر الثالث على عينه الأخرى والثلاثة الباقية وهي من الثالث أيضا على وجهه وزاوية هذا الرقم على خطم الثور وبعضهم يسمى الدبران بقلب الثور وقد يكسفه القمر ثم الهقعة بفتح الهاء وسكون القاف وفتح العين المهملة وهي ثلاثة كواكب خفية مجتمعة شبيهة بنقط الثاء كأنها لطخة سحابية شبهت بالدائرة التي تكون في عرض زور الفرس أو بحيث تصيب رجل الفارس أو بلمعة بياض تكون في جنب الفرس الأيسر تسمى بذلك وتسمى الأثافي أيضا وهي على رأس الجبار المسمى بالجوزاء والقمر يحاذيها ولا يقاربها ثم الهنعة بوزن الهقعة وثانية نون وهي كوكبان من القدر الرابع والثالث شبهت بسمة في منخفض عنق الفرس وهما على رجلي التوأمين مما يلي الشمال وفي الكشف هي منكب الجوزاء الأيسر والقمر يمر بهما ثم الذراع وهما كوكبان أزهران من القدر الثاني على رأسي التوأمين يعنون بهما ذراع الأسد المبسوطة إذ المقبوضة هي الشعرى الشامية مع مرزمها والقمر يقارب المبسوطة ثم النثرة وهي الفرجة بين الشاربين حيال وترة الأنف
Bunlardan rasat edilenler dörttür; hepsi beşinci kadirdendir ve yerleri Boğa'nın [Sevr] hörgücüdür. el-Keşşâf'ta [ise] Koç'un [Hamel] kuyruk sokumu olduğu [belirtilmiştir] ve bazen Ay onları örter (küsube uğratır). Sonra iki fetha ile ed-Deberân gelir; Süreyyâ'nın ardında ve arkasında yer aldığı için bu adla isimlendirilmiştir. Bu, Hint rakamlarındaki yedi (V) şeklinin bir ucunda yer alan, birinci kadirden parlak, kırmızı bir yıldızdır; el-Micdeh olarak da adlandırılır ve konumu Boğa'nın gözüdür. Diğer ucunda yer alan [yıldız] ise üçüncü kadirden olup diğer gözü üzerindedir. Geriye kalan üç [yıldız] da yine üçüncü kadirden olup yüzü üzerindedir; bu rakamın köşesi ise Boğa'nın burnu üzerindedir. Bazıları Deberân'ı Kalbü's-Sevr (Boğa'nın kalbi) olarak isimlendirir; bazen Ay onu örter. Sonra hâ'nın fethası, kāf'ın sükûnu ve noktasız ayn'ın fethasıyla el-Hek'a gelir. Bunlar, peltek se (ث) harfinin noktalarına benzeyen, adeta bulutumsu bir leke gibi bir araya gelmiş gizli (sönük) üç yıldızdır. Atın göğsünün geniş yerinde bulunan daireye yahut süvarinin ayağının değdiği yere veya atın sol böğründeki parıltılı beyazlığa benzetilmiştir; bu adla da anılır. el-Esâfî (ocak taşları) olarak da adlandırılır; Cevzâ olarak isimlendirilen el-Cebbâr'ın başı üzerindedir; Ay onunla aynı hizaya gelir fakat ona yaklaşmaz. Sonra el-Hek'a vezninde ve ikinci harfi nûn olan el-Hen'a gelir. Bunlar dördüncü ve üçüncü kadirden iki yıldızdır; atın boynunun çukurundaki dağlama işaretine benzetilmiştir. Kuzeye bakan taraftan İkizler'in [et-Tev'emeyn] iki ayağı üzerindedir. el-Keşşâf'ta ise Cevzâ'nın sol omzudur ve Ay bunların üzerinden geçer. Sonra ez-Zirâ' gelir; bunlar İkizler'in başları üzerinde ikinci kadirden iki parlak yıldızdır. Bunlarla Aslan'ın açık (uzanmış) kolunu kastederler; zira kapalı kol, Mirzem'i ile birlikte Şi'râ-yı Şâmiyye'dir. Ay açık kola yaklaşır. Sonra en-Nesre gelir; bu da bıyıkların arasındaki boşluk olup burun kıkırdağının hizasıdır...
وهو أنف الأسد وهما كوكبان خفيان من الرابع بينهما قيد ذراع ولطخة سحابية وهي على وسط السرطان ويقربها كوكبان يسميان بالحمارين واللطخة التي بينهما بالمعلف تشبها لها بالتبن وبمحظة الأسد أي موضع استتاره ويكسب القمر كلا منهما ثم الطرف وهما كوكبان صغيران من الرابع أحدهما على رأس الأسد قدام عينيه والآخر قدام يده المقدمة والقمر يحاذي أشملهما ويكسف أجنبهما ويعنون بالطرف عين الأسد ثم الجبهة ويعنون بها جبهة الأسد وهي أربعة كواكب على سطر فيه تعويج آخذ من الشمال إلى الجنوب أعظمها على طرف السطر مما يلي الجنوب يسمى قلب الأسد لكونه في موضعه ويسمى الملكي أيضا وهو من القدر الأول والقمر يمر به وبالذي يليه ثم الزبرة بضم الزاي وسكون الباء وهما كوكبان نيران على أثر الجبهة بينهما أرجح من ذراع وهما على زبرة الأسد أي كاهله عند العرب وعند المنجمين عند مؤخره فزبرة الأسد شعره الذي يزبر عند الغضب في قفاه أجنبهما من الثالث وأشملهما من الثاني وتسمى ظهر الأسد والقمر يحاذيهما من جهة الجنوب ثم الصرفة وهو كوكب واحد على طرف ذنب الأسد ويسمى ذنب الأسد والقمر يحاذيه من جهة الجنوب وسمي بذلك لأن البرد ينصرف عند سقوطه ثم العواء يمد ويقصر والقصر أجود وهي خمسة كواكب من الثالث على هيئة لام في الخط العربي ثلاثة منها آخذة من منكب العذراء الأيسر إلى تحت ثديها الأيسر وهي على سطر جنوبي من الصرفة ثم ينعطف اثنان على سطر يحيط مع الأول بزاوية منفرجة زعمت العرب أنها كلاب تعوي خلف الأسد ولذلك سميت العواء، وقيل في ذلك كأنها تعوي في أثر البرد ولهذا سميت طاردة البرد، وقيل هي من عوى الشيء عطفه فلما فيها من الانعطاف سميت بذلك.
...ve bu, Aslan'ın burnudur. Bunlar dördüncü kadirden, aralarında bir arşın mesafe ve bir bulut lekesi bulunan iki sönük yıldızdır; Yengeç burcunun ortasındadır. Bunlara yaklaşan iki yıldıza el-Hımâreyn (iki eşek), aralarındaki lekeye ise samana ve Aslan'ın gizlendiği yere (mahza) benzetilerek el-Ma'lef (yemlik) adı verilir ve Ay bunların her ikisini de örter. Sonra et-Tarf gelir; bunlar dördüncü kadirden iki küçük yıldızdır; biri Aslan'ın başında gözlerinin önünde, diğeri ise öne uzanmış elinin önündedir. Ay en kuzeydekinin hizasından geçer, en güneydekini ise örter; Tarf ile Aslan'ın gözünü kastederler. Sonra el-Cebhe gelir; bununla Aslan'ın alnını kastederler; kuzeyden güneye doğru uzanan kavisli bir hat üzerindeki dört yıldızdır. Bunların en büyüğü hattın güney ucunda yer alır ve yerinde bulunduğu için Kalbü'l-Esed (Aslan'ın kalbi) olarak adlandırılır; el-Melekî olarak da anılır ve birinci kadirdendir; Ay onun ve yanındakinin yanından geçer. Sonra ez-Zübre (zây'ın dammesi ve bâ'nın sükûnuyla) gelir; bunlar Cebhe'nin ardında, aralarında bir arşından fazla mesafe bulunan iki parlak yıldızdır. Araplara göre Aslan'ın zübresi yani kürek kemikleri üzerindedir, müneccimlere göre ise arkasındadır. Aslan'ın zübresi, öfkelendiğinde ensesinde kabaran kıllarıdır. En güneydekileri üçüncü, en kuzeydekileri ikinci kadirdendir ve Zahrü'l-Esed (Aslan'ın sırtı) olarak da adlandırılır; Ay bunlara güney tarafından paralel geçer. Sonra es-Sarfe gelir; bu, Aslan'ın kuyruğunun ucunda tek bir yıldızdır ve Zenebü'l-Esed (Aslan'ın kuyruğu) olarak adlandırılır; Ay ona güney cihetinden paralel geçer; batışı esnasında soğuk dönüp gittiği (insirâf ettiği) için bu adı almıştır. Sonra el-Avvâ gelir (hem medli hem kasrlı okunur, kasr daha uygundur); Arap yazısındaki lâm harfi şeklinde üçüncü kadirden beş yıldızdır; bunlardan üçü Başak burcunun sol omzundan sol göğsünün altına doğru uzanır ve Sarfe'den güneye doğru bir hat üzerindedir, sonra ikisi birinci hatla geniş bir açı oluşturacak şekilde bir hat üzerinde bükülür. Araplar bunların Aslan'ın arkasından havlayan köpekler olduğunu iddia etmişler, bu yüzden ona Avvâ adını vermişlerdir. Soğuğun ardından havlıyor gibi olduğu ve bu yüzden soğuğu kovan (târidetü'l-berd) olarak adlandırıldığı da söylenmiştir. Bir şeyi eğip bükmek manasındaki 'avâ' fiilinden geldiği, kendisindeki bükülme sebebiyle bu adı aldığı da söylenmiştir.
وفي الكشف العواء سافلة الإنسان ويقال إنها ورك الأسد والقمر يخرقها ثم السماك الأعزل وهو كوكب نير من الأول على كتف العذراء اليسرى قريب من المنطقة والقمر يمر به ويكسفه ويقابل السماك الأعزل السماك الرامح وليس من المنازل وسمي رامحا لكوكب يقدمه كأنه رمحه وسمي سماكا لأنه سمك أي ارتفع ثم الغفر وهي ثلاثة كواكب من الرابع على ذيل العذراء ورجلها المؤخرة على سطر معوج حدبته إلى الشمال وقيل كوكبان والقمر يمر بجنوبيهما وقد يحاذي الشمالي وهو منزل خير بعد عن شرين مقدم الأسد ومؤخر العقرب ويقال: إنه طالع الأنبياء والصالحين وسميت غفرا لسترها ونقصان نورها وذكر بعضهم أنها من كواكب الميزان ثم الزبانا بالضم وآخره ألف وهما كوكبان نيران من الثاني متباعدان في الشمال والجنوب بينهما قيد رمح على كفتي الميزان.
el-Keşşâf'ta el-Avvâ insanın kalçasıdır; Aslan'ın uyluğu olduğu da söylenir ve Ay bunların arasından geçer. Sonra es-Simâkü'l-A'zel gelir; Başak burcunun sol omzu üzerinde, mıntıkaya yakın, birinci kadirden parlak bir yıldızdır; Ay onun yanından geçer ve onu örter. Simâk-i A'zel'in karşısında Simâk-i Râmih vardır ki bu menzillerden değildir; önündeki bir yıldız sanki onun mızrağı gibi olduğu için râmih (mızraklı) olarak adlandırılmıştır; yükseldiği (semeke) için de simâk adı verilmiştir. Sonra el-Gafr gelir; bunlar Başak burcunun eteğinde ve arka ayağında, tümseği kuzeye bakan eğri bir hat üzerinde dördüncü kadirden üç yıldızdır; iki yıldız olduğu da söylenmiştir. Ay bunların güneyindekilerin yanından geçer, bazen de kuzeydekine paralel olur. Bu, iki şerden -Aslan'ın önü ve Akrep'in arkası- uzaklaşmış hayırlı bir menzildir; peygamberlerin ve salihlerin tâlii (doğuş yıldızı) olduğu söylenir. Örtülü oluşu ve nurunun azlığı sebebiyle gafr olarak adlandırılmıştır; bazılarının zikrettiğine göre Terazi burcunun yıldızlarındandır. Sonra ez-Zübânâ gelir (zamme ile ve sonunda elif ile); bunlar Terazi burcunun iki kefesi üzerinde, kuzey ve güneyde birbirinden uzak, aralarında bir mızrak boyu mesafe bulunan ikinci kadirden iki parlak yıldızdır.
وقال غير واحد: هما قرنا العقرب والقمر قد يكسف جنوبيهما ثم الإكليل وهي ثلاثة كواكب خفية معترضة من الشمال إلى الجنوب على سطر مقوس يشبه شكلها شكل الغفر الأوسط منها متقدم والاثنان تاليان وهي من الرابع والقمر يمر بجميعها، وقيل هي أربعة كواكب برأس العقرب ولذا سميت به وأصل معناه التاج ثم القلب وهو قلب العقرب كوكب أحمر نير أوسط الثلاثة التي على بدن العقرب على استقامة من المغرب إلى المشرق وهو من الثاني واللذان قبله وبعده ويسميان نياطين من الثالث والقمر يمر به ويكسفه من المنطقة ثم الشولة بفتح الشين المعجمة واللام وتسمى ابرة العقرب عند الحجازيين كوكبان من الثاني أزهران متقاربان على طرف ذنب العقرب في موضع الحمة والقمر يحاذيهما ثم النعائم أربعة كواكب من الثالث على منحرف تابع للشولة وتسمى النعائم الواردة أي إلى المجرة والقمر يمر باثنين منها ويحاذي الباقية ويقرب منها أربعة أخرى من الثالث على منحرف هي النعائم الصادرة أي من مجرة وكلها من صورة الرامي وسميت نعائم تشبيها بالخشبات التي تكون على البئر، ثم البلدة وهي قطعة من السماء خالية من الكواكب مستديرة شبهت ببلدة الثعلب وهي ما يكنسه بذنبه وتسمى أيضا بالمفازة والفرجة، وقيل سميت بذلك تشبها بالفرجة التي تكون بين الحاجبين وموضعها خلف الكواكب التي تسمى بالقلادة وهي عصابة الرامي ثم
Birçok âlim: "Onlar Akrep'in iki boynuzudur" demiştir ve Ay bazen güneydekini örter. Sonra el-İklîl gelir; bunlar kuzeyden güneye enlemesine uzanan kavisli bir hat üzerinde üç sönük yıldızdır; şekli Gafr'ın şekline benzer, ortasındaki önde, ikisi ise onun ardındadır; dördüncü kadirdendir ve Ay hepsinin yanından geçer. Akrep'in başındaki dört yıldız olduğu ve asıl anlamı taç olduğu için bu adı aldığı da söylenmiştir. Sonra el-Kalb gelir ki o, Kalbü'l-Akreb'dir (Akrep'in kalbi); Akrep'in gövdesinde batıdan doğuya doğru düz bir hat üzerinde bulunan üç yıldızın ortasındaki kırmızı parlak bir yıldızdır ve ikinci kadirdendir; ondan önceki ve sonraki, Niyâtân (iki kalp damarı) olarak adlandırılan yıldızlar ise üçüncü kadirdendir; Ay onun yanından geçer ve mıntıkadan onu örter. Sonra eş-Şevle (noktalı şîn ve lâm'ın fethasıyla, Hicazlılara göre İbretü'l-Akreb [Akrep'in iğnesi] olarak da adlandırılır) gelir; Akrep'in kuyruğunun ucunda zehirli iğne yerinde, ikinci kadirden birbirine yakın iki parlak yıldızdır ve Ay bunların hizasından geçer. Sonra en-Neâim gelir; bunlar Şevle'ye bağlı yamuk bir hat üzerinde üçüncü kadirden dört yıldızdır ve en-Neâimü'l-Vâride (Samanyolu'na gelenler) olarak adlandırılır; Ay bunlardan ikisinin yanından geçer, diğerlerine ise paralel olur. Bunlara yakın, yamuk bir hat üzerinde üçüncü kadirden dört yıldız daha vardır ki onlar da en-Neâimü's-Sâdıra'dır (Samanyolu'ndan çıkanlar); hepsi Yay (Râmî) sûretindendir. Kuyu üzerindeki ağaçlara benzetildiği için Neâim adı verilmiştir. Sonra el-Belde gelir; bu, gökyüzünün yıldızlardan arınmış yuvarlak bir parçasıdır; tilkinin kuyruğuyla süpürdüğü yerine (beldetü's-sa'leb) benzetilmiştir; el-Mefâze ve el-Fürce olarak da adlandırılır. İki kaş arasındaki açıklığa benzetilerek bu adın verildiği de söylenmiştir; yeri ise el-Kılâde (gerdanlık) yani Yay'ın baş bağı olarak adlandırılan yıldızların arkasındadır. Sonra...
سعد الذابح كوكبان على قرني الجدي بينهما قدر باع جنوبيهما من الثالث والقمر يقاربه ولا يكسفه ويقرب الشمالي كوكب صغير يكاد يلتصق به يقال: إنه شاته التي يريد أن يذبحها، وقيل: إنه في مذبحة ولهذا يسمى بالذابح ثم سعد بلع كوكبان على كف ساكب الماء اليسرى فوق ظهر الجدي بينهما قدر باع غربيهما من الثالث وشرقيهما من الرابع ويقرب متقدمهما كوكب صغير كأنه ابتلعه فلهذا سمي به، وفي القاموس سعد بلع كزفر معرفة منزل للقمر طلع لما قال الله تعالى يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ [هود: ٤٤] وهو نجمان مستويان في المجرى أحدهما خفي والآخر مضيء يسمى بالعا كأنه بلع الآخر، وقيل: لأنه ليس له ما لسعد الذابح فكأنه بلغ شاته والقمر يقارب أجنبهما ولا يكسفه ثم سعد السعود كوكبان، وقيل: ثلاثة على خط مقوس بين الشمال والجنوب حدبته إلى المغرب أجنبهما والقمر يقرب منه من الخامس على طرف ذنب الجدي وأشملهما من الثالث وهو مع الآخر في القول الآخر من كواكب القوس والقمر يقارب أجنبهما وسمي بذلك لأنه في وقت طلوعه ابتداء ما به يعيشون وتعيش مواشيهم ثم سعد الأخبية أربعة كواكب من الثالث ومن كواكب الرامي على يد ساكب الماء اليمنى ثلاثة منها على شكل مثلث حاد الزوايا والرابع وسطه وهو السعد والثلاث خباؤه ولذا سمي بذلك، وقيل: لأنه يطلع قبل الدفء فيخرج من الهوام ما كان مختبئا والقمر يقاربها من ناحية الجنوب ثم الفرغ المقدم ويقال الأعلى كوكبان نيران من الثاني بينهما قيد رمح اجنبهما على متن الفرس الأكبر المجنح وأشملهما على منكبه والقمر يمر بالبعد منهما ثم الفرغ المؤخر كوكبان نيران من الثاني بينهما قيد رمح أيضا أجنبهما على جناح الفرس وأشملهما مشترك بين سرته ورأس المسلسلة شبهت العرب الأربعة بفرغ الدلو وهو بفتح الفاء وسكون الراء المهملة وغين معجمة مصب الماء منها لكثرة الأمطار في وقتها ثم بطن الحوت ويقال له: الرشاء بكسر الراء أي رشاء الدلو وقلب الحوت أيضا كوكب نير من الثالث على جنب المرأة المسلسلة يحاذيه القمر ولا يقاربه وإنما سمي به لوقوعه في بطن سمكة عظيمة تحت نحر الناقة تصورها العرب من سطرين عليهما كواكب خفية بعضها من المسلسلة وبعضها من إحدى سمكتي الحوت.
...Sa'dü'z-Zâbih gelir; Oğlak burcunun iki boynuzu üzerinde, aralarında bir kulaç kadar mesafe bulunan iki yıldızdır; güneydeki üçüncü kadirdendir, Ay ona yaklaşır fakat örtmez. Kuzeydekinin yakınında neredeyse ona yapışacak gibi küçük bir yıldız vardır ki onun boğazlamak istediği koyunu olduğu söylenir; boğazlanacak yerde olduğu da söylenmiştir, bu yüzden Zâbih (boğazlayan) adı verilmiştir. Sonra Sa'dü Bula' gelir; Kova'nın (sâkibü'l-mâ') sol avucu üzerinde, Oğlak'ın sırtının üstünde, aralarında bir kulaç kadar mesafe bulunan iki yıldızdır; batıdaki üçüncü, doğudaki dördüncü kadirdendir. Öndekinin yakınında sanki onu yutmuş gibi küçük bir yıldız vardır, bu yüzden bu adı almıştır. el-Kâmûs'ta şöyle geçer: "Sa'dü Bula' (Züfer vezninde), marife olup Ay'ın bir menzilidir; Yüce Allah: { يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } [Hûd: 44] “Ey arz! Suyunu yut” buyurduğu vakit doğmuştur. Bunlar yörüngede eşit iki yıldızdır; biri sönük, diğeri parlaktır; sanki diğerini yutmuş gibi 'Bâli' (yutan) olarak adlandırılır." Sa'dü'z-Zâbih'in sahip olduğu koyuna sahip olmadığı, sanki koyununu yutmuş gibi olduğu için bu adı aldığı da söylenmiştir; Ay en güneydekine yaklaşır fakat örtmez. Sonra Sa'dü's-Suûd gelir; kuzey ile güney arasında tümseği batıya bakan kavisli bir hat üzerinde iki -üç olduğu da söylenmiştir- yıldızdır. En güneydekileri -ki Ay ona yaklaşır- beşinci kadirden olup Oğlak'ın kuyruğunun ucundadır; en kuzeydekileri ise üçüncü kadirdendir ve diğer kavle göre diğeriyle birlikte Yay burcunun yıldızlarındandır; Ay en güneydekine yaklaşır. Doğuşu vaktinde kendilerinin ve hayvanlarının yaşantısını sağlayacak şeylerin başlangıcı olduğu için bu adı almıştır. Sonra Sa'dü'l-Ahbiye gelir; Kova'nın sağ eli üzerinde üçüncü kadirden ve Yay burcunun yıldızlarından dört yıldızdır; bunlardan üçü dar açılı bir üçgen şeklindedir, dördüncüsü ise ortalarındadır; asıl Sa'd odur, üçü ise onun çadırıdır (hibâ), bundan dolayı bu adı almıştır. Sıcaklıktan önce doğduğu ve böylece gizlenmiş olan haşeratın ortaya çıktığı için bu adı aldığı da söylenmiştir; Ay bunlara güney tarafından yaklaşır. Sonra el-Fergu'l-Mukaddem (el-A'lâ da denir) gelir; Kanatlı Büyük At'ın sırtında en güneydeki, omzunda ise en kuzeydeki bulunan, aralarında bir mızrak boyu mesafe olan ikinci kadirden iki parlak yıldızdır; Ay bunların uzağından geçer. Sonra el-Fergu'l-Muahhar gelir; yine aralarında bir mızrak boyu mesafe bulunan ikinci kadirden iki parlak yıldızdır; en güneydekileri At'ın kanadında, en kuzeydekileri ise At'ın göbeği ile Zincirli Kadın'ın (Müselsele) başı arasında müşterektir. Araplar bu dördünü kovanın ağzına (ferg) benzetmişlerdir -ferg: fâ'nın fethası, noktasız râ'nın sükûnu ve gayn ile kovanın su dökülen ağzıdır-; zira vaktinde yağmurlar çok olur. Sonra Batnü'l-Hût gelir (ona râ'nın kesresiyle er-Rişâ yani kovanın ipi ve Kalbü'l-Hût da denir); Zincirli Kadın'ın yanında üçüncü kadirden parlak bir yıldızdır; Ay onun hizasından geçer fakat çok yaklaşmaz. Arapların, bir kısmı Müselsele'den bir kısmı da Balık burcunun iki balığından birinden olan sönük yıldızların bulunduğu iki hat ile tasavvur ettikleri dişi devenin boğazı altındaki büyük bir balığın karnında yer aldığı için bu adı almıştır.
هذا واعلم أن هذه المنازل الثمانية والعشرين تسمي العرب الأربعة عشر الشمالية منها التي أولها الشرطان وآخرها السماك شامية والباقية منها التي أولها الغفر وآخرها بطن الحوت يمانية وأنها تسمى خروج المنزل من ضياء الفجر طلوعه وغروب رقيبه وقت الصبح سقوطه والمنازل التي يكون طلوعها في مواسم المطر الأنواء ورقباؤها إذا طلعت في غير مواسم المطر البوارح قاله القطب، وقال الجوهري: النوء سقوط نجم من المنازل في المغرب مع الفجر وطلوع رقيبه من المشرق يقابله من ساعته في كل ليلة إلى مضي ثلاثة عشر يوما ما خلا الجبهة فإن لها أربعة عشر يوما، قال أبو عبيد: ولم يسمع في النوء أنه السقوط إلا في هذا الموضع والعرب تضيف الأمطار والرياح والحر والبرد إلى الساقط منها، وقال الأصمعي: إلى الطالع في سلطانه فتقول مطرنا بنوء الثريا مثلا والجمع أنواء ونوان مثل عبد وعبدان، وذكر الطيبي عن المرزوقي أن نوء الشرطين ثلاثة أيام ونوء البطين ثلاث ليال ونوء الثريا خمس ليال ونوء الدبران ثلاث ليال ونوء الهقعة ست ليال ولا يذكرون نوأها إلا بنوء الجوزاء ونوء الهنعة لا يذكر أيضا وإنما يكون في أنواء الجوزاء والذراع لا نوء له ونوء النثرة سبع ليال ونوء الطرف ثلاث ليال ونوء الجبهة سبع والزبرة أربع والصرفة ثلاث والعواء ليلة والسماك أربع والغفر ثلاث وقيل ليلة والزبانا ثلاث والإكليل أربع والقلب ثلاث والشولة كذلك
Şunu bil ki Araplar bu yirmi sekiz menzilden ilki Şaratân, sonuncusu Simâk olan kuzeydeki on dördünü Şâmî (kuzey menzilleri); ilki Gafr, sonuncusu Batnü'l-Hût olan geri kalanını ise Yemânî (güney menzilleri) olarak adlandırırlar. Menzilin fecir aydınlığından çıkıp belirmesine tulû' (doğuş), sabah vakti onun rakibinin (karşıt menzilinin) batmasına ise sukūt (batış) derler. Doğuşları yağmur mevsimlerine denk gelen menzillere envâ' (nev'ler), yağmur mevsimleri dışında doğduklarında ise onların rakiplerine bevârih adını verirler. Bunu el-Kutb [eş-Şîrâzî] söylemiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: Nev', menzillerden bir yıldızın fecirle birlikte batıda batması ve tam o anda karşısında doğudan rakibinin doğmasıdır; bu durum her gece [tekerrür ederek] on üç gün geçene kadar sürer; sadece Cebhe müstesnadır, zira onunki on dört gündür. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Nev' kelimesinin 'batış' manasına geldiği bu yer dışında işitilmemiştir. Araplar yağmurları, rüzgârları, sıcağı ve soğuğu batan yıldıza nispet ederler. el-Asmaî ise: '[Bunları] kendi hâkimiyet vaktindeki doğan yıldıza [nispet ederler]; nitekim örneğin 'Bize Süreyyâ'nın nev'i ile yağmur yağdırıldı' derler' demiştir. Çoğulu 'envâ'' ve tıpkı 'abd' ve 'ıbdân' gibi 'nüvân' şeklinde gelir. et-Tîbî'nin el-Merzûkî'den naklettiğine göre Şaratân'ın nev'i üç gün, Butayn'ın nev'i üç gece, Süreyyâ'nın nev'i beş gece, Deberân'ın nev'i üç gece, Hak'a'nın nev'i altı gecedir; onlar bunun nev'ini ancak Cevzâ'nın nev'i ile birlikte anarlar. Hen'a'nın nev'i de [müstakil olarak] anılmaz, ancak Cevzâ'nın nev'leri içinde yer alır. Zirâ'ın nev'i yoktur. Nesre'nin nev'i yedi gece, Tarf'ın nev'i üç gece, Cebhe'nin yedi, Zebre'nin dört, Sarfe'nin üç, Avvâ'nın bir gece, Simâk'ın dört, Gafr'ın üç -bir gece de denilmiştir-, Zübânâ'nın üç, İklîl'in dört, Kalb'in üç ve Şevle'nin de aynı şekildedir [üç gecedir].
والنعائم ليلة والبلدة ثلاث، وقيل: ليلة وسعد الذابح ليلة وبلع وسعد السعود وسعد الأخبية والفرغ المقدم ثلاث والمؤخر أربع ولم يذكر في نسختي للرشاء نوءا. ثم إن قول الإنسان مطرنا بنوء كذا إن أراد به أن النوء نزل بالماء فهو كفر والقائل كافر حلال دمه إن لم يتب كما نص عليه الشافعي وغيره، وفي الروضة من اعتقد أن النوء يمطر حقيقة كفر وصار مرتدا وإن أراد أن النوء سبب ينزل الله تعالى به الماء حسبما علم وقدر فهو ليس بكفر بل مباح لكن قال ابن عبد البر: هو وإن كان مباحا كفر بنعمة الله تعالى وجهل بلطيف حكمته.
...Neâim'inki bir gece, Belde'ninki üç -bir gece de denilmiştir-, Sa'dü'z-Zâbih'inki bir gece, Bula', Sa'dü's-Suûd, Sa'dü'l-Ahbiye ve Fergu'l-Mukaddem'inki üçer [gece], Muahhar'ınki ise dört [gecedir]; bendeki nüshada Rişâ için bir nev' zikredilmemiştir. Sonra bir insanın "Bize falan yıldızın batışıyla/doğuşuyla yağmur yağdırıldı" demesine gelince; eğer bununla yağmuru yıldızın bizzat indirdiğini kastederse bu küfürdür; bunu söyleyen kişi kâfirdir ve Şâfiî ile başkalarının açıkça belirttiği üzere tevbe etmezse kanı helaldir. er-Ravda'da şöyle geçer: "Yıldızın hakikatte yağmur yağdırdığına inanan kimse kâfir ve mürted olur. Şayet yıldızın, Yüce Allah'ın bildiği ve takdir ettiği şekilde kendisiyle yağmuru indirdiği bir sebep olduğunu kastederse bu küfür değildir, bilakis mübahtır." Ancak İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Mübah olsa bile Allah'ın nimetine karşı bir nankörlük ve O'nun latif hikmetine karşı bir cehalettir."
وفي الصحيحين عن زيد بن خالد الجهني أن النبي ﷺ قال أثر سماء: «هل تدرون ما قال ربكم؟ قالوا: الله تعالى ورسوله أعلم قال: قال أصبح من عبادي مؤمن بي وكافر فأما من قال مطرنا بفضل الله تعالى ورحمته فذلك مؤمن بي كافر بالكوكب وأما من قال مطرنا بنوء كذا فهو كافر بي مؤمن بالكوكب»
Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim) Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yağan bir yağmurun ardından şöyle buyurdu: “Rabbinizin ne buyurduğunu bilir misiniz?” “Yüce Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Buyurdu ki: “[Allah] buyurdu ki: ‘Kullarımdan bir kısmı Bana iman etmiş, bir kısmı da inkâr etmiş olarak sabaha erdi. ‘Bize Allah'ın lütfu ve rahmetiyle yağmur yağdı’ diyen kimse Bana iman etmiş, yıldıza küfretmiştir (yıldızı inkâr etmiştir). ‘Bize falan ve falan yıldızın batışı/doğuşu sebebiyle yağmur yağdı’ diyen kimse ise Beni inkâr etmiş, yıldıza iman etmiştir.’”
وظاهره أن الكفر مقابل الإيمان فيحمل على ما إذا أراد القائل ما سمعت أولا والله تعالى الحافظ من كل سوء لا رب غيره ولا يرجى إلا خيره. والقمر في العرف العام هو الكوكب المعروف في جميع ليالي الشهر، والمشهور عند اللغويين أنه بعد الاجتماع مع الشمس ومفارقته إياها لا يسمى قمرا إلا من ثلاث ليال وست وعشرين ليلة وفيما عدا ذلك يسمى هلالا ولعل الأظهر في الآية حمله على المعنى الأول وهو الشائع إذا ذكر مع الشمس أي قدرنا هذا الجرم المعروف منازل ومسافات مخصوصة فسار فيها ونزلها منزلة منزلة حَتَّى عادَ أي صار في أواخر سيره وقربه من الشمس في رأي العين كَالْعُرْجُونِ هو عود عزق النخلة من بين الشمراخ إلى منبته منها وروي ذلك عن الحسن وقتادة، وعن ابن عباس أنه أصل العذق، وقيل الشمراخ وهو ما عليه البسر من عيدان العذق والكباسة، والمشهور الأول، ونونه على ما حكي عن الزجاج زائدة فوزنه فعلون من الانعراج وهو الاعوجاج والانعطاف، وذهب قوم واختاره الراغب والسمين وصاحب القاموس إلى أنها أصلية فوزنه فعلول، وقرأ سليمان التيمي «كالعرجون» بكسر العين وسكون الراء وفتح الجيم وهي لغة فيه كالبزيون والبزيون وهو بساط رومي أو السندس الْقَدِيمِ أي العتيق الذي مر عليه زمان يبس فيه ووجه الشبه الاصفرار والدقة والاعوجاج، وقيل: أقل مدة القدم حول فلو قال رجل كل مملوك لي قديم فهو حر عتق منهم من مضى له حول وأكثر،
Bunun zâhiri, küfrün imanın karşılığı olduğudur; dolayısıyla ilk işittiğin manayı kastetmesi durumuna hamledilir. Her türlü kötülükten koruyan Yüce Allah'tır; O'ndan başka Rab yoktur ve yalnız O'nun hayrı umulur. Ay (el-Kamer), genel örfte ayın bütün gecelerindeki bilinen gök cismidir. Dilciler nezdinde meşhur olana göre ise Güneş ile kavuşumdan ve ondan ayrıldıktan sonra ancak üç geceden yirmi altı geceye kadar ona kamer denir; bunun dışındakilerde ise hilal olarak adlandırılır. Ayette Güneş ile birlikte zikredildiğinde yaygın olan ilk manaya hamledilmesi muhtemelen daha açıktır; yani "Biz bu bilinen gök cismine menziller ve özel mesafeler takdir ettik; o da bunlarda yürüdü ve onları menzil menzil konakladı; { حَتَّى عادَ } “nihayet dönüştü / döndü”, yani yürüyüşünün sonlarında ve Güneş'e yaklaşmasında gözün görüşüne göre { كَالْعُرْجُونِ } “kuru hurma dalı gibi [oldu]”. Urcûn, hurma salkımının çöpleri (şimrâh) ile ağaçtaki çıkış yeri arasındaki sapıdır; bu Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise onun salkım sapının kökü (aslü'l-ızk) olduğu rivayet edilmiştir. Şimrâh yani hurma salkımının üzerinde ham hurmaların bulunduğu çöpleri olduğu da söylenmiştir; meşhur olan birincisidir. Zeccâc'dan nakledildiğine göre onun nûn harfi zâiddir ve vezni eğrilmek ve bükülmek manasındaki 'in'ırâc'dan fa'lûn'dur. Bir grup ise nûn'un asıl harf olup vezninin fa'lûl olduğuna kail olmuş, Râgıb, Semîn ve Kâmûs sahibi de bunu tercih etmiştir. Süleyman et-Teymî "ke'l-ırcûni" şeklinde ayn'ın kesresi, râ'nın sükûnu ve cîm'in fethasıyla okumuştur ki bu da onda bir lehçedir; tıpkı Rum kilimi veya sündüs manasındaki bizyûn / bizyevn gibi. { الْقَدِيمِ } “eski [hurma dalı gibi]”; yani üzerinden zaman geçip kuruyan eski dal demektir; benzerlik yönü ise sararma, incelme ve eğriliktir. Eskiliğin (kıdem) en az süresinin bir yıl olduğu söylenmiştir; dolayısıyla bir adam: "Bana ait eski olan her köle hürdür" dese, üzerinden bir yıl veya daha fazla geçmiş olanlar azat olur.
وقيل: ستة أشهر وحكاه بعض الإمامية عن أبي الحسن الرضا ﵁.
Altı ay olduğu da söylenmiştir; bunu İmâmiyye'den bazıları Ebu'l-Hasan er-Rızâ'dan [radıyallâhu anh] nakletmiştir.
لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أي يتسخر ويتسهل كما في قولك النار ينبغي أن تحرق الثوب أو يحسن ويليق أي حكمة كما في قولك الملك ينبغي أن يكرم العالم، واختار غير واحد المعنى الأول، وأصل يَنْبَغِي مطاوع بغى بمعنى طلب وما طاوع وقبل الفعل فقد تسخر وتسهل، والنفي راجع في الحقيقة إلى يَنْبَغِي فكأنه قيل: لا يتسهل للشمس ولا يتسخر أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ أي في سلطانه بأن تجتمع معه في الوقت الذي حده الله تعالى له وجعله مظهرا لسلطانه فإنه ﷿ جعل لتدبير هذا العالم بمقتضى الحكمة لكل من النيرين الشمس والقمر حدا محدودا ووقتا معينا يظهر فيه سلطانه فلا يدخل أحدهما في سلطان الآخر بل يتعاقبان إلى أن يأتي أمر الله ﷿، وهذه الجملة لنفي أن تدرك الشمس القمر فيما جعل له وقوله تعالى وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ لنفي أن يدرك القمر الشمس فيما جعل لها أي ولا آية الليل سابقة أية النهار وظاهر سلطانها في وقت ظهور سلطانها وإلى هذا المعنى يشير كلام قتادة والضحاك وعكرمة وأبي صالح واختاره الزمخشري ليناسب قوله تعالى لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها ولأن الكلام في الآيتين دل عليه قوله تعالى وَالشَّمْسُ تَجْرِي الآيتان وآخرا كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وعبر بالإدراك أولا وبالسبق ثانيا على ما في الكشاف لمناسبة حال الشمس من بطء السير وحال القمر من سرعته، ولم يقل ولا القمر سابق الشمس ليؤذن على ما قال الطيبي بالتعاقب بين الليل والنهار وبنصوصية التدبير على المعاقبة فإنه مستفاد من الحركة اليومية التي مدار تصرف كل منهما عليها. وفي الكشف التحقيق أن المقصود بيان معاقبة كل من الشمس والقمر في ترتب الإضاءة وسلطانه على الاستقلال وكذلك اختلاف الليل والنهار فقيل: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ كناية عن سبق آيته آيته فحصل الدلالة على الاختلاف أيضا إدماجا لأنها لا تنافي إرادة الحقيقة، وجاء من ضرورة التقابل هذا المعنى في النهار أيضا من قوله تعالى: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ ولما ذكر مع الشمس الإدراك المؤذن بأنها طالبة للحاق قيل «لا ينبغي» رعاية للمناسبة وجيء بالفعل المؤذن بالتجدد ولما نفي السبق في المقابل أكد ذلك بأن جيء بالجملة الاسمية المحضة من دون الابتغاء لأنه مطلوب اللحوق اه.
{ لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها } “Ne Güneş'e yaraşır / mümkündür”; yani tıpkı "Ateşin elbiseyi yakması gerekir/mümkündür" sözünde olduğu gibi boyun eğer ve kolaylaşır veya "Hükümdarın alime ikram etmesi yaraşır" sözünde olduğu gibi hikmet gereği güzel ve layık olur. Pek çok müfessir birinci manayı tercih etmiştir. "Yenbegî" (يَنْبَغِي) kelimesinin aslı, talep etmek manasındaki "bağâ" fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); bir eyleme boyun eğip onu kabul eden şey, boyun eğmiş ve kolaylaşmış olur. Nefiy (olumsuzluk) gerçekte "yenbegî" fiiline dönüktür; dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: Güneş için kolaylaşmaz ve boyun eğmez { أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } “Ay'a yetişmesi”; yani Yüce Allah'ın Ay için belirlediği ve onun hakimiyetine tecelli kıldığı vakitte onunla bir araya gelmek suretiyle onun hakimiyet alanında ona yetişmesi [mümkün değildir]. Zira O [azze ve celle], bu alemin idaresi için hikmetin gereği olarak iki aydınlatıcıdan (Güneş ve Ay) her biri için hakimiyetinin ortaya çıkacağı sınırlı bir sınır ve belirli bir vakit takdir etmiştir; böylece biri diğerinin hakimiyet alanına girmez, bilakis Allah'ın [azze ve celle] emri gelinceye kadar birbiri ardınca gelirler. Bu cümle, Güneş'in Ay için takdir edilen alanda ona yetişmesini nefyetmek içindir. Yüce Allah'ın { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } “Ne de gece gündüzü geçebilir” kavli ise, Ay'ın Güneş için takdir edilen alanda ona yetişmesini nefyetmek içindir; yani ne gece ayeti (Ay), gündüz ayetini (Güneş'i) geçebilir ne de onun hakimiyeti diğerinin hakimiyet vaktinde zahir olabilir. Katâde, Dahhâk, İkrime ve Ebû Sâlih'in sözleri bu manaya işaret etmektedir; Zemahşerî de Yüce Allah'ın { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها } kavline uygun düşmesi için ve sözün iki ayet hakkında olması sebebiyle bunu tercih etmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَالشَّمْسُ تَجْرِي } “Güneş de akıp gider” ayeti ve devamındaki ayetler ile sonundaki { كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” kavli buna delalet etmektedir. el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre, birinci kısımda yetişmek (idrâk), ikinci kısımda ise öne geçmek (sebk) ile ifade edilmesi, Güneş'in hareketinin yavaşlığı ve Ay'ın hareketinin hızlılığı haline uygunluk içindir. Tîbî'nin belirttiğine göre, gece ile gündüz arasındaki ardışıklığı ve idarenin nöbetleşe gerçekleşme üzerine kurulu olduğunu bildirmek için "Ne de Ay Güneş'i geçebilir" denilmemiştir; zira bu durum, her ikisinin tasarrufunun merkezini oluşturan günlük hareketten anlaşılmaktadır. el-Keşf'te ise tahkik şudur: Maksat, Güneş ve Ay'dan her birinin aydınlatma ve hakimiyet sırasının müstakil olarak birbirini takip ettiğini ve aynı şekilde gece ile gündüzün ihtilafını beyan etmektir. Bu yüzden gece ayetinin gündüz ayetini geçmesinden kinaye olarak { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } denilmiş; böylece hakikat kastedilmesine engel olmadığından idmaç (iç içe anlatım) yoluyla ihtilafa da delalet hasıl olmuştur. Bu mana, karşıtlığın gereği olarak Yüce Allah'ın { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } kavlinden gündüz için de ortaya çıkmıştır. Güneş ile birlikte yetişme zikredilip bu da yetişmeyi talep ettiğini hissettirdiği için, uyumu gözetmek amacıyla "yaraşmaz / kolaylaşmaz" denilmiş ve yenilenmeyi bildiren muzari fiil getirilmiştir. Karşılığında ise öne geçmek nefyedildiğinde, bu durum talep manası olmaksızın sırf isim cümlesi getirilerek pekiştirilmiştir; çünkü o, yetişilmesi talep edilendir.
ولم يذكر السر في إدخال حرف النفي على الشمس دون الفعل المؤذن بصفتها ويوشك أن يكون أخفى من السها وكان ذلك ليستشعر منه في المقام الخطابي أن الشمس إذا خليت وذاتها تكون معدومة كما هو شأن سائر الممكنات وإنما يحصل لها ما يحصل من علته التي هي عبارة عن تعلق قدرته تعالى به على وفق إرادته سبحانه الكاملة التي لا يأبى عنها شيء من أشياء عالم الإمكان ويفيد ذلك في غاية كونها مسخرة في قبضة تصرفه ﷿ لا شيء فوق تلك المسخرية وفيه تأكيد لما يفيده قوله تعالى ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ ورد بليغ لمن إليها يسند التأثير.
Nefiy harfinin, vasfını bildiren fiil yerine bizzat Güneş kelimesinin başına getirilmesindeki sırrı zikretmemiştir; bu ise neredeyse Süha yıldızından daha gizlidir. Bu, hitap makamında Güneş'in kendi haline ve zatına bırakıldığında, diğer bütün mümkün varlıklar gibi yok hükmünde olacağını hissettirmek içindir. Ona hasıl olan şeyler ancak illetinden hasıl olur ki bu da Yüce Allah'ın kudretinin, imkan aleminin hiçbir şeyinin karşı koyamayacağı o mükemmel iradesine uygun olarak ona taalluk etmesinden ibarettir. Bu da onun Yüce Allah'ın tasarruf kabzasında son derece boyun eğmiş olduğunu, bu boyun eğişin ötesinde hiçbir şey olmadığını ifade eder. Bunda, Yüce Allah'ın { ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir” kavlinin ifade ettiği manaya bir tekit ve tesiri Güneş'e isnat edenlere karşı beliğ bir ret vardır.
وجوز أن يكون ذلك لإفادة كونها مسخرة لا يتسهل لها إلا ما أريد بها من حيث تقديم المسند إليه على الفعل وجعله بعد حرف النفي نحو ما أنا قلت هذا وما زيد سعى في حاجتك يفيد التخصيص أي ما أنا قلت هذا بل غيري وما زيد سعي في حاجتك بل غيره على ما حققه علماء البلاغة والمقصود من نفي تسهل إدراك القمر في سلطانه عن الشمس نفى أن يتسهل لها أن تطمس نوره وتذهب سلطانه ويرجع ذلك إلى نفي قدرتها على الطمس وإذهاب السلطان فيكون المعنى بناء على قاعدة التقديم أن الشمس لا تقدر على ذلك بل غيرها يقدر عليه وهو الله ﷿ وهذا بعد إثبات الجريان لها بتقدير العزيز العليم مشعر بكونها مسخرة لا يتسهل لها إلا ما أريد بها.
Bunun, müsnedin ileyhin fiilden önce getirilmesi ve nefiy harfinden sonra kılınması bakımından onun boyun eğdirilmiş olduğunu ve kendisi hakkında murat edilenden başkasının onun için kolaylaşmayacağını ifade etmek için olması da caiz görülmüştür. Tıpkı belagat alimlerinin tahkik ettiği üzere "Bunu ben söylemedim (başkası söyledi)" ve "Senin işine Zeyd koşmadı (başkası koştu)" sözlerinin tahsis ifade etmesi gibi. Güneş'in kendi hakimiyetinde Ay'a yetişmesinin kolaylaşmasının nefyedilmesinden maksat, onun ışığını örtüp hakimiyetini gidermesinin Güneş için kolaylaşmayacağını nefyetmektir. Bu da onun örtme ve hakimiyeti giderme kudretinin nefyine döner. Öne alma (takdim) kuralına binaen mana şöyle olur: Güneş buna güç yetiremez, bilakis başkası güç yetirir ki O da Allah'tır [azze ve celle]. Bu ise, Azîz ve Alîm olanın takdiriyle onun akıp gittiğinin ispatından sonra, onun boyun eğdirilmiş olduğunu ve kendisi hakkında murat edilenden başkasının onun için kolaylaşmayacağını hissettirir.
وقال بعض الفضلاء فيما كتبه على هامش تفسير البيضاوي عند قوله: وإيلاء حرف النفي الشمس للدلالة على أنها مسخرة لا يتيسر لها إلا ما أريد بها وجه الدلالة أن الإيلاء المذكور يفيد التخصيص والابتغاء بمعنى الصحة والتسهيل المساوقين للاقتدار فيفيد الكلام أن الشمس ليس لها قدرة على إدراك القمر وسرعة المسير التي هي ضد لحركتها الخاصة بل القدرة عليهما لله سبحانه فهو فاعل لحركتها حقيقة ولها مجرد المحلية للحركة فصحت الدلالة المذكورة ثم قال: وتفصيل الكلام أن الله سبحانه ذكر أولا أن الشمس تجري لمستقر لها إشارة إلى حركتها الخاصة ثم ذكر سبحانه أنه قدر القمر أيضا في منازل الشمس حتى عاد كالعرجون القديم أي رجع إلى الشكل الهلالي وذلك إنما يكون عند قربه إلى الشمس ورجوعه إليها ولما كان للوهم سبيل إلى أن يتوهم أن جري الشمس وسيرها وتقدير أنوار القمر وجرمه المرئي مما يستند إلى إرادتهما على سبيل إرادتنا التي تتعلق تارة بالشيء وأخرى بضده فيصح ويتيسر للنيرين الأمران كما يصحان لنا وأن يتوهم أن إسناد أمر الشمس والقمر إلى التقدير الإلهي من قبيل إسناد أفعالنا إليه من حيث إن الأقدار والتمكين منه تعالى وأنه سبحانه المبدأ والمنتهى إلى غير ذلك من الاعتبارات.
Bazı ilim ehli, Beyzâvî Tefsiri'nin haşiyesinde "Nefiy harfinin Güneş'in başına getirilmesi, onun boyun eğdirildiğine ve kendisi hakkında murat edilenden başkasının ona kolaylaşmayacağına delalet etmek içindir" sözü hakkında şöyle demiştir: Delaletin yönü, söz konusu başa getirmenin tahsis ifade etmesi ve 'ibtigâ' kelimesinin iktidarla eş anlamlı olan sıhhat ve kolaylaşma manasında olmasıdır. Böylece söz, Güneş'in Ay'a yetişmeye ve kendi özel hareketinin zıddı olan hızlı harekete kudreti olmadığını, bilakis her ikisine de kudretin Yüce Allah'a ait olduğunu ifade eder; dolayısıyla gerçekte onun hareketinin faili O'dur, Güneş ise hareket için sadece bir mahaldir. Böylece söz konusu delalet sahih olmuştur. Ardından şöyle demiştir: Sözün ayrıntısı şudur ki, Yüce Allah önce Güneş'in kendi özel hareketine işaretle kendisi için belirlenen bir karargaha doğru akıp gittiğini zikretmiş, sonra da Ay'ı Güneş'in menzillerinde takdir ettiğini, nihayet kuru hurma dalı gibi döndüğünü, yani hilal şekline geri döndüğünü zikretmiştir; bu da ancak onun Güneş'e yaklaşması ve ona dönmesi esnasında olur. Güneş'in akıp gitmesi ve yürüyüşü ile Ay'ın nurlarının ve görünen cisminin takdirinin, bazen bir şeye bazen de zıddına taalluk eden bizim irademiz gibi her ikisinin iradesine dayandığı, dolayısıyla bizim için caiz ve kolay olduğu gibi bu iki aydınlatıcı için de her iki durumun caiz ve kolay olduğu vehmine ve Güneş ile Ay'ın durumunun ilahi takdire isnadının, güç yetirme ve imkan vermenin Yüce Allah'tan olması, başlangıç ve sonucun O olması bakımından bizim fiillerimizin O'na isnadı kabilinden olduğu vehmine kapılabileceği için,
نبه جل شأنه بالتخصيص المذكور على دفع على هذا التوهم على سبيل التنبيه على كون الشيء مسخرا مضطرا في أمره بسلب اقتداره على ضده وإن لم يذكر جميع أضداده فأشار سبحانه إلى أن الحركة السريعة المفضية إلى إدراك القمر التي هي ضد الحركة الخاصة للشمس لا يصح استنادها إليها والقدرة عليها مختصة بغيرها وهو الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ حتى يظهر أن وجود الحركة الخاصة لها مستند إلى تقديره تعالى وتدبيره جل شأنه من غير مشاركة للشمس معه سبحانه ثم أردف ذلك بحكم القمر حيث قال تعالى وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ فإن الأقرب كون المعنى فيه ليس لآية الليل القدرة على أن تسبق آية النهار بحيث تفوتها ولا تكون لها مراجعة إليها ولحوق بها تنبيها على أن تقدير القمر في المنازل على الوجه المرصود الذي يعود به إلى الشكل الهلال الشبيه بالعرجون ويفضي إلى مقاربة الشمس مستند أيضا إلى تقديره تعالى وتدبيره سبحانه من غير مشاركة للقمر فيه فالجملتان في قوة التأكيد للآيتين السابقتين ولهذا فصلتا اه، وفيه دغدغة لا تخفى على ذكي فتأمل.
Şanı yüce olan [Allah], bütün zıtları zikredilmese de bir şeyin zıddına olan iktidarını nefyetmek suretiyle o şeyin işinde boyun eğmiş ve mecbur olduğuna dikkat çekmek kabilinden, söz konusu tahsis ile bu vehmi defetmeye dikkat çekmiştir. Yüce Allah, Güneş'in özel hareketinin zıddı olan ve Ay'a yetişmeyi sağlayan hızlı hareketin Güneş'e isnadının sahih olmadığına ve buna olan kudretin başkasına, yani Azîz ve Alîm olana ait olduğuna işaret etmiştir; ta ki Güneş'in özel hareketinin varlığının, Güneş'in Yüce Allah'a hiçbir ortaklığı olmaksızın O'nun takdirine ve tedbirine dayandığı ortaya çıksın. Ardından { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } buyurarak bunu Ay'ın hükmüyle takip etmiştir. Zira buradaki en yakın mana; Ay'ın menzillerde, hurma dalına benzeyen hilal şekline döneceği ve Güneş'e yaklaşmayı sağlayacak şekilde gözlemlenen biçimde takdir edilmesinin de Ay'ın hiçbir ortaklığı olmaksızın Yüce Allah'ın takdirine ve tedbirine dayandığına dikkat çekmek üzere, gece ayetinin gündüz ayetini onu kaçıracak ve ona bir daha dönüşü ve yetişmesi olmayacak şekilde geçmeye kudretinin olmadığıdır. Dolayısıyla bu iki cümle, önceki iki ayeti tekit kuvvetindedir ve bu sebeple fasledilmişlerdir (atıfsız getirilmişlerdir). Bunda zeki kimselere gizli kalmayacak bir incelik/nüans vardır, düşün.
وما أشار إليه من أن معنى لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ أن الشمس لا قدرة لها على أن تدرك القمر في سيره لبطء حركتها الخاصة وسرعة حركته كذلك قاله غير واحد. وادعى النحاس أنه أظهر ما قيل في معناه وبينه وبين ما تقدم من المعنى قرب ما بل قال بعضهم: الفرق بين الوجهين بالاعتبار، وقال بعض من ذهب إليه في وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ إن المراد أن القمر لا يسبق الشمس بالحركة اليومية وهي ما تكون له وكذا لسائر الكواكب بواسطة فلك الأفلاك فإن هذه الحركة لا يقع بسببها تقدم ولا تأخر وقيل المراد بقوله تعالى لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ إنه لا ينبغي لها أن تدركه في آثاره ومنافعه فإنه سبحانه خص كلا منهما بآثار ومنافع كالتلوين بالنسبة للقمر والنضج بالنسبة للشمس، وعن الحسن أن المراد أنهما لا يجتمعان فيما يشاهد من السماء ليلة الهلال خاصة أي لا تبقى الشمس طالعة إلى أن يطلع القمر ولكن إذا غربت طلع، وقال يحيى بن سلام: المراد لا تدركه ليلة البدر خاصة لأنه يبادر المغيب قبل طلوعها وكلا القولين لا يعول عليهما ولا ينبغي أن يلتفت إليهما، وقيل في معنى الجملة الثانية إن الليل لا يسبق النهار ويتقدم على وقته فيدخل قبل مضيه.
{ لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } kavlinin manasının; kendi özel hareketinin yavaşlığı ve Ay'ın hareketinin hızlılığı sebebiyle Güneş'in hareketinde Ay'a yetişmeye kudretinin olmadığı şeklindeki işaretini pek çok müfessir söylemiştir. Nehhâs, bunun ayetin manası hakkında söylenenlerin en açığı olduğunu iddia etmiştir. Bu mana ile daha önce geçen mana arasında bir yakınlık vardır; hatta bazısı: "İki vecih arasındaki fark itibârîdir" demiştir. Bu görüşe gidenlerden bazısı { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } hakkında şöyle demiştir: Kastedilen, felekler feleği vasıtasıyla kendisi ve diğer yıldızlar için hasıl olan günlük hareketle Ay'ın Güneş'i geçmemesidir; çünkü bu hareket sebebiyle bir öne geçme veya geride kalma meydana gelmez. Yüce Allah'ın { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } kavlinden maksadın; Güneş'in, Ay'ın eser ve menfaatlerine yetişemeyeceği olduğu da söylenmiştir; zira Yüce Allah, Ay için renk verme, Güneş için ise olgunlaştırma gibi her birini özel eser ve menfaatlerle tahsis etmiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre maksat, özellikle hilal gecesinde gökte müşahede edilen alanda ikisinin bir araya gelmemesidir; yani Güneş, Ay doğuncaya kadar doğmuş olarak kalmaz, bilakis o batınca Ay doğar. Yahyâ b. Sellâm ise şöyle demiştir: Maksat, özellikle dolunay gecesinde Güneş'in Ay'a yetişememesidir; çünkü Ay, Güneş doğmadan önce batmaya acele eder. Bu iki görüş de itimada şayan değildir ve bunlara iltifat edilmemelidir. İkinci cümlenin manası hakkında, gecenin gündüzü geçip vaktinin önüne geçemeyeceği ve gündüz geçmeden onun içine giremeyeceği söylenmiştir.
وفي الدر المنثور عن بعض الأجلة أي لا ينبغي إذا كان ليل أن يكون ليل آخر حتى يكون النهار، وعليك بما تقدم فهو لعمري أقوم، واستدل بالآية أن النهار سابق على الليل في الخلق
ed-Dürrü'l-Mensûr'da bazı büyük zatlardan şöyle nakledilmiştir: Yani bir gece olduğunda, gündüz oluncaya kadar başka bir gecenin olması yaraşmaz/mümkün olmaz. Sen daha önce geçen açıklamaya sarıl; ömrüme yemin olsun ki o en sağlam olanıdır. Ayetten, yaratılışta gündüzün geceden önce olduğuna delil getirilmiştir.
روى العياشي في تفسير بالإسناد عن الأشعث بن حاتم قال كنت بخراسان حيث اجتمع الرضا رضي الله تعالى عنه والمأمون والفضل بن سهل في الإيوان
Ayyâşî tefsirinde isnadıyla Eş'as b. Hâtim'den rivayet etti ki o şöyle dedi: Horasan'da Rızâ [radıyallâhu teâlâ anh], Me'mûn ve Fazl b. Sehl'in eyvanda bir araya geldikleri sırada oradaydım;
بمرو فوضعت المائدة فقال الرضا: إن رجلا من بني إسرائيل سألني بالمدينة فقال: النهار خلق قبل أم الليل فما عندكم؟
Merv'de sofra kuruldu. Rızâ şöyle dedi: "İsrailoğulları'ndan bir adam Medine'de bana sorup: 'Gündüz mü önce yaratıldı yoksa gece mi, bu hususta ne dersiniz?' dedi."
فأرادوا الكلام فلم يكن عندهم شيء فقال الفضل للرضا: أخبرنا بها أصلحك الله تعالى قال نعم من القرآن أم من الحساب؟ قال له الفضل: من جهة الحساب فقال رضي الله تعالى عنه: قد علمت يا فضل أن طالع الدنيا السرطان والكواكب في مواضع شرفها فزحل في الميزان والمشتري في السرطان والمريخ في الجدي والشمس في الحمل والزهرة في الحوت وعطارد في السنبلة والقمر في الثور فتكون الشمس في العاشر وسط السماء فالنهار قبل الليل، ومن القرآن قوله تعالى: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ أي الليل قد سبقه النهار اه.
Konuşmak istediler fakat yanlarında [bir bilgi] yoktu. Fazl, Rızâ'ya: "Allah seni muvaffak kılsın, bunu bize haber ver" dedi. O da: "Evet, Kur'an'dan mı yoksa astronomik hesaptan mı?" dedi. Fazl ona: "Hesap cihetinden" dedi. Bunun üzerine [radıyallâhu teâlâ anh] şöyle buyurdu: "Ey Fazl, bildin ki dünyanın tali'i Yengeç burcudur ve yıldızlar şereflerinin bulunduğu yerlerdedir: Satürn Terazi'de, Jüpiter Yengeç'te, Mars Oğlak'ta, Güneş Koç'ta, Venüs Balık'ta, Merkür Başak'ta ve Ay Boğa'dadır. Böylece Güneş onuncu evde, göğün ortasında olur; dolayısıyla gündüz geceden öncedir. Kur'an'dan [delil ise] Yüce Allah'ın: { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } kavlidir; yani gündüz geceyi geçmiştir."
وفي الاستدلال بالآية بحث ظاهر وأما بالحساب فله وجه في الجملة. ورأى المنجمون أن ابتداء الدورة دائرة نصف النهار وله موافقة لما ذكر، والذي يغلب على الظن عدم صحة الخبر من مبتدئه فالرضى أجل من أن يستدل بالآية على ما سمعت من دعواه وفهم الإمام من قوله تعالى وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ أن الليل مسبوق لا سابق ومن قوله سبحانه يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ [الأعراف: ٥٤، الرعد: ٣] يطلبه حثيثا أن الليل سابق لأن النهار يطلبه، وأجاب عما يلزم عليه من كون الليل سابقا مسبوقا بأن المراد من الليل هنا آيته وهو القمر وهو لا يسبق الشمس بالحركة اليومية والمراد من الليل هناك نفس الليل وكل واحد لما كان في عقب الآخر كان طالبه وتعقبه أبو حيان بأن فيه جعل الضمير الفاعل في يَطْلُبُهُ عائدا على النهار وضمير المفعول عائدا على اللَّيْلَ والظاهر أن ضمير الفاعل عائد على ما هو الفاعل في المعنى وهو الليل لأنه كان قبل دخول همزة النقل يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ وضمير المفعول عائد على النَّهارَ لأنه المفعول قبل النقل وبعده وحينئذ كلتا الآيتين تفيد أن النهار سابق فلا سؤال انتهى. فتأمل ولا تغفل.
Ayetle istidlalde açık bir tartışma vardır; hesaba gelince, genel olarak bir yönü bulunmaktadır. Müneccimler, devrin başlangıcının öğle dairesi olduğu görüşündedirler ve bu zikredilenle uyumludur. Zanna galip gelen ise, bu haberin aslen sahih olmadığıdır; zira er-Rızâ, ayetten işittiğin bu iddiaya delil getirmekten çok daha yücedir. İmam [Râzî], Yüce Allah'ın { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } kavlinden gecenin öne geçen değil, geçilen olduğunu anlamış; Yüce Allah'ın { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Geceyi, peşinden süratle kovalayan gündüze bürür” kavlinden ise gündüz onu talep ettiği için gecenin önde giden olduğunu anlamıştır. Gecenin hem önde giden hem de geride kalan olması gerekmesine karşı şöyle cevap vermiştir: Buradaki geceden maksat onun ayeti olan Ay'dır ve o günlük hareketle Güneş'i geçmez; oradaki geceden maksat ise bizzat gecenin kendisidir ve her biri diğerinin peşinden geldiği için onu talep edendir. Ebû Hayyân onu eleştirerek şöyle demiştir: Bunda, 'yetlubuhû' fiilindeki fail zamirini gündüze, meful zamirini ise geceye döndürmek vardır. Halbuki zahir olan, fail zamirinin mana bakımından fail olana yani geceye dönmesidir; çünkü nakil hemzesi girmeden önce 'yağşa'l-leylu'n-nehâra' şeklinde idi. Meful zamiri ise hemzeden önce de sonra da meful olan gündüze döner. Bu durumda her iki ayet de gündüzün önde giden olduğunu ifade eder ve soru ortadan kalkar. Düşün ve gaflete düşme.
وقرأ عمار بن عقيل «سابق» بغير تنوين «النهار» بالنصب قال المبرد: سمعته يقرأ فقلت ما هذا؟ قال: أردت سابق النهار بالتنوين فحذفت لأنه أخف. وفي البحر حذف التنوين لالتقاء الساكنين «وكل» أي كل واحد من الشمس والقمر إذ هما المذكوران صريحا والتنوين عوض عن المضاف إليه وقدره بعضهم ضمير جمع العقلاء ليوافق ما بعد أي كلهم وقدره آخر اسم إشارة أي كل ذلك أي المذكور الشمس والقمر فِي فَلَكٍ هو كما قال الراغب مجرى الكوكب سمي به لاستدارته كفلكة المغزل وهي الخشبة المستديرة في وسطه وفلكة الخيمة وهي الخشبة المستديرة التي توضع على رأس العمود لئلا تتمزق الخيمة.
Ammâr b. Ukayl "sâbika" kelimesini tenvinsiz, "en-nehâra" kelimesini ise nasb ile okumuştur. Müberred şöyle dedi: Onu okurken işittim ve "Bu nedir?" dedim. O da: "Tenvin ile 'sâbikun en-nehâra' demek istedim, daha hafif olduğu için tenvini hazfettim" dedi. el-Bahr'da ise tenvinin iki sakinin karşılaşması sebebiyle hazfedildiği belirtilmiştir. { وَكُلٌّ } “Her biri de”; yani Güneş ve Ay'dan her biri demektir; çünkü açıkça zikredilenler bu ikisidir ve tenvin muzâfun ileyh yerine ivazdır. Bazıları, sonrasına uyması için bunu akıl sahiplerinin cemi zamiri ile takdir etmişlerdir; yani 'kulluhum' (hepsi) demektir. Bir başkası ise işaret ismi ile takdir etmiştir; yani 'kullu zâlike' (bütün bu zikredilen Güneş ve Ay) demektir. { فِي فَلَكٍ } “Bir yörüngede”; Râgıb'ın dediği gibi yıldızın akıp gittiği yoldur; tıpkı kirmenin felekesi (ortasındaki yuvarlak tahta) ve çadırın felekesi (çadır yırtılmasın diye direğin başına konulan yuvarlak tahta) gibi yuvarlaklığından dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir.
يَسْبَحُونَ أي يسيرون فيه بانبساط وكل من بسط في شيء فهو يسبح فيه، ومنه السباحة في الماء، وهذا المجرى في السماء ولا مانع عندنا أن يجري الكوكب بنفسه في جوف السماء وهي ساكنة لا تدور أصلا وذلك بأن يكون فيها تجويف مملوء هواء أو جسما آخر لطيفا مثله يجري الكوكب فيه جريان السمكة في الماء أو البندقة في الأنبوب مثلا أو تجويف خال من سائر ما يشغله من الأجسام يجري الكوكب فيه أو بأن تكون السماء بأسرها لطيفة أو ما هو مجرى الكوكب منها لطيفا فيشق الكوكب ما يحاذيه وتجري كما تجري السمكة في البحر أو في ساقية منه وقد انجمد سائره وانقطاع كرة الهواء عند كرة النار المماسة لمقعر فلك القمر عند الفلاسفة وانحصار الأجسام اللطيفة بالعناصر الثلاثة وصلابة جرم السماء وتساوي أجزائها واستحالة الخرق والالتئام عليها واستحالة وجود الخلاء لم يتم دليل على شيء منه، وأقوى ما يذكر في ذلك شبهات أوهن من بيت العنكبوت وإنه ورب السماء لأوهن البيوت.
{ يَسْبَحُونَ } “Yüzmektedirler”; yani onun içinde rahatça/açılarak akıp gitmektedirler. Bir şeyin içinde açılıp rahatça hareket eden herkes onun içinde yüzüyor demektir; sudaki yüzme (sibâhat) de bu köktendir. Bu akış yeri göktedir. Bize göre, gök sabit olup hiç dönmezken yıldızın bizzat göğün içinde akıp gitmesine hiçbir engel yoktur. Bu da gökte hava veya onun gibi latif başka bir cisimle dolu bir boşluğun bulunması ve yıldızın onun içinde balığın suda veya fındığın boruda akması gibi akmasıyla; yahut yıldızın içinde akacağı, onu meşgul edecek diğer cisimlerden arınmış bir boşluğun bulunmasıyla; yahut göğün tamamının latif olması veya yıldızın akış yerinin latif olup yıldızın hizasındakini yarması ve tamamı donmuş bir denizde yahut onun bir arkında balığın yüzmesi gibi yüzmesiyle olur. Filozoflara göre hava küresinin Ay feleğinin iç bükeyine temas eden ateş küresinde son bulması, latif cisimlerin üç unsurla sınırlandırılması, gök cisminin sertliği ve parçalarının eşitliği, onda yarılma ve yapışmanın imkansızlığı ve boşluğun (vakum) varlığının imkansızlığı iddialarının hiçbirine dair tam bir delil ortaya konulamamıştır. Bu konuda zikredilenlerin en güçlüsü, örümcek yuvasından daha çürük şüphelerdir; göğün Rabbine andolsun ki o evlerin en çürüğüdür.
ويجوز أن يكون الفلك عبارة عن جسم مستدير ويكون الكوكب فيه يجري بجريانه في ثخن السماء من غير دوران للسماء، ولا مانع من أن يعتبر هذا الفلك لبعض الكواكب الفلك الكلي ويكون فيه نحو ما يثبته أهل الهيئة لضبط الحركات المختلفة من الأفلاك الجزئية لكن لا يضطر إلى ذلك بناء على القواعد الإسلامية كما لا يخفى إلا أن في
Feleğin yuvarlak bir cisimden ibaret olması, gök dönmeksizin yıldızın göğün kalınlığı içinde onun akmasıyla akıp gitmesi de caizdir. Bu feleğin bazı yıldızlar için külli felek kabul edilmesine ve heyet (astronomi) ehlinin farklı hareketleri zapt etmek için cüzi feleklerden ispat ettiği şeylerin benzerinin onda bulunmasına bir engel yoktur; fakat gizli olmadığı üzere İslami kaidelere binaen buna mecbur olunmaz. Ancak şu var ki,
نسبة السبح إلى الكوكب نوع إباء بظاهره عن هذا الاحتمال، وفي كلام الأئمة من الصحابة وغيرهم إيماء إلى بعض ما ذكرنا.
Yüzmenin yıldıza nispet edilmesi, zahiri itibarıyla bu ihtimale bir tür engel teşkil eder. Sahabe ve diğer imamlardan nakledilen sözlerde, zikrettiklerimizin bir kısmına işaret bulunmaktadır.
أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وأبو الشيخ في العظمة عن ابن عباس أنه قال في الآية: كُلٌّ فِي فَلَكٍ فلكة كفلكة المغزل يسبحون يدورون في أبواب السماء كما تدور الفلكة في المغزل. وأخرج الأخيران عن مجاهد أنه قال:
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { كُلٌّ فِي فَلَكٍ } “Her biri bir yörüngede”; kirmenin felekesi gibi bir felekedir; { يَسْبَحُونَ } “Yüzmektedirler”; felekenin kirmede döndüğü gibi göğün kapılarında dönerler. Son iki müellif Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لا يدور المغزل إلا بالفلكة ولا تدور الفلكة إلا بالمغزل والنجوم في فلكة كفلكة المغزل فلا يدرن إلا بها ولا تدور إلا بهن. وفي الفتوحات المكية للشيخ الأكبر قدس سره جعل الله تعالى السماوات ساكنة وخلق فيها سبحانه نجوما وجعل لها في عالم سيرها وسباحتها في هذه السماوات حركات مقدرة لا تزيد ولا تنقص وجعلها عاقلة سامعة مطيعة وأوحى في كل سماء أمرها ثم إنه ﷿ لما جعل السباحة للنجوم في هذه السماوات حدثت لسيرها طرق لكل كوكب طريق وهو قوله تعالى وَالسَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ [الذاريات: ٧] فسميت تلك الطرق أفلاكا فالأفلاك تحدث بحدوث سير الكواكب وهي سريعة السير في جرم السماء الذي هو مساحتها فتخرق الهواء المماس لها فيحدث لسيرها أصوات ونغمات مطربة لكون سيرها على وزن معلوم فتلك نغمات الأفلاك الحادثة من قطع الكواكب المسافات السماوية فهي تجري في هذه الطرق بعادة مستمرة قد علم بالرصد مقادير ودخول بعضها على بعض في السير وجعل سيرها للناظرين بين بطء وسرعة وجعل سبحانه لها تقدما وتأخرا في أماكن معلومة من السماء تعينها أجرام الكواكب لإضاءتها دونها إلى آخر ما قال. وقال الإمام: إن الله تعالى قادر على أن يجعل الكوكب بحيث يشق السماء فيجعل دائرة متوهمة كما لو جرت سمكة في الماء على الاستدارة وهذا هو المفهوم من قوله تعالى فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ والظاهر أن حركة الكوكب على هذا الوجه.
Kirmen ancak feleke ile döner, feleke de ancak kirmen ile döner. Yıldızlar da kirmenin felekesi gibi bir felekededir; onlar ancak onunla dönerler, o da ancak onlarla döner. Şeyhu'l-Ekber'in [kuddise sirruh] el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'sinde şöyle denmektedir: Yüce Allah gökleri hareketsiz kıldı, onların içinde yıldızlar yarattı ve bu göklerdeki seyir ve yüzüş alemlerinde onlar için artmayan ve eksilmeyen takdir edilmiş hareketler kıldı; onları akıllı, işiten ve itaat eden kıldı ve her göğe kendi emrini vahyetti. Sonra O [azze ve celle] bu göklerde yıldızlara yüzmeyi verince, onların yürüyüşü için yollar meydana geldi; her yıldız için bir yol oldu ki bu Yüce Allah'ın { وَالسَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ } [Zâriyât: 7] kavlidir. İşte bu yollara felekler dendi. Felekler yıldızların yürüyüşünün meydana gelmesiyle meydana gelir. Onlar, kendi mesafeleri olan gök cisminde hızlı hareket ederler, kendilerine temas eden havayı yararlar ve yürüyüşlerinin belirli bir vezin üzere olması sebebiyle bu yürüyüşlerinden nağmeli ve neşeli sesler meydana gelir. İşte bunlar, yıldızların semavi mesafeleri katetmesinden meydana gelen felek nağmeleridir. Yıldızlar, miktarları ve yürüyüşte bazısının bazısına dahil oluşu rasatla bilinen sürekli bir adet üzere bu yollarda akıp giderler. Bakanlar için onların yürüyüşünü yavaşlık ve hızlılık arasında kıldı; göğün kendisi değil de yıldızların cisimleri aydınlatması sebebiyle onları belirleyen, göğün malum yerlerinde onlar için öne geçme ve geride kalma takdir etti... sözünün sonuna kadar. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Yüce Allah, yıldızın göğü yaracak şekilde olmasını kılmaya kadirdir; böylece tıpkı bir balığın suda dairesel olarak yüzmesi gibi farazi bir daire oluşturur. { فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Bir yörüngede yüzmektedirler” kavlinden anlaşılan da budur ve zahir olan, yıldızın hareketinin bu şekilde olmasıdır.
وأرباب الهيئة أنكروا ذلك للزوم الخرق والالتئام إن انشق موضع الجري والتأم أو الخلاء إن انشق ولم يلتئم والكل محال عندهم وعندنا لا محالية في ذلك وما يلزم هنا الخرق والالتئام لأنه المفهوم من يسبحون ولا دليل لهم على الاستحالة فيما عدا المحدد وهو هناك شبهة ضعيفة لا دليل، وظاهر الآية أن كل واحد من من النيرين في فلك أي في مجرى خاص به وهذا مما يشهد به الحس وذهب إلى نحوه فلاسفة الإسلام كغيرهم من الفلاسفة بيد أنهم يقولون باتحاد الفلك والسماء ولما سمعوا عمن قبلهم أن كلا من السبع السيارة في فلك وكل الكواكب الثوابت في فلك وفوق كل ذلك فلك يحرك الجميع من المشرق إلى المغرب ويسمى فلك الأفلاك لتحريكه إياها والفلك الأعظم لإحاطته بها والفلك الأطلس لأنه كاسمه غير مكوكب وسمعوا عن الشارع ذكر السماوات السبع والكرسي والعرش أرادوا أن يطبقوا بين الأمرين فقالوا: السماوات السبع في كلام الشارع هي الأفلاك السبعة في كلام الفلاسفة فلكل من السيارات سماء من السماوات والكرسي هو فلك الثوابت والعرش هو الفلك المحرك للجميع المسمى بفلك الأفلاك وقد أخطؤوا في ذلك وخالفوا سلف الأمة فيه فالفلك غير السماء، وقوله تعالى مع ما هنا أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً
Astronomi ehli, akış yeri yarılıp tekrar birleşirse 'yarılma ve birleşme' (hark ve iltiyâm), yarılıp birleşmezse 'boşluk' (halâ) gerekeceği ve bunların hepsi kendilerine göre imkansız olduğu için bunu inkar etmişlerdir. Bize göre ise bunda hiçbir imkansızlık yoktur; burada gereken şey yarılma ve birleşmedir, çünkü 'yesbehûn' (yüzüyorlar) lafzından anlaşılan budur. Muhadded (en dış felek) dışındakilerde imkansızlığa dair hiçbir delilleri yoktur; orada da delil değil zayıf bir şüphe vardır. Ayetin zahiri, iki aydınlatıcıdan her birinin bir felekte, yani kendine has bir akış yolunda olduğudur; bu da duyunun şahitlik ettiği bir durumdur. İslam filozofları da diğer filozoflar gibi buna benzer bir görüşe gitmişler, ancak onlar felek ile göğün bir olduğunu söylemişlerdir. Kendilerinden öncekilerden; yedi seyyarenin her birinin bir felekte olduğunu, bütün sabit yıldızların tek bir felekte olduğunu ve bütün bunların üzerinde hepsini doğudan batıya hareket ettiren bir felek bulunduğunu, hepsini hareket ettirdiği için ona 'felekler feleği', hepsini kuşattığı için 'en büyük felek' ve tıpkı ismi gibi yıldızsız olduğu için 'atlas feleği' dendiğini işitince ve Şâri'den yedi kat gök, Kürsî ve Arş zikrinin geldiğini duyunca bu iki meseleyi birbirine tatbik etmek istediler ve şöyle dediler: Şâri'in kelamındaki yedi kat gök, filozofların kelamındaki yedi felektir; seyyarelerin her biri için göklerden bir gök vardır; Kürsî sabit yıldızlar feleğidir; Arş ise hepsini hareket ettiren ve felekler feleği denen felektir. Bunda hata etmişler ve bu hususta ümmetin selefine muhalefet etmişlerdir; zira felek gökten başkadır. Yüce Allah'ın buradaki ayetle birlikte { أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً }
[نوح: ١٥، ١٦] لا يدل على الاتحاد لما قلنا من أن الكوكب في الفلك والفلك في السماء فيكون الكوكب فيها بلا شبهة فلا يحوج الجمع إلى القول بالعينية ولم يقم دليل على كرية العرش بل ظاهر ما ورد في الأخبار من أن له قوائم يدل على عدم الكرية، نعم ورد ما يدل بظاهره أنه مقبب وهذا شيء غير ما يزعمونه فيه وكذا الكرسي لم يدل دليل على كريته كما يزعمون ومع هذا ليس عندهم دليل تام على كون الثوابت كلها في فلك فيجوز أن تكون في أفلاك كممثلات كلها فوق زحل أو بعضها فوقه وبعضها بين أفلاك العلوية وهي لا تكسف الثوابت التي عروضها أكثر من عروضها ولا لها اختلاف منظر ليعرف بأحد الوجهين كون
[Nûh: 15-16] kavli onların bir olduğuna delalet etmez; çünkü dediğimiz gibi yıldız felekte, felek de göktedir; dolayısıyla yıldız şüphesiz onların içinde olmuş olur ve bu iki ifadeyi cem etmek aynılık (özdeşlik) demeyi gerektirmez. Arş'ın küre şeklinde olduğuna dair hiçbir delil ikame edilmemiştir; bilakis haberlerde onun ayaklarının bulunduğuna dair gelen rivayetlerin zahiri küre şeklinde olmadığına delalet eder. Evet, zahiri onun kubbeli olduğuna delalet eden rivayetler gelmiştir ki bu onların iddia ettiğinden farklı bir şeydir. Aynı şekilde Kürsî'nin de iddia ettikleri gibi kürevi olduğuna delil delalet etmemiştir. Bununla birlikte, sabit yıldızların tamamının tek bir felekte olduğuna dair yanlarında tam bir delil yoktur; dolayısıyla tamamı Satürn'ün üzerinde veya bir kısmı onun üzerinde bir kısmı da ulvi gezegenlerin felekleri arasında olan mümessil felekler gibi feleklerde olmaları caizdir. Bunlar, enlemleri kendi enlemlerinden fazla olan sabit yıldızları örtmezler ve hepsinin ulvi feleklerin üzerinde olduğunun bu iki vecihten biriyle bilinmesi için bir paralaks (ihtilaf-ı manzar) durumları da yoktur;
الجميع فوق العلوية أو كتداوير ولا يلزم اختلاف إبعاد بعضها من بعض لجواز تساوي أجرام التداوير وحركاتها ولا اختلاف حركاتها بالسرعة والبطء للبعد والقرب وموافقة الممثل ومخالفته لأنا لا نسلم أن حركاتها لا تختلف بذلك المقدار ولا اختلاف أبعادها من الأرض لأنها غير محققة، ويجوز أيضا أن تكون كلها مركوزة في محدب بمثل زحل على أنه يتحرك الحركة البطيئة والمعدل الحركة السريعة، وأيضا يجوز أن يكون فيما سموه الفلك الأطلس كواكب لا ترى لصغرها جدا أو ترى وهي سريعة الحركة ولم يرصد كل كوكب ليتحقق بطء حركة الجميع، وأيضا يجوز أن تكون السيارات أكثر من سبع فيحتاج إلى أزيد من سبع سماوات، ويقرب هذا ظفر أهل الأرصاد الجديدة بكوكب سيار غير السبع سموه باسم من ظفر به وأدركه وهو هرشل، وبالجملة لا قاطع فيما قالوه، وللشيخ الأكبر قدس سره في هذا الباب كلام آخر مبناه الكشف وهو أن العرش الذي استوى الرحمن سبحانه عليه سرير ذو أركان أربعة ووجوه أربعة هي قوائمه الأصلية وهي على الماء الجامد وفي جوفه الكرسي وهو على شكله في التربيع لا في القوائم ومقره على الماء الجامد أيضا وبين مقعر العرش وبينه فضاء واسع وهواء مخترق وفي جوف الكرسي خلق الله تعالى الفلك الأطلس جسما شفافا مستديرا مقسما إلى اثني عشر قسما هي البروج المعروفة وفي جوفه الفلك المكوكب وما بينهما الجنات وبعد أن خلق الله تعالى الأرضين واكتسى الهواء صورة الدخان خلق الله سبحانه السماوات السبع وجعل في كل منها كوكبا وهي الجواري، وزعم الخفاجي أن المراد بالفلك في الآية الفلك الأعظم لأن الشمس والقمر وكذا سائر الكواكب تتحرك بحركته فالسباحة عنده عبارة عن الحركة القسرية، وفي القلب من ذلك شيء، ثم على ما هو الظاهر من أن لكل واحد فلكا يخصه ذهبوا إلى أن فلك الشمس فوق فلك القمر لما أنه يكسفها والمكسوف فوق الكاسف ضرورة، وذكر معظم أهل الهيئة أن الفلك الأدنى فلك القمر وفوقه فلك عطارد وفوقه فلك الزهرة وفوقه فلك الشمس وفوقه فلك المريخ
Veya tedvir (episikl) felekleri gibi olmaları da caizdir; zira tedvir feleklerinin cisimlerinin ve hareketlerinin eşit olması caiz olduğu için bazısının bazısından olan uzaklıklarının farklı olması gerekmez; uzaklık, yakınlık, mümessile uyum ve muhalefet sebebiyle hareketlerinin hızlılık ve yavaşlıkla farklılaşması da gerekmez; çünkü biz hareketlerinin bu miktarla farklılaşmadığını kabul etmiyoruz. Yeryüzünden olan uzaklıklarının farklılaşması da gerekmez çünkü bunlar kesin olarak bilinmemektedir. Yine hepsinin Satürn'ün mümessilinin dış yüzeyine çakılı olması, onun yavaş hareketle, muaddilin (ekvatorun) ise hızlı hareketle hareket etmesi de caizdir. Ayrıca atlas feleği dedikleri şeyde aşırı küçük olmalarından dolayı görülmeyen veya görünen fakat hızlı hareket eden ve hepsinin hareketinin yavaşlığını tespit etmek için her bir yıldızın rasat edilmediği yıldızların bulunması da caizdir. Yine gezegenlerin yediden fazla olması ve böylece yediden fazla göğe ihtiyaç duyulması da caizdir. Yeni rasat ehlinin bu yedi gezegen dışında, onu bulup keşfedenin adıyla 'Herschel' olarak isimlendirdikleri bir seyyare yıldız bulmaları bunu yakınlaştırmaktadır. Hasılı, söyledikleri şeylerde kesin bir delil yoktur. Şeyhu'l-Ekber'in [kuddise sirruh] bu konuda keşfe dayanan başka bir sözü vardır; o da şudur: Rahmân'ın [sübhânehu] üzerine istivâ ettiği Arş; dört rüknü, dört yüzü bulunan ve bunlar donmuş su üzerinde olan asli ayakları olan bir tahttır. Onun içinde Kürsî vardır; o da ayaklarda değil dörtgen şeklinde onun biçimindedir ve onun karargahı da donmuş su üzerindedir. Arş'ın iç bükeyi ile onun arasında geniş bir boşluk ve geçen bir hava vardır. Yüce Allah Kürsî'nin içinde, bilinen burçlar olan on iki kısma ayrılmış şeffaf ve yuvarlak bir cisim olarak atlas feleğini yarattı; onun içinde de yıldızlı felek vardır, ikisinin arasında ise cennetler bulunur. Yüce Allah yerleri yaratıp hava da duman suretine büründükten sonra Yüce Allah yedi kat göğü yarattı ve her birinde bir yıldız kıldı ki bunlar seyyarelerdir. Hafâcî, ayetteki felekten maksadın en büyük felek olduğunu ileri sürmüştür; çünkü Güneş, Ay ve diğer yıldızlar onun hareketiyle hareket ederler; dolayısıyla ona göre yüzme, zorunlu hareketten ibarettir. Fakat gönülde buna dair bir şüphe vardır. Sonra her birinin kendine has bir feleği olduğu zahirine göre; Ay Güneş'i örttüğü ve örtülenin örtenin üstünde bulunması zorunlu olduğu için Güneş'in feleğinin Ay'ın feleğinin üstünde olduğu görüşüne varmışlardır. Astronomi ehlinin çoğunluğu; en alttaki feleğin Ay feleği, onun üstünde Merkür feleği, onun üstünde Venüs feleği, onun üstünde Güneş feleği, onun üstünde Mars feleği,
وفوقه فلك المشتري وفوقه فلك زحل واستدلوا على بعض ذلك بالكسف وعلى بعضه الآخر بأن فيه حسن الترتيب وجودة النظام، ولا مانع فيما أرى من القول بذلك لكن لا على الوجه الذي قال به أهل الهيئة من كون السماوات هي الأفلاك الدائرة بل على وجه يتأتى معه القول بسكون السماوات ودوران الكواكب في أفلاكها ومجاريها بعضها فوق بعض، وقد مر لك ما ينفعك في هذا المقام فراجعه، وجوز كون ضمير يَسْبَحُونَ عائدا على الكواكب ويشعر بها ذكر الشمس والقمر والليل والنهار، ورجح على الأول بأن الإتيان بضمير الجمع عليه ظاهر لا يحتاج إلى تكلف بخلافه على الأول فإنه محوج إلى أن يقال اختلاف أحوال الشمس والقمر في المطالع وغيرها نزل منزلة تعدد أفرادهما فكان المرجع شموسا وأقمارا، وظني أنه لا يحتاج إلى ذلك بناء على أنه قد يعتبر الاثنان جمعا أو بناء على ما قال الإمام من أن لفظ كل يجوز أن يوحد نظرا إلى لفظه وأن يجمع نظرا إلى كونه بمعنى الجميع وأما التثنية فلا يدل عليها اللفظ ولا المعنى قال: فعلى هذا يحسن أن يقال زيد وعمرو كل جاؤوا وكل جاءا ولا يحسن كل جاؤوا بالتثنية، واستدل بالإتيان بضمير جمع العقلاء على أن الشمس والقمر من ذوي العقول. وأجيب بأن ذاك لما أن المسند إليهما فعل ذوي العقول كما في قوله تعالى في حق الأصنام ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ [الصافات:
Onun üstünde Jüpiter feleği ve onun üstünde Satürn feleği olduğunu zikretmişlerdir. Bunun bir kısmına tutulma (küfûf) ile, diğer kısmına ise bunda güzel bir tertip ve mükemmel bir nizam bulunmasıyla delil getirmişlerdir. Bana göre bunu söylemeye bir engel yoktur; fakat astronomi ehlinin söylediği gibi göklerin dönen felekler olması şeklinde değil, göklerin sabit olması ve yıldızların kendi feleklerinde ve akış yollarında birbiri üzerinde dönmesi sözüyle bağdaşacak bir şekilde söylenebilir. Bu makamda sana fayda verecek şeyler geçmişti, oraya müracaat et. { يَسْبَحُونَ } “Yüzmektedirler” fiilindeki zamirin yıldızlara dönmesi de caiz görülmüştür; nitekim Güneş, Ay, gece ve gündüzün zikredilmesi bunu hissettirmektedir. Birinci görüşe tercih edilmiştir; çünkü buna göre cemi zamiri getirilmesi açıktır ve tekellüfe ihtiyaç duyurmaz; birinci görüşte ise Güneş ve Ay'ın doğuş yerleri ve diğer durumlardaki hallerinin farklılığının fertlerinin çokluğu yerine konulduğunu ve mercinin güneşler ve aylar olduğunu söylemeye muhtaç bırakır. Benim zannımca, ikinin cemi sayılabileceği esasına binaen veya İmam'ın [Râzî] dediği gibi 'küll' lafzının lafzına bakılarak tekil, 'tamamı/hepsi' manasında olmasına bakılarak cemi kılınmasının caiz olmasına binaen buna ihtiyaç yoktur. Tesniyeye gelince, lafız da mana da ona delalet etmez. O şöyle demiştir: Buna göre 'Zeyd ve Amr her biri geldiler (cemi)' ve 'her biri geldi (tekil)' denilmesi güzel olur; fakat tesniye ile 'kullu cââ' denmesi güzel olmaz. Akıl sahiplerinin cemi zamirinin getirilmesinden, Güneş ve Ay'ın akıl sahiplerinden olduğuna delil getirilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum, putlar hakkında Yüce Allah'ın { ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ } [Sâffât: 92]
٩٢] وقوله سبحانه أَلا تَأْكُلُونَ [الذاريات: ٢٧] والظواهر غير ما ذكر مع المستدلين. واستدل بالآية بعض فلاسفة الإسلام القائلين باتحاد السماء والفلك على استدارة السماء وجعلوا من اللطائف فيها أن كُلٌّ فِي فَلَكٍ لا يستحيل بالانعكاس نحو كلامك كمالك وسر فلا كبابك الفرس وقالوا: لا يعكر على ذلك أنه سبحانه سماها سقفا في قوله عز قائلا وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ [الطور: ٥] لأن السقف المقبب لا يخرج عن كونه سقفا بالتقبيب، وأنت تعلم أن السماوات غير الأفلاك ومع هذا أقول باستدارة السماوات كما ذهب إليه بعض السلف، وبعض ظواهر الأخبار يقتضي أنها أنصاف كرات كل سماء نصف كرة كالقبة على أرض من الأرضين السبع وإليه ذهب الشيخ الأكبر
ve Yüce Allah'ın { أَلا تَأْكُلُونَ } [Zâriyât: 27] kavillerinde olduğu gibi, her ikisine isnat edilen fiilin akıl sahiplerinin fiili olması sebebiyledir. Zahir olanlar ise delil getirenlerin zikrettiğinden başkadır. Gök ile feleğin bir olduğunu söyleyen bazı İslam filozofları bu ayetten göğün yuvarlak olduğuna delil getirmişler ve bundaki latifelerden birinin { كُلٌّ فِي فَلَكٍ } ibaresinin tersinden okunduğunda da değişmemesi olduğunu belirtmişlerdir; tıpkı 'kelâmuke kemâluke' ve 'sir felâ kebbâ bike'l-feres' sözleri gibi. Şöyle demişlerdir: Şanı yüce olanın { وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ } [Tûr: 5] kavlinde onu tavan olarak isimlendirmesi buna halel getirmez; çünkü kubbeli tavan, kubbe şeklinde olmakla tavan olmaktan çıkmaz. Sen bilirsin ki gökler feleklerden başkadır; bununla birlikte ben de bazı selefin gittiği gibi göklerin yuvarlak olduğunu söylüyorum. Bazı haberlerin zahiri ise onların yarım küreler olduğunu, her göğün yedi yerden bir yer üzerine kubbe gibi yarım küre olduğunu iktiza etmektedir; Şeyhu'l-Ekber de buna gitmiş,
وقال بالاستدارة لفلك المنازل دون السماوات السبع وادعى أن تحت الأرضين السبع التي على كل منها سماء ماء، وتحته هواء، وتحته ظلمة وعليه فليتأمل في كيفية سير الكوكب بعد غروبه حتى يطلع.
Yedi gök için değil menziller feleği için yuvarlaklık olduğunu söylemiş ve üzerinde bir gök bulunan yedi yerin altında su, onun altında hava, onun altında karanlık olduğunu iddia etmiştir. Buna göre yıldızın battıktan sonra doğuncaya kadarki yürüyüşünün keyfiyeti üzerinde düşünülmelidir.
ثم إن الفلاسفة الذاهبين إلى استدارة السماء تمسكوا في ذلك بأدلة أقربها على ما قيل دليلان، الأول أنا متى قصدنا عدة مساكن على خط واحد من عرض الأرض وحصلنا الكواكب المارة على سمت رأس في كل واحدة منها ثم اعتبرنا أبعاد ممرات تلك الكواكب في دائرة نصف النهار بعضها من بعض وجدناها على نسب المسافات الأرضية بين تلك المساكن، وكذلك وجدنا ارتفاع القطب فيها متفاضلا بمثل تلك النسب فتحدب السماء في العرض مشابه لتحدب الأرض فيه لكن هذا التشابه موجود في كل خط من خطوط العرض وكذا في كل خط من خطوط الطول فسطح السماء بأسره مواز لسطح الظاهر من الأرض بأسره وهذا السطح مستدير حسا فكذا سطح السماء الموازي له، والثاني أن أصحاب الأرصاد دونوا في كتبهم مقادير أجرام الكواكب وأبعاد ما بينها في الأماكن المختلفة في وقت واحد ما في أنصاف نهار تلك الأماكن مثلا متساوية وهذا يدل على تساوي أبعاد مراكز الكواكب عن مناظر الأبصار المستلزم لتساوي أبعادها عن مركز العالم لاستدارة الأرض المستلزم لكون جرم السماء كريا ونوقش في هذا بأنه إنما يصح أن لو كان الفلك ساكنا والكواكب متحركا إذ لو كان الفلك متحركا جاز أن يكون مربعا وتكون مساواة أبعاد مراكز الكواكب عن مناظر الأبصار وتساوي مقادير الأجرام للكواكب حاصلة، وفي الأول بأنه إنما يصح لو كان الإعتبار المذكور موجودا في كل خط من خطوط الطول والعرض ولا يخفى جريان كل من المناقشتين في كل من الدليلين، ولهم غير ذلك من الأدلة مذكورة بما لها وعليها في مطولات كتبهم وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ أي أولادهم، قال الراغب: الذرية أصلها الصغار من الأولاد ويقع في التعارف على الصغار والكبار معا ويستعمل للواحد والجمع وأصله للجمع، وفيه ثلاثة أقوال فقيل هو من ذرأ الله الخلق فترك همزته نحو برية وروية، وقيل: أصله ذروية، وقيل: هو فعلية من الذر نحو قمرية واستظهر حمله على الأولاد مطلقا أبو حيان، وجوز غير واحد أن يحمل على الكبار لأنهم المبعوثون للتجارة أي حملناهم حين يبعثوهم للتجارة فِي الْفُلْكِ أي السفينة سميت بذلك على ما في مجمع البيان لأنها تدور في الماء الْمَشْحُونِ أي المملوء، وقيل: هو مستعمل على أصله وهم الأولاد الصغار الذين يستصحبونهم، وقيل: المراد به النساء فإنه يطلق عليهن، وفي الحديث أنه ﵊ نهى عن قتل الذراري وفسر بالنساء.
Sonra göğün yuvarlaklığına kail olan filozoflar bu hususta delillere sarılmışlardır ki söylendiğine göre bunların en yakını iki delildir: Birincisi, yerin enleminden tek bir hat üzerindeki birçok meskûn yeri hedef alıp her birinde baş hizasından geçen yıldızları tespit ettiğimizde ve sonra bu yıldızların öğle dairesindeki geçiş yerlerinin birbirine olan mesafelerini hesapladığımızda, bunları bu meskûn yerler arasındaki yeryüzü mesafelerinin oranları üzere buluruz. Aynı şekilde oralardaki kutup yüksekliğini de bu oranlar gibi farklılaşmış buluruz. Dolayısıyla göğün enlemindeki eğiklik/tümseklik yerin oradaki tümsekliğine benzer; fakat bu benzerlik enlem çizgilerinin her birinde ve boylam çizgilerinin her birinde mevcuttur; o halde göğün bütün yüzeyi yerin zahir olan bütün yüzeyine paraleldir. Bu yüzey ise hissen yuvarlaktır; dolayısıyla ona paralel olan gök yüzeyi de yuvarlaktır. İkincisi, rasat sahipleri kitaplarında yıldızların cisimlerinin büyüklüklerini ve farklı yerlerde aynı vakitte aralarındaki mesafeleri -mesela bu yerlerin öğle vakitlerindekini- eşit olarak kaydetmişlerdir. Bu da yıldızların merkezlerinin görme noktalarına olan uzaklıklarının eşit olduğuna delalet eder; bu ise yerin yuvarlaklığı sebebiyle yıldızların alemin merkezine olan uzaklıklarının eşitliğini ve gök cisminin kürevi olmasını gerektirir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak felek sabit, yıldızlar hareketli olduğu takdirde sahih olur; zira felek hareketli olsaydı kare olması ve yıldızların merkezlerinin görme noktalarına uzaklıklarının eşitliği ile yıldızların cisimlerinin büyüklüklerinin eşitliği yine hasıl olabilirdi. Birinci delile ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu ancak söz konusu hesaplamanın boylam ve enlem çizgilerinin her birinde mevcut olması halinde sahih olur. Bu iki münakaşanın her iki delilde de geçerli olduğu gizli değildir. Onların bundan başka delilleri de vardır; lehte ve aleyhte yönleriyle geniş kitaplarda zikredilmiştir. { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } “Onlar için bir delil de soylarını taşımamızdır”; yani çocuklarını taşımamızdır. Râgıb şöyle demiştir: Zürriyetin aslı çocukların küçükleridir; örfte ise küçük ve büyüklerin tamamına denir, hem tekil hem çoğul için kullanılır, aslı ise çoğuldur. Bu hususta üç görüş vardır: Birincisi 'zerea'llâhu'l-halka' (Allah mahlukatı yarattı) kökünden olup beriyye ve ru'ye gibi hemzesi terk edilmiştir. İkincisi, aslının zerveye olduğu söylenmiştir. Üçüncüsü, kumriyye gibi zerr kelimesinden fa'liyye vezninde olduğu söylenmiştir. Ebû Hayyân mutlak olarak çocuklara hamledilmesini zahir görmüştür. Birçok müfessir ise ticaret için gönderilenler oldukları için büyüklere hamledilmesini caiz görmüştür; yani ticaret için gönderdikleri vakit onları taşıdık { فِي الْفُلْكِ } “Gemide”; Mecmeu'l-Beyân'da belirtildiğine göre suda döndüğü için bu şekilde isimlendirilmiştir { الْمَشْحُونِ } “Dolu [gemide]”; yani tıka basa dolu gemide. Asıl manasında kullanıldığı ve yanlarına aldıkları küçük çocuklar olduğu da söylenmiştir. Onlara da اطلاق edildiği için kadınların kastedildiği de söylenmiştir. Hadiste onun [aleyhisselâm] zürriyetlerin öldürülmesini nehyettiği gelmiştir ve bu kadınlar olarak tefsir edilmiştir.
وفي الفائق قال حنظلة الكاتب: كنا في غزاة عند رسول الله ﷺ فرأى امرأة مقتولة فقال: هاه ما كانت هذه تقاتل الحق خالدا وقل لا تقتلن ذرية ولا عسيفا
el-Fâik'te Hanzale el-Kâtib'in şöyle dediği rivayet edilir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile birlikte bir gazvede idik; öldürülmüş bir kadın gördü ve şöyle buyurdu: "Hayret! Bu kadın savaşmıyordu ki; Hâlid'e yetiş ve 'Sakın hiçbir zürriyeti ve ücretli işçiyi (asîf) öldürmeyin' de!"
، وهي نسل الرجل وأوقعت على النساء كقولهم للمطر سماء ويراد بالنساء اللاتي يستصحبونهن وتخصيص الذرية على هذين القولين بالذكر لأن استقرارهم وتماسكهم في الفلك أعجب، وقيل: تطلق الذرية على الآباء وعلى الأبناء قاله أبو عثمان وتعقبه ابن عطية بأنه تخليط لا يعرف في اللغة، وقيل:
O (zürriyet) erkeğin neslidir; tıpkı yağmura sema demeleri gibi kadınlara da اطلاق edilmiştir ve yanlarına aldıkları kadınlar kastedilmektedir. Bu iki görüşe göre zürriyetin tahsis edilerek zikredilmesi, gemide onların yerleşip durması ve tutunması daha hayret verici olduğu içindir. Zürriyetin hem babalara hem oğullara اطلاق edildiği de söylenmiştir; bunu Ebû Osmân söylemiş, İbn Atiyye ise dilde bilinmeyen bir karıştırma olduğunu belirterek onu eleştirmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الذرية النطف والفلك المشحون بطون النساء ذكره الماوردي ونسب إلى علي كرم الله تعالى وجهه
Zürriyet nutfelerdir, dolu gemi de kadınların karınlarıdır; bunu Mâverdî zikretmiş ve Ali'ye [kerremallâhu teâlâ vecheh] nispet etmiştir.
، والظاهر أنه لم يصح ذلك عنه رضي الله تعالى عنه وفي الآية ما يبعده وهو أشبه شيء بتأويلات الباطنية والمراد بالفلك جنسه والوصف بالمشحون أقوى في الامتنان بسلامتهم فيه، وقيل: لأنه أبعد من الخطر، وإرادة الجنس مروية عن ابن عباس ومجاهد والسدي، وفسر ما في قوله تعالى:
Zahir olan, bunun ondan [radıyallâhu teâlâ anh] sahih olmadığıdır; ayette de bunu uzak kılan şeyler vardır ve bu bâtınîlerin teviline son derece benzemektedir. Gemiden maksat onun cinsidir; meşhûn (dolu) olarak vasıflanması ise onların gemideki selametleriyle yapılan minneti daha da pekiştirir. Tehlikeden daha uzak olduğu için böyle dendiği de söylenmiştir. Cinsin kastedildiği İbn Abbâs, Mücâhid ve Süddî'den rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın şu kavlindeki 'mâ' (şeyler) ise:
وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ عليه بالإبل فإنها سفائن البر لكثرة ما تحمل وقلة كلالها في المسير، وإطلاق السفائن عليها شائع كما قيل:
{ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ } “Ve onlar için onun benzerinden binecekleri şeyleri yarattık”; çok yük taşıması ve yolda az yorulması sebebiyle karanın gemileri olan develerle tefsir edilmiştir. Onlara gemi اطلاق edilmesi yaygındır; nitekim şöyle denilmiştir:
سفائن برّ والسراب بحارها وروي ذلك عن الحسن وعبد الله بن شداد، وفسره مجاهد بالأنعام الإبل وغيرها، وعن أبي مالك وأبي صالح وغيرهما وهي رواية عن ابن عباس أيضا أن المراد بالفلك سفينة نوح ﵇ على أن التعريف للعهد فما عبارة عما سمعت أيضا عند بعض وعند آخرين هي السفن والزوارق التي كانت بعد تلك السفينة. واستشكل حمل ذريتهم في سفينة نوح ﵇. وأجيب بأن ذلك بحمل آبائهم الأقدمين وفي أصلابهم هؤلاء وذريتهم، وتخصيص الذرية مع أنهم محمولون بالتبع لأنه أبلغ في الامتنان حيث تضمن بقاء عقبهم وأدخل في التعجب ظاهرا حيث تضمن حمل ما لا يكاد يحصى كثرة في سفينة واحدة مع الإيجاز لأنه كان الظاهر أن يقال حملناهم ومن معهم ليبقى نسلهم فذكر الذرية يدل على بقاء النسل وهو يستلزم سلامة أصولهم فدل بلفظ قليل على معنى كثير، وقال الإمام: يحتمل عندي أن التخصيص لأن الموجودين كانوا كفارا لا فائدة في وجودهم أي لم يكن الحمل حملا لهم وإنما كان حملا لما في أصلابهم من المؤمنين، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي حملنا ذريات جنسهم وهو كما ترى، وقيل: ضمير لَهُمْ لأهل مكة وضمير ذُرِّيَّتَهُمْ للقرون الماضية الذين هم منهم وحكي ذلك عن علي بن سليمان وليس بشيء، وجوز الإمام كون الضميرين للعباد في قوله تعالى يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] ولا يكون المراد في كل أشخاصا معينين بل ذلك على نحو هؤلاء القوم هم قتلوا أنفسهم على معنى قتل بعضهم بعضا فالمعنى آية لكل بعض منهم أنا حملنا ذرية كل بعض منهم أو ذرية بعض منهم وفيه من البعد ما فيه، ورجح تفسير ما بالإبل ونحوها من الأنعام دون السفن بأن المتبادر من الخلق الإنشاء والاختراع فيبعد أن يتعلق بما هو مصنوع العباد. وتعقب بأن أفعال العباد مخلوقة لله تعالى عند أهل الحق وتبادر الإنشاء ممنوع وعليه يكن في الآية رد على المعتزلة كما قيل في قوله تعالى وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ [الصافات: ٩٦] على تقدير كون ما موصولة، ومِنْ تحتمل أن تكون للبيان وأن تكون للتبعيض وجوز زيادتها على نظر الأخفش ورأيه، والظاهر أن ضمير لَهُمْ الثاني عائد على ما عاد عليه ضمير الأول، وجوز عوده على الذرية، وجوز أيضا عود ضمير مِثْلِهِ على معلوم غير مذكور تقديره من مثل ما ذكرنا من المخلوقات في قوله سبحانه سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ [يس: ٣٦] وهو أبعد من العيوق، وأيا ما كان فلا يخفى مناسبة هذه الآية لقوله تعالى: كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وإنما لم يؤت بها على أسلوب أخواتها بأن يقال وآية لهم الفلك حملنا ذريتهم فيه كما قال سبحانه وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها [يس: ٣٣] وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ لأنه ليس الفلك نفسه عجبا وإنما حملهم فيه هو العجب، وقرأ نافع وابن عامر والأعمش وزيد بن علي وأبان بن عثمان «ذرياتهم» بالجمع، وكسر زيد وأبان الذال وَإِنْ نَشَأْ إغراقهم نُغْرِقْهُمْ في الماء مع ما حملناهم فيه من الفلك وما يركبون من السفن والزوارق فالكلام من تمام ما تقدم فإن كان المراد بما هناك السفن والزوارق فالأمر ظاهر وإن كان المراد بها الإبل ونحوها كان الكلام من تمام صدر الآية أي نغرقهم مع ما حملنا هم فيه من الفلك وكان حديث خلق الإبل ونحوها في البين استطرادا للتماثل، ولما في ذلك من نوع بعد قيل إن قوله سبحانه وإِنْ نَشَأْ إلخ يرجح حمل الْفُلْكِ على الجنس وما على السفن والزوارق الموجودة بين بني آدم إلى يوم القيامة، وفي تعليق الإغراق بمحض المشيئة إشعار بأنه قد تكامل ما يستدعي إهلاكهم من معاصيهم ولم يبق إلا تعلق مشيئته تعالى به، وقيل إن في ذلك إشارة إلى الرد على من يتوهم إن حمل الفلك الذرية من غير أن يغرق أمر تقتضيه الطبيعة ويستدعيه امتناع الخلاء، وقرأ الحسن «نغرقهم» بالتشديد فَلا صَرِيخَ لَهُمْ أي فلا مغيث لهم يحفظهم من الغرق، وتفسير الصريخ بالمغيث مروي عن مجاهد وقتادة، ويكون بمعنى
«Karanın gemileridir onlar, serap da onların denizleridir.» Bu, Hasan ve Abdullah b. Şeddâd'dan rivayet edilmiştir. Mücâhid bunu deve ve diğer en'âm (sağmal hayvanlar) ile tefsir etmiştir. Ebû Mâlik, Ebû Sâlih ve diğerlerinden nakledildiğine göre -ki bu İbn Abbâs'tan da bir rivayettir- tarif ahd için olmak üzere gemiden maksat Nûh'un [aleyhisselâm] gemisidir; 'mâ' ise bazısına göre yine işittiğin şeyden ibarettir, diğerlerine göre ise o gemiden sonra yapılan gemiler ve sandallardır. Onların zürriyetlerinin Nûh'un [aleyhisselâm] gemisinde taşınması müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, onların en eski babalarının ve onların sulblerinde olan bu kimselerin ve nesillerinin taşınmasıyladır. Tabi olarak taşındıkları halde zürriyetin tahsis edilmesi, soylarının baki kalmasını içerdiği için nimeti beyanda daha beliğ ve tek bir gemide sayılamayacak kadar çok kimsenin taşınmasını içerdiği için zahiren hayret vericilikte daha derin olmasındandır; üstelik vecizdir, çünkü zahir olan 'nesilleri devam etsin diye onları ve beraberindekileri taşıdık' denilmesi idi; dolayısıyla zürriyetin zikredilmesi neslin devamına delalet eder ve bu da asıllarının selametini gerektirir, böylece az bir lafızla çok manaya delalet etmiştir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Bana göre bu tahsisin sebebi, var olanların varlıklarında hiçbir fayda bulunmayan kafirler olmasıdır; yani taşınma onlar için bir taşınma değil, bilakis onların sulblerinde bulunan müminler için bir taşınma idi. Sözün hazfedilmiş bir muzâf üzere olduğu, yani 'cinslerinin zürriyetlerini taşıdık' manasında olduğu da söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir. { لَهُمْ } zamirinin Mekke ehline, { ذُرِّيَّتَهُمْ } zamirinin ise kendilerinden geldikleri geçmiş nesillere ait olduğu da söylenmiş ve bu Ali b. Süleyman'dan nakledilmiştir; fakat bu bir şey değildir. İmam [Râzî], her iki zamirin de Yüce Allah'ın { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } [Yâsîn: 30] kavlindeki kullara dönmesini caiz görmüştür; her birinde muayyen şahıslar kastedilmemiştir, bilakis 'bu kavim kendilerini öldürdüler' yani bazısı bazısını öldürdü sözü gibidir. Mana şöyle olur: Onlardan her bir kısım için, her bir kısmın zürriyetini veya bazısının zürriyetini taşımamız bir ayettir; bunda ne derece bir uzaklık olduğu açıktır. 'Mâ' lafzının gemiler değil de deve ve benzeri hayvanlarla tefsir edilmesi, yaratmaktan (halk) ilk anlaşılanın icat etmek ve yoktan var etmek olması sebebiyle kulların sanatı olan şeye taalluk etmesinin uzak görünmesi ile tercih edilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ehl-i Hak nezdinde kulların fiilleri de Yüce Allah tarafından yaratılmıştır ve ilk anlaşılanın icat etmek olduğu kabul edilmez; buna göre 'mâ' mevsûl kabul edildiğinde Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ } [Sâffât: 96] kavlinde söylendiği gibi ayette Mutezile'ye bir ret olur. 'Min' edatının beyan için olması da teb'îz (kısmiyet) için olması da muhtemeldir; Ahfeş'in görüşü ve kanaatine göre zâid olması da caiz görülmüştür. Zahir olan, ikinci { لَهُمْ } zamirinin birincisinin döndüğü şeye dönmesidir; zürriyete dönmesi de caiz görülmüştür. { مِثْلِهِ } zamirinin, Yüce Allah'ın { سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } [Yâsîn: 36] kavlinde zikrettiğimiz mahlukatın benzerinden takdirinde zikredilmemiş malum bir şeye dönmesi de caiz görülmüştür ki bu Ayyûk yıldızından daha uzaktır. Her nasıl olursa olsun, bu ayetin Yüce Allah'ın { كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } kavline uygunluğu gizli değildir. Kardeşlerinin üslubu üzere, Yüce Allah'ın { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها } [Yâsîn: 33] ve { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } buyurduğu gibi 'Onlar için bir ayet de gemidir, onların zürriyetini onda taşıdık' denilmeyip böyle getirilmemesinin sebebi; bizzat geminin kendisinin değil, onları onda taşımanın hayret verici olmasıdır. Nâfi', İbn Âmir, A'meş, Zeyd b. Ali ve Ebân b. Osmân zâl harfinin kesresiyle çoğul olarak 'zurriyyâtihim' şeklinde okumuşlardır. { وَإِنْ نَشَأْ } “Ve eğer dilersek” onları boğmayı { نُغْرِقْهُمْ } “onları boğarız”; onları taşıdığımız gemi ve bindikleri diğer gemi ve sandallarla birlikte suda [boğarız]. Söz öncekilerin tamamlayıcısıdır. Şayet oradaki 'mâ' ile gemiler ve sandallar kastedilmişse durum açıktır; şayet onunla deve ve benzeri kastedilmişse söz ayetin başının tamamlayıcısı olur; yani onları içinde taşıdığımız gemi ile birlikte boğarız [demek olur], aradaki deve ve benzerinin yaratılışı zikri ise benzerlikten dolayı istitradî (konu dışı bir ara söz) olur. Bunda bir tür uzaklık bulunduğu için Yüce Allah'ın { وإِنْ نَشَأْ } vb. kavlinin, geminin cinse ve 'mâ' lafzının da kıyamet gününe kadar Ademoğulları arasında bulunan gemi ve sandallara hamledilmesini tercih ettiği söylenmiştir. Boğmanın sırf meşiete bağlanmasında, onların günahlarından dolayı helak edilmelerini gerektiren durumların kemale erdiğini ve geriye sadece Yüce Allah'ın meşietinin ona taalluk etmesinin kaldığını hissettirme vardır. Bunda, geminin batmaksızın zürriyeti taşımasının tabiatın gerektirdiği ve boşluğun imkansızlığının iktiza ettiği bir durum olduğunu vehmedenlere bir ret işareti olduğu da söylenmiştir. Hasan şedde ile 'nuğarrikkum' okumuştur. { فَلا صَرِيخَ لَهُمْ } “Artık ne onlara bir feryatçı/kurtarıcı vardır”; yani onları boğulmaktan koruyacak hiçbir kurtarıcıları yoktur. Sarîh'in mugîs (yardıma koşan/kurtarıcı) olarak tefsiri Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Bu kelime,
الصارخ وهو المستغيث ولا يراد هنا، ويكون مصدرا كالصراخ ويتجوز به عن الإغاثة لأن المستغيث ينادي من يستغيث به فيصرخ له ويقول جاءك العون والنصر قال المبرد في أول الكامل: قال سلامة بن جندل:
Sârıh yani feryat edip yardım isteyen manasında da olur fakat burada bu kastedilmemiştir; surâh gibi masdar da olur ve yardım etme manasında mecaz olarak kullanılır; çünkü yardım isteyen kimse yardım isteyeceği kişiye seslenir, o da ona feryat ederek karşılık verir ve 'Sana yardım ve zafer geldi' der. Müberred el-Kâmil'in başında şöyle demiştir: Selâme b. Cendel şöyle demiştir:
كنا إذا ما أتانا صارخ فزع ... كان الصراخ له فزع المطانيب
«Bize korku içinde bir feryatçı geldiğinde... Ona yapılan feryat/yardım, çadır iplerinin telaşı gibiydi.»
يقول إذا أتانا مستغيث كانت اغاثته الجد في نصرته، وجوز إرادته هنا أي فلا اغاثة لهم وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ أي ينجون من الموت به بعد وقوعه إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتاعاً استثناء مفرغ من أعم العلل الشاملة للباعث المتقدم والغاية المتأخرة أي لا يغاثون ولا ينقذون لشيء من الأشياء إلا لرحمة عظيمة من قبلنا داعية إلى الإغاثة والإنقاذ وتمتيع بالحياة مترتب عليهما، ويجوز أن يراد بالرحمة ما يقارن التمتيع بالحياة الدنيوية فيكون كلاهما غاية للإغاثة والانقاذ أي لنوع من الرحمة وتمتيع، وإلى كونه استثناء مفرغا مما يكون مفعولا لأجله ذهب الزجاج والكسائي، والاستثناء على ما يقتضيه الظاهر متصل، وقيل: الاستثناء منقطع على معنى ولكن رحمة منا ومتاع يكونان سببا لنجاتهم وليس بذاك، وجوز أن يكون النصب بتقدير الباء أي إلا برحمة ومتاع، والجار متعلق بينقذون ولما حذف انتصب مجروره بنزع الخافض. وقيل هو على المصدرية لفعل محذوف أي إلا أن نرحمهم رحمة ونمتعهم تمتيعا، ولا يخفى حاله وكذا حال ما قبله إِلى حِينٍ أي إلى زمان قدر فيه حسبما تقتضيه الحكمة آجالهم، ومن هنا أخذ أبو الطيب قوله:
Şöyle demek istiyor: Bize bir yardım isteyen geldiğinde, ona yapılan yardım ona destek olmak için gayret sarf etmek olurdu. Burada bu mananın kastedilmesi de caiz görülmüştür; yani onlar için hiçbir yardım yoktur. { وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } “Ne de onlar kurtarılırlar”; yani boğulma vuku bulduktan sonra onunla ölmekten kurtulamazlar. { إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتاعاً } “Ancak tarafımızdan bir rahmet ve bir faydalandırma müstesna”; önceki sebebi ve sonraki gayeyi içine alan en genel illetlerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani tarafımızdan yardıma ve kurtarmaya sevk eden büyük bir rahmet ve bu ikisine terettüp eden hayat ile bir faydalandırma olmadıkça hiçbir şey için kendilerine yardım edilmez ve kurtarılmazlar. Rahmetten maksadın dünya hayatıyla faydalandırmaya mukarin olan şey olması da caizdir; böylece her ikisi de yardım ve kurtarmanın gayesi olur; yani bir tür rahmet ve faydalandırma için [kurtarılırlar]. Zeccâc ve Kisâî, bunun mef'ûlün leh olan şeyden yapılmış bir istisnâ-i müferrağ olduğu görüşüne varmışlardır. Zahirin iktiza ettiğine göre istisna muttasıldır. İstisnanın munkatı olduğu ve 'fakat tarafımızdan bir rahmet ve faydalandırma onların kurtuluşuna sebep olur' manasında olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek sağlam değildir. Nasbın 'bâ' harf-i cerinin takdiriyle olması da caiz görülmüştür; yani 'ancak bir rahmet ve faydalandırma ile' demektir ve car 'yünkazûn' fiiline taalluk eder; harf-i cer hazfedilince mecruru harf-i cerin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) mansub olmuştur. Mahzuf bir fiilin masdarı (mef'ûl-i mutlak) olduğu da söylenmiştir; yani 'ancak onlara bir rahmetle merhamet etmemiz ve bir faydalandırma ile onları faydalandırmamız müstesna' demektir. Bunun ve bundan öncekinin durumu gizli değildir. { إِلى حِينٍ } “Belli bir süreye kadar”; yani hikmetin iktiza ettiği şekilde ecellerinin takdir edildiği bir vakte kadar. Ebü't-Tayyib şu sözünü buradan almıştır:
ولم أسلم لكي أبقى ولكن ... سلمت من الحمام إلى الحمام
«Ebedi kalayım diye kurtulmadım lakin... Bir ölümden başka bir ölüme kadar kurtuldum.»
والظاهر أن المحدث عنه من يشاء الله تعالى إغراقهم، وقال ابن عطية: إن فَلا صَرِيخَ لَهُمْ إلخ استئناف أخبار عن المسافرين في البحر ناجين كانوا أو مغرقين أي لا نجاة لهم إلا برحمة الله تعالى، وليس مربوطا بالمغرقين وقد يصح ربطه به والأول أحسن فتأمله اه، وقد تأملناه فوجدناه لا حسن فيه فضلا عن أن يكون أحسن.
Zahir olan, kendisinden bahsedilen kimselerin Yüce Allah'ın boğmayı dilediği kimseler olduğudur. İbn Atiyye şöyle demiştir: { فَلا صَرِيخَ لَهُمْ } vb. ayeti, ister kurtulan ister boğulan olsun denizde seyahat edenler hakkında müstakil bir haberdir; yani Allah'ın rahmeti olmaksızın onlar için hiçbir kurtuluş yoktur. Boğulanlara bağlı değildir; fakat ona bağlanması da sahih olabilir, birincisi ise daha güzeldir, düşün. Biz bunu düşündük ve daha güzel olmak şöyle dursun, onda hiçbir güzellik bulamadık.
والفاء ظاهرة في تعلق ما بعدها بما قبلها وَإِذا قِيلَ لَهُمُ إلخ بيان لإعراضهم عن الآيات التنزيلية بعد بيان إعراضهم عن الآيات الآفاقية التي كانوا يشاهدونها وعدم تأملهم فيها أي إذا قيل لأهل مكة بطريق الإنذار بما نزل من الآيات أو بغيره اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ قال قتادة ومقاتل: أي عذاب الأمم التي قبلكم، والمراد اتقوا مثل عذابهم وَما خَلْفَكُمْ أي عذاب الآخرة، وقال مجاهد في رواية عكس ذلك، وجاء عنه في رواية أخرى ما بين أيديهم، ما تقدم من ذنوبهم وما خلفهم ما يأتي منها، وعن الحسن مثله، وقيل ما بين أيديهم نوازل السماء وما خلفهم نوائب الأرض، وقيل ما بين أيديهم المكاره من حيث يحتسبون وما خلفهم المكاره من حيث لا يحتسبون، وحاصل الأمر على ما قيل اتقوا العذاب أو اتقوا ما يترتب العذاب عليه لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ حال من واو اتقوا أو غاية له راجين أن ترحموا أو كي ترحموا، وفسرت الرحمة بالإنجاء من العذاب، وجواب إذا محذوف ثقة بانفهامه من قوله تعالى وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ انفهاما بينا، أما إذا كان الإنذار بالآية الكريمة فبعبارة النص، وأما إذا كان بغيرها فبدلالته لأنهم حين أعرضوا عن آيات ربهم فلأن يعرضوا عن غيرها بطريق الأولى كأنه قيل: وإذا قيل لهم اتقوا العذاب أو اتقوا ما يوجبه أعرضوا لأنهم اعتادوه وتمرنوا عليه، وما نافية وصيغة المضارع للدلالة على الاستمرار التجددي، ومن الأولى مزيدة لتأكيد العموم والثانية تبعيضية متعلقة بمحذوف وقع صفة لآية، وإضافة الآيات إلى اسم الرب المضاف إلى ضميرهم لتفخيم شأنها المستتبع لتهويل ما اجترءوا عليه في حقها، والمراد بها إما هذه الآيات الناطقة بما فصل من بدائع صنع الله تعالى وسوابغ آلائه تعالى الموجبة للإقبال عليها والايمان وإيتاؤها نزول
Fâ harfi, kendisinden sonrasının öncesine taalluk ettiğini açıkça göstermektedir. { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ } “Onlara denildiği zaman...” [ifadesi] vb., bizzat müşahede ettikleri âfâkî ayetlerden yüz çevirmelerinin ve onlar üzerinde düşünmemelerinin beyan edilmesinden sonra, tenzîlî (vahiy kaynaklı) ayetlerden de yüz çevirdiklerinin beyanıdır. Yani Mekke ehline, inen ayetlerle veya başka bir yolla uyarı kabilinden { اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } “Önünüzde olandan sakının” denildiğinde... Katâde ve Mukâtil şöyle demiştir: “Yani sizden önceki ümmetlerin azabından [sakının]; kastedilen, onların azabının benzerinden sakının [demektir].” { وَما خَلْفَكُمْ } “ve ardınızda olandan” yani ahiret azabından. Mücâhid’den gelen bir rivayette ise bunun tam tersi söylenmiştir. Ondan gelen başka bir rivayette ise: “Önlerindeki, geçmiş günahları; arkalarındaki ise gelecek olan günahlarıdır.” Hasan[-ı Basrî]’den de benzeri rivayet edilmiştir. Önlerindekinin göğün felaketleri, arkalarındakinin ise yerin musibetleri olduğu da söylenmiştir. Önlerindekinin umdukları (bekledikleri) cihetten gelen kötülükler, arkalarındakinin ise hiç hesaba katmadıkları cihetten gelen kötülükler olduğu da söylenmiştir. Söylenenlere göre işin özeti: “Azaptan sakının yahut azabı gerektiren şeylerden sakının” [demektir]. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “umulur ki merhamet olunursunuz” [ifadesi], { اتَّقُوا } fiilindeki vâv’dan hâldir yahut onun gayesidir; [yani] merhamet olunmayı ümit ederek veya merhamet olunasınız diye [sakının]. Rahmet, azaptan kurtarılmak ile tefsir edilmiştir. 'İzâ'nın cevabı, Yüce Allah’ın { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden hiçbir ayet gelmez ki, mutlaka ondan yüz çevirmiş olmasınlar” kavlinden açık bir şekilde anlaşılmasına güvenilerek hazfedilmiştir. Şayet uyarı ayet-i kerime ile yapılmışsa [cevabın anlaşılması] nassın ibaresiyle (açık lafzıyla) olur; şayet bunun dışındaki bir yolla yapılmışsa [nassın] delaletiyle olur. Zira onlar Rablerinin ayetlerinden yüz çevirdiklerine göre, bunların dışındakilerden evleviyetle yüz çevirirler. Sanki şöyle denilmiştir: “Onlara, azaptan veya onu gerektiren şeylerden sakının denildiğinde yüz çevirdiler; çünkü bunu alışkanlık ve huy edinmişlerdi.” 'Mâ' nefy (olumsuzluk) içindir; muzâri sîgası ise teceddüdî istimrara (sürekli yenilenmeye) delalet eder. Birinci 'min' harf-i ceri umumiliği (kapsamı) pekiştirmek için zâiddir (fazlalıktır); ikincisi ise teb'îz (kısmiyet) ifade eder ve 'âyetin' kelimesine sıfat olan mahzûf bir kelimeye taalluk eder. Ayetlerin, onların zamirine muzaf olan 'Rabb' ismine izafe edilmesi ise ayetlerin şanını yüceltmek içindir; bu da onların ayetler hakkında cüret ettikleri şeyin vehametini ve korkunçluğunu hissettirir. Bununla kastedilen; ya Allah Teâlâ'nın yaratışındaki eşsiz sanatları ve O'na yönelmeyi ve iman etmeyi gerektiren bol nimetlerini ayrıntılı olarak dile getiren bu ayetlerdir -ki onların gelişi vahyin inmesidir-
الوحي بها أي ما نزل الوحي بآية من الآيات الناطقة بذلك إلا كانوا عنها معرضين على وجه التكذيب والاستهزاء، وإما ما يعمها والآيات التكوينية الشاملة للمعجزات وتعاجيب المصنوعات التي من جملتها الآيات الثلاث المعدودة آنفا وإيتاؤها ظهورها لهم أي ما ظهرت لهم آية من الآيات التي من جملتها ما ذكر من شؤونه تعالى الشاهدة بوحدانيته سبحانه وتفرده تعالى بالألوهية إلا كانوا عنها معرضين تاركين للنظر الصحيح فيها المؤدي إلى الإيمان به ﷿.
Vahyin gelişi, yani bu hususları dile getiren ayetlerden hiçbir ayet için vahiy inmemiştir ki onlar yalanlama ve alay etme yoluyla ondan yüz çevirmiş olmasınlar; yahut da hem bunları hem de mucizeleri ve az önce sayılan üç ayetin de dahil olduğu yaratılış harikalarını içine alan tekvînî ayetleri kapsayan genel ayetlerdir ve onların gelişi de onlar için açığa çıkmasıdır; yani Yüce Allah'ın birliğine ve ulûhiyette tekliğine şahitlik eden, O'nun az önce zikredilen şanlarından hiçbir ayet onlar için açığa çıkmamıştır ki onlar O'na [azze ve celle] imana ulaştıracak sahih düşünmeyi terk ederek ondan yüz çevirmiş olmasınlar.
وفي الكلام إشارة إلى استمرارهم على الاعراض حسب استمرار إتيان الآيات، و (عن) متعلقة بمعرضين قدمت عليه للحصر الادعائي مبالغة في تقبيح حالهم، وقيل للحصر الإضافي أي معرضين عنها لا عما هم عليه من الكفر وقيل لرعاية الفواصل والجملة في حيز النصب على أنها حال من مفعول تأتي أو من فاعله المتخصص بالوصف لاشتمالها على ضمير كل منهما والاستثناء مفرغ من أعم الأحوال أي ما تأتيهم آية من آيات ربهم في حال من أحوالهم إلا حال إعراضهم عنها أو ما تأتيهم آية منها في حال من أحوالها إلا حال اعراضهم عنها.
Sözde, ayetlerin gelişinin devam etmesine paralel olarak onların da yüz çevirmeye devam ettiklerine bir işaret vardır. 'An' edatı 'mu'ridîn' kelimesine taalluk eder; durumlarının çirkinliğini mübalağalı kılmak amacıyla iddiaî hasr için öne geçirilmiştir. İzafî hasr için olduğu da söylenmiştir; yani üzerinde bulundukları küfürden değil sadece o ayetlerden yüz çevirirler [demektir]. Fasıla uyumu için olduğu da söylenmiştir. Cümle, her ikisinin de zamirini içermesi sebebiyle 'te'tî' fiilinin mefulünden veya sıfatla tahsis edilmiş failinden hal olarak nasb mahallindedir. İstisna ise hallerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani Rablerinin ayetlerinden bir ayet, onların durumlarından hiçbir durumda gelmez ki ancak onlar o ayetten yüz çevirmiş halde olurlar; yahut ayetin durumlarından hiçbir durumda gelmez ki ancak onlar ondan yüz çevirmiş halde olurlar.
وجملة وَما تَأْتِيهِمْ إلخ- على ما يشعر به كلام الكشاف- تذييل يؤكد ما سبق من حديث الإعراض، وإلى كونه تذييلا ذهب الخفاجي ثم قال: فتكون معترضة أو حالا مسوقة لتأكيد ما قبلها لشمولها لما تضمنه مع زيادة إفادة التعليل الدال على الجواب المقدر المعلل به فليس من حقها الفصل لأنها مستأنفة كما توهم فتأمل وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ أي أعطاكم سبحانه بطريق التفضل والإنعام من أنواع الأموال، وعبر بذلك تحقيقا للحق وترغيبا في الإنفاق على منهاج قوله تعالى وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ [القصص: ٧٧] وتنبيها على عظم جنايتهم في ترك الامتثال بالأمر، وكذلك الإتيان بمن التبعيضية، والكلام على ما قيل لذمهم على ترك الشفقة على خلق الله تعالى أثر ذمهم على ترك تعظيمه ﷿ بترك التقوى، وفي ذلك إشارة إلى أنهم أخلوا بجميع التكاليف لأنها كلها ترجع إلى أمرين التعظيم لله تعالى والشفقة على خلقه سبحانه، وقيل هو للإشارة إلى عدم مبالاتهم بنصح الناصح وإرشاده إياهم إلى ما يدفع البلاء عنهم نظير قوله تعالى وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا إلخ والمعنى عليه. إذا قيل لهم بطريق النصيحة والإرشاد إلى ما فيه نفعهم أنفقوا بعض ما آتاكم الله من فضله على المحتاجين فإن ذلك مما يرد البلاء ويدفع المكاره قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ والأول أظهر، والظاهر أن الذين كفروا هم الذين قيل لهم أنفقوا وعدل عن ضميرهم إلى الظاهر إيماء إلى علة القول المذكور، وفي كون القول للذين آمنوا إيماء إلى أنهم القائلون، قيل: لما أسلم حواشي الكفار من أقربائهم ومواليهم من المستضعفين قطعوا عنهم ما كانوا يواسونهم به وكان ذلك بمكة قبل نزول آيات القتال فندبهم المؤمنون إلى صلة حواشيهم فقالوا: أَنُطْعِمُ إلخ، وقيل:
el-Keşşâf'ın kelamının hissettirdiğine göre { وَما تَأْتِيهِمْ } vb. cümlesi, yüz çevirme konusundaki önceki sözü tekit eden bir tezyildir. Hafâcî de bunun tezyil olduğu görüşüne varmış ve şöyle demiştir: Böylece mahzuf cevaba delalet eden gerekçelendirme manasını da ziyadesiyle ifade ederek, içerdiği manayı kuşatması sebebiyle öncesini tekit etmek için sevk edilmiş bir itiraziyye veya hal cümlesi olur; dolayısıyla vehmedildiği gibi müste'nefe (yeni bir başlangıç) olmadığı için hakkı fasledilmek (atıfsız bırakılmak) değildir; düşün. { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Onlara: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin' denildiği zaman”; yani Yüce Allah'ın lütuf ve ihsan yoluyla size verdiği çeşitli mallardan infak edin demektir. Hakkı pekiştirmek ve Yüce Allah'ın { وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } [Kasas: 77] kavlinin üslubu üzere infaka teşvik etmek ve emre uymayı terk etmedeki cürümlerinin büyüklüğüne dikkat çekmek için bu şekilde ifade edilmiştir; aynı şekilde teb'îziyye olan 'min' edatının getirilmesi de böyledir. Söylendiğine göre bu söz, takvayı terk ederek O'nu [azze ve celle] tazim etmeyi terk etmelerinin kınanmasının hemen ardından, Allah'ın mahlukatına şefkat göstermeyi terk etmelerinden dolayı onları kınamak içindir. Bunda, onların bütün mükellefiyetleri ihlal ettiklerine bir işaret vardır; zira mükellefiyetlerin tamamı iki esasa dayanır: Yüce Allah'ı tazim etmek ve O'nun mahlukatına şefkat göstermek. Yüce Allah'ın { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا } vb. kavlinin benzeri olarak, nasihat edenin nasihatine ve kendilerinden belayı defedecek şeye onları irşad etmesine aldırış etmediklerine işaret etmek için olduğu da söylenmiştir; mana da buna göredir. Onlara nasihat ve menfaatlerine olan şeye irşad yoluyla: 'Allah'ın lütfundan size verdiği şeylerin bir kısmını ihtiyaç sahiplerine infak edin; zira bu, belayı defeden ve hoşlanılmayan şeyleri savuşturan amellerdendir' denildiği zaman, { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } “İnkâr edenler iman edenlere dediler ki: 'Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?'”. Birinci görüş daha açıktır. Zahir olan, inkar edenlerin kendilerine 'infak edin' denilen kimseler olduğudur; zikredilen sözün illetine işaret etmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Sözün iman edenlere söylenmiş olması, onların [infakı] söyleyenler olduğuna işaret eder. Denildi ki: Kafirlerin akrabalarından ve azatlılarından zayıf olan çevreleri Müslüman olunca, daha önce onlara yaptıkları yardımları kestiler; bu Mekke'de savaş ayetleri inmeden önce idi; müminler onları akrabalarına sıla-i rahim yapmaya teşvik edince onlar: { أَنُطْعِمُ } vb. dediler. Şöyle de denildi:
شحت قريش بسبب أزمة على المساكين من مؤمن وغيره فندبهم النبي ﷺ إلى النفقة عليهم فقالوا هذا القول، وقيل:
Kureyş, bir kıtlık sebebiyle mümin olsun olmasın yoksullara karşı cimrileşti; Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları yoksullara infak etmeye teşvik edince bu sözü söylediler. Şöyle de denildi:
قال فقراء المؤمنين أعطونا ما زعمتم من أموالكم أنها لله تعالى فحرموا وقالوا ذلك، وروي هذا عن مقاتل، وقال ابن عباس: كان بمكة زنادقة إذا أمروا بالصدقة قالوا لا والله أيفقره الله تعالى ونطعمه نحن وكانوا يسمعون المؤمنين يعلقون الأفعال بمشيئة الله تعالى يقولون لو شاء الله تعالى لأغنى فلانا ولو شاء لأعزه ولو شاء سبحانه لكان كذا فأخرجوا هذا الجواب مخرج الاستهزاء بالمؤمنين وبما كانوا يقولون.
Fakir müminler: "Mallarınızdan Allah'a ait olduğunu iddia ettiğiniz kısmı bize verin" dediler; onlar ise vermeyip bunu söylediler. Bu Mukâtil'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mekke'de kendilerine sadaka verilmesi emredildiğinde: "Hayır, vallahi! Allah onu fakir bıraksın da biz mi onu doyuralım?" diyen zındıklar vardı. Onlar müminlerin fiilleri Allah'ın meşietine bağladıklarını ve: "Allah dileseydi falanı zengin ederdi, dileseydi onu aziz kılardı, O dileseydi şöyle olurdu" dediklerini işitiyorlardı; dolayısıyla bu cevabı müminlerle ve söyledikleri sözlerle alay etme sadedinde çıkardılar.
وقال القشيري أيضا: إن الآية نزلت في قوم من الزنادقة لا يؤمنون بالصانع وأنكروا وجوده فقولهم لو يشاء الله من باب الاستهزاء بالمسلمين. وجوز أن يكون مبنيا على اعتقاد المخاطبين ويفهم من هذا أن الزنديق من ينكر الصانع، وقد حقق الأمر فيه على الوجه الأكمل ابن الكمال في رسالة مستقلة فارجع إليها إن أردت ذلك وعن الحسن. وأبي خالد أن الآية نزلت في اليهود أمروا بالإنفاق على الفقراء فقالوا ذلك.
Kuşeyrî de şöyle demiştir: Ayet, Yaratıcı'ya inanmayan ve O'nun varlığını inkar eden bir grup zındık hakkında inmiştir; dolayısıyla onların "Allah dileseydi" sözleri Müslümanlarla alay etme kabilindendir. Muhatapların inancına bina edilmiş olması da caiz görülmüştür. Buradan, zındığın Yaratıcı'yı inkar eden kimse olduğu anlaşılmaktadır; İbn Kemâl müstakil bir risalesinde bu meseleyi en mükemmel şekilde tahkik etmiştir, dilersen oraya müracaat et. Hasan ve Ebû Hâlid'den nakledildiğine göre ayet, fakirlere infak etmeleri emredilip de bunu söyleyen Yahudiler hakkında inmiştir.
وظاهر ما تقدم يقتضي أنها في كفار مكة أمروا بالإنفاق مما رزقهم الله تعالى وهو عام في الإطعام وغيره فأجابوا بنفي الإطعام الذي لم يزالوا يفتخرون به دلالة على نفي غيره بالطريق الأولى ولذا لم يقل أننفق.
Daha önce geçenlerin zahiri, ayetin Mekke kafirleri hakkında olduğunu iktiza eder; kendilerine Allah'ın rızıklandırdığı şeylerden infak etmeleri emredilmiştir ki bu yedirmeyi ve diğerlerini kapsar; onlar da öteden beri kendisiyle övündükleri yedirmeyi nefyederek cevap vermişlerdir ki bu evleviyet yoluyla diğerlerini nefyetmeye delalet etsin; bu sebeple "infak mı edelim?" dememişlerdir.
وقيل لم يقل ذلك لأن الإطعام هو المراد من الإنفاق أو لأن نُطْعِمُ بمعنى نعطي وليس بذاك، وأَطْعَمَهُ جواب لَوْ وورود الموجب جوابا بغير لام فصيح ومنه أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ [الأعراف: ١٠٠] لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً [الواقعة: ٧٠] نعم الأكثر مجيئه باللام.
Bunun, infaktan maksadın yedirmek olması sebebiyle veya 'nut'ımu' kelimesinin 'nu'tî' (verelim mi) manasında olması sebebiyle söylenmediği de belirtilmiştir; fakat bu pek sağlam değildir. { أَطْعَمَهُ } lafzı { لَوْ } edatının cevabıdır; olumlu fiilin 'lâm' harfi olmaksızın cevap olarak gelmesi fasîhtir; { أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ } [A'râf: 100] ve { لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً } [Vâkıa: 70] kavilleri bundandır; evet, çoğunlukla 'lâm' ile gelir.
والظاهر أن قوله تعالى إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ من تتمة قول الذين كفروا للذين آمنوا أي ما أنتم إلا في ضلال ظاهر حيث طلبتم منا ما يخالف مشيئة الله ﷿، ولعمري إن الإناء ينضح بما فيه فإن جوابهم يدل على غاية ضلالهم وفرط جهلهم حيث لم يعلموا أنه تعالى يطعم بأسباب منها حث الأغنياء على إطعام الفقراء وتوفيقهم سبحانه له، ويجوز أن يكون جوابا من جهته تعالى زجر به الكفرة وجهلهم به أو حكاية لجواب المؤمنين لهم فيكون على الوجهين استئنافا بيانيا جوابا لما عسى أن يقال ما قال الله تعالى أو ما قال المؤمنون في جوابهم؟.
Zahir olan, Yüce Allah'ın { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Siz ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz” kavlinin, inkar edenlerin iman edenlere söyledikleri sözün devamı olduğudur; yani bizden Allah'ın [azze ve celle] meşietine aykırı olan bir şeyi talep ettiğiniz için siz ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz demektir. Ömrüme yemin olsun ki kap içindekini sızdırır; zira onların bu cevabı, Yüce Allah'ın zenginleri fakirleri doyurmaya teşvik etmesi ve onları buna muvaffak kılması gibi sebeplerle doyurduğunu bilmedikleri için onların son derece sapkın ve aşırı derecede cahil olduklarına delalet eder. Bunun, Yüce Allah tarafından kafirleri azarladığı ve cehaletlerini yüzlerine vurduğu bir cevap olması veya müminlerin onlara verdiği cevabın nakli olması da caizdir; bu durumda her iki veçhe göre de "Allah onların cevabında ne buyurdu?" veya "Müminler onlara ne cevap verdi?" şeklinde sorulabilecek bir soruya cevap teşkil eden bir isti'nâf-ı beyânî olur.
وقوله تعالى وَيَقُولُونَ عطف على الشرطية السابقة مفيد لإنكارهم البعث الذي هو مبدأ كل قبيح والنبي ﷺ لم يزل يعدهم بذلك، ومما يستحضر في أذهانهم ما تقدم من الأوامر فلذا أتوا بالإشارة إلى القريب في قولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ يعنون وعد البعث، وجوز أن يكون ذلك من باب الاستهزاء وأرادوا متى يكون ذلك ويتحقق في الخارج إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فيما تقولون وتعدون فأخبرونا بذلك، والخطاب لرسول الله ﷺ والمؤمنين لما أنهم أيضا كانوا يتلون عليهم الآيات الدالة عليه والآمرة بالإيمان به وكأنه لم يعتبر كونه شرا لهم ولذا عبروا بالوعد دون الوعيد، وقيل: إن ذاك لأنهم زعموا إن لهم الحسنى عند الله تعالى إن تحقق البعث بناء على أن الآية في غير المعطلة ما يَنْظُرُونَ جواب من جهته تعالى أي ما ينتظرون إِلَّا صَيْحَةً عظيمة واحِدَةً وهي النفخة الأولى في الصور التي يموت بها أهل الأرض. وعبر بالإنظار نظرا إلى ظاهر قولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ أو لأن الصيحة لما كانت لا بد من وقوعها جعلوا كأنهم منتظروها تَأْخُذُهُمْ تقهرهم وتستولي عليهم فيهلكون وَهُمْ يَخِصِّمُونَ أي يتخاصمون ويتنازعون في معاملاتهم ومتاجرهم لا يخطر ببالهم شيء من مخايلها كقوله تعالى أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ [يوسف: ١٠٧] فلا يغتروا بعدم ظهور علائمها حسبما يريدون ولا يزعمون أنها لا تأتي،
Yüce Allah'ın { وَيَقُولُونَ } “Ve derler ki” kavli, önceki şart cümlesine matuf olup her türlü çirkinliğin başlangıcı olan dirilişi inkar ettiklerini ifade eder. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise onları bununla uyarmaya devam ediyordu. Zihinlerinde hazır bulunan şeylerden biri de daha önce geçen emirler idi; bu yüzden { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Bu vaat ne zaman?” sözlerinde yakına işaret getirdiler; diriliş vaadini kastediyorlardı. Bunun alay kabilinden olması ve eğer söylediklerinizde ve vaat ettiklerinizde { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “doğru söyleyenler iseniz”, bu ne zaman olacak ve dış dünyada gerçekleşecek, bize haber verin demek istemiş olmaları da caiz görülmüştür. Hitap Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve müminleredir; çünkü onlar da kafirlere buna delalet eden ve buna inanmayı emreden ayetleri okuyorlardı. Sanki bunun kendileri için bir şer olduğunu hesaba katmamışlar ve bu sebeple 'vaîd' (tehdit) yerine 'va'd' lafzını kullanmışlardır. Ayetin muattıla (inkarcılar) dışındakiler hakkında olmasına binaen, diriliş gerçekleşirse Allah katında en güzel akıbetin kendilerinin olacağını zannettikleri için böyle dedikleri de söylenmiştir. { ما يَنْظُرُونَ } “Onlar bakmazlar / beklemezler”; Yüce Allah tarafından bir cevaptır; yani beklemezler { إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “ancak tek bir çığlığı [beklerler]”; o da yeryüzü ehlinin kendisiyle öleceği Sûr'a ilk üflemedir. { مَتى هذَا الْوَعْدُ } sözlerinin zahirine bakılarak veya o çığlığın vuku bulması kaçınılmaz olduğu için sanki onu bekliyorlarmış gibi 'bekleme' (inzâr) lafzıyla ifade edilmiştir. { تَأْخُذُهُمْ } “Onları yakalayıverir”; onları kahreder ve istila eder de helak olurlar; { وَهُمْ يَخِصِّمُونَ } “onlar çekişip dururlarken”; yani Yüce Allah'ın { أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } [Yûsuf: 107] kavlinde olduğu gibi zihinlerinden onun alametlerine dair hiçbir şey geçmeksizin muamelelerinde ve ticaretlerinde çekişip münakaşa ederlerken [yakalar]. Artık istedikleri şekilde alametlerinin zahir olmamasına aldanmasınlar ve onun gelmeyeceğini zannetmesinler.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عمر قال: «لينفخن في الصور والناس في طرقهم وأسواقهم ومجالسهم حتى أن الثوب ليكون بين الرجلين يتساومان فما يرسله أحدهما من يده حتى ينفخ في الصور فيصعق به» وهي التي قال الله تعالى ما يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «İnsanlar yollarında, çarşılarında ve meclislerindeyken Sûr'a mutlaka üflenecektir; öyle ki iki adam kumaşı aralarında pazarlık ederler de biri onu elinden bırakmadan Sûr'a üflenir ve onunla çarpılıp ölür.» İşte Yüce Allah'ın { ما يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “Onlar ancak tek bir çığlık beklerler” buyurduğu çığlık budur.
إلخ،
Ayetin sonuna kadar.
وأخرج الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ لتقومن الساعة وقد نشر الرجلان ثوبهما بينهما فلا يتبايعانه ولا يطويانه ولتقومن الساعة والرجل يليط حوضه فلا يسقى منه ولتقومن الساعة وقد انصرف الرجل بلبن نعجته فلا يطعمه ولتقومن الساعة وقد رفع أكلته إلى فمه فلا يطعمها»
Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: 'Kıyamet mutlaka kopacaktır; öyle ki iki adam kumaşlarını aralarında açmış olacaklar da ne onu alıp satabilecekler ne de dürebilecekler. Kıyamet mutlaka kopacaktır; kişi havuzunu sıvayıp tamir etmiş olacak da ondan su içiremeyecek. Kıyamet mutlaka kopacaktır; kişi koyununun sütünü sağıp dönmüş olacak da onu tadamayacak. Kıyamet mutlaka kopacaktır; kişi lokmasını ağzına kaldırmış olacak da onu yiyemeyecektir.'»