وأصل يخصمون يختصمون وبه قرأ أبي فسكنت التاء وأدغمت في الصاد بعد قلبها صادا ثم كسرت الخاء لالتقاء الساكنين، وجوز أن يكون الكسر لاتباع حركة الصاد الثانية والساكن لا يضر حاجزا.
{ يَخِصِّمُونَ } kelimesinin aslı { يَخْتَصِمُونَ }'dur; Übeyy de bu şekilde okumuştur. Tâ harfi sâkin kılınıp sâda dönüştürüldükten sonra sâd harfine idgam edilmiş, ardından iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle hâ harfi kesrelenmiştir. Kesrenin ikinci sâd harfinin harekesine uyum sağlamak (ittibâ') amacıyla verildiği ve aradaki sâkin harfin bir engel teşkil etmeyeceği de caiz görülmüştür.
وقرأ الحرميان وأبو عمرو والأعرج وشبل وابن قسطنطين بإدغام التاء في الصاد ونقل حركتها وهي الفتحة إلى الخاء، وأبو عمرو أيضا وقالون بخلف باختلاس حركة الخاء وتشديد الصاد، وعنهما اسكان الخاء وتخفيف الصاد من خصمه إذا جادله، والمفعول عليها محذوف أي يخصم بعضهم بعضا، وقيل يخصمون مجادلتهم عن أنفسهم، وبعضهم يكسر ياء المضارعة اتباعا لكسرة الخاء وشد الصاد، وكسر ياء المضارعة لغة حكاها سيبويه عن الخليل في
Haremeyn kurrâsı (Nâfi‘ ve İbn Kesîr), Ebû Amr, el-A‘rec, Şibl ve İbn Kostantîn; tâ harfini sâda idgam edip onun harekesini, yani fethayı hâ harfine naklederek okumuşlardır. Ebû Amr ayrıca ve Kālûn da bir rivayetinde hâ harfinin harekesini ihtilâs ile (hızlıca) ve sâdı şeddeli okumuştur. Her ikisinden gelen diğer bir rivayette ise, bir kimseyle tartıştığında kullanılan 'hasamehu' fiilinden hareketle hâ harfi sâkin ve sâd harfi şeddesiz okunmuştur. Bu durumda mef‘ûl hazfedilmiştir; yani 'birbirleriyle çekişirler' demektir. 'Kendi nefisleri adına mücadelelerini sürdürürler' anlamında olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise hâ harfinin kesresine ve sâdın şeddesine tâbi olarak muzâri yâ'sını kesreli okurlar. Muzâri yâ'sının kesrelenmesi, Sîbeveyh'in el-Halîl'den naklettiği bir lehçedir;
مواضع، وعن نافع أنه قرأ بفتح الياء وسكون الخاء وتشديد الصاد المكسورة، وفيها الجمع بين الساكنين على حده المعروف، وكأنه يجوز الجمع بينهما إذا كان الثاني مدغما كان الأول حرف مد أيضا أم لا، وهذا ما اخترناه في نقل القراءات تبعا لبعض الأجلة والرواة في ذلك مختلفون.
çeşitli yerlerde geçer. Nâfi‘den ise muzâri yâ'sını fethalı, hâ'yı sâkin ve kesreli sâdı şeddeli okuduğu rivayet edilmiştir. Bu okuyuşta, bilinen kuralı çerçevesinde iki sâkin bir araya gelmektedir. Sanki ikinci harf idgamlı olduğunda, birincisi med harfi olsun veya olmasın, ikisinin bir araya gelmesi caiz görülmüş gibidir. Kıraatlerin naklinde bazı muteber âlimlere uyarak tercih ettiğimiz görüş budur; nitekim râviler bu hususta ihtilaf etmişlerdir.
فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً في شيء من أمورهم إذا كانوا فيما بين أهليهم، ونصب تَوْصِيَةً على أنه مفعول به ليستطيعون، وجوز أن يكون مفعولا مطلقا لمقدر وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ إذا كانوا في خارج أبوابهم بل تبغتهم الصيحة فيموتون حيثما كانوا ويرجعون إلى الله ﷿ لا إلى غيره سبحانه. وقرأ ابن محيصن «يرجعون» بالبناء للمفعول والضمائر للقائلين مَتى هذَا الْوَعْدُ لا من حيث أعيانهم أعني أهل مكة الذين كانوا وقت النزول بل لمنكري البعث مطلقا وَنُفِخَ فِي الصُّورِ هي النفخة الثانية بينها وبين الأولى أربعون أي النفخ فيه، وصيغة الماضي للدلالة على تحقق الوقوع.
{ فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler”; ailelerinin yanındayken işlerinden hiçbir şey hakkında [vasiyet edemezler]. { تَوْصِيَةً } lafzının nasbı, { يَسْتَطِيعُونَ } fiilinin mef‘ûlü bih'i olması sebebiyledir; takdir edilen bir fiilin mef‘ûlü mutlakı olması da caiz görülmüştür. { وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } “ne de ailelerine dönebilirler”; evlerinin kapılarının dışında bulundukları takdirde [dönemezler]; bilakis o çığlık onları ansızın yakalar da nerede bulunurlarsa orada ölürler ve başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya dönerler. İbn Muheysın { يَرْجِعُونَ } lafzını meçhul sîgasıyla (yurce‘ûn) okumuştur. Zamirler, bizzat şahısları yani nüzûl vaktinde mevcut olan Mekkeliler kastedilmeksizin, mutlak olarak dirilişi inkâr edenler kastedilerek { مَتى هذَا الْوَعْدُ } diyen kimselere aittir. { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Ve Sûr'a üflenmiştir”; bu, birinci üfleme ile arasında kırk [yıl] bulunan ikinci üflemedir; yani Sûr'a üflenir. Geçmiş zaman (mâzî) sîgası, vukuunun kesinliğini ifade etmek içindir.
وقرأ الأعرج «الصور» بفتح الواو وقد مر الكلام في ذلك فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ أي القبور جمع جدث بفتحتين، وقرىء بالفاء بدل الثاء والمعنى واحد إِلى رَبِّهِمْ مالك أمرهم يَنْسِلُونَ يسرعون بطريق الإجبار لقوله تعالى لَدَيْنا مُحْضَرُونَ قيل: وذكر الرب للإشارة إلى إسراعهم بعد الإساءة إلى من أحسن إليهم حين اضطروا إليه، ولا منافاة بين هذه الآية وقوله تعالى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزمر: ٦٨] لجواز اجتماع القيام والنظر والمشي أو لتقارب زمان القيام ناظرين وزمان الإسراع في المشي. وقرأ ابن أبي إسحاق وأبو عمرو بخلاف عنه بضم السين قالُوا أي في ابتداء بعثهم من القبور يا وَيْلَنا أي هلاكنا أحضر فهذا أوانك وقيل أي يا قومنا انظروا ويلنا وتعجبوا منه، وعلى حذف المنادي قيل وي كلمة تعجب ولنا بيان ونسب للكوفيين وليس بشيء.
el-A‘rec { الصُّورِ } lafzını vâv'ın fethasıyla (es-Suver) okumuştur; buna dair açıklama daha önce geçmişti. { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ } “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden”; yani iki fetha ile 'cedes' kelimesinin çoğulu olan kabirlerinden çıkmışlardır. Sâ yerine fâ ile de okunmuştur, anlam birdir. { إِلى رَبِّهِمْ } “Rablerine”; işlerinin mâlikine { يَنْسِلُونَ } “koşup gitmektedirler”; Yüce Allah'ın { لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } kavli gereğince zorunlu olarak aceleyle koşarlar. 'Rab' isminin zikredilmesinin, kendilerine muhtaç kaldıkları vakitte, daha önce kötülük ettikleri o ihsan sahibine doğru koşmalarına işaret etmek için olduğu söylenmiştir. Bu ayet ile Yüce Allah'ın { فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } [Zümer: 68] kavli arasında bir çelişki yoktur; zira ayakta durma, bakma ve yürümenin bir arada bulunması mümkündür yahut bakarak ayakta durma zamanı ile hızlıca yürüme zamanı birbirine çok yakındır. İbn Ebî İshâk ve bir rivayetinde Ebû Amr, sîn harfinin dammesiyle (yensulûn) okumuşlardır. { قالُوا } “Derler ki”; yani kabirlerinden ilk diriltildiklerinde; { يا وَيْلَنا } “Eyvah bize! / Vay başımıza gelenlere!”; yani ey helakimiz, gel! Zira bu senin vaktindir. Bir görüşe göre ise: 'Ey kavmimiz, helakimize bakın ve buna şaşın!' demektir. Münâdânın hazfedildiği görüşüne göre ise 'vey' kelimesinin taaccüp (şaşkınlık) edatı, 'lenâ'nın ise açıklama olduğu söylenmiş ve bu Kûfelilere nispet edilmiştir; ancak bu bir değer taşımaz.
وقرأ ابن أبي ليلى «يا ويلتنا» بتاء التأنيث، وعنه أيضا «يا ويلتي» بتاء بعدها ألف بدل من ياء الإضافة، والمراد أن كل واحد منهم يقول يا ويلتي مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا أي رقادنا على أنه مصدر ميمي أو محل رقادنا على أنه اسم مكان ويراد بالمفرد الجمع أي مراقدنا، وفيه تشبيه الموت بالرقاد من حيث عدم ظهور الفعل والاستراحة من الأفعال الاختيارية، ويجوز أن يكون المرقد على حقيقته والقوم لاختلاط عقولهم ظنوا كانوا نياما ولم يكن لهم إدراك لعذاب القبر لذلك فاستفهموا عن موقظهم، وقيل سموا ذلك مرقدا مع علمهم بما كانوا يقاسون فيه من العذاب لعظم ما شاهدوه فكأن ذلك مرقد بالنسبة إليه، فقد روي أنهم إذا عاينوا جهنم وما فيها من ألوان العذاب يرون ما كانوا فيه مثل النوم في جنبها فيقولون ذلك.
İbn Ebî Leylâ, müenneslik tâ'sı ile 'yâ veyletenâ' şeklinde okumuştur. Ondan ayrıca izâfet yâ'sı yerine elif ile 'yâ veyletâ' okuyuşu da nakledilmiştir. Kastedilen, onlardan her birinin 'yâ veyletî' (eyvah bana) demesidir. { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?”; mîmî masdar kabul edilirse 'uykumuzdan', mekân ismi kabul edilirse 'uyuduğumuz yerden' demektir ve tekil lafızla çoğul, yani 'yattığımız yerlerden' manası murad edilmiştir. Bunda, fiilin zahir olmaması ve ihtiyârî (iradî) fiillerden dinlenme yönüyle ölümün uykuya benzetilmesi vardır. 'Merkad'ın hakikat anlamında olması ve bu topluluğun akıllarının karışması sebebiyle uyumakta olduklarını zannetmeleri, bu sebeple kabir azabını idrak edemeyip kendilerini uyandıranın kim olduğunu sormuş olmaları da caizdir. Kabirde çektikleri azabı bilmelerine rağmen, müşahede ettikleri dehşetin büyüklüğü karşısında onun [önceki azabın], buna kıyasla sanki bir uyku yeri gibi kalması sebebiyle orayı 'merkad' diye isimlendirdikleri de söylenmiştir. Nitekim cehennemi ve oradaki türlü azapları bizzat gördüklerinde, içinde bulundukları durumu onun yanında adeta bir uyku gibi görecekleri ve bu yüzden böyle söyleyecekleri rivayet edilmiştir.
وأخرج القرباني وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن أبي بن كعب أنه قال: ينامون قبل البعث نومة، وأخرج هؤلاء ما عدا ابن جرير عن مجاهد قال: للكفار هجعة يجدون فيها طعم النوم قبل يوم القيامة فإذا صيح بأهل القبور يقولون يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا وروي عن ابن عباس أن الله تعالى يرفع عنهم العذاب بين النفختين فيرقدون فإذا بعثوا بالنفخة الثانية وشاهدوا الأهوال قالوا: ذلك.
el-Kurbânî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Übeyy b. Ka‘b'dan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar dirilişten önce bir uyku uyurlar.' İbn Cerîr hariç bu râviler Mücâhid'den şöyle nakletmişlerdir: 'Kıyamet gününden önce kâfirlerin uykunun tadını alacakları kısa bir uyku vakti olur; kabir ehline seslenildiğinde { يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } derler.' İbn Abbâs'tan ise Allah Teâlâ'nın iki nefha arasında onlardan azabı kaldıracağı, böylece uyuyacakları, ikinci nefha ile diriltilip dehşetleri gördüklerinde ise bunu söyleyecekleri rivayet edilmiştir.
وفي البحر أن هذا غير صحيح الإسناد واختار أن المرقد استعارة عن مضجع الموت.
el-Bahr'da bu rivayetin isnadının sahih olmadığı belirtilmiş ve 'merkad' kelimesinin ölüm yatağından istiare olduğu tercihi yapılmıştır.
وقرأ أمير المؤمنين عليّ وابن عباس والضحاك وأبو نهيك «من بعثنا» بمن الجارة والمصدر المجرور وهو متعلق بويل أو بمحذوف وقع حالا منه: ونحوه في الخبر:
Müminlerin emîri Ali, İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve Ebû Neheyk; cer edatı olan 'min' ve mecrur masdar ile 'min ba‘sinâ' (diriltilmemizden ötürü) şeklinde okumuşlardır. Bu da 'veyl' lafzına yahut ondan hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Şiirde de bunun benzeri vardır:
ويلي عليك وويلي منك يا رجل
'Yazıklar olsun bana senin yüzünden ve vay başıma gelenlere senden ötürü ey adam!'
ومن الثانية متعلقة ببعث.
İkinci 'min' ise 'ba‘s' kelimesine taalluk eder.
وعن ابن مسعود أنه قرأ «من أهبنا» بمن الاستفهامية وأهب بالهمز من هب من نومه إذا انتبه وأهببته أنا أي أنبهته.
İbn Mes‘ûd'dan, istifham edatı olan 'men' ve hemze ile 'men ehebbenâ' şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. 'Ehebbe' hemzelidir; bir kimse uykusundan uyandığında 'hebbe min nevmihî', ben onu uyandırdığımda ise 'ehebbebtuhu' (onu uyandırdım) denir.
وعن أبي أنه قرأ «هبنا» بلا همز قال ابن جني: وقراءة ابن مسعود أقيس فهبني بمعنى أيقظني لم أر لها أصلا ولا مر بنا في اللغة مهبوب بمعنى موقظ اللهم إلا أن يكون حرف الجر محذوفا أي هب بنا أي أيقظنا ثم حذف وأوصل الفعل، وليس المعنى على من هب فهببنا معه وإنما معناه من أيقظنا. وقال البيضاوي: هبنا بدون الهمز بمعنى أهبنا بالهمز، وقرىء «من هبنا» بمن الجارة والمصدر من هب يهب هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ جملة من مبتدأ وخبر وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ عطف على ما في حيز ما، وعطفه على الجملة الاسمية أو جعله حالا بتقدير قد بدونه خلاف الظاهر، وما موصولة محذوفة العائد أي هذا الذي وعده الرحمن والذي صدقه المرسلون أي صدق فيه من قولهم صدقت زيدا الحديث أي صدقته فيه ومنه قولهم صدقني سن بكره أو مصدرية أي هذا وعد الرحمن وصدق المرسلين على تسمية الموعود والمصدوق فيه بالوعد والصدق، وهو على ما قيل جواب من جهته ﷿ وعلى ما قال الفراء من قبل الملائكة وعلى ما قال قتادة ومجاهد من قبل المؤمنين وكان الظاهر أن يجابوا بالفاعل لأنه الذي سألوا عنه بأن يقال الرحمن أو الله بعثكم لكن عدل عنه إلى ما ذكر تذكيرا لكفرهم وتقريعا لهم عليه مع تضمنه الاشارة إلى الفاعل، وذكر غير واحد أنه من الأسلوب الحكيم على أن المعنى لا تسألوا عن الباعث فإن هذا البعث ليس كبعث النائم وإن ذلك ليس مما يهمكم الآن وإنما الذي يهمكم أن تسألوا ما هذا البعث ذو الأهوال والافزاع، وفيه من تقريعهم ما فيه.
Übeyy'den ise hemzesiz olarak 'hebbenâ' okuduğu nakledilmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: 'İbn Mes‘ûd'un kıraati kıyasa daha uygundur. Zira 'beni uyandırdı' anlamında 'hebbenî' kullanımının bir aslını görmedim ve dilde 'uyandırılmış' anlamında 'mehbûb' lafzı bize ulaşmadı. Ancak cer harfi hazfedilerek 'hebbe binâ' yani 'bizi uyandırdı' denilip sonra harfin hazfedilerek fiilin doğrudan ulaştırılmış olması müstesnadır. Anlam, 'kim uyandı da biz de onunla birlikte uyandık' şeklinde değil, bilakis 'bizi kim uyandırdı' demektir.' el-Beydâvî ise: 'Hemzesiz 'hebbenâ', hemzeli 'ehebbenâ' anlamındadır' demiştir. Cer harfi olan 'min' ve 'hebbe yehubbu' fiilinin masdarı ile 'min hibbinâ' şeklinde de okunmuştur. { هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ } “İşte bu, Rahmân'ın vadettiğidir”; müpteda ve haberden oluşan bir cümledir. { وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ } “ve peygamberler doğru söylemiştir”; 'mâ'nın sılası konumundaki kısma matuftur. Bunun isim cümlesine matuf olması yahut 'kad' takdiri bulunmaksızın hâl kılınması zahire aykırıdır. 'Mâ', âid zamiri hazfedilmiş bir ism-i mevsûldür; yani 'Bu, Rahmân'ın vadettiği ve peygamberlerin kendisinde doğru söylediği şeydir' demektir. Bu, 'Zeyd'e sözünde doğru söyledim' ifadesinde olduğu gibidir; 'bana genç devesinin yaşını doğru söyledi' sözü de bu kabildendir. Yahut 'mâ' masdariyyedir; yani vadolunan ve kendisinde doğru söylenen şeyin 'vaad' ve 'sıdk' olarak isimlendirilmesiyle 'Bu, Rahmân'ın vaadi ve peygamberlerin doğruluğudur' demektir. Söylendiğine göre bu, Allah Teâlâ tarafından verilmiş bir cevaptır; Ferrâ'nın dediğine göre melekler tarafından, Katâde ve Mücâhid'in dediğine göre ise müminler tarafından verilmiştir. Zahir olan, onların sordukları şey fâil olduğu için 'Sizi Rahmân veya Allah diriltti' denilerek fâil ile cevap verilmesiydi; fakat fâile işaret etmeyi de içermekle birlikte, küfürlerini hatırlatmak ve bundan dolayı onları azarlamak maksadıyla bu zikredilen ifadeye dönülmüştür. Birden fazla âlim, bunun üslûb-ı hakîm kabilinden olduğunu belirtmiştir; buna göre anlam: 'Dirilteni sormayınız; zira bu diriltilme uyuyanın uyandırılması gibi değildir ve bu, şu anda sizin derdiniz olacak bir şey de değildir. Sizin için asıl önemli olan, bu korkunç ve dehşet dolu dirilişin ne olduğunu sormanızdır' şeklindedir ve bunda onları ziyadesiyle azarlama vardır.
وزعم الطيبي أن ذكر الفاعل ليس بكاف في الجواب لأن قولهم مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا حكاية عن قولهم ذلك عند البعث بعد ما سبق من قولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فلا بد في الجواب من قول مضمن معنيين فكان مقتضى الظاهر أن يقال بعثكم الرحمن الذي وعدكم البعث وأنبأكم به الرسل لكن عدل إلى ما يشعر بتكذيبهم ليكون أهول وفي التقريع أدخل، وهو وارد على الأسلوب الحكيم وفي دعوى عدم كفاية ذكر الفاعل في الجواب نظر، وفي إيثارهم اسم الرحمن قيل اشارة إلى زيادة التقريع من حيث إن الوعد بالبعث من آثار الرحمة وهم لم يلقوا له بالا ولم يلتفتوا إليه وكذبوا به ولم يستعدوا لما يقتضيه، وقيل آثره المجيبون من المؤمنين لما أن الرحمة قد غمرتهم فهي نصب أعينهم، واختصاص رحمة الرحمن بما يكون في الدنيا ورحمة الرحيم بما يكون في الأخرى ممنوع فقد ورد با رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما.
et-Tîbî, cevapta sadece fâilin zikredilmesinin yeterli olmayacağını ileri sürmüştür; çünkü onların { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } sözleri, daha önce söyledikleri { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } sözünün ardından, diriltilme anında bunu söyleyeceklerinin hikâyesidir. Dolayısıyla cevapta iki anlamı birden içeren bir sözün bulunması kaçınılmazdır. Zahirin gereği 'Sizi, dirilişi vadeden ve peygamberlerin size haber verdiği Rahmân diriltti' denilmesiydi; fakat daha dehşet verici olması ve azarlamayı daha iyi hissettirmesi için onların yalanlamalarını hissettiren bir ifadeye dönülmüştür. Bu izah üslûb-ı hakîme de uygundur; cevapta fâili zikretmenin yetersiz olduğu iddiası ise tartışmaya açıktır. 'er-Rahmân' isminin tercih edilmesinde, diriliş vaadinin rahmetin eserlerinden biri olması, onların ise buna hiç aldırış etmeyip yüz çevirmeleri, onu yalanlayıp gereğine hazırlanmamış olmaları hasebiyle azarlamayı artırmaya bir işaret olduğu söylenmiştir. Cevap veren müminlerin, rahmet kendilerini bütünüyle kuşattığı ve gözlerinin önünde bulunduğu için bu ismi tercih ettikleri de söylenmiştir. Rahmân'ın rahmetinin dünyada olana, Rahîm'in rahmetinin ise ahirette olana tahsis edilmesi ise doğru değildir; zira 'Ey dünyanın ve ahiretin Rahmân'ı ve her ikisinin Rahîm'i' şeklinde rivayet vârid olmuştur.
وقال ابن زيد: هذا الجواب من قبل الكفار على أنهم أجابوا أنفسهم حيث تذكروا ما سمعوه من المرسلين ﵈ أو أجاب بعضهم بعضا، وآثروا اسم الرحمن طمعا في أن يرحمهم وهيهات ليس لكافر نصيب يومئذ من رحمته ﷿، وجوز الزجاج كون هذا صفة لمرقدنا لتأويله بمشتق فيصح الوقف عليه، وقد روي عن حفص أنه وقف عليه وسكت سكتة خفيفة فحكاية إجماع القراء على الوقف على مَرْقَدِنا غير تامة، وما مبتدأ محذوف الخبر أي حق أو مبتدأ خبره محذوف أي هو أو هذا ما وعد، وفيه من البديع صنعة التجاذب وهو أن تكون كلمة محتملة أن تكون من الساق وأن تكون من اللاحق، ومثله كما قال الشيخ الأكبر قدس سره في تفسيره المسمى بإيجاز البيان في الترجمة عن القرآن ومن خطه الشريف نقلت الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ [البقرة: ١٤٦، الأنعام: ٢٠] الآية بعد قوله تعالى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ [البقرة: ١٤٥]
İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu cevap kâfirler tarafındandır; zira onlar peygamberlerden [aleyhimüsselâm] işittiklerini hatırlayarak kendi kendilerine cevap vermişler veya birbirlerine cevap vermişlerdir. Kendilerine merhamet etmesi ümidiyle 'er-Rahmân' ismini tercih etmişlerdir; fakat heyhat! O gün hiçbir kâfir için O'nun [azze ve celle] rahmetinden bir nasip yoktur. ez-Zeccâc, müştak tevilinde olduğu gerekçesiyle { هذا } lafzının { مَرْقَدِنا } için sıfat olmasını caiz görmüştür; binaenaleyh üzerinde vakıf yapmak sahih olur. Hafs'tan, onun üzerinde vakfettiği ve hafif bir sekte yaptığı rivayet edilmiştir; bu sebeple kurrânın { مَرْقَدِنا } üzerinde vakıf yapılması konusundaki icmâ rivayeti tam [isabetli] değildir. { ما } ise mahzûf bir haberin mübtedasıdır; yani 'haktır' takdirindedir veya haberi mahzûf bir mübtedadır; yani 'o' yahut 'vaad edilen şey budur' demektir. Bunda bedî' sanatlarından 'tecâzüb' sanatı vardır; o da bir kelimenin hem öncekiyle hem de sonrakiyle irtibatlı olabilme ihtimalini taşımasıdır. Şeyh-i Ekber'in [kaddesallâhu sırrah], 'Îcâzü'l-beyân fî't-tercemeti 'ani'l-Kur'ân' adlı tefsirinde belirttiği gibi -ki [bunu] onun mübarek el yazısından naklettim- bunun bir benzeri, Yüce Allah'ın: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyacak olursan, işte o zaman sen mutlaka zalimlerden olursun” [Bakara: 145] kavlinden sonraki: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu tanırlar” [Bakara: 146, En'âm: 20] ayetidir.
وقوله تعالى فِيهِ هُدىً- بعد- لا رَيْبَ [البقرة: ٢] فليحفظ إِنْ كانَتْ أي ما كانت الفعلة أو النفخة التي حكيت آنفا إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً حصلت من نفخ إسرافيل ﵇ في الصور، وقيل: هي قول إسرافيل ﵇ أيتها العظام النخرة والأوصال المتقطعة والشعور المتمزقة إن الله يأمر كن أن تجتمعن لفصل القضاء. وقرىء برفع «صيحة» ومر توجيهها فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ مجموع لَدَيْنا عندنا وفي محل حكمنا وانقطاع التصرف الظاهري من غيرنا مُحْضَرُونَ لفصل الحساب من غير لبث ما طرفة عين، وفيه من تهوين أمر البعث والحشر والإيذان باستغنائهما عن الأسباب ما لا يخفى.
ve Yüce Allah'ın { لا رَيْبَ } [Bakara: 2] ifadesinden sonraki { فِيهِ هُدىً } [Bakara: 2] kavlinde olduğu gibidir; bu iyi korunmalıdır. { إِنْ كانَتْ } “O sadece”; yani az önce hikâye edilen fiil veya nefha başka değil, { إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “tek bir çığlıktan ibaretti”; o da İsrâfîl'in [aleyhisselâm] Sûr'a üflemesiyle meydana gelmiştir. Bunun İsrâfîl'in [aleyhisselâm]: 'Ey çürümüş kemikler, kopmuş mafsallar ve dağılmış saçlar! Şüphesiz Allah, kesin hükmün verilmesi için toplanmanızı emrediyor' sözü olduğu da söylenmiştir. { صَيْحَةً } kelimesi merfû olarak da okunmuştur ve bunun izahı daha önce geçmişti. { فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ } “Bir de bakarsın ki onların hepsi toplanmış”; bir araya getirilmiş olarak, { لَدَيْنا } “huzurumuzda”; yanımızda, hükmümüzün geçerli olduğu ve bizden başkasının zahirî tasarrufunun kesildiği mahalde, { مُحْضَرُونَ } “hazır bulunurlar”; göz açıp kapayıncaya kadar bile beklemeksizin hesabın görülmesi için [huzura getirilmişlerdir]. Bunda, diriliş ve haşr işinin kolaylığını ve bunların sebeplere muhtaç olmadığını bildirmeyi gösteren incelikler gizli değildir.
فَالْيَوْمَ الحاضر أو المعهود وهو يوم القيامة الدال نفخ الصور عليه وانتصب على الظرف والعامل فيه قوله تعالى لا تُظْلَمُ نَفْسٌ من النفوس برة كانت أو فاجرة شَيْئاً من الظلم فهو نصب على المصدرية أو شيئا من الأشياء على أنه مفعول به على الحذف والإيصال وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي الإجزاء ما كنتم تعملونه في الدنيا على الاستمرار من الكفر والمعاصي فالكلام على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه للتنبيه على قوة التلازم والارتباط بينهما كأنهما شيء واحد أو إلا بما كنتم تعملونه أي بمقابلته أو بسببه، وقيل: لا تجزون إلا نفس ما كنتم تعملونه بأن يظهر بصورة العذاب، وهذا حكاية عما يقال للكافرين حين يرون العذاب المعد لهم تحقيقا للحق وتقريعا لهم، واستظهر أبو حيان أن الخطاب يعم المؤمنين بأن يكون الكلام اخبارا من الله تعالى عما لأهل المحشر على العموم كما يشير إليه تنكير نَفْسٌ واختاره السكاكي، وقيل: عليه يأباه الحصر لأنه تعالى يوفي المؤمنين أجورهم ويزيدهم من فضله أضعافا مضاعفة. ورد بأن المعنى أن الصالح لا ينقص ثوابه والطالح لا يزاد عقابه لأن الحكمة تأبى ما هو على صورة الظلم أما زيادة الثواب ونقص العقاب فليس كذلك أو المراد بقوله تعالى وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إنكم لا تجزون إلا من جنس عملكم إن خيرا فخير وإن شرا فشر.
{ فَالْيَوْمَ } “Bugün”; hazırda bulunan veya bilinen gün, yani Sûr'a üflenmenin kendisine delalet ettiği kıyamet günüdür. Zarf olarak mansubdur ve âmili Yüce Allah'ın şu kavlidir: { لا تُظْلَمُ نَفْسٌ } “hiçbir kimseye zulmedilmez”; iyi olsun kötü olsun canlardan hiçbirine, { شَيْئاً } “hiçbir şekilde [zulmedilmez]”; zulümden hiçbir şey yapılmaz; bu durumda masdariyet üzere mansubdur yahut hazif ve îsal yoluyla mef‘ûlü bih olarak şeylerden herhangi bir şeydir. { وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “ve siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görürsünüz”; yani dünyada sürekli olarak işlediğiniz küfür ve günahların cezasıyla cezalandırılırsınız. Aralarındaki güçlü birlikteliğe ve irtibata, sanki tek bir şeymiş gibi dikkat çekmek için kelam muzafın hazfi ve muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesi üzerinedir; yahut 'ancak yaptıklarınızın karşılığıyla veya onun sebebiyle' demektir. Şöyle de denilmiştir: 'Yaptığınız amelin bizzat kendisi azap suretinde tecelli etmek suretiyle ancak yaptıklarınızla cezalandırılırsınız.' Bu, hakkı gerçekleştirmek ve onları azarlamak için, kendilerine hazırlanan azabı gördükleri anda kâfirlere söylenecek sözün bir hikâyesidir. Ebû Hayyân, { نَفْسٌ } kelimesinin nekre oluşunun da işaret ettiği üzere, kelamın Allah Teâlâ'dan mahşer ehline genel olarak bir haber olması sebebiyle hitabın müminleri de kapsadığını kuvvetli görmüş ve Sekkâkî de bunu tercih etmiştir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: 'Hasr (sınırlama) ifadesi buna engeldir; çünkü Allah Teâlâ müminlerin mükâfatlarını tastamam verir ve lütfundan kat kat artırır.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Anlam, sâlih kimsenin sevabının eksiltilmeyeceği ve fâcir kimsenin azabının artırılmayacağıdır; zira hikmet, zulüm suretinde olan şeyi kabul etmez; sevabın artırılması ve azabın eksiltilmesi ise böyle değildir. Yahut Yüce Allah'ın { وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavlinden murat: 'Sizler ancak amelinizin cinsinden karşılık görürsünüz; hayır ise hayır, şer ise şerdir' demektir.
وقوله تعالى إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ على تقدير كون الخطاب السابق خاصا بالكفرة من جملة ما سيقال لهم يومئذ زيادة لحسرتهم وندامتهم فإن الأخبار يحسن حال أعدائهم أثر بيان سوء حالهم مما يزيدهم مساءة على مساءة وفي حكاية ذلك مزجرة لهؤلاء الكفرة عما هم عليه ومدعاة إلى الاقتداء بسيرة المؤمنين، وعلى تقدير كونه عاما ابتداء كلام وأخبار لنا بما يكون في يوم القيامة إذا صار كل إلى ما أعد لهم من الثواب والعقاب، والشغل هو الشأن الذي يصد المرء ويشغله عما سواه من شؤونه لكونه أهم عنده من الكل إما لا يجابه كمال المسرة أو كمال المساءة والمراد هاهنا هو الأول، وتنكيره للتعظيم كأنه شغل لا يدرك كنهه، والمراد به ما هم فيه من النعيم الذي شغلهم عن كل ما يخطر بالبال، وعن ابن عباس وابن مسعود، وقتادة هو افتضاض الأبكار وهو المروي عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه، وفي رواية أخرى عن ابن عباس ضرب الأوتار.
Yüce Allah'ın { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ } “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler” kavli, önceki hitabın kâfirlere has olduğu kabulüne göre, hasret ve pişmanlıklarını artırmak üzere o gün onlara söylenecek sözlerdendir. Zira düşmanlarının iyi halinin, onların kötü halinin beyanının hemen ardından haber verilmesi, onların üzüntüsünü katmerleştiren hususlardandır. Bunun hikâye edilmesinde, kâfirler için üzerinde bulundukları durumdan bir caydırma ve müminlerin yoluna uymaya bir teşvik vardır. Hitabın umumi olduğu kabulüne göre ise söz başıdır (isti'nâf) ve her bir grup kendileri için hazırlanan mükâfat ve cezaya vardığında kıyamet gününde nelerin olacağını bize bir haber vermedir. 'Şuğl' (meşguliyet); tam bir sevinç veya tam bir keder gerektirmesi sebebiyle insana diğer her şeyden daha mühim gelerek onu diğer bütün işlerinden alıkoyan ve meşgul eden durumdur. Burada murad edilen birincisidir. Kelimenin nekre kılınması tazim içindir; sanki mahiyeti kavranamaz bir meşguliyettir. Bununla murad edilen, akla gelebilecek her şeyden kendilerini alıkoyan o nimetin içinde bulunmalarıdır. İbn Abbâs, İbn Mes‘ûd ve Katâde'den bunun 'bakirelerle gerdeğe girmek' olduğu rivayet edilmiştir; Ca‘fer es-Sâdık'tan [radıyallâhu teâlâ anh] rivayet edilen de budur. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette ise 'çalgı aletleri dinlemek'tir.
وقيل السماع وروي عن وكيع وعن ابن كيسان التزاور، وقيل ضيافة الله تعالى وهي يوم الجمعة في الفردوس الأعلى عند كثيب المسك وهناك يتجلى سبحانه لهم فيرونه جل شأنه جميعا، وعن الحسن نعيم شغلهم عما فيه أهل النار من العذاب، وعن الكلبي شغلهم عن أهاليهم من أهل النار لا يذكرونهم لئلا يتنغصوا، ولعل التعميم أولى.
Bunun mûsikî dinlemek olduğu da söylenmiştir. Vekî‘ ve İbn Keysân'dan ise 'birbirini ziyaret etmek' olduğu rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın ziyafeti olduğu da söylenmiştir; bu ziyafet, cuma günü Firdevs-i A‘lâ'da misk tepesinin yanındadır ve orada Yüce Allah onlara tecelli eder, O'nun şanı yüce cemâlini hep birlikte görürler. Hasan'dan nakledildiğine göre, cehennem ehlinin içinde bulunduğu azaptan kendilerini meşgul edip unutturan bir nimettir. Kelbî'den nakledildiğine göre ise, cehennemlik olan aile fertlerinden kendilerini meşgul edip alıkoymasıdır; keyifleri kaçmasın diye onları hatırlamazlar. Bu anlamları genelleştirmek herhalde daha uygundur.
وليس مراد أهل هذه الأقوال بذلك حصر شغلهم فيما ذكروه فقط بل بيان أنه من جملة أشغالهم، وتخصيص كل منهم كلا من تلك الأمور بالذكر محمول على اقتضاء مقام البيان إياه، وأفرد الشغل باعتبار أنه نعيم وهو واحد بهذا الاعتبار، والجار مع مجروره متعلق بمحذوف وقع خبرا لأن وفاكِهُونَ خبر ثان لها وجوز أن يكون هو الخبر وفِي شُغُلٍ متعلق به أو حال من ضميره والمراد بفاكهون على ما أخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن
Bu görüş sahiplerinin muradı, onların meşguliyetini yalnızca zikrettikleri şeylere hasretmek değil; bilakis bunun onların meşguliyetlerinden biri olduğunu beyan etmektir. Her birinin bu hususlardan birini özellikle zikretmesi, beyan makamının onu gerektirmesine hamledilir. Meşguliyetin tekil getirilmesi, onun bir nimet olması ve bu yönden tek sayılması itibarıyladır. Câr ve mecrûr, 'inne'nin haberi olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; { فاكِهُونَ } ise onun ikinci haberidir. Haberin bizzat kendisi olması ve { فِي شُغُلٍ } ifadesinin ona taalluk etmesi yahut onun zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in
ابن عباس فرحون، وأخرجوا عن مجاهد أن المعنى يتعجبون بما هم فيه.
İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre { فاكِهُونَ } lafzından murat 'sevinçli olanlar' demektir. Mücâhid'den ise anlamın 'içinde bulundukları duruma hayran kalıp zevk alırlar' şeklinde olduğu rivayet edilmiştir.
وقال أبو زيد: الفاكه الطيب النفس الضحوك ولم يسمع له فعل من الثلاثي، وقال أبو مسلم: إنه مأخوذ من الفكاهة بالضم وهي التحدث بما يسر، وقيل التمتع والتلذذ قيل فاكِهُونَ ذوو فاكهة نحو لابن وتامر.
Ebû Zeyd şöyle demiştir: 'el-Fâkih, gönlü hoş ve güler yüzlü kimsedir; sülâsî kökten bir fiili işitilmemiştir.' Ebû Müslim ise: 'Bu kelime, damme ile fekâhettendir; o da hoşa giden tatlı sohbetlerde bulunmaktır' demiştir. Faydalanmak ve lezzet almak olduğu da söylenmiştir. 'Lâbin' (süt sahibi) ve 'tâmir' (hurma sahibi) kalıplarında olduğu gibi, { فاكِهُونَ } lafzının 'meyve/nimet sahipleri' anlamında olduğu da belirtilmiştir.
وظاهر صنيع أبي حيان اختياره، والتعبير عن حالهم هذه بالجملة الاسمية قبل تحققها لتنزيل المترقب المترفع منزلة الواقع للإيذان بغاية سرعة تحققها ووقوعها، وفيه على تقدير خصوص الخطاب زيادة لمساءة المخاطبين.
Ebû Hayyân'ın tutumunun zahiri bunu tercih ettiğini göstermektedir. Bu durumlarının gerçekleşmesinden önce isim cümlesiyle ifade edilmesi, gerçekleşmesinin son derece hızlı ve kesin olduğunu bildirmek üzere, beklenip arzulanan şeyin vuku bulmuş gibi kabul edilmesinden ötürüdür. Hitabın hususi olması takdirinde bunda muhatapların üzüntüsünü artırma gayesi vardır.
وقرأ الحرميان وأبو عمرو «شغل» بضم الشين وسكون الغين وهي لغة في شغل بضمتين للحجازيين ما قال الفراء.
Haremeyn kurrâsı ve Ebû Amr, şîn'in dammesi ve gayn'ın sükûnu ile 'şuğlin' şeklinde okumuşlardır; Ferrâ'nın belirttiği gibi bu, Hicazlıların iki dammeli olan 'şuğul' kelimesindeki bir lehçesidir.
وقرأ مجاهد وأبو السمال وابن هبيرة فيما نقل عنه ابن خالويه بفتحتين، ويزيد النحوي وابن هبيرة أيضا فيما نقل عنه أبو الفضل الرازي بفتح الشين وإسكان الغين وهما لغتان أيضا فيه.
Mücâhid, Ebü's-Semmâl ve İbn Hâleveyh'in kendisinden naklettiğine göre İbn Hübeyre iki fetha ile (şeğal); Yezîd en-Nahvî ve Ebü'l-Fadl er-Râzî'nin kendisinden naklettiğine göre yine İbn Hübeyre şîn'in fethası ve gayn'ın sükûnu ile (şeğl) okumuşlardır; bu ikisi de bu kelimede birer lehçedir.
وقرأ الحسن وأبو جعفر وقتادة وأبو حيوة ومجاهد وشيبة وأبو رجاء ويحيى بن صبيح ونافع في رواية «فاكهون» جمع فكه كحذر وحذرون وهو صفة مشبهة تدل على المبالغة والثبوت، وقرأ طلحة والأعمش «فاكهين» بالألف وبالياء نصبا على الحال (١) وفِي شُغُلٍ هو الخبر، وقرىء «فكهين» بغير ألف وبالياء كذلك، وقرىء «فكهون» بفتح الفاء وضم الكاف وفعل بضم العين من أوزان الصفة المشبهة كنطس وهو الحاذق الدقيق النظر الصادق الفراسة، وقوله تعالى: هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ استئناف مسوق لبيان كيفية شغلهم وتفكههم وتكميلها بما يزيدهم بهجة وسرورا من شركة أزواجهم، فهم مبتدأ وأَزْواجُهُمْ عطف عليه ومُتَّكِؤُنَ خبر والجار أن صلة له قيل قدما عليه لمراعاة الفواصل أو هو والجاران بما تعلقا به من الاستقرار أخبار مترتبة، وجوز أن يكون الخبر هو الظرف الأول والظرف الثاني متعلق بمتكئون وهو خبر مبتدأ محذوف أي هم متكئون على الأرائك أو الظرف متعلق بمحذوف خبر مقدم ومُتَّكِؤُنَ مبتدأ مؤخر والجملة على الوجهين استئناف بياني، وقيل هُمْ تأكيد للمستكن في خبر إن أعني فاكهون أو في شغل.
Hasan, Ebû Ca‘fer, Katâde, Ebû Hayve, Mücâhid, Şeybe, Ebû Recâ, Yahyâ b. Subeyh ve bir rivayette Nâfi‘, 'hazir/hazirûn' gibi 'fekihe/fekihûn' şeklinde çoğul olan 'fekihûn' okumuşlardır; bu da mübalağa ve sebat ifade eden bir sıfat-ı müşebbehedir. Talha ve el-A‘meş elifle ve yâ ile hâl olarak nasb ile (1) 'fâkihîn' okumuşlardır; bu durumda { فِي شُغُلٍ } haberdir. Aynı şekilde elifsiz ve yâ ile 'fekihîn' şeklinde de okunmuştur. Fâ'nın fethası ve kâf'ın dammesi ile 'fekuhûn' şeklinde de okunmuştur; aynü'l-fiilin dammesiyle olan 'fe‘ul' vezni, usta, ince görüşlü ve sezgisi doğru olan kimse anlamındaki 'natıs' gibi sıfat-ı müşebbehe vezinlerindendir. Yüce Allah'ın { هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ } “Kendileri ve eşleri gölgeliklerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır” kavli, eşlerinin ortaklığıyla neşe ve sevinçlerini artıracak şeylerle meşguliyet ve lezzetlenmelerinin keyfiyetini ve kemalini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir müstakil başlangıç cümlesidir (isti'nâf). { هُمْ } müpteda, { وَأَزْواجُهُمْ } ona matuf, { مُتَّكِؤُنَ } haberdir; iki câr-mecrûr ise ona bağlıdır. Fâsıla uyumu gözetilerek onun önüne geçirildikleri söylenmiştir yahut bu lafız ile taalluk ettikleri istikrar manasıyla iki câr-mecrûr peş peşe gelen haberlerdir. Haberin birinci zarf olması, ikinci zarfın ise mahzuf bir müptedanın haberi olan 'müttekîûn' lafzına taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani 'Onlar tahtlar üzerine yaslanmışlardır' takdirindedir; yahut zarf mahzuf bir mukaddem habere taalluk eder, { مُتَّكِؤُنَ } ise muahhar müpteda olur. Cümle her iki ihtimale göre de beyânî isti'nâftır. { هُمْ } zamirinin, 'inne'nin haberinde -yani 'fâkihûn'da yahut 'fî şuğulin'de- gizli bulunan zamiri pekiştiren bir tekit olduğu da söylenmiştir.
ومنعه بعضهم زعما منه أن فيه الفصل بين المؤكد والمؤكد بأجنبي ومُتَّكِؤُنَ خبر آخر لها وعَلَى الْأَرائِكِ متعلق به وكذا فِي ظِلالٍ أو هو متعلق بمحذوف هو حال من المعطوف والمعطوف عليه، ومن جوز مجيء الحال من المبتدأ جوز هذا الاحتمال على تقدير أن يكون هُمْ مبتدأ أيضا، والظلال جمع ظل وجمع فعل على فعال كثير كشعب وشعاب وذئب وذئاب، ويحتمل أن يكون جمع ظلة بالضم كقبة وقباب وبرمة وبرام، وأيد بقراءة عبد الله والسلمي وطلحة وحمزة والكسائي «في ظلل» بضم ففتح فإنه جمع ظلة لا ظل والأصل توافق القراءات، ومنذر بن سعيد يقول: مع ظلة بالكسر وهي لغة في ظلة بالضم فيكون كلقحة ولقاح وهو قليل.
Bazıları, müekked (pekiştirilen) ile tekid arasına yabancı bir ögenin girdiğini ileri sürerek bunu caiz görmemiştir. { مُتَّكِؤُنَ } 'inne' için diğer bir haberdir, { عَلَى الْأَرائِكِ } ona taalluk eder; { فِي ظِلالٍ } de böyledir yahut matuf ve matufun aleyhten hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Hâlin müptedadan gelmesini caiz gören kimse, { هُمْ } zamirinin müpteda olması takdirinde de bu ihtimali caiz görür. 'Zılâl', 'zıll' (gölge) kelimesinin çoğuludur; 'fi‘l' vezninin 'fi‘âl' şeklinde çoğul yapılması 'şi‘b-şi‘âb' ve 'zi'b-zi'âb' gibi pek çoktur. Damme ile 'zulleh' kelimesinin 'kubbe-kibâb' ve 'bürme-birâm' gibi çoğulu olması da muhtemeldir. Abdullah [b. Mes‘ûd], es-Sülemî, Talha, Hamza ve el-Kisâî'nin damme ve fetha ile 'fî zulelin' okuyuşu da bunu destekler; zira bu, 'zıll'ın değil 'zulleh'in çoğuludur ve asıl olan kıraatlerin birbirini desteklemesidir. Münzir b. Saîd ise kesre ile 'zılleh' kelimesinin çoğulu olduğunu söyler; bu da dammeli 'zulleh' lafzında bir lehçedir; dolayısıyla az görülmekle birlikte 'lıkha-likâh' gibi olur.
وفسر الإمام الظل بالوقاية عن مظان الألم ولأهل الجنة من ظل الله تعالى ما يقيهم الأسواء والجمع باعتبار ما لكل واحد منهم من ذلك أو هو متعدد للشخص الواحد باعتبار تعدد ما منه الوقاية. ويحتمل أنه جمع باعتبار كونه عظيم الشأن جليل القدر كجمع اليد بمعنى القدرة على قول في قوله تعالى: وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ [الذاريات: ٤٧] .
İmam [Râzî], gölgeyi (zıll) elem duyulacak şeylerden korunma olarak tefsir etmiştir; cennet ehline, kendilerini kötülüklerden koruyacak Allah Teâlâ'nın gölgesinden öyle bir pay vardır ki, çoğul getirilmesi onlardan her birinin bu paya sahip olması itibarıyladır yahut kendisinden korunulan şeylerin çokluğu sebebiyle tek bir şahıs için dahi çok sayıdadır. Yüce Allah'ın { وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } [Zâriyât: 47] kavlindeki bir görüşe göre kudret manasındaki 'yed'in çoğul yapılması gibi, şanının yüceliği ve kadrinin büyüklüğü itibarıyla çoğul getirilmiş olması da muhtemeldir.
وفسر أبو حيان الظلال جمع ظلة بالملابس ونحوها من الأشياء التي تظل كالستور، وأقول قال ابن الأثير: الظل الفيء الحاصل من الحاجز بينك وبين الشمس أي شيء كان، وقيل هو مخصوص بما كان منه إلى زوال الشمس وما
Ebû Hayyân ise zılâl (ظِلَال) kelimesini, zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğulu [kabul ederek] elbiseler ve perdeler gibi gölgeleyen benzeri şeyler olarak tefsir etmiştir. Ben derim ki; İbnü'l-Esîr şöyle demiştir: 'Zıll (gölge), her ne olursa olsun seninle güneş arasına giren bir engelden meydana gelen fey'dir (gölgedir).' Bir görüşe göre ise o, güneşin zeval vaktine kadar olanına mahsustur; bundan
كان بعد فهو الفيء، وأنت تعلم أن الظل بالمعنى الذي تعتبر فيه الشمس لا يتصور في الجنة إذ لا شمس فيها، ومن هنا قال الراغب: الظل ضد الضح وهو أعم من الفيء فإنه يقال ظل الليل وظل الجنة، وجاء في ظلها ما يدل على أنه كالظل الذي يكون في الدنيا قبل طلوع الشمس، فقد روى ابن القيم في حادي الأرواح عن ابن عباس أنه سئل ما أرض الجنة؟ قال: مرمرة بيضاء من فضة كأنها مرآة قيل: ما نورها؟ قال: ما رأيت الساعة التي قبل طلوع الشمس فذلك نورها إلا أنها ليس فيها شمس ولا زمهرير، وذكر ابن عطية نحو هذا لكن لم يعزه. وتعقبه أبو حيان بأنه يحتاج إلى نقل صحيح وكيف يكون ذلك وفي الحديث ما يدل على أن حوراء من حور الجنة لو ظهرت لأضاءت منها الدنيا أو نحو من هذا، ويمكن الجواب بأن المراد تقريب الأمر لفهم السائل وإيضاح الحال بما يفهمه أو بيان نورها في نفسها لا الأعم منه ومما يحصل فيها من أنوار سكانها الحور العين وغيرهم.
sonra olanın ise 'fey'' olduğu da söylenmiştir.' Sen de bilirsin ki, güneşin hesaba katıldığı anlamdaki gölge cennette tasavvur edilemez; çünkü orada güneş yoktur. Buradan hareketle er-Râgıb şöyle demiştir: 'Zıll, açık güneş ışığının (dahv) zıddıdır ve fey'den daha geneldir; zira 'gecenin gölgesi' ve 'cennetin gölgesi' denilir.' Cennetin gölgesi hakkında, onun dünyada güneş doğmadan önceki gölge gibi olduğuna delalet eden rivayetler gelmiştir. Nitekim İbnü'l-Kayyim Hâdi'l-Ervâh'ta İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Kendisine 'Cennetin toprağı nedir?' diye soruldu; 'Sanki bir ayna gibi, gümüşten beyaz bir mermerdir' dedi. 'Nuru nedir?' denildi; 'Güneş doğmadan önceki o vakti görmedin mi? İşte onun nuru öyledir; şu kadar var ki orada ne güneş vardır ne de dondurucu soğuk' dedi. İbn Atıyye de buna benzer bir rivayet zikretmiş ancak kaynağını belirtmemiştir. Ebû Hayyân, bunun sahih bir nakle muhtaç olduğunu söyleyerek itiraz etmiş ve şöyle demiştir: 'Bu nasıl olur? Oysa hadiste cennet hurilerinden birinin [dünyaya] görünmesi halinde dünyayı aydınlatacağına veya buna benzer bir duruma delalet eden ifadeler vardır.' Buna şöyle cevap verilebilir: Murad, soruyu soranın anlamasını kolaylaştırmak ve durumu onun kavrayacağı şekilde açıklamaktır yahut bizzat cennetin kendi nurunu beyan etmektir; yoksa hem kendi nurunu hem de orada oturan hûrîlerin ve diğerlerinin nurlarından hâsıl olan aydınlığı kapsayacak şekilde genel değildir.
نعم نورها في نفسها أتم من نور الدنيا قبل طلوع الشمس كما يومىء إليه ما
Evet, cennetin kendi zatındaki nuru, dünyadaki güneş doğmadan önceki nurdan daha tam ve mükemmeldir; nitekim şu hadisin işaret ettiği gibi:
أخرجه ابن ماجة عن أسامة قال:
İbn Mâce'nin Üsâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
«قال رسول الله ﷺ: ألا هل مشمر للجنة فإن الجنة لا خطر لها أي لا عدل ولا مثل وهي ورب الكعبة نور يتلألأ» الحديث
«Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Cennet için kolları sıvayan yok mu? Zira cennetin dengi ve benzeri yoktur. Kâbe'nin Rabbine andolsun ki o, parıldayan bir nurdur...'» hadisin sonuna kadar.
، ويجوز حمل الظلال جمع ظل هنا على هذا المعنى وجمعه للتعدد الاعتباري، ويجوز حمل الظل على العزة والمناعة فإنه قد يعبر به عن ذلك وبهذا فسر الراغب قوله تعالى: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ [المرسلات: ٤١] وهو غير معنى الوقاية عن مظان الألم الذي ذكره الإمام، ويجوز حمله على أنه جمع ظلة على الستور التي تكون فوق الرأس من سقف وشجر ونحوهما ووجود ذلك في الجنة مما لا شبهة فيه فقد جاء في الكتاب وصح في السنة أن فيها غرفا وهي ظاهرة فيما كان ذا سقف بل صرح في بعض الأخبار بالسقف وجاء فيها أيضا ما هو ظاهر في أن فيها شجرا مرتفعا يظل من تحته،
'Zıll'ın çoğulu olan 'zılâl' kelimesini burada bu anlama hamletmek caizdir ve çoğul yapılması itibarî çokluk içindir. Gölgeyi izzet ve himayeye hamletmek de caizdir; zira bazen bu kelimeyle bunlar ifade edilir. er-Râgıb, Yüce Allah'ın { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } [Mürselât: 41] kavlini bu şekilde tefsir etmiştir ki bu, İmam'ın zikrettiği 'elem yerlerinden korunma' manasından farklıdır. 'Zulleh'in çoğulu olarak tavan, ağaç ve benzeri baş üstünde bulunan örtülere hamledilmesi de caizdir. Bunların cennette bulunması ise şüphe götürmez bir gerçektir; zira Kitap'ta gelmiş ve Sünnet'te sahih olarak sabit olmuştur ki cennette köşkler (guraf) vardır ve bu lafız tavanı olan yerler hakkında açıktır; hatta bazı rivayetlerde açıkça tavan zikredilmiştir. Yine cennette altındakileri gölgeleyen yüksek ağaçların bulunduğuna dair açık rivayetler gelmiştir;
وقد صح من رواية الشيخين أنه ﷺ قال: «إن في الجنة شجرة يسير الراكب في ظلها مائة عام لا يقطعها فاقرؤوا إن شئتم وَظِلٍّ مَمْدُودٍ
Sahîhayn'da rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alır da onu bitiremez. Dilerseniz { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ }
[الواقعة: ٣٠] » وأخرج ابن أبي الدنيا عن ابن عباس أنه قال الظل الممدود شجرة في الجنة على ساق قدر ما يسير الراكب المجد في ظلها مائة عام في كل نواحيها يخرج إليها أهل الجنة أهل الغرف وغيرهم فيتحدثون في ظلها الخبر، وابن الأثير يقول: معنى في ظلها في ذراها وناحيتها، وكان هذا لدفع أنها تظل من الشمس أو نحوها، والْأَرائِكِ
“[ve uzanmış gölgeler]” [Vâkıa: 30] ayetini okuyun.» İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: 'Uzanmış gölge, cennette bir gövde üzerinde bulunan bir ağaçtır; öyle ki süratli bir binekli onun her tarafındaki gölgesinde yüz yıl yol alır. Cennet ehli, köşk sahipleri ve diğerleri ona doğru çıkarlar ve gölgesinde sohbet ederler...' hadis. İbnu'l-Esîr şöyle der: 'Onun gölgesinde' ifadesinin manası; onun himayesinde ve çevresindedir. Bu açıklama, o ağacın güneşten veya benzeri bir şeyden gölgelediği vehmini bertaraf etmek içindir. { الْأَرائِكِ } lafzı ise,
جمع أريكة وهو السرير في قول، وقيل: الوسادة حكاه الطبرسي وقال الزهري: كل ما اتكئ عليه فهو أريكة، وقال ابن عباس: لا تكون أريكة حتى يكون السرير في الحجلة فإن كان سرير بغير حجلة لا تكون أريكة وإن كانت حجلة بغير سرير لم تكن أريكة فالسرير والحجلة أريكة وفي حادي الأرواح لا تكون أريكة إلا أن يكون السرير في الحجلة وأن يكون على السرير فراش، وفي الصحاح الأريكة سرير منجد مزين في قبة أو بيت، وقال الراغب: الأريكة حجلة على سرير والجمع آرائك، وتسميتها بذلك إما لكونها في الأرض متخذة من أراك هو شجر معروف أو لكونها مكانا للإقامة من قولهم أرك بالمكان أروكا، وأصل الأروك الإقامة على رعي الأراك ثم تجوز به في غيره من الاقامات.
'erîke' kelimesinin çoğuludur; bir görüşe göre taht/karyoladır. Tabersî'nin naklettiğine göre ise yastıktır. ez-Zührî: 'Üzerine yaslanılan her şey erîkedir' demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: 'Karyola süslü cibinlikli çadır (hacle) içinde olmadıkça erîke olmaz; eğer cibinliksiz bir karyola olursa erîke sayılmaz, karyolasız bir cibinlik olursa da erîke sayılmaz; karyola ve cibinlik birlikte erîkedir.' Hâdi'l-Ervâh'ta da karyola cibinlik içinde olmadıkça ve üzerinde yatak bulunmadıkça erîke sayılmayacağı belirtilmiştir. es-Sıhâh'ta: 'Erîke, bir kubbe veya ev içinde döşenmiş, süslenmiş karyoladır' denir. er-Râgıb ise: 'Erîke, karyola üzerindeki cibinliktir, çoğulu erâiktir. Böyle isimlendirilmesi, ya yerde bilinen bir ağaç olan erâk ağacından yapılmış olmasından yahut bir yerde ikamet etmeyi ifade eden 'ereke bi'l-mekâni erûken' sözünden hareketle ikamet mahalli olmasındandır. 'Erûk' kelimesinin aslı, erâk ağacını otlatmak üzere ikamet etmektir; sonra mecazen diğer ikametler için de kullanılmıştır' demiştir.
وبالجملة إن كلام الأكثرين يدل على أن السرير وحده لا يسمى أريكة نعم يقال للمتكئ على أريكة متكىء على سرير فلا منافاة بين ما هنا وقوله تعالى: مُتَّكِئِينَ عَلى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ [الطور: ٢٠] لجواز أن تكون السرر في الحجال فتكون أرائك، ويجوز أن يقال: إن أهل الجنة تارة يتكئون على الأرائك وأخرى يتكئون على السرر التي ليست بآرائك، وسيأتي إن شاء تعالى ما ورد في وصف سررهم رزقنا الله تعالى وإياكم الجلوس على هاتيك السرر والاتكاء مع الأزواج على الأرائك، والظاهر أن المراد بالأزواج أزواجهم المؤمنات اللاتي كن لهم في الدنيا، وقيل أزواجهم اللاتي زوجهم الله تعالى إياهن من الحور العين، ويجوز فيما يظهر أن يراد الأعم من الصنفين ومن المؤمنات اللاتي متن
Hülasa, âlimlerin çoğunun sözü tek başına karyolanın erîke olarak isimlendirilemeyeceğini göstermektedir. Evet, erîkeye yaslanan kimse için karyolaya yaslanmıştır denilebilir; dolayısıyla buradaki ifade ile Yüce Allah'ın { مُتَّكِئِينَ عَلى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ } [Tûr: 20] kavli arasında bir tezat yoktur; zira karyolaların cibinlikler içinde bulunup erîke haline gelmiş olması muhtemeldir. Cennet ehlinin bazen erîkelere, bazen de erîke vasfında olmayan karyolalara yaslandıklarını söylemek de mümkündür. Cennetteki tahtlarının vasfına dair vârid olan rivayetler inşâallahu teâlâ gelecektir; Allah Teâlâ bizlere ve sizlere o tahtlara oturmayı ve eşlerle birlikte tahtlar üzerine yaslanmayı nasip eylesin! Zahir olan, 'ezvâc' (eşler) ile muradın dünyada kendilerinin nikâhı altında bulunan mümin kadınlar olduğudur. Allah Teâlâ'nın kendilerini hûr-i ‘în'den evlendirdiği eşleri olduğu da söylenmiştir. Zahir olan odur ki, her iki sınıfı da dünyada evlenmeden vefat edip
ولم يتزوجن في الدنيا فزوجهن الله تعالى في الجنة من شاء من عباده بل الأعم من ذلك كله ومن المؤمنات اللاتي تزوجن في الدنيا بأزواج ماتوا كفارا فأدخلوا النار مخلدين فيها وأدخلن الجنة كامرأة فرعون فقد جاء في الأخبار أنها تكون زوجة نبينا ﷺ وجوز أن يكون المراد بأزواجهم أشكالهم في الإحسان وأمثالهم في الإيمان كما قال سبحانه:
Allah Teâlâ'nın cennette dilediği kullarıyla evlendirdiği mümin kadınları da kapsayacak şekilde daha genel bir anlam murad edilmesi caizdir; hatta bütün bunlardan da genel olarak, dünyada kâfir olarak ölen kocalarla evli olup kocaları ebediyen cehenneme atılan ve kendileri Firavun'un hanımı gibi cennete konulan mümin kadınları da kapsar; zira rivayetlerde onun Peygamberimizin ﷺ eşi olacağı vârid olmuştur. Eşleri ile muradın, Yüce Allah'ın buyurduğu gibi, ihsanda benzerleri ve imanda emsalleri olması da caiz görülmüştür:
وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ [ص: ٥٨] وقريب منه ما قيل المراد به أخلاؤهم كما في قوله تعالى: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ [الصافات: ٢٢] وقيل يجوز أن يراد به ما يعم الأشكال والأخلاء ومن سمعت أولا، وأنت تعلم بعد إرادة ذلك وكذا إرادة الأشكال أو الإخلاء بالخصوص لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ بيان لما يتمتعون به في الجنة من المآكل والمشارب وما يتلذذون به من الملاذ الجسمانية والروحانية بعد بيان ما لهم فيها من مجالس الأنس ومحافل القدس تكميلا لبيان كيفية ما هم فيه من الشغل والبهجة كذا قيل، ويجوز أن يكون استئنافا بيانيا وقع جواب سؤال نشأ مما يدل عليه اللام السابق من اشتغالهم بالأنس واتكائهم على الأرائك عدم تعاطيهم أسباب المأكل والمشرب فكأنه قيل: إذا كان حالهم ما ذكر فكيف يصنعون في أمر مأكلهم؟ فأجيب بقوله سبحانه: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وهو مشير إلى أن لهم من المأكل ما لهم على أتم وجه، وأفيد أن فيه إشارة إلى أنه لا جوع هناك وليس الأكل لدفع ألم الجوع، وإنما مأكولهم فاكهة ولو كان لحما، والتنوين للتفخيم أي فاكهة جليلة الشأن، وفي قوله سبحانه: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ دون يأكلون فيها فاكهة إشارة إلى كون زمام الاختيار بأيديهم وكونهم مالكين قادرين فإن شاؤوا أكلوا وإن شاؤوا أمسكوا.
{ وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ } “ve onun türünden başka çiftler/benzerler de vardır” [Sâd: 58]. Yüce Allah'ın { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } [Sâffât: 22] kavlinde olduğu gibi bununla onların dostlarının murad edildiği şeklindeki görüş de buna yakındır. Benzerleri, dostları ve ilk başta işittiğin kimseleri kapsayacak bir mananın murad edilmesinin caiz olduğu da söylenmiştir; ancak bunun ve özellikle sırf benzerlerin veya sırf dostların murad edilmesinin uzak bir ihtimal olduğunu bilirsin. { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ } “Orada onlar için meyveler vardır”; onların orada sahip oldukları ünsiyet meclisleri ve kudsiyet محfilleri beyan edildikten sonra, içinde bulundukları meşguliyet ve neşenin keyfiyetinin beyanını tamamlamak üzere, cennette yararlanacakları yiyecek ve içecekler ile lezzet alacakları cismanî ve ruhanî nimetlerin beyanıdır; böyle denilmiştir. Bunun, önceki kelamın işaret ettiği onların ünsiyetle meşguliyetleri ve tahtlara yaslanmalarından yeme ve içme sebeplerine tevessül etmedikleri intibaından doğan bir soruya cevap teşkil eden beyânî bir isti'nâf olması da caizdir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onların hali zikredildiği gibi ise yiyecek hususunda nasıl davranırlar?' Buna Yüce Allah'ın { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ } kavliyle cevap verilmiştir; bu da onların en mükemmel şekilde yiyeceklere sahip olduklarına işaret etmektedir. Burada orada açlığın bulunmadığına, yemenin açlık acısını gidermek için olmadığına, yediklerinin et bile olsa sırf bir meyve/ikram kabilinden olduğuna işaret bulunduğu belirtilmiştir. Tenvin tazim içindir; yani pek şerefli meyveler demektir. Yüce Allah'ın 'orada meyve yerler' demeyip { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ } “Orada onlar için meyveler vardır” buyurmasında, irade ve tercih dizginlerinin kendi ellerinde olduğuna, mâlik ve muktedir bulunduklarına; dilerlerse yiyip dilerlerse yemeyeceklerine bir işaret vardır.
وَلَهُمْ ما يَدَّعُونَ أي ما يدعون به لأنفسهم أي لهم كل ما يطلبه أحد لنفسه لا إنهم يطلبون فإنه حاصل كما إذا سألك أحد فقلت: لك ذلك تعني فلم تطلب أو لهم ما يطلبون بالفعل على أن هناك طلبا وإجابة لأن الغبطة بالإجابة توجب اللذة بالطلب فإنه مرتبة سنية لا سيما والمطلوب منه والمجيب هو الله تعالى الملك الجليل ﷻ وعم نواله، فيدعون من الدعاء بمعنى الطلب، وأصله يد تعيون على وزن يفتعلون سكنت الياء بعد أن ألقيت حركتها على ما قبلها وحذفت لسكونها وسكون الواو بعدها، وقيل بل ضمت العين لأجل واو الجمع ولم يلق حركة الياء عليها وإنما حذفت استثقالا ثم حذفت الياء لالتقاء الساكنين فصار يدتعون فقلبت التاء دالا وأدغمت، وافتعل بمعنى فعل الثلاثي كثير ومنه اشتوى بمعنى شوي واجتمل بمعنى جمل أي أذاب الشحم.
{ وَلَهُمْ ما يَدَّعُونَ } “Ve onlar için istedikleri her şey vardır”; yani kendi nefisleri için talep ettikleri her şey onlarındır; yani bir kimsenin kendisi için isteyebileceği her şey onlarındır; bu, onların bizzat isteyecekleri anlamına gelmez, zira o zaten hazırdır. Bu, bir kimsenin senden bir şey istemesi üzerine senin 'o senindir' demen gibidir; yani 'artık istemene gerek yok' manasınadır. Yahut orada bizzat bir talep ve icabet bulunması üzere fiilen istedikleri şeyler onlarındır; zira icabetle gelen sevinç, talep etmekten lezzet almayı gerektirir; çünkü bu yüce bir mertebedir; hele ki kendisinden talepte bulunulan ve icabet eden zât Celîl ve Mülk sahibi olan, ihsanı bol Allah Teâlâ ﷻ olursa! 'Yedde‘ûn', talep manasındaki 'duâ' kökünden gelir. Aslı 'yefte‘ılûn' vezninde 'yedte‘iyûne'dir; yâ harfinin harekesi kendisinden öncekine aktarıldıktan sonra sâkin kılınmış, kendisinin ve ardından gelen vâv'ın sükûnu sebebiyle hazfedilmiştir. Bir görüşe göre ise cemî vâv'ı sebebiyle ayn harfi dammelenmiş, yâ'nın harekesi ona aktarılmamış, ağırlığından dolayı hazfedilmiş, ardından iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle yâ hazfedilerek 'yedte‘ûn' olmuş, sonra tâ harfi dâla dönüştürülüp idgam edilmiştir. 'İfte‘ale' kalıbının sülâsî 'fe‘ale' manasında gelmesi çoktur; 'kızarttı' anlamındaki 'iştavâ' ve 'iç yağını eritti' anlamındaki 'ictemele' kelimeleri bundandır.
قال لبيد: فاشتوى (١) ليلة ريح واجتمل. ولَهُمْ خبر مقدم وما مبتدأ مؤخر وهي موصولة والجملة بعدها صلة والعائد محذوف وهو إما ضمير مجرور أو ضمير منصوب على الحذف والإيصال، وجوز أن تكون ما نكرة موصوفة وأن تكون مصدرية فالمصدر (٢) حينئذ مبتدأ وهو خلاف الظاهر، والجملة عطف على الجملة قبلها، وعدم الاكتفاء بعطف ما على فاكِهَةٌ لئلا يتوهم كونها عبارة عن توابع الفاكهة ومتمماتها.
Lebîd şöyle demiştir: 'Rüzgarlı bir gecede et kızarttı ve yağ eritti.' { وَلَهُمْ } mukaddem haber, { ما } muahhar müptedadır; 'mâ' ism-i mevsûldür ve arkasındaki cümle onun sılasıdır; âid zamiri ise hazfedilmiştir ki bu ya cer zamiridir yahut hazif ve îsal yoluyla mansub zamirdir. 'Mâ'nın sıfat almış nekre (nekre-i mevsûfe) olması veya masdariyye olması da caiz görülmüştür; masdar bu durumda müpteda olur ki bu zahire aykırıdır. Cümle önceki cümleye matuftur; 'mâ' lafzının { فاكِهَةٌ } üzerine atfedilmesiyle yetinilmemesi, onun meyvenin teferruatı ve tamamlayıcılarından ibaret olduğunun zannedilmemesi içindir.
وجوز أن يكون يَدَّعُونَ من الافتعال بمعنى التفاعل كارتموه بمعنى تراموه أي لهم ما يتداعون، والمعنى كل ما يصح أن يطلبه أحد من صاحبه فهو حاصل لهم أو ما يطلبه بعضهم من بعض بالفعل لما في ذلك من التحاب، وأن يكون من الافتعال على ما سمعت أولا إلا إن الدعاء بمعنى التمني.
{ يَدَّعُونَ } fiilinin, 'birbirine taş attı' anlamındaki 'irtemev' gibi işteşlik (tefâ‘ul) manasında ifti‘âl babından olması da caiz görülmüştür; yani 'birbirlerinden istedikleri her şey onlarındır' demektir. Anlam: 'Bir kimsenin arkadaşından istemesi sahih olan her şey onlar için hazırdır' veya bundaki karşılıklı sevgi sebebiyle 'birbirlerinden fiilen istedikleri şeyler onlarındır' şeklinde olur. Yine ifti‘âl babından olup ilk duyduğun şekilde olması, ancak 'duâ'nın temenni manasında bulunması da caizdir.
قال أبو عبيدة: العرب تقول ادع علي ما شئت بمعنى تمن علي، وتقول فلان في خير ما ادعى أي تمنى أي لهم ما
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Araplar, 'benden dilediğini temenni et / iste' anlamında 'İdde‘ı aleyye mâ şi’te' derler. Yine 'Falanca, temenni ettiği / arzuladığı en hayırlı durumdadır' anlamında 'Fulânün fî hayri medde‘â' derler; yani onlar için [temenni ettikleri şeyler vardır]...
يتمنون، قال الزجاج: وهو مأخوذ من الدعاء أي كل ما يدعونه أهل الجنة يأتيهم، قيل افتعل بمعنى فعل فيدعون بمعنى يدعون من الدعاء بمعناه المشهور أي لهم ما كان يدعون به الله ﷿ في الدنيا من الجنة ودرجاتها.
temenni ettikleri her şey vardır. ez-Zeccâc: 'Bu, duadan alınmıştır; yani cennet ehlinin dilediği / çağırdığı her şey kendilerine gelir' demiştir. İfti‘âl babının sülâsî manasında olduğu söylenmiştir; buna göre 'yedde‘ûn', meşhur anlamıyla duadan 'yed‘ûn' demektir; yani dünyada cennet ve onun derecelerinden Allah Teâlâ'ya dua edip istedikleri şeyler onlarındır.
وقوله تعالى: سَلامٌ جوز أن يكون بدلا من ما يدل بعض من كل ولزوم الضمير غير مسلم، وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın { سَلامٌ } kavlinin, bazının bütünden bedeli (bedel-i ba‘z) olarak 'mâ' lafzından bedel olması caiz görülmüştür; zamir bulunmasının zorunluluğu ise kabul edilmemiştir. Yüce Allah'ın
قَوْلًا مفعول مطلق لفعل محذوف والجملة صفة سلاما، وقوله تعالى مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ صفة قَوْلًا أي سلام يقال لهم قولا من جهة رب رحيم أي يسلم عليهم من جهته تعالى بلا واسطة تعظيما لهم،
{ قَوْلًا } kavli mahzuf bir fiilin mef‘ûlü mutlakıdır ve bu cümle { سَلامٌ } lafzının sıfatıdır. Yüce Allah'ın { مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } kavli ise { قَوْلًا } lafzının sıfatıdır; yani 'kendilerine pek merhametli bir Rab tarafından bir söz olarak söylenen bir selâmdır'; yani onlara tazim etmek üzere, vasıtasız olarak Allah Teâlâ tarafından kendilerine selâm verilir.
فقد أخرج ابن ماجة وجماعة عن جابر قال: «قال النبي ﷺ بينا أهل الجنة في نعيمهم إذ سطع لهم نور فرفعوا رؤوسهم فإذا الرب قد أشرف عليهم من فوقهم فقال السلام عليكم يا أهل الجنة وذلك قول الله تعالى سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ قال فينظر إليهم وينظرون إليه فلا يلتفتون إلى شيء من النعيم ما داموا ينظرون إليه حتى يحتجب عنهم ويبقى نوره وبركته عليهم في ديارهم»
Nitekim İbn Mâce ve bir grup âlim Câbir'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Peygamber ﷺ buyurdu ki: 'Cennet ehli nimetleri içindeyken ansızın kendilerine bir nur parıldar; başlarını kaldırırlar, bir de bakarlar ki Rab Teâlâ üstlerinden kendilerine tecelli etmiş ve 'Ey cennet ehli, selâm üzerinize olsun!' buyurmuştur. İşte Yüce Allah'ın { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selâm vardır” kavli budur. Buyurdu ki: Rab onlara bakar, onlar da Rablerine bakarlar; O'na baktıkları sürece nimetlerden hiçbir şeye dönüp bakmazlar; nihayet O kendilerinden perdelenir, nuru ve bereketi ise yurtlarında üzerlerinde baki kalır.'»
وقيل بواسطة الملائكة ﵈ لقوله تعالى وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرعد: ٢٣، ٢٤] وروي ذلك عن ابن عباس وعلى الأول الأكثرون، وأما ما قيل إن ذلك سلام الملائكة على المؤمنين عند الموت فليس بشيء، والبدلية المذكورة مبنية على أن ما عامة.
Yüce Allah'ın { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [Ra‘d: 23, 24] kavli sebebiyle bunun melekler [aleyhimusselâm] vasıtasıyla olduğu da söylenmiş ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir; ancak âlimlerin çoğu birinci görüş üzeredir. Bunun müminlere ölüm anında meleklerin verdiği selâm olduğu şeklindeki görüş ise bir değer taşımaz. Zikredilen bedel olma durumu, 'mâ'nın umumi olduğu esasına dayanır.
وجوز أن يكون بدل كل من كل على تقدير أن يراد بها خاص أو على ادعاء الاتحاد تعظيما، ولا بأس في إبدال هذه النكرة منها على تقدير موصوليتها لأنها نكرة موصوفة بالجملة بعدها، على أنه يجوز أن يلتزم جواز إبدال النكرة من المعرفة مطلقا من غير قبح، ويجوز أن يكون سَلامٌ خبر مبتدأ محذوف والجملة بعده صفته أي هو أو ذلك سلام يقال قولا من رب رحيم، والضمير لما وكذا الاشارة، وجوز أن يكون صفة لما أي لهم ما يدعون سالم أو ذو سلامة مما يكره، وقَوْلًا مصدر مؤكد لقوله تعالى لَهُمْ ما يَدَّعُونَ سلام أي عدة من رب رحيم، وهذه الوصفية على تقدير كون ما نكرة موصوفة ولا يصح على تقدير كونها موصولة للتخالف تعريفا وتنكيرا وأن يكون خبرا لما، ولَهُمْ متعلق به لبيان الجهة كما يقال لزيد الشرف متوفر أي ما يدعون سالم لهم خالص لا شوب فيه، ونصب قَوْلًا على ما سمعت آنفا.
Bununla özel bir şeyin murad edilmesi takdirinde yahut tazim maksadıyla aynılık iddiasına binaen bedel-i kül olması da caiz görülmüştür. 'Mâ'nın mevsûl olması takdirinde bu nekre kelimenin ondan bedel yapılmasında bir sakınca yoktur; çünkü o, kendisinden sonraki cümle ile sıfatlanmış bir nekredir. Kaldı ki hiçbir çirkinlik olmaksızın nekrenin marifeden mutlak olarak bedel yapılmasının caiz olduğu da benimsenebilir. { سَلامٌ } lafzının mahzuf bir müptedanın haberi olması ve sonraki cümlenin onun sıfatı olması da caizdir; yani 'O veya bu, merhametli bir Rabden söz olarak söylenen bir selâmdır' takdirindedir; zamir ve işaret 'mâ'ya aittir. 'Mâ'nın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani 'onlar için istedikleri hoşnut olmadıkları şeylerden sâlim veya selâmetli şeyler vardır' demektir. { قَوْلًا } lafzı ise Yüce Allah'ın { لَهُمْ ما يَدَّعُونَ } kavlini pekiştiren bir masdardır; 'selâmun' yani merhametli bir Rabden gelen bir vaattir. Bu sıfat oluş durumu, 'mâ'nın nekre-i mevsûfe olması takdirindedir; mevsûl olması takdirinde ise marifelik ve nekrelik uyuşmazlığından dolayı sahih olmaz. 'Mâ' için haber olması ve { لَهُمْ } ifadesinin, 'Zeyd için şeref tastamamdır' sözünde olduğu gibi ciheti beyan etmek üzere ona taalluk etmesi de caizdir; yani 'istedikleri şey onlar için sâlimdir, hiçbir şâibe karışmamış tertemizdir' demektir. { قَوْلًا } lafzının nasbı ise az önce işittiğin şekildedir.
وفي الكشاف الأوجه أن ينتصب على الاختصاص وهو من مجازه فيكون الكلام جملة مفصولة عما سبق ولا ضير في نصب النكرة على ذلك، وجوز أن يكون مبتدأ خبره محذوف أي ولهم سلام يقال قولا من رب رحيم، وقدر الخبر مقدما لتكون الجملة على أسلوب أخواتها لا ليسوغ الابتداء بالنكرة فإن النكرة موصوفة بالجملة بعدها، وظاهر كلامهم تقدير العاطف أيضا ويمكن أن لا يقدر، وفصل الجملة على ما قيل لأنها كالتعليل لما تضمنته لآي قبلها فإن سلام الرب الرحيم منشأ كل تعظيم وتكريم، وجوز على تقدير كونه مبتدأ تقدير الخبر المحذوف عليهم قال الإمام:
el-Keşşâf'ta [şöyle denmiştir]: En uygun olanı, ihtisas üzere mansup olmasıdır ki bu onun mecazlarındandır; böylece kelam, önceki kısımdan fasledilmiş bağımsız bir cümle olur ve nekrenin bu üzere nasb edilmesinde bir sakınca yoktur. Haberi mahzuf bir müpteda olması da caiz görülmüştür; yani 'onlar için merhametli bir Rabden söz olarak söylenen bir selâm vardır' takdirindedir. Haberin öne geçirilmiş olarak takdir edilmesi, cümlenin benzerlerinin üslubuna uygun olması içindir; yoksa nekre ile başlamayı caiz kılmak için değildir, zira nekre kendisinden sonraki cümle ile sıfatlanmıştır. Âlimlerin sözlerinin zahiri atıf harfinin de takdir edilmesidir, takdir edilmemesi de mümkündür. Cümlenin fasledilmesi ise denildiğine göre kendisinden önceki ayetlerin içerdiği şeyin gerekçesi (ta'lîli) gibi olması sebebiyledir; zira çok merhametli Rabbin selâmı, her türlü tazim ve ikramın kaynağıdır. Müpteda olması takdirinde mahzuf haberin 'aleyhim' (üzerlerine olsun) şeklinde takdir edilmesi de caiz görülmüştür. İmam [Râzî] dedi ki:
فيكون ذلك اخبارا من الله تعالى في الدنيا كأنه سبحانه حكى لنا وقال جل شأنه إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ ثم لما كمل بيان حالهم قال سَلامٌ عليهم وهذا كما قال سبحانه سَلامٌ عَلى نُوحٍ [الصافات: ٧٩] وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ [الصافات: ١٨١] فيكون جل وعلا قد أحسن إلى عباده المؤمنين كما أحسن إلى عباده المرسلين ثم قال:
Bu durumda bu, Yüce Allah'ın dünyada verdiği bir haber olur; sanki O celle şânuhû bize hikâye ederek { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ } “Şüphesiz cennetlikler o gün bir meşguliyet içindedirler” buyurmuş, sonra onların durumlarının beyanı tamamlanınca { سَلامٌ } [aleyhim / üzerlerine selâm olsun] buyurmuştur. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } [Sâffât: 79] “Selâm olsun Nûh'a!” ve { وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } [Sâffât: 181] “Gönderilen peygamberlere selâm olsun” buyurması gibidir. Böylece O celle ve alâ, elçi kullarına ihsanda bulunduğu gibi mümin kullarına da ihsanda bulunmuş olur. Sonra şöyle demiştir:
وهذا وجه مبتكر يد ما يدل عليه فنقول: أو نقول تقديره سلام عليكم ويكون هذا نوعا من الالتفات حيث قال تعالى لهم كذا وكذا ثم قال سبحانه سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الأنعام: ٥٤، الأعراف: ٤٦، الرعد: ٢٤، القصص: ٥٥، الزمر: ٧٣] اه.
Bu, kendisine delalet eden bir karinenin bulunduğu özgün bir izahtır. Şöyle deriz: Yahut takdiri 'selâmun aleykum' (selâm üzerinize olsun) şeklindedir ve bu bir tür iltifat sanatıdır; zira Yüce Allah onlara şöyle şöyle [nimetler] var dedikten sonra { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [En‘âm: 54, A‘râf: 46, Ra‘d: 24, Kasas: 55, Zümer: 73] “Selâm olsun size!” buyurmuştur. İntihâ.
ووجه الابتداء بسلام في مثل هذا التركيب موصوفا كان أم لا معروف عند أصاغر الطلبة. وقرأ محمد بن كعب القرظي «سلم» بكسر السين وسكون اللام ومعناه سلام. وقال أبو الفضل الرازي: مسالم لهم أي ذلك مسالم وليس بذاك.
Bu gibi bir terkipte selâm kelimesiyle [müpteda olarak] başlamanın gerekçesi, mevsûf olsun veya olmasın, en alt seviyedeki talebelerce dahi bilinmektedir. Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî, sînin kesresi ve lâmın sükûnu ile 'silm' şeklinde okumuştur ki anlamı 'selâm' demektir. Ebu'l-Fazl er-Râzî ise: 'Onlara müsalimdir (barış ve esenliktir), yani bu bir esenliktir' demiştir; ancak bu [izah] pek isabetli değildir.
وقرأ أبي وعبد الله وعيسى والغنوي «سلاما» بالنصب على المصدر أي يسلم عليهم سلاما أو على الحال من
Übeyy, Abdullah, Îsâ ve el-Ganevî, masdar üzere nasb ile 'selâmen' şeklinde okumuşlardır; yani 'onlara selâm verilir' anlamındadır yahut
ضمير ما في الخبر أو منها على القول بجواز مجيء الحال من المبتدأ أي ولهم مرادهم خالصا.
haberdeki 'mâ'nın zamirinden veya müptedadan hâl gelmesinin caiz olduğu görüşüne binaen doğrudan 'mâ'dan hâldir; yani 'istedikleri şeyler onlar için pürüzsüz ve tertemizdir' demektir.
وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ أي انفردوا عن المؤمنين إلى مصيركم من النار. وأخرج عبد بن حميد وغيره عن قتادة أي اعتزلوا عن كل خير، وعن الضحاك لكل كافر بيت من النار يكون فيه لا يرى ولا يرى أي على خلاف ما للمؤمنين من الاجتماع مع من يحبون، ولعل هذا بعد زمان من أول دخولهم فلا ينافي عتاب بعضهم بعضا الوارد في آيات أخر كقوله تعالى وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ [غافر: ٤٧] ويحتمل أنه أراد لكل صنف كافر كاليهود والنصارى، وجوز الإمام كون الأمر أمر تكوين كما في كُنْ فَيَكُونُ [البقرة: ١١٧، وغيرها] على معنى أن الله تعالى يقول لهم ذلك فتظهر عليهم سيماء يعرفون بها كما قال سبحانه يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ [الرحمن:
{ وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } “Ey suçlular! Bugün şöyle ayrılın”, yani müminlerden ayrılarak cehennemdeki yerinize gidin. Abd b. Humeyd ve başkaları Katâde'den 'her türlü hayırdan uzaklaşın' şeklinde rivayet etmiştir. Dahhâk'ten ise: 'Her kâfir için cehennemde içinde bulunacağı, ne göreceği ne de görüleceği bir ev vardır; yani müminlerin sevdikleriyle bir araya gelmelerinin aksine' dediği rivayet edilmiştir. Bu durum belki de cehenneme ilk girişlerinden bir müddet sonra olacaktır; dolayısıyla diğer ayetlerde geçen birbirlerini kınamalarıyla çelişmez; Yüce Allah'ın { وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ } [Mü'min: 47] “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken” kavli gibi. Dahhâk'in yahudiler ve hristiyanlar gibi her kâfir fırkayı kastetmiş olması da muhtemeldir. İmam [Râzî], emrin { كُنْ فَيَكُونُ } [Bakara: 117 ve diğerleri] “Ol der, hemen oluverir” ayetinde olduğu gibi tekvînî bir emir olmasını caiz görmüştür; şu manada ki, Yüce Allah onlara bunu söyler ve üzerlerinde kendileriyle tanınacakları bir alâmet belirir, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } [Rahmân:
٤١] ولا يخفى بعده، والجملة عطفا ما على الجملة السابقة المسوقة لبيان أحوال أصحاب الجنة من عطف القصة على القصة فلا يضر التخالف إنشائية وخبرية، وكأن تغيير السبك لتخييل كمال التباين بين الفريقين وحاليهما، وإما على مضمر ينساق إليه حكاية حال أصحاب الجنة كأنه قيل إثر بيان كونهم في شغل عظيم الشأن وفوزهم بنعيم مقيم يقصر عنه البيان فليقروا بذلك عينا وامتازوا عنهم أيها المجرمون.
41] “Suçlular simalarından tanınırlar”. Bunun [ne derece] uzak olduğu gizli değildir. Bu cümle, cennet ehlinin hallerini beyan etmek için sevkedilen önceki cümleye matuftur ve bu bir kıssanın kıssaya atfı kabilindendir; dolayısıyla inşaîlik ve haberîlik bakımından farklı olmaları zarar vermez. Sanki üslubun değiştirilmesi, iki fırka ve iki fırkanın halleri arasındaki tam zıtlığı hayal ettirmek içindir. Yahut cennet ehlinin durumunun anlatımının kendisini gerektirdiği gizli bir ifadeye matuftur; sanki onların büyük bir meşguliyet içinde oldukları ve ifadeden âciz kalınacak kalıcı bir nimete kavuştukları beyan edildikten sonra şöyle denilmiş gibidir: 'Onlar bununla gözleri aydın olsun; ey suçlular, siz de onlardan ayrılın!'
قال أبو السعود، وقال الخفاجي: يجوز أن يكون بتقدير ويقال امتازوا على أنه معطوف على يقال المقدر العامل في قولا وهو أقرب وأقل تكلفا لأن حذف القول وقيام معموله مقامه كثير حتى قيل فيه هو البحر حدث عنه ولا حرج، وفيه بحث يظهر بأدنى تأمل، وقيل: إن المذكور من قوله تعالى إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ إلى هنا تفصيل للمجمل السابق أعني قوله تعالى: وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وبني عليه أن المعطوف عليه متضمن لمعنى الطلب على معنى فليمتز المؤمنون عنكم يا أهل المحشر إلى الجنة وامتازوا عنهم إلى النار، وتعقبه في الكشف بأنه ليس بظاهر إذ بأحد الأمرين غنية عن الآخر ثم قال: والوجه أن المقصود عطف جملة قصة أصحاب النار على جملة قصة أصحاب الجنة وأوثرها هنا الطلب زيادة للتهويل والتعنيف ألا ترى إلى قوله تعالى اصْلَوْهَا الْيَوْمَ وإن كان لا بد من التضمين فالمعطوف أولى بأن يجعل في معنى الخبر على معنى وأن المجرمون ممتازون منفردون.
Ebussuûd [böyle] demiştir. Hafâcî ise şöyle demiştir: 'Ve yukâlu'mtâzû' (ve 'ayrılın' denilir) takdirinde olması caizdir; zira bu, 'kavlen' kelimesinde amel eden mukadder 'yukâlu' kelimesine matuftur; bu ise daha yakın ve daha az külfetlidir. Çünkü kavl kelimesinin hazfedilip mamulünün onun yerine geçmesi çok yaygındır, hatta bu hususta 'o bir denizdir, ondan dilediğin gibi bahset, hiçbir sakınca yoktur' denilmiştir. Ancak bunda en küçük bir düşünmeyle ortaya çıkacak bir inceleme konusu vardır. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } kavlinden buraya kadar zikredilenler, daha önceki mücmel ifadenin yani Yüce Allah'ın { وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yalnızca yaptıklarınızın karşılığını görürsünüz” kavlinin tafsilatıdır. Buna binaen aleyhine matuf olunan kısmın talep manası içerdiği kabul edilmiştir; şu anlamda: 'Ey mahşer ehli! Müminler cennete doğru sizden ayrılsın, siz de onlardan cehenneme doğru ayrılın!' el-Keşf sahibi bunu ta‘kib ederek bunun açık olmadığını, zira iki emirden birinin diğerine ihtiyaç bırakmadığını söylemiş ve şöyle devam etmiştir: 'Uygun olan, cehennem ehlinin kıssasını içeren cümlenin cennet ehlinin kıssasını içeren cümleye atfedilmesidir. Burada dehşeti ve azarlamayı artırmak için talep kipi tercih edilmiştir; görmez misin Yüce Allah'ın { اصْلَوْهَا الْيَوْمَ } “Bugün oraya girin” kavlini! Eğer mutlaka bir tazmin (içerme) gerekiyorsa, matufun haber anlamında kılınması daha evladır; yani 've suçlular artık ayrılmış, tek başlarına kalmışlardır' anlamındadır.'
وفائدة العدول ما في الخطاب والطلب من النكتة اه، وما ذكره من حديث أغناه أحد الأمرين عن الآخر سهل لكون الأمر تقديريا مع أن الامتياز الأول على وجه الإكرام وتحقيق الوعد والآخر على وجه الإهانة وتعجيل الوعيد
Üslup değişikliğinin (udûl) faydası ise hitap ve talepte bulunan nüktedir, intihâ. Onun iki durumdan birinin diğerine ihtiyaç bırakmadığına dair zikrettiği husus kolaylıkla cevaplanabilir; zira emir takdirîdir, üstelik birinci ayrılma ikram ve vaadin gerçekleşmesi yönüyle, diğeri ise tahkir ve tehdidin acele ettirilmesi yönüyledir;
فيفيد كل منهما ما لا يفيده الآخر، نعم قال العلامة أبو السعود في ذلك: إن اعتبار فليمتز المؤمنون وإضماره بمعزل عن السداد لما أن المحكي عنهم ليس مصيرهم إلى ما ذكر من الحال المرضية حتى يتسنى ترتيب الأمر المذكور عليه بل إنما هو استقرارهم عليها بالفعل، وكون ذلك تنزيل المترقب منزلة الواقع لا يجدي نفعا لأن مناط الاعتبار والإضمار انسياق الأفهام إليه وانصباب نظم الكلام عليه فبعد التنزيل المذكور وإسقاط الترقب عن درجة الاعتبار يكون التصدي لإضمار شيء يتعلق به إخراجا للنظم الكريم عن الجزالة بالمرة، والظاهر أنه لا فرق في هذا بين التضمين والإضمار، والذي يغلب على الظن أن ما ذكر لا يفيد أثر من أولوية تقدير فليقروا عينا على تقدير فليمتازوا فليفهم، وقال بعض الأذكياء: يجوز أن يكون امْتازُوا فعلا ماضيا والضمير للمؤمنين أي انفرد المؤمنون عنكم بالفوز بالجنة ونعيمها أيها المجرمون ففيه تحسير لهم والعطف حينئذ من عطف الفعلية الخبرية على الاسمية الخبرية ولا منع منه، وتعقب بأنه مع ما فيه من المخالفة للأسلوب المعروف من وقوع النداء مع الأمر نحو يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا [يوسف: ٢٩] قليل الجدوى وما ذكره من التحسير يكفي فيه ما قبل من ذكر ما هم عليه من التنعم وأيضا المأثور يأبى عنه غاية الإباء وهو كالنص في أن امْتازُوا فعل أمر ولا يكاد يخطر لقارىء ذلك.
dolayısıyla her biri diğerinin ifade etmediği şeyi ifade eder. Evet, Allâme Ebussuûd bu hususta şöyle demiştir: ''Müminler ayrılsın' ifadesini dikkate almak ve onu takdir etmek isabetten uzaktır. Çünkü onlar hakkında anlatılan şey, zikredilen razı olunmuş hale doğru gitmeleri değildir ki söz konusu emir buna terettüp edebilsin; aksine bu, onların o hal üzere fiilen yerleşmeleridir. Bunun, bekleneni vaki olmuş yerine koymak kabilinden olması da bir fayda sağlamaz; zira dikkate almanın ve takdirin dayanağı, zihinlerin ona yönelmesi ve kelamın dizilişinin ona akmasıdır. Dolayısıyla zikredilen indirmeden ve beklentiyi itibar derecesinden düşürdükten sonra onunla ilgili bir şeyi takdir etmeye girişmek, kerim nazmı bütünüyle fesahatten ve metanetten çıkarmak olur.' Zahir olan şudur ki, bu hususta tazmin ile takdir arasında bir fark yoktur. Zanna galip olan ise, zikredilenlerin 'müminler ayrılsın' takdiri yerine 'gözleri aydın olsun' takdirinin önceliğine dair hiçbir tesir ifade etmediğidir; iyi anlaşılsın! Bazı zeki âlimler şöyle demiştir: 'İmtâzû' fiilinin mazi fiil olması ve zamirin müminlere ait olması caizdir; yani 'Ey suçlular! Müminler cenneti ve onun nimetlerini kazanarak sizden ayrıldılar' demektir ki bunda onlar için bir hasret ve pişmanlık vardır. Bu durumda atıf, fiilî haber cümlesinin isimli haber cümlesine atfı kabilinden olur ve buna bir engel yoktur. Ancak bu görüş, { يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا } [Yûsuf: 29] “Yûsuf! Sen bundan vazgeç” örneğinde olduğu gibi nidanın emirle birlikte gelmesi şeklindeki bilinen üsluba aykırı olmasıyla birlikte faydası da az bulunarak ta‘kib edilmiştir. Zikrettiği hasret/pişmanlık için ise, önceki kısımda onların içinde bulundukları nimetlerin zikredilmiş olması yeterlidir. Ayrıca rivayet edilen nakiller de buna son derece manidir ve 'imtâzû' kelimesinin emir fiili olduğu hususunda nass gibidir; bunu okuyan hiçbir kimsenin aklına böylesi bir mana gelmez.
أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ من جملة ما يقال لهم بطريق التقريع والإلزام والتبكيت بين الأمر بالامتياز والأمر بمقاساة حر جهنم، والعهد الوصية والتقدم بأمر فيه خير ومنفعة، والمراد به هاهنا ما كان منه تعالى على ألسنة الرسل ﵈ من الأوامر والنواهي التي من جملتها قوله تعالى يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ [الأعراف: ٢٧] الآية، وقوله تعالى وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ [البقرة: ١٦٨] وغيرهما من الآيات الواردة في هذا المعنى، وقيل: هو الميثاق المأخوذ عليهم في عالم الذر إذ قال سبحانه لهم أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] وقيل: هو ما نصب لهم من الحجج العقلية والسمعية الآمرة بعبادة الله تعالى الزاجرة عن عبادة غيره. ﷿ فكأنه استعارة لإقامة البراهين والمراد بعبادة الشيطان طاعته فيما يوسوس به إليهم ويزينه لهم عبر عنها بالعبادة لزيادة التحذير والتنفير عنها ولوقوعها في مقابلة عبادته ﷿، وجوز أن يراد بها عبادة غير الله تعالى من الآلهة الباطل وإضافتها إلى الشيطان لأنه الآمر بها والمزين لها فالتجوز في النسبة، وقرأ طلحة والهذيل بن شرحبيل الكوفي «اعهد» بكسر الهمزة قاله صاحب اللوامح وقال هي لغة تميم، وهذا الكسر في النون والتاء أكثر من بين أحرف المضارعة وقال ابن عطية قرأ الهذيل وابن وثاب «ألم اعهد» بكسر الميم والهمزة وفتح الهاء وهي من كسر حرف المضارعة سوى الياء، وروي عن ابن وثاب «ألم أعهد» بكسر الهاء ويقال عهد وعهد اه.
{ أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana tapmayın diye ahdetmedim mi?”, ayrılma emri ile cehennemin sıcağına katlanma emri arasında, azarlama, ilzam ve susturma yoluyla kendilerine söylenen sözlerdendir. 'Ahd', vasiyet etmek ve içinde hayır ve menfaat bulunan bir hususta önden emir ve talimat vermektir. Buradaki murad, Yüce Allah'ın peygamberlerin [aleyhimusselâm] diliyle bildirdiği emirler ve yasaklardır ki bunların cümlesinden biri Yüce Allah'ın: { يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } [A‘râf: 27] “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin” ayeti ve { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } [Bakara: 168] “Şeytanın adımlarını takip etmeyin; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır” ayeti ile bu manada vârid olan diğer ayetlerdir. Denildi ki: Bu, zürriyet âleminde O Sübhânehu kendilerine { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } [A‘râf: 172] “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” dediğinde onlardan alınan misaktır. Denildi ki: Bu, Yüce Allah'a ibadeti emreden ve O'ndan başkasına ibadetten meneden, kendileri için ikame edilmiş aklî ve naklî delillerdir. Sanki bu, deliller ikame etmekten ibaret bir istiaredir. Şeytana ibadetten murat ise, onlara fısıldadığı ve kendilerine süslü gösterdiği şeylerde ona itaat etmektir; bundan son derece sakındırmak, nefret ettirmek ve O Azze ve Celle'ye ibadetin karşısında yer alması sebebiyle buna ibadet adı verilmiştir. Bundan muradın, Allah'tan başka bâtıl ilahlara ibadet olması ve bunu emreden ve süsleyen o olduğu için şeytana izafe edilmesi de caiz görülmüştür ki bu durumda isnatta mecaz vardır. Talha ve Kûfeli Hüzeyl b. Şürahbîl, hemzenin kesresiyle 'i‘hed' şeklinde okumuşlardır; bunu Levâmih sahibi söylemiş ve 'Bu, Temîm kabilesinin lehçesidir' demiştir. Muzari harfleri arasında bu kesre nûn ve tâ harflerinde daha çok görülür. İbn Atıyye der ki: Hüzeyl ve İbn Vessâb, mîmin ve hemzenin kesresi ve hânın fethasıyla 'elem i‘hed' şeklinde okumuşlardır; bu da yâ dışındaki muzari harfinin kesrelenmesindendir. İbn Vessâb'dan hânın kesresiyle 'elem a‘hid' şeklinde de rivayet edilmiştir; 'ahede' ve 'ahide' denilir, intihâ.
ولعله أراد أن كسر الميم يدل على كسر الهمزة لأن حركة الميم هي الحركة التي نقلت إليها من الهمزة وحذفت الهمزة بعد نقل حركتها لا أن الميم مكسورة والهمزة بعدها مكسورة أيضا فتلفظ بها، وقال الزمخشري: قرىء «اعهد» بكسر الهمزة وباب فعل كله يجوز في حروف مضارعته الكسر إلا في الياء و «أعهد» بكسر الهاء وقد جوز الزجاج أن يكون من باب نعم ينعم وضرب يضرب و «احهد» بإبدال العين وحدها حاء مهملة و «أحد» بإبدالها مع إبدال الهاء وادغامها وهي لغة تميم ومنه قولهم دحا محا أي دعها معها وما ذكره من قوله: إلا في الياء مبني على بعض اللغات وعن بعض كلب أنهم يكسرون الياء أيضا فيقولون يعلم مثلا وقوله في أحهد وأحد لغة بني تميم هو المشهور، وقيل:
Muhtemelen o, mîmin kesresinin hemzenin kesresine delalet ettiğini kastetmiştir; zira mîmin harekesi, hemzeden kendisine nakledilen harekedir ve hemze harekesi nakledildikten sonra hazfedilmiştir; yoksa mîm kesreli olup ondan sonraki hemze de kesreli olarak telaffuz edilmiş değildir. Zemahşerî şöyle demiştir: Hemzenin kesresiyle 'i‘hed' şeklinde okunmuştur; 'fe‘ale' babının tamamında yâ hariç muzari harflerinin kesrelenmesi caizdir. Hânın kesresiyle 'a‘hid' de okunmuştur; Zeccâc bunun 'na‘ime-yen‘imu' ve 'darabe-yadribu' babından olmasını caiz görmüştür. Yalnızca ayn harfinin noktasız hâ'ya tebdiliyle 'ahhed' ve hâ ile birlikte tebdil edilip idgam edilmesiyle 'ehadd' şeklinde de okunmuştur ki bu Temîm lügatidir; onların 'dehâ mehâ' yani 'onunla beraber bırak' sözleri de bundandır. Onun 'yâ hariç' şeklindeki ifadesi bazı lehçelere dayanmaktadır; Kelb kabilesinin bazılarından yâ'yı da kesreledikleri, mesela 'yi‘lemu' dedikleri rivayet edilmiştir. 'Ahhed' ve 'ehadd' hakkındaki sözünün Benî Temîm lügati olduğu ise meşhurdur. Şöyle de denilmiştir:
أحهد لغة هذيل وأحد لغة بني تميم وقولهم دحا محا إما يريدوا به دع هذه القربة مع هذه المرأة أودع هذه المرأة مع هذه القربة إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ أي ظاهر العداوة وهو تعليل لوجوب الانتهاء، وقيل: تعليل للنهي وعداوة اللعين جاءت من قبل عداوته لآدم ﵇ والنداء بوصف النبوة لآدم كالتمهيد لهذا التعليل والتأكيد لعدم جريهم على
'Ahhed' Hüzeyl lügati, 'ehadd' ise Benî Temîm lügatidir. Onların 'dehâ mehâ' sözüyle kastettikleri ise ya 'bu kırbayı bu kadınla bırak' yahut 'bu kadını bu kırba ile bırak' demektir. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır”, yani düşmanlığı meydanda olandır. Bu, [ona uymaktan] vazgeçmenin gerekliliğinin illetidir (gerekçesidir); nehyin illeti olduğu da söylenmiştir. Lânetlinin düşmanlığı Âdem'e [aleyhisselâm] olan düşmanlığından kaynaklanmıştır; Âdem'in peygamberlik vasfıyla nida edilmesi bu gerekçelendirmeye bir hazırlık ve onların
مقتضى العلم فهم والمنكرون سواء وَأَنِ اعْبُدُونِي عطف على أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ على أن أَنِ فيها مفسرة للعهد الذي فيه معنى القول دون حروفه أو مصدرية حذف عنها الجار أي ألم أعهد إليكم في ترك عبادة الشيطان وفي عبادتي وتقديم النهي على الأمر لما أن حق التخلية التقدم على التحلية قيل: وليتصل به قوله تعالى:
bilginin gereğine göre hareket etmediklerini teyit etmek gibidir; dolayısıyla onlar inkârcılarla aynı durumdadırlar. { وَأَنِ اعْبُدُونِي } “Ve bana ibadet edin”, { أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } kavline matuftur; buradaki { أَنْ } harfi harfleri olmaksızın söz anlamı taşıyan ahd kelimesini açıklayan tefsîriyyedir yahut kendisinden cer harfi hazfedilmiş masdariyyedir; yani 'Şeytana tapmayı bırakmanız ve yalnızca bana ibadet etmeniz hususunda size ahdetmedim mi?' demektir. Nehyin emirden öne geçirilmesi, tahliyenin (kötülüklerden arınmanın) tahliyeden (güzelliklerle bezenmekten) önce gelmesi kuralından ötürüdür. Denildi ki: Yüce Allah'ın şu kavli ona bitişsin diye böyle yapılmıştır:
هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ بناء على أن الإشارة إلى عبادته تعالى لأنه المعروف في الصراط المستقيم. وجعل بعضهم الاشارة إلى ما عهد إليهم من ترك عبادة الشيطان وفعل عبادة الله ﷿.
{ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur”, işaretin O Teâlâ'ya ibadete yönelik olduğu esasına dayanır; zira dosdoğru yol olarak bilinen şey budur. Bazıları ise işareti, şeytana tapmayı bırakıp Allah Azze ve Celle'ye ibadet etme hususunda kendilerine verilen ahde raci kılmışlardır.
ورجح بأن عبادته تعالى إذا لم تنفرد عن عبادة غيره سبحانه لا تسمى صراطا مستقيما فتأمل والجملة استئنافية جيء بها لبيان المقتضى للعهد بعبادته تعالى أو للعهد بشقيه والتنكير للمبالغة والتعظيم أي هذا صراط بليغ في استقامته جامع لكل ما يجب أن يكون عليه واصل لمرتبة يقصر عنها التوصيف والتعريف ولذا لم يقل هذا الصراط المستقيم أو هذا هو الصراط المستقيم وإن كان مفيدا للحصر، وجوز أن يكون التنكير للتبعيض على معنى هذا بعض الصراط المستقيمة وهو للهضم من حقه على الكلام المنصف، وفيه ادماج التوبيخ على معنى أنه لو كان بعض الصراط الموصوفة بالاستقامة لكفى ذلك في انتهاجه كيف وهو الأصل والعدة كما قيل:
O Teâlâ'ya ibadetin, O Sübhânehu'dan başkasına ibadetten soyutlanmadıkça sırat-ı müstakim olarak adlandırılamayacağı gerekçesiyle bu görüş tercih edilmiştir, iyi düşün! Cümle istînâfiyye olup, O Teâlâ'ya ibadete dair ahdin yahut iki şıkkıyla birlikte ahdin gerekçesini beyan etmek için getirilmiştir. Nekrelik ise mübalağa ve tazim içindir; yani 'Bu, istikametinde son derece beliğ, olması gereken her şeyi kendinde toplayan, nitelendirme ve tarifin yetersiz kalacağı bir mertebeye ulaşmış bir yoldur' demektir. Bu sebeple hasr ifade etse bile 'hâze's-sırâtu'l-müstakîm' veya 'hâzâ hüve's-sırâtu'l-müstakîm' denilmemiştir. Nekreliğin 'Bu, dosdoğru yollardan bir yoldur' manasında teb‘îz için olması da caiz görülmüştür ki bu, insaflı söz kuralı gereğince [hakkı] teslim etmek içindir. Bunda 'Şayet istikametle nitelenen yollardan sadece biri bile olsaydı ona tâbi olmak için yeterli gelirdi; nerede kaldı ki o asıldır ve yegâne dayanaktır!' manasında zımnî bir kınama vardır; nitekim şöyle denilmiştir:
وأقول بعض الناس عنك كناية ... خوف الوشاة وأنت كل الناس
Dedikoducuların korkusundan kinaye yoluyla sana 'insanların bazısı' derim... / Oysa sen insanların tamamısın!
وفيه أن المطلوب الاستقامة والأمر دائر معها وقليلها كثير وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً استئناف مسوق لتشديد التوبيخ وتأكيد التقريع ببيان عدم اتعاظهم بغيرهم أثر بيان نقضهم العهد فالخطاب لمتأخريهم الذين من جملتهم كفار خصوا بزيادة التوبيخ والتقريع لتضاعف جناياتهم، وإسناد الإضلال إلى ضمير الشيطان لأنه المباشر للإغواء.
Bunda, asıl istenenin istikamet olduğuna ve işin onun etrafında döndüğüne, onun azının bile çok olduğuna işaret vardır. { وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً } “Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırmıştı”, ahdi bozduklarının beyanının ardından başkalarından ibret almadıklarını beyan ederek kınamayı şiddetlendirmek ve azarlamayı pekiştirmek için sevkedilmiş bir istînâftır. Hitap, cürümleri katlandığı için azarlama ve kınamada kendilerine özel bir pay ayrılan kâfirlerin de aralarında bulunduğu sonrakileredir. Saptırma fiilinin şeytanın zamirine isnat edilmesi, saptırmayı bizzat onun yapmasından ötürüdür.
والجبل- قال الراغب- الجماعة العظيمة أطلق عليهم تشبيها بالجبل في العظم، وعن الضحاك أقل الجبل وهي الأمة العظيمة عشرة آلاف، وفسره بعضهم بالجماعة وبعض بالأمة بدون الوصف وقيل هو الطبع المخلوق عليه الذي لا ينتقل كأنه جبل وهو هنا خلاف الظاهر.
'Cibil' kelimesi -Râgıb'ın dediğine göre- büyük topluluk demektir; büyüklükte dağa (cebel) benzetilerek bu ad verilmiştir. Dahhâk'ten rivayet edildiğine göre, ciblin yani büyük ümmetin en azı on bindir. Bazıları bunu topluluk, bazıları da vasıfsız olarak ümmet diye tefsir etmiştir. Denildi ki o, dağ gibi sabit olup değişmeyen yaratılış tabiatıdır; ancak buradaki zahire aykırıdır.
وقرأ العربيان، والهذيل «جبلا» بضم اليم وإسكان الباء. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي بضمتين مع تخفيف اللام والحسن وابن أبي إسحاق والزهري وابن هرمز وعبد الله بن عبيد بن عمير وحفص بن حميد بضمتين وتشديد اللام، والأشهب العقيلي واليماني وحماد بن سلمة عن عاصم بكسر الجيم وسكون الباء، والأعمش بكسرتين وتخفيف اللام جمع جبلة نحر فطرة وفطر، وقرأ أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه وبعض الخراسانيين «جيلا» بكسر الجيم بعدها ياء آخر الحروف واحد الأجيال وهو الصنف من الناس كالعرب والروم.
İki Arap (Ebû Amr ve İbn Âmir) ile Hüzeyl, cîmin zammesi ve bâ'nın sükûnu ile 'ciblen' şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî iki zamme ve lâmın tahfifiyle [cübülen]; Hasan, İbn Ebî İshâk, Zührî, İbn Hürmüz, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr ve Hafs b. Humeyd iki zamme ve lâmın teşdidiyle [cübüllen]; el-Eşheb el-Ukaylî, el-Yemânî ve Âsım'dan rivayetle Hammâd b. Seleme cîmin kesresi ve bâ'nın sükûnu ile [ciblen]; A‘meş ise iki kesre ve lâmın tahfifiyle 'cibillen' şeklinde okumuştur ki 'fıtrat ve fıtar' gibi 'cibille' kelimesinin çoğuludur. Müminlerin Emîri Ali [kerremallâhu teâlâ vecheh] ve Horasanlıların bir kısmı, cîmin kesresi ve ardından gelen yâ ile 'cîlen' şeklinde okumuşlardır; Araplar ve Rumlar gibi insan sınıflarından bir sınıf anlamına gelen 'ecyâl' kelimesinin tekilidir.
أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ عطف على مقدر يقتضيه المقام أي أكنتم تشاهدون آثار عقوباتهم فلم تكونوا تعقلون أنها لضلالهم أو فلم تكونوا تعقلون شيئا أصلا حتى ترتدعوا عما كانوا عليه كيلا يحيق بكم العذاب الأليم.
{ أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz?”, makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani 'Onların cezalarının izlerini görüp de bunun onların sapıklıklarından ötürü olduğunu akıl etmiyor muydunuz?' yahut 'Acıklı azap sizi kuşatmasın diye onların üzerinde bulunduğu şeyden sakınacak kadar hiçbir şeyi akıl etmiyor muydunuz?' demektir.
وقرأ طلحة وعيسى وعاصم في رواية عبد بن حميد عنه بياء الغيبة فالضمير للجبل.
Talha, Îsâ ve Abd b. Humeyd'in kendisinden rivayetinde Âsım, gaib yâ'sı ile [ye‘kılûn] şeklinde okumuşlardır; bu durumda zamir cibil topluluğuna aittir.
وقوله تعالى: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ استئناف يخاطبون به بعد تمام التوبيخ والتقريع والإلزام والتبكيت عند إشرافهم على شفير جهنم أي هذه التي ترونها جهنم التي لم تزالوا توعدون بدخولها على ألسنة الرسل ﵈ والمبلغين عنهم بمقابلة عبادة الشيطان اصْلَوْهَا الْيَوْمَ أمر تحقير وإهانة كقوله تعالى ذُقْ إِنَّكَ
Yüce Allah'ın: { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir” kavli, cehennemin kıyısına geldiklerinde azarlama, kınama, ilzam ve susturmanın tamamlanmasının ardından kendilerine yöneltilen istînâfî bir hitaptır; yani 'Gözünüzle gördüğünüz bu yer, peygamberlerin [aleyhimusselâm] ve onlardan tebliğ edenlerin diliyle, şeytana tapmanızın karşılığı olarak gireceğiniz durmaksızın vadedilen cehennemdir.' { اصْلَوْهَا الْيَوْمَ } “Bugün oraya girin!”, Yüce Allah'ın { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ } [Duhân: 49] kavlinde olduğu gibi bir tahkir ve tezlil emridir;
أَنْتَ
sen
[الدخان: ٤٩] إلخ أي قاسوا حرها في هذا اليوم الذي لم تستعدوا له، وقال أبو مسلم: أي صيروا صلاها أو وقودها.
[Duhân: 49] “[Tad bakalım, çünkü sen güya pek üstün, pek şerefliydin!]” ilâ âhir; yani 'Hazırlık yapmadığınız bu günde onun sıcağını çekin!' Ebû Müslim demiştir ki: 'Yani onun ateşi yahut yakıtı olun.'
وقال الطبرسي: ألزموا العذاب بها وأصل الصلا اللزوم ومنه المصلى الذي يجيء في أثر السابق للزومه أثره.
Tabersî demiştir ki: 'Orada azaba ayrılmaksızın bağlanın. Salâ kelimesinin aslı ayrılmamaktır; yarışta öndekinin izini bırakmayıp ardından gelen ata musallî denmesi de bundandır.'
بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ كفركم المستمر في الدنيا فالباء للسببية وما مصدرية واحتمال كونها موصولة بعيد.
{ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr edegeldiğinizden dolayı”, yani dünyadaki sürekli küfrünüz sebebiyle. Bâ harfi sebebiyet içindir, 'mâ' ise masdariyyedir; mevsûl olması ihtimali uzaktır.
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ كناية عن منعهم من التكلم، ولا مانع من أن يكون هناك ختم على أفواههم حقيقة.
{ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz”, konuşmaktan menedilmelerinden kinayedir; ağızlarının üzerinde hakiki bir mühürlemenin bulunmasına da bir engel yoktur.
وجوز أن يكون الختم مستعارا لمعنى المنع بأن يشبه أحداث حالة في أفواههم مانعة من التكلم بالختم الحقيقي ثم يستعار له الختم ويشتق منه نختم فالاستعارة تبعية أي اليوم نمنع أفواههم من الكلام منعا شبيها بالختم، والأول أولى في نظري وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أي بالذي استمروا على كسبه في الدنيا وكأن الجار والمجرور قد تنازع فيه تكلم وتشهد، ولعل المعنى والله تعالى أعلم تكلمنا أيديهم بالذي استمروا على عمله ولم يتوبوا عنه وتخبرنا به وتقول فعلوا بنا وبواسطتنا كذا وكذا وتشهد عليهم أرجلهم بذلك.
Mühürlemenin men manası için istiare yapılmış olması da caiz görülmüştür; şöyle ki, ağızlarında konuşmaya engel olan bir halin meydana getirilmesi hakiki mühürlemeye benzetilir, sonra bunun için hatm lafzı istiare edilir ve ondan 'nahtimu' fiili türetilir, bu ise tebeî bir istiaredir; yani 'Bugün onların ağızlarını mühürlemeye benzer bir men ile konuşmaktan menederiz' demektir. Benim kanaatime göre birinci görüş daha evladır. { وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanageldiklerini elleri bize anlatır, ayakları da şahitlik eder”, yani dünyada kazanmaya devam ettikleri şeyleri. Sanki câr ve mecrûrda 'tukellimunâ' ve 'teşhedu' fiilleri tenazu etmiştir (aynı mamul üzerinde çekişmiştir). Anlam -en doğrusunu Yüce Allah bilir- şöyledir: İşlemeye devam ettikleri ve tövbe etmedikleri şeyleri elleri bize söyler, bize haber verir ve 'Bizimle ve bizim vasıtamızla şöyle şöyle yaptılar' der, ayakları da onların aleyhine buna şahitlik eder.
ونسبة التكليم إلى الأيدي دون الشهادة لمزيد اختصاصها بمباشرة الأعمال حتى أنها كثر نسبة العمل إليها بطريق الفاعلية كما في قوله تعالى: وْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ
Konuşmanın şahitlik yerine ellere isnat edilmesi, amelleri bizzat işlemeye daha çok tahsis edilmiş olmasındandır; hatta Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ } [Nebe: 40] “Kişinin iki elinin önden gönderdiğine bakacağı gün”,
[النبأ: ٤٠] وقوله سبحانه وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ [يس: ٣٥] وقوله ﷿ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ [الروم: ٤١] وقوله جل وعلا فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠] إلى غير ذلك ولا كذلك إلا رجل فكانت الشهادة أنسب بها لما أنها لم تضف إليها الأعمال فكانت كالأجنبية، وكان التكليم أنسب بالأيدي لكثرة مباشرتها الأعمال وإضافتها إليها فكأنها هي العاملة، هذا مع ما في جمع التكليم مع الختم على الأفواه المراد منه المنع من التكلم من الحسن.
[Nebe: 40] ve O Sübhânehu'nun { وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ } [Yâsîn: 35] “Ellerinin yapmadığı [şeylerden]”, O Azze ve Celle'nin { بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } [Rûm: 41] “İnsanların ellerinin kazandıkları sebebiyle” ve O Celle ve Alâ'nın { فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } [Şûrâ: 30] “Ellerinizin kazandıkları sebebiyledir” kavillerinde ve diğerlerinde olduğu gibi amellerin fâillik yoluyla ellere isnadı çoktur. Ayaklar ise böyle değildir; binaenaleyh ameller kendilerine izafe edilmediği ve adeta yabancı gibi kaldığı için şahitlik ayaklara daha münasip düşmüştür. Amelleri bizzat çokça işlemesi ve amellerin kendilerine izafe edilmesi sebebiyle sanki işi yapanın kendileri olması hasebiyle konuşma ise ellere daha uygundur. Bununla birlikte, konuşmanın, kendisinden konuşmaktan menedilme murat edilen ağızların mühürlenmesiyle bir arada zikredilmesindeki güzellik de ortadadır.
وكأنه سبحانه لما صدر آية النور وهي قوله تعالى يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ [النور: ٢٤] بالشهادة وذكر جل وعلا الأعضاء من الأعالي إلى الأسافل أسندها إلى الجميع ولم يخص سبحانه الأيدي بالتكليم لوقوعها بين الشهود مع أن ما يصدر منها شهادة أيضا في الحقيقة فإن كونها عاملة ليس على الحقيقة بل هي آلة والعامل هو الإنسان حقيقة وكان اعتبار الشهادة من المصدر هناك أوفق بالمقام لسبق قصة الإفك وما يتعلق لها ولذا نص فيها على الألسنة ولم ينص هاهنا عليها بل الآية ساكتة عن الإفصاح بأمرها من الشهادة وعدمها، والختم على الأفواه ليس بعدم شهادتها إذ المراد منه منع المحدث عنهم عن التكلم بألسنتهم وهو أمر وراء تكلم الألسنة أنفسها وشهادتها بأن يجعل فيها علم وإرادة وقدرة على التكلم فتتكلم هي وتشهد بما تشهد وأصحابها مختوم على أفواههم لا يتكلمون.
Sanki O Sübhânehu, Nûr suresindeki { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ } [Nûr: 24] “O gün dilleri, elleri ve ayakları aleyhlerine şahitlik eder” ayetine şahitlik ile başladığında ve O Celle ve Alâ uzuvları yukarıdan aşağıya doğru zikrettiğinde, şahitliği hepsine isnat etmiş ve şahitler arasında yer almalarından ötürü elleri konuşmaya tahsis etmemiştir; oysa ellerden sadır olan şey de gerçekte bir şahitliktir. Zira ellerin yapan olması hakiki anlamda değil, alet olmaları hasebiyledir; gerçekte yapan ise insandır. Orada masdardan şahitliğin dikkate alınması, İfk hâdisesinin ve ona dair hususların önceden geçmiş olması sebebiyle makama daha uygundu. Bu yüzden orada diller açıkça zikredilmiş, burada ise zikredilmemiştir; aksine bu ayet şahitlik edip etmeme hususunda dillerin durumu hakkında bir açıklama yapmayıp sükût geçmiştir. Ağızların mühürlenmesi dillerin şahitlik etmemesi demek değildir; zira bundan murat, kendilerinden bahsedilen kimselerin dilleriyle konuşmaktan menedilmesidir. Bu ise dillerin bizzat konuşmasından ve şahitlik etmesinden başka bir husustur; şöyle ki dillerde bir ilim, irade ve konuşma kudreti yaratılır, böylece diller konuşur ve şahitlik edeceklerine şahitlik ederler, sahiplerinin ise ağızları mühürlü olup konuşamazlar.
ومنه يعلم أن آية النور ليس فيها ما هو نص في عدم الختم على الأفواه، نعم الظاهر هناك أن لا ختم وهنا أن لا شهادة من الألسنة، وعلى هذا الظاهر يجوز أن يكون المحدث عنه في الآيتين واحدا بأن يختم على أفواههم وتنطق أيديهم وأرجلهم أولا ثم يرفع الختم وتشهد ألسنتهم أما مع تجدد ما يكون من الأيدي والأرجل أو مع عدمه والاكتفاء بما كان قبل منهما وذلك أما في مقام واحد من مقامات يوم القيامة أو في مقامين، وليس في كل من الآيتين ما يدل على الحصر ونفي شهادة غير ما ذكر من الأعضاء فلا منافاة بينهما وبين قوله تعالى حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [فصلت: ٢٠] فيجوز أن يكون هناك شهادة السمع والأبصار والألسنة والأيدي والأرجل وسائر الأعضاء كما يشعر بهذا ظاهر قوله تعالى والجلود في آية السجدة لكن لم يذكر
Buradan anlaşılır ki, Nûr ayetinde ağızların mühürlenmeyeceğine dair kesin bir nass yoktur. Evet, oradaki zahir mühürlemenin olmaması, buradaki zahir ise dillerin şahitlik etmemesidir. Bu zahire göre her iki ayette bahsedilenlerin tek bir durum olması caizdir; şöyle ki önce ağızları mühürlenip elleri ve ayakları konuşur, sonra mühür kaldırılır ve dilleri şahitlik eder; bu ya el ve ayaklardan sadır olanların yenilenmesiyle veya yenilenmeksizin daha önce olanlarla yetinilerek gerçekleşir. Bu da kıyamet gününün duraklarından tek bir durakta yahut iki ayrı durakta vuku bulur. Ayetlerin her birinde zikredilen uzuvların dışındakilerin şahitliğini nefyeden veya hasr bildiren bir ifade yoktur. Dolayısıyla bu iki ayet ile Yüce Allah'ın { حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Fussilet: 20] “Nihayet oraya geldiklerinde kulakları, gözleri ve derileri yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerine şahitlik eder” kavli arasında bir çelişki yoktur. Dolayısıyla Secde [Fussilet] ayetindeki 'deriler' ifadesinin zahirinin ihsas ettiği gibi, kulakların, gözlerin, dillerin, ellerin, ayakların ve diğer bütün uzuvların şahitliği söz konusu olabilir. Ancak
بعض من ذلك في بعض من الآيات اكتفاء بذكره في البعض الآخر منها أو دلالته عليه بوجه، ويجوز أن يكون المحدث عنه في كل طائفة من الناس، وقد جعل بعضهم المحدث عنه في آية السجدة قوم ثمود، وحمل أعداء الله عليهم بقوله تعالى بعد وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ [فصلت ٢٥] ولا يبعد أن يكون المحدث عنه في آية النور أصحاب الإفك من المنافقين والذين يرمون المحصنات ثم إن آية السجدة ظاهرة في أن الشهادة عند المجيء إلى النار وآية النور ليس فيها ما يدل على ذلك، وأما هذه الآية فيشعر كلام البعض بأن الختم والشهادة فيها بعد خطاب المحدث عنهم بقوله تعالى هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ فيكون ذلك عند المجيء إلى النار أيضا، قال في إرشاد العقل السليم: إن قوله تعالى الْيَوْمَ نَخْتِمُ إلخ التفات إلى الغيبة للإيذان بأن ذكر أحوالهم القبيحة استدعى أن يعرض عنهم وتحكى أحوالهم الفظيعة لغيرهم مع ما فيه من الإيماء إلى أن ذلك من مقتضيات الختم لأن الخطاب لتلقي الجواب وقد انقطع بالكلية، لكن قال في موضع آخر:
diğer ayetlerde zikredilmiş olmasına veya bir vecihle ona delalet etmesine binaen yetinilerek ayetlerin bazısında bunlardan bir kısmı zikredilmemiştir. Her ayette kendisinden bahsedilenin farklı bir insan topluluğu olması da caizdir. Bazıları Fussilet ayetinde bahsedilenleri Semûd kavmi kılmış, ardından gelen { وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } [Fussilet: 25] “Kendilerinden önce geçmiş olan cin ve insan ümmetleri içinde o söz onların aleyhine hak oldu” kavli sebebiyle Allah'ın düşmanlarını onlara hamletmiştir. Nûr ayetinde bahsedilenlerin ise münafıklardan ve iffetli kadınlara iftira atanlardan oluşan İfk ehli olması uzak bir ihtimal değildir. Ayrıca Fussilet ayeti şahitliğin ateşe varıldığında olacağı hususunda zahirdir; Nûr ayetinde ise buna delalet eden bir husus yoktur. Bu ayete gelince; bazılarının sözleri buradaki mühürleme ve şahitliğin, muhataplara { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } buyurulmasından sonra olacağını hissettirmektedir; bu durumda bu da ateşe varıldığında gerçekleşmiş olur. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmiştir: Yüce Allah'ın { الْيَوْمَ نَخْتِمُ } ilâ âhir kavli, onların çirkin hallerinin zikrinin kendilerinden yüz çevrilmesini ve korkunç hallerinin başkalarına anlatılmasını gerektirdiğini bildirmek üzere gayb sîgasına bir iltifattır; bununla birlikte bunun mühürlemenin gereklerinden olduğuna da bir ima vardır, zira hitap cevap almak içindir, oysa [cevap verme imkânı] tamamen kesilmiştir. Ancak başka bir yerde şöyle demiştir:
إن الشهادة تتحقق في موقف الحساب لا بعد تمام السؤال والجواب وسوقهم إلى النار، والأخبار ظاهرة في ذلك.
Şahitlik, soru-cevap tamamlanıp ateşe sevk edilmelerinden sonra değil, hesap mevkiinde gerçekleşir; rivayetler de bu hususta açıktır.
أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن أبي موسى الأشعري من حديث «يدعي الكافر والمنافق للحساب فيعرض ربه عليه عمله فيجحد ويقول أي رب وعزتك لقد كتب على هذا الملك ما لم أعمل فيقول له الملك أما عملت كذا في يوم كذا في مكان كذا فيقول لا وعزتك أي رب ما عملته فإذا فعل ذلك ختم علي فيه فإني أحسب أول ما تنطق منه فخذه اليمنى ثم تلا اليوم تختم على أفواههم الآية»
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den şu hadisi rivayet etmişlerdir: «Kâfir ve münafık hesaba çağrılır, Rabbi ona amelini arz eder; o ise inkâr edip 'Ey Rabbim, izzetine andolsun ki şu melek benim yapmadığım şeyleri aleyhime yazmış!' der. Melek ona 'Filan gün, filan yerde şunu yapmadın mı?' der. O da 'Hayır, izzetine andolsun ey Rabbim, ben onu yapmadım!' der. O böyle yapınca ağzı mühürlenir. Sanırım ondan ilk konuşan sağ uyluğu olur. Sonra [Ebû Mûsâ] { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } ayetini okudu.»
وفي حديث أخرجه مسلم والترمذي والبيهقي عن أبي سعيد وأبي هريرة مرفوعا «إنه يلقى العبد ربه فيقول الله تعالى له أي فل ألم أكرمك إلى أن قال ﷺ فيقول آمنت بك وبكتابك وبرسولك وصليت وصمت وتصدقت ويثني بخير ما استطاع فيقول: ألا نبعث شاهدنا عليك فيفكر في نفسه من الذي يشهد علي فيختم علي فيه ويقال لفخذه انطقي فتنطق فخذه ولحمه وعظامه بعمله» .
Müslim, Tirmizî ve Beyhakî'nin Ebû Saîd ve Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet ettikleri bir hadiste şöyle buyrulur: «Kul Rabbiyle karşılaşır; Allah Teâlâ ona 'Ey filan! Ben sana ikram etmedim mi?...' buyurur. Nihayet Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: Kul der ki: 'Sana, kitabına, peygamberine inandım, namaz kıldım, oruç tuttum, sadaka verdim' ve gücü yettiğince hayırla övgüde bulunur. Bunun üzerine Allah: 'Senin aleyhine şahidimizi göndermeyelim mi?' buyurur. Kul içinden 'Benim aleyhime kim şahitlik edecek?' diye düşünür. Derken ağzı mühürlenir ve uyluğuna 'Konuş!' denilir; böylece uyluğu, eti ve kemikleri onun amellerini anlatır.»
وفي بعض الأخبار ما يدل على أن العبد يطلب شاهدا منه فيختم على فيه،
Bazı rivayetlerde kulun bizzat kendisinden bir şahit talep ettiği, bunun üzerine ağzının mühürlendiği yer almaktadır.
أخرج أحمد ومسلم وابن أبي الدنيا واللفظ له عن أنس في قوله تعالى الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ قال كنا عند النبي ﷺ فضحك حتى بدت نواجذه قال: أتدرون مم ضحكت؟ قلنا: لا يا رسول الله قال: من مخاطبة العبد ربه يقول: يا رب ألم تجرني من الظلم؟
Ahmed, Müslim ve lafız kendisine ait olmak üzere İbn Ebi'd-Dünyâ Enes'ten Yüce Allah'ın { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” kavli hakkında rivayet etmiştir: Dedi ki: Resûlullah'ın ﷺ yanındaydık, azı dişleri görünecek kadar güldü ve: «Neden güldüğümü bilir misiniz?» dedi. Biz: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir, ey Allah'ın Resûlü!' dedik. Buyurdu ki: «Kulun Rabbine hitabından [dolayı güldüm]. Kul der ki: 'Ey Rabbim! Sen beni zulümden korumadın mı?'
فيقول: بلى فيقول: إني لا أجيز علىّ إلّا شاهدا مني فيقول كفى بنفسك عليك شهيدا وبالكرام الكاتبين شهودا فيختم على فيه ويقال لأركانه انطقي فتنطق بأعماله ثم يخلي بينه وبين الكلام فيقول: بعدا لكن وسحقا فعنكن كنت أناضل»
Rab: 'Evet' buyurur. Kul: 'Ben kendi aleyhime benden başkasının şahitliğini kabul etmem' der. Bunun üzerine Rab: 'Bugün senin aleyhine şahit olarak bizzat kendi nefsin ve şahit olarak değerli yazıcılar yeter' buyurur. Derken ağzı mühürlenir ve uzuvlarına 'Konuşun!' denilir; onlar da onun amellerini anlatırlar. Sonra onun konuşmasına izin verilir; o da [uzuvlarına]: 'Yazıklar olsun size, kahrolasıcalar! Ben sizin için mücadele ediyordum!' der.»
والجمع بالتزام القول بالتعدد فتارة يكون ذلك عند الحساب وأخرى عند النار والقول باختلاف أحوال الناس فيما ذكر.
[Ayet ve hadislerin arasını] cem etmek ise [olayın] tekerrür ettiğini benimsemekle mümkündür; bir defasında bu hesap anında olur, diğer defasında ise ateşin yanında olur; yahut zikredilen hususlarda insanların durumlarının farklılığı görüşü benimsenir.
وما تقدم في حديث أبي موسى من أن الفخذ اليمنى أول ما تنطق على ما يحسب جزم به الحسن،
Ebû Mûsâ hadisinde geçen ve zannına dayanan 'ilk konuşanın sağ uyluk olduğu' hususunu Hasan [el-Basrî] kesin bir dille ifade etmiştir.
وأخرج أحمد وجماعة عن عقبة بن عامر أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: «إن أول عظم من الإنسان يتكلم يوم يختم على الأفواه فخذه من الرجل الشمال»
Ahmed ve bir cemaat Ukbe b. Âmir'den rivayet etmiştir ki o, Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Ağızlar mühürlendiği gün insandan ilk konuşacak kemik, sol bacağının uyluğudur.»
ثم الظاهر أن التكلم والشهادة بنطق حقيقة وذلك بعد إعطاء الله تعالى الأعضاء حياة وعلما وقدرة فيرد بذلك على من زعم أن البينة المخصوصة شرط فيما ذكر وإسناد الختم إليه تعالى دون ما بعد قيل لئلا يحتمل الجبر على الشهادة والكلام فدل على ذلك باختيار الأعضاء المذكورة بعد أقدار الله تعالى فإنه أدل على تفضيح المحدث عنهم، وهل يشهد كل عضو بما فعل به أو يشهد بذلك وبما فعل بغيره فيه خلاف والثاني أبلغ في التفظيع، والعلم بالمشهود به يحتمل أن يكون حصوله بخلق الله تعالى إياه في ذلك الوقت ولا يكون حاصلا في الدنيا ويحتمل أن يكون حصوله في الدنيا بأن تكون الأعضاء قد خلق الله تعالى فيها الإدراك فهي تدرك الأفعال كما يدركها الفاعل فإذا كان يوم القيامة رد الله تعالى لها ما كان وجعلها مستحضرة لما عملته أولا وأنطقها نطقا يفقهه المشهود
Zahir olan şudur ki konuşma ve şahitlik hakiki bir nutukladır; bu da Allah Teâlâ'nın uzuvlara hayat, ilim ve kudret vermesinden sonra gerçekleşir. Böylece zikredilen hususta özel bir bünyenin şart olduğunu iddia eden kimselerin görüşü reddedilmiş olur. Mühürlemenin O Teâlâ'ya isnat edilip sonrakilerin isnat edilmemesi, şahitliğe ve konuşmaya zorlanma (cebr) ihtimalini ortadan kaldırmak içindir denilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın kudret vermesinden sonra söz konusu uzuvların ihtiyarî olarak konuşması buna delalet eder; zira bu, kendilerinden bahsedilen kimselerin rezil rüsvay edilmesine daha çok delalet eder. Her uzvun yalnızca kendisiyle işlenen şeye mi şahitlik edeceği, yoksa hem ona hem de başkasıyla işlenen şeye mi şahitlik edeceği hususunda ihtilaf vardır; ikinci görüş dehşeti beyan etmede daha beliğdir. Aleyhine şahitlik edilen şeyin bilinmesinin, o vakitte Allah Teâlâ'nın o bilgiyi yaratmasıyla hasıl olması ve dünyada mevcut olmaması muhtemel olduğu gibi, dünyada hasıl olması da muhtemeldir; şöyle ki uzuvlarda Allah Teâlâ bir idrak yaratmıştır, böylece fâilin fiilleri idrak ettiği gibi onlar da fiilleri idrak ederler. Kıyamet günü olduğunda ise Allah Teâlâ o idraki kendilerine iade eder, önceden işledikleri şeyleri hazır bulmalarını sağlar ve aleyhine şahitlik edilen kimsenin anlayacağı şekilde onları konuşturur.
عليه، وهذا نحو ما قالوا من تسبيح جميع الأشياء بلسان القال والله تعالى على كل شيء قدير والعقل لا يحيل ذلك وليس هو بأبعد من خلق الله تعالى فيها العلم والارادة والقدرة حتى تنطق يوم القيامة فمن يؤمن بهذا فليؤمن بذلك، والتشبث بذيل الاستبعاد يجر إلى إنكار الحشر بالكلية والعياذ بالله تعالى أو تأويله بما أوله به الباطنية الذين قتل واحد منهم- قال حجة الإسلام الغزالي- أفضل من قتل مائة كافر، وعلى هذا تكون الآية من مؤيدات القول بالتسبيح القالي للجمادات ونحوها، وعلى الاحتمال الأول يؤيد القول بجواز شهادة الشاهد إذا حصل عنده العلم الذي يقطع به بأي وجه حصل وإن لم يشهد ذلك ولا حضره، وقد أفاد الشيخ الأكبر قدس سره في تفسيره المسمى بإيجاز البيان في ترجمة القرآن إن قوله تعالى وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [البقرة: ١٤٣] يفيد جواز ذلك، وذكر فيه أن الشاهد يأثم إن لم يشهد بعلمه، ولا يخفى عليك ما للفقهاء في المسألة من الكلام، وكأن الشهادة على الاحتمال الثاني بعد الاستشهاد بأن يقال للأركان ألم يفعل كذا فتقول بلى فعل.
Bu, her şeyin lisan-ı kâl ile (sözlü olarak) tesbih ettiğine dair söyledikleri söze benzer. Allah Teâlâ her şeye kādirdir ve akıl bunu imkânsız görmez. Bu durum, Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde konuşmaları için onlarda ilim, irade ve kudret yaratmasından daha uzak değildir. Buna inanan kimse ona da inansın. Uzak görme eteğine sarılmak ise haşri bütünüyle inkâr etmeye -Allah Teâlâ'ya sığınırız- yahut Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî'nin 'Bir tanesini öldürmek yüz kâfiri öldürmekten daha faziletlidir' dediği Bâtınîlerin tevil ettiği gibi tevil etmeye sürükler. Buna göre ayet, cansız varlıkların ve benzerlerinin sözlü tesbihine dair görüşün delillerinden biri olur. Birinci ihtimale göre ise, şahit bizzat görmemiş ve hazır bulunmamış olsa bile her ne şekilde olursa olsun kesin olarak kanaat getireceği bir bilgiye ulaştığında şahitlik yapmasının caiz olduğu görüşünü destekler. Şeyhü'l-Ekber [kuddise sırruh], Îcâzü'l-Beyân fî Tercemeti'l-Kur'ân adlı tefsirinde Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } [Bakara: 143] “Böylece sizi insanlara şahit olasınız diye vasat bir ümmet kıldık” kavlinin bunun caiz olduğunu ifade ettiğini belirtmiş ve şahidin bildiği şeyle şahitlik etmemesi halinde günahkâr olacağını zikretmiştir. Bu meselede fakihlerin sözleri sana gizli değildir. İkinci ihtimale göre şahitlik sanki şahitlik talep edildikten sonra olur; şöyle ki uzuvlara 'Şunu yapmadı mı?' denilir, onlar da 'Evet, yaptı' derler.
ويمكن أن تكون بعد أن تؤمر الأركان بالشهادة بأن يقال لها اشهدي بما فعلوا فتشهد معددة أفعالهم، وهذا إما بأن تذكر جميع أفعالهم من المعاصي وغيرها غير مميزة المعصية عن غيرها، وكون ذلك شهادة عليهم باعتبار الواقع لتضمنها ضررهم بذكر ما هو معصية في نفس الأمر، وإما بأن تذكر المعاصي فقط، وهذا يحتاج إلى التزام القول بأن الأركان تميز في الدنيا ما كان معصية من الأفعال ما لم يكن كذلك ولا أظنك تقول به ولم أسمع أن أحدا يدعيه.
Uzuvlara şahitlik etmeleri emredildikten sonra olması da mümkündür; şöyle ki onlara 'Yaptıklarına şahitlik edin!' denilir, onlar da fiillerini bir bir sayarak şahitlik ederler. Bu da ya günah olan ile olmayanı ayırt etmeksizin bütün fiillerini zikretmeleriyle olur -ki bunun aleyhlerine bir şahitlik olması, işin aslında günah olan şeyleri zikretmekle onlara zarar vermeyi içermesi sebebiyle vakiye göredir- yahut sadece günahları zikretmeleriyle olur. Bu ise uzuvların dünyada iken fiillerden günah olanı olmayandan ayırt ettiğini kabul etmeyi gerektirir; senin bunu söyleyeceğini sanmıyorum ve bunu iddia eden bir kimseyi de işitmedim.
وذهب بعضهم إلى أن تكليم الأركان وشهادتها دلالتها على أفعالها وظهور آثار المعاصي عليها بأن يبدل الله تعالى هيئاتها بأخرى يفهم منها أهل الحشر ويستدلون بها على ما صدر منهم فجعلت الدلالة الخالية بمنزلة المقالية مجازا، وفيه أنه لا يصار إلى المجاز مع إمكان الحقيقة لا سيما وما يأتي في سورة السجدة من قوله تعالى قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ
Bazıları uzuvların konuşmasının ve şahitliğinin, fiillerine delalet etmeleri ve üzerlerinde günahların izlerinin belirmesi şeklinde olduğunu söylemiştir; şöyle ki Allah Teâlâ onların şekillerini mahşer ehlinin anlayacağı ve kendilerinden sadır olan şeylere delil getireceği başka bir şekle dönüştürür; böylece hâl diliyle delalet mecazen sözlü delalet makamına konulmuştur. Ancak hakikatin mümkün olduğu yerde mecaza gidilmeyeceği gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir; bilhassa Secde [Fussilet] suresinde gelecek olan Yüce Allah'ın: { قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ }
[فصلت: ٢١] ظاهر جدا في النطق القالي والأخبار أظهر وأظهر، نعم يهون على هذا القول أمر الاستبعاد ولا يكاد يترك لأجله الظواهر العلماء الأمجاد، وهذا والآية كالظاهرة في تكليف الكفار بالفروع إذ لو لم يكونوا مكلفين بها لا فائدة في شهادة الأعضاء بما كسبوا، وإتمام الحجة عليهم بها وتخصيص ما كسبوا بالكفر مما لا يكاد يلتفت إليه ولا أظن أن أحدا يقول به بل ربما يدعي تخصيصه بما سوى الكفر بناء على أنه من أفعال القلب دون الأعضاء التي تشهد لكن الذي يترجح في نظري العموم.
[Fussilet: 21] “Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu dediler” kavli sözlü konuşma hususunda son derece açıktır; rivayetler ise çok daha açıktır. Evet, bu görüşe göre uzak görme meselesi kolaylaşır; ancak yüce âlimler bunun için zahir manaları asla terk etmezler. Bu durum ve ayet, kâfirlerin fürû ile mükellef oldukları hususunda açık gibidir; zira şayet kâfirler fürû ile mükellef olmasalardı, uzuvların kazandıkları şeylere şahitlik etmesinin ve bununla aleyhlerine hüccetin tamamlanmasının hiçbir faydası olmazdı. 'Kazandıkları şeyler' ifadesini küfre tahsis etmek ise neredeyse hiç iltifat edilmeyecek bir husustur; hiç kimsenin bunu söyleyeceğini de sanmıyorum. Hatta bunun, küfrün şahitlik eden uzuvların değil kalbin fiillerinden olduğu esasına binaen küfür dışındaki şeylere tahsis edildiği bile iddia edilebilir; ancak benim nazarımda tercih edilen umumiliktir (kapsayıcılıktır).
وشهادتها به إما بشهادتها بما يدل عليه من الأفعال البدنية والأقوال اللسانية أو بالعلم الضروري الذي يخلقه الله تعالى لها ذلك اليوم أو بالعلم الحاصل لها بخلق لله تعالى في الدنيا فتعلمه بواسطة الأفعال والأقوال الدالة عليه أو بطريق آخر يعلمه الله تعالى، وهي ظاهرة في أن الحشر يكون بأجزاء البدن الأصلية لا ببدن آخر ليس فيه الأجزاء الأصلية للبدن الذي كان في الدنيا إذ أركان ذلك البدن لم تكن الأعمال السيئة معمولة بها فلا يحسن الشهادة بها منها فليحفظ. وقرىء «يختم» مبنيا للمفعول «وتتكلم أيديهم» بتاءين، وقرىء «ولتكلمنا أيديهم ولتشهد أرجلهم» بلام الأمر على أن الله تعالى يأمر الأعضاء بالكلام والشهادة. وروى عبد الرحمن بن محمد بن طلحة عن أبيه عن جده طلحة أنه قرأ «ولتكلمنا أيديهم ولتشهد» بلام كي والنصب على معنى لتكليم الأيدي إيانا ولشهادة الأرجل نختم على أفواههم وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ بيان أنهم اليوم في قبضة القدرة ومستحقون للعذاب إلا أن ﷿ لم يشأ ذلك لحكمته جل وعلا الباهرة، والطمس إزالة الأثر بالمحو، والمعنى لو نشاء الطمس على أعينهم وإزالة ضوئها وصورتها بالكلية بحيث تعود ممسوحة لطمسنا عليها وأذهبنا أثرها.
Uzuvların buna şahitliği ya bedenî fiillerden ve dille söylenen sözlerden ona delalet eden şeylere şahitlik etmeleriyle ya Allah Teâlâ'nın o gün onlar için yaratacağı zarurî ilimle ya da dünyada Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla kendilerinde hasıl olan ve ona delalet eden fiil ve sözler vasıtasıyla bildikleri ilimle yahut Allah Teâlâ'nın bildiği başka bir yolla olur. Bu ayet, haşrin dünyada olan bedenin aslî cüzlerini içermeyen başka bir bedenle değil, bedenin aslî cüzleriyle olacağı hususunda açıktır; zira o [yeni] bedenin uzuvlarıyla kötü ameller işlenmiş değildir, dolayısıyla o uzuvların bunlara şahitlik etmesi uygun düşmez; bu husus iyi kavransın. [Fiil] meçhul sîga ile 'yuhtemu' ve iki tâ ile 've tetekellemu eydîhim' şeklinde de okunmuştur. Bir kıraatte de Allah Teâlâ'nın uzuvlara konuşmayı ve şahitliği emretmesi manasında emir lâmı ile 've li-tukellimnâ eydîhim ve li-teşhed ercülühüm' şeklinde okunmuştur. Abdurrahman b. Muhammed b. Talha, babasından, o da dedesi Talha'dan rivayet ettiğine göre o, 've li-tukellimenâ eydîhim ve li-teşhede' şeklinde lâm-ı key ve nasb ile okumuştur; yani 'Ellerin bizimle konuşması ve ayakların şahitlik etmesi için onların ağızlarını mühürleriz' manasındadır. { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Eğer dileseydik gözlerini silme kör ederdik”, onların bugün kudretin kabzasında olduklarının ve azabı hak ettiklerinin beyanıdır; ancak O Azze ve Celle, üstün ve parlak hikmeti sebebiyle bunu dilememiştir. Tams, silerek eseri yok etmektir. Anlam şudur: 'Şayet gözlerini bütünüyle silmeyi, ışığını ve suretini tamamen giderip dümdüz hale getirmeyi dileseydik, gözlerini siler ve eserini yok ederdik.'