وجوز أن يراد بالطمس إذهاب الضوء من غير إذهاب العضو وأثره أي ولو نشاء لأعميناهم، وإيثار صيغة
Tams (طمس) ile uzvun ve eserinin yok edilmeksizin sadece ışığının giderilmesinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani 'Şayet dileseydik onları elbette kör ederdik'. [Fiilde] anlam geçmiş zamana ait olduğu halde gelecek zaman sîgasının tercih edilmesi,
الاستقبال وإن كان المعنى على المضي لإفادة أن عدم الطمس على أعينهم لاستمرار عدم المشيئة فإن المضارع المنفي الواقع موقع المضي ليس بنص في إفادة انتفاء استمرار الفعل بل قد يفيد استمرار انتفائه.
gözlerinin silinmemesinin dilemenin bulunmayışının sürekliliğinden kaynaklandığını bildirmek içindir; zira geçmiş zaman makamında bulunan olumsuz muzâri fiil, fiilin sürekliliğinin nefyini bildirmede nass (kesin bir delil) değildir, aksine bazen nefyin sürekliliğini ifade edebilir.
وقوله تعالى: فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ عطف على لَطَمَسْنا على الفرض والصراط منصوب بنزع الخافض أي فأرادوا الاستباق إلى الطريق الواضح المألوف لهم فَأَنَّى يُبْصِرُونَ أي فكيف يبصرون ذلك الطريق وجهة السلوك والمقصود إنكار أبصارهم، وحاصله لو نشاء لأذهبنا أحداقهم وأبصارهم فلو أرادوا الاستباق وسلوك الطريق الذي اعتادوا سلوكه لا يقدرون عليه ولا يبصرونه، وتأويل استبقوا بأرادوا الاستباق مما ذهب إليه البعض، وقيل لا حاجة لتأويله فإن الأعمى يجوز شروعه في السباق، ونصب الصِّراطَ بنزع الخافض ولم ينصب على الظرفية لأنه كالطريق مكان مختص ومثله لا ينتصب على الظرفية، وجوز كونه مفعولا به لتضمين استبقوا معنى ابتدروا، ونقل عن الأساس في قسم الحقيقة فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ ابتدروه، قال في الكشف: شبيه لا تضمين، وادعى بعضهم توهم دعوى أن ذلك معنى حقيقي وصاحب الأساس إنما ذكره في آخر قسم المجاز والمعنى لو شئنا لفعلنا ما فعلنا في أعينهم فلو أرادوا الاستباق متبدرين الطريق لا يبصرون، وقيل يجوز كونه مفعولا به على أن استبقوا بمعنى سبقوا ويجعل الطريق مسبوقا على التجوز في النسبة أو الاستعارة المكنية أو على أنه بمعنى جاوزوا، قال في القاموس: استبق الصراط جاوزه وظاهره أنه حقيقة في ذلك، وقال غير واحد: هو مجاز والعلاقة اللزوم، والمعنى ولو نشاء لفعلنا ما فعلنا في أعينهم فلو طالبوا أن يخلفوا الصراط الذي اعتادوا المشي فيه لعجزوا ولم يعرفوا طريقا يعني أنهم لا يقدرون إلا على سلوك الطريق المعتاد دون ما وراءه من سائر الطرق والمسالك كما ترى العميان يهتدون فيما ألفوا وضربوا به من المقاصد دون غيرها. وذهب ابن الطراوة إلى أن الصراط والطريق وما أشبههما من الظروف المكانية ليست مختصة فيجوز انتصابها على الظرفية، وهذا خلاف ما صرح به سيبويه وجعل انتصابها على الظرفية من الشذوذ وأنشد:
Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ } “yola koyulmak için yarışsalardı” buyruğu, bir varsayım olarak { لَطَمَسْنا } üzerine atfedilmiştir. 'Es-Sırât' lafzı harf-i cerin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mensuptur; yani 'Böylece kendilerince alışılmış olan açık yola doğru yarışıp koşmak isteselerdi', { فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } “nasıl göreceklerdi ki?” yani o yolu ve gidilecek yönü nasıl görebilirlerdi? Buradaki maksat, onların görmelerini inkâr etmektir. İfadenin özeti şudur: 'Şayet dileseydik onların gözbebeklerini ve görme duyularını giderirdik; böylece yarışmak ve yürümeye alıştıkları yolda yürümek isteseler bile buna güç yetiremezler ve onu göremezlerdi.' 'İstebeku' fiilini 'yarışmak istediler' şeklinde tevil etmek bazılarının benimsediği bir görüştür. Bir görüşe göre ise tevil etmeye gerek yoktur; zira kör bir kimsenin de yarışa girişmesi mümkündür. 'Es-Sırât' kelimesi harf-i cerin hazfedilmesiyle mensuptur, zarfiyyet üzere mensup kılınmamıştır; çünkü o, 'tarîk' (yol) gibi muhtas (sınırları belirli) bir mekândır ve benzerleri zarfiyyet üzere mensup olmaz. 'İstebeku' fiilinin 'ibtederu' (koşuştular) manasını tazammun etmesi sebebiyle mef'ûlun bih olması da caiz görülmüştür. Esas'tan hakikat kısmında '{ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ } onu yarışarak koştular' şeklinde nakledilmiştir. Keşşâf sahibi: 'Bu bir benzerliktir, tazammun değildir' demiştir. Bazıları ise bunun hakiki bir mana olduğu iddiasının bir vehim olduğunu, zira Esas sahibinin bunu ancak mecaz kısmının sonunda zikrettiğini ileri sürmüştür. Mana şudur: 'Şayet dileseydik onların gözlerine yapacağımızı yapardık; böylece yola koyulup yarışmak isteselerdi göremezlerdi.' Bir görüşe göre 'istebeku' fiilinin 'sebeku' (geçtiler) manasında olması ve yolun da nisbette mecaz veya istiâre-i mekniyye yoluyla 'kendisi geçilen' kılınması yahut 'câvezu' (aştılar/geçtiler) manasında olması sebebiyle mef'ûlun bih olması caizdir. Kâmûs'ta: 'İstebeka's-sırât, yolu aştı/geçti demektir' denilmiştir ve bunun zahiri, mezkûr kullanımın bu manada hakikat olduğudur. Birden fazla âlim ise: 'Bu mecazdır ve aralarındaki alaka lüzumdur' demiştir. Anlam şudur: 'Şayet dileseydik onların gözlerine yapacağımızı yapardık; böylece yürümeye alıştıkları yolu geride bırakmayı isteselerdi aciz kalırlar ve hiçbir yol bulamazlardı.' Yani onlar, alışık oldukları yolda yürümekten başka hiçbir şeye güç yetiremezler, onun dışındaki diğer yolları ve patikaları aşamazlar; nitekim körlerin alışkın oldukları ve sürekli gidip geldikleri hedeflere ulaşıp başkalarına ulaşamadıklarını görürsün. İbnü't-Tarâve ise sırât, tarîk ve benzeri mekân zarflarının muhtas olmadığını, dolayısıyla zarfiyyet üzere mensup olmalarının caiz olduğunu savunmuştur. Bu ise Sîbeveyh'in açıkça belirttiği hususa aykırıdır; zira o, bunların zarfiyyet üzere mensup olmasını şâz kabul etmiş ve şu beyti inşâd etmiştir:
لدن بهز الكف يعسل متنه ... فيه كما عسل الطريق الثعلب
Elin sarsmasıyla mızrağın gövdesi onda hızla titrer, tilkinin yolda hızlıca koştuğu gibi.
والمعنى في الآية لو انتصب على الظرفية لو نشاء لفعلنا ما فعلنا في أعينهم فلو أرادوا أن يمشوا مستبقين في الطريق المألوف كما كان ذلك هجيراهم لم يستطيعوا، وحمل الأعين على ما هو الظاهر منها أعني الأعضاء المعروفة والصراط على الطريق المحسوس هو المروي عن الحسن وقتادة، وعن ابن عباس حمل الأعين على البصائر والصراط على الطريق المعقول.
Ayetin manası zarfiyyet üzere mensup kılındığında şöyle olur: 'Şayet dileseydik onların gözlerine yapacağımızı yapardık; böylece âdetleri olduğu üzere alışılmış yolda yarışarak yürümek isteselerdi buna güç yetiremezlerdi.' Gözlerin zahiri anlamına, yani bilinen uzuvlara ve sırâtın da hissedilen yola hamledilmesi Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir. İbn Abbas'tan ise gözlerin basiretler, sırâtın da akli yol (hakikat yolu) manasına hamledildiği rivayet edilmiştir.
أخرج ابن جرير وجماعة عنه أنه قال: ولو نشاء لطمسنا على أعينهم أعميناهم وأضللناهم عن الهدى فأنّى يبصرون فكيف يهتدون وهو خلاف الظاهر. وقرأ عيسى «فاستبقوا» على الأمر وهو على إضمار القول أي فيقال لهم استبقوا وهو أمر تعجيز إذ لا يمكنهم الاستباق مع طمس الأعين وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ أي لحولنا صورهم إلى صور أخرى قبيحة. عن ابن عباس أي لمسخناهم قردة وخنازير، وقيل: لمسخناهم حجارة وروي ذلك عن أبي صالح، ويعلم من هذا الخلاف أن في مسخ الحيوان المخصوص لا يشترط بقاء الصورة الحيوانية، وسمي بعضهم قلب الحيوان جمادا رسخا وقلبه نباتا فسخا وخص المسخ بقلبه حيوانا آخر، ومفعول المشيئة على قياس السابق أي ولو نشاء مسخهم على مكانتهم لمسخناهم عَلى مَكانَتِهِمْ أي مكانهم كالمقامة والمقام.
İbn Cerîr ve bir topluluk ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: '{ وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } Onları kör eder ve hidayetten saptırırdık; { فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } o halde nasıl doğru yolu bulacaklardı?' Bu ise zahire aykırıdır. Îsâ 'fe-stebikû' şeklinde emir sîgasıyla okumuştur ki bu, gizli bir 'kavl' (söz) takdiri iledir; yani 'Onlara yarışın denilir' demektir ve bu bir ta'ciz (aciz bırakma) emridir; zira gözlerin silinmesiyle birlikte yarışmaları mümkün değildir. { وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ } “Eğer dileseydik onları kılık değiştirip çirkinleştirirdik”, yani suretlerini başka çirkin suretlere dönüştürürdük. İbn Abbas'tan: 'Yani onları maymunlara ve domuzlara çevirirdik' [şeklinde rivayet edilmiştir]. Bir görüşe göre de: 'Onları taşlara çevirirdik' denilmiştir; bu da Ebû Sâlih'ten rivayet edilmiştir. Bu ihtilaftan anlaşılmaktadır ki belirli bir hayvanın suretine dönüştürülmesinde (mesh) hayvaniyet suretinin baki kalması şart değildir. Bazıları hayvanın cansız varlığa dönüştürülmesini 'resh', bitkiye dönüştürülmesini 'fesh' olarak adlandırmış ve 'mesh' tabirini başka bir hayvana dönüştürülmesine tahsis etmiştir. Meşietin (dilemenin) mef'ûlü öncekine kıyasladır; yani 'Şayet bulundukları yerde onların suretlerini değiştirmeyi dileseydik, onları elbette değiştirirdik.' { عَلى مَكانَتِهِمْ } “bulundukları yerde”, yani 'mukâme' ve 'makâm' gibi mekânlarında.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال في معنى الآية لو نشاء لأهلكناهم في مساكنهم.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan ayetin anlamı hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Eğer dileseydik onları meskenlerinde helak ederdik.'
وقال الحسن وقتادة وجماعة المعنى لو نشاء لأقعدناهم وأزمناهم وجعلناهم كسحا لا يقومون. وقرأ الحسن وأبو
Hasan, Katâde ve bir topluluk ise mananın: 'Eğer dileseydik onları oldukları yere oturtur, kötürüm bırakır ve ayağa kalkamaz felçliler haline getirirdik' şeklinde olduğunu söylemiştir. Hasan ve Ebû
بكر «مكاناتهم» بالجمع لتعددهم فَمَا اسْتَطاعُوا لذلك مُضِيًّا أي ذهابا إلى مقاصدهم وَلا يَرْجِعُونَ قيل هو عطف على مُضِيًّا المفعول به لاستطاعوا وهو من باب- تسمع بالمعيدي خير من أن تراه- فيكون التقدير فما استطاعوا مضيا ولا رجوعا وإلا فمفعول استطاعوا لا يكون جملة، والتعبير بذلك دون الاسم الصريح قيل للفواصل مع الإيماء إلى مغايرة الرجوع للمضي بناء على ما قال الإمام من أنه أهون من المضي لأنه ينبىء عن سلوك الطريق من قبل والمضي لا ينبىء عنه، وقيل لذلك مع الإيماء إلى استمرار النفي نظرا إلى ظاهر اللفظ ويكون هناك ترق من جهتين إذا لوحظ ما أومأ إليه الإمام، وقيل له مع الإيماء إلى أن الرجوع المنفي ما كان عن إرادة واختيار فإن اعتبارهما في الفعل المسند إلى الفاعل أقرب إلى التبادر من اعتبارهما في المصدر.
Bekr, çokluk ifade etmesi için cemi sîgasıyla 'mekânâtihim' şeklinde okumuşlardır. { فَمَا اسْتَطاعُوا } “O vakit ne güç yetirebilirlerdi” bundan ötürü, { مُضِيًّا } “ileri gitmeye” yani hedeflerine doğru gitmeye, { وَلا يَرْجِعُونَ } “ne de geri dönebilirlerdi”. Bunun, 'istatâû' fiilinin mef'ûlun bihi olan { مُضِيًّا } lafzı üzerine atfedildiği söylenmiştir ki bu, 'Muaydi'yi işitmen onu görmenden daha hayırlıdır' kabilindendir; bu durumda takdir 'ne ileri gitmeye ne de geri dönmeye güç yetirebilirlerdi' şeklinde olur, aksi takdirde 'istatâû' fiilinin mef'ûlü cümle olamaz. Açık bir isim yerine bu şekilde ifade edilmesinin, fasılalara riayetle birlikte -İmam'ın [Râzî'nin] dönüşün ileri gitmekten daha kolay olduğu, zira yolun daha önce yüründüğünü bildirdiği, ileri gitmenin ise bunu bildirmediği yönündeki sözüne binaen- dönüşün ileri gitmekten farklı olduğuna işaret etmek için olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre, lafzın zahirine bakılarak nefyin sürekliliğine işaret etmekle birlikte bunun için olduğu söylenmiştir ki İmam'ın işaret ettiği husus dikkate alındığında burada iki yönden bir terakkî (derece derece yükselme) söz konusu olur. Yine bir görüşe göre, nefyedilen geri dönüşün irade ve ihtiyar ile olmadığına işaret etmek için olduğu söylenmiştir; nitekim bunların faile isnad edilen fiilde kabul edilmesi, masdarda kabul edilmesinden zihne daha yakındır.
واقتصر بعضهم في النكتة على رعاية الفواصل، والإمام بعد الاقتصار على رعاية الفواصل في بيان نكتة العدول عن الظاهر تقصيرا وقيل هو عطف على جملة ما استطاعوا، والمراد ولا يرجعون عن تكذيبهم لما أنه قد طبع على قلوبهم، وقيل هو عطف على ما ذكر إلا أن المعنى ولا يرجعون إلى ما كانوا عليه قبل المسخ وليس بالبعيد.
Bazıları buradaki nükteyi sadece fasılaların gözetilmesiyle sınırlandırmıştır. İmam ise zahirden sapmanın nüktesini açıklamada sadece fasılaların gözetilmesiyle yetinmeyi bir eksiklik saymıştır. Bunun, { ما اسْتَطاعُوا } cümlesi üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; murat ise 'kalpleri mühürlendiği için yalanlamalarından geri dönemezler' demektir. Bunun, zikredilen kısma matuf olmakla birlikte mananın 'suretleri değiştirilmeden önceki hallerine dönemezler' şeklinde olduğu da söylenmiştir ki bu da uzak bir ihtimal değildir.
وعلى القولين المراد بالمضي الذهاب عن المكان ونفي استطاعته مغن عن نفي استطاعة الرجوع، وأيا ما كان فالظاهر أن هذا وكذا ما قبله لو كان لكان في الدنيا، وقال ابن سلام: هذا التوعد كله يوم القيامة وهو خلاف الظاهر ولا يكاد يصح على بعض الأقوال.
Her iki görüşe göre de 'mudiyy' ile kastedilen bulunulan mekândan ayrılıp gitmektir ve buna güç yetirilemeyeceğinin nefyedilmesi, geri dönmeye güç yetirilemeyeceğinin nefyini de kapsar. Her ne olursa olsun, zahir olan şudur ki bu ve bundan önceki durumlar şayet vuku bulsaydı dünyada olurdu. İbn Sellâm ise: 'Bu tehdidin tamamı kıyamet günündedir' demiştir; ancak bu zahire aykırıdır ve bazı görüşlere göre neredeyse hiç sahih olmaz.
وأصل مُضِيًّا مضوي اجتمعت الواو ساكنة مع الياء فقلبت ياء كما هو القاعدة وأدغمت الياء في الياء وقلبت ضمة الضاد كسرة لتخف وتناسب الياء. وقرأ أبو حيوة وأحمد بن جبير الأنطاكي عن الكسائي «مضيا» بكسر الميم اتباعا لحركة الضاد كالعتى بضم العين والعتى بكسرها. وقرىء «مضيا» بفتح الميم فيكون من المصادر التي جاءت على فعيل كالرسيم والوجيف والصئي بفتح الصاد المهملة بعدها همزة مكسورة ثم ياء مشددة مصدر صأى الديك أو الفرخ إذا صاح وَمَنْ نُعَمِّرْهُ أي نطل عمره.
{ مُضِيًّا } kelimesinin aslı 'mudviyy'dir; kural gereği sâkin olan vav ile yâ bir araya geldiğinde vav yâ'ya dönüştürülmüş ve yâ, yâ harfine idgam edilmiştir; hafiflik sağlamak ve yâ harfine uyum sağlamak için de dâd harfinin zammesi kesreye çevrilmiştir. Ebû Hayve ve Kisâî'den rivayetle Ahmed b. Cübeyr el-Antâkî, dâd harfinin harekesine tâbi olarak mîm'in kesresiyle 'mıdiyyen' şeklinde okumuştur; tıpkı ayn'ın zammesiyle 'utiyyen' ve kesresiyle 'ıtiyyen' denmesi gibi. Mîm'in fethasıyla 'madeyyen' şeklinde de okunmuştur; bu durumda 'faîl' vezninde gelen masdarlardan olur, tıpkı 'er-rasîm', 'el-vecîf' ve noktasız sâd'ın fethası, ardından meksûr hemze ve şeddeli yâ ile horoz veya civciv öttüğünde kullanılan 'sa'y' fiilinin masdarı olan 'es-saî' kelimeleri gibi. { وَمَنْ نُعَمِّرْهُ } “Kime uzun ömür verirsek”, yani kime ömür bağışlarsak,
نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ نقلبه فيه فلا يزال يتزايد ضعفه وانتقاص بنيته وقواه عكس ما كان عليه بدء أمره، وفيه تشبيه التنكيس المعنوي بالتنكيس الحسي واستعارة الحسي له، وعن سفيان أن التنكيس في سن ثمانين سنة، والحق أن زمان ابتداء الضعف وانتقاص البنية مختلف لاختلاف الأمزجة والعوارض كما لا يخفى.
{ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ } “onu yaratılışında tersyüz ederiz”, onu yaratılışında tersine çeviririz; böylece ilk halinin aksine zayıflığı, bünyesinin ve güçlerinin eksilmesi sürekli artar. Bunda manevi tersyüz etmenin hissi tersyüz etmeye benzetilmesi ve hissi olanın manevi olan için istiâre edilmesi söz konusudur. Süfyân'dan, tersyüz edilmenin seksen yaşında başladığı rivayet edilmiştir. Hak olan şudur ki zayıflığın ve bünyedeki eksilmenin başlangıç vakti, gizli olmadığı üzere mizaçların ve arızaların farklılığına göre değişir.
والكلام عطف على قوله تعالى وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا إلخ عطف العلة على المعلول لأنه كالشاهد لذلك.
Bu söz, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا } ilâ âhir buyruğu üzerine illetin ma'lûle atfedilmesi kabilinden matuftur; zira bu, sanki onun için bir şahittir.
وقرأ جمع من السبعة «ننكسه» مخففا من الانكاس أَفَلا يَعْقِلُونَ أي أيرون ذلك فلا يعقلون أن من قدر على ذلك قدر على ما ذكر من الطمس والمسخ وأن عدم إيقاعهما لعدم تعلق مشيئته تعالى بهما.
Yedi kıraat imamından bir topluluk 'el-inkâs' kökünden şeddesiz olarak 'nenkushü' şeklinde okumuştur. { أَفَلا يَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı?” yani bunu görüp de buna güç yetirenin zikredilen silme ve kılık değiştirip çirkinleştirmeye de güç yetireceğini ve bunların meydana gelmeyişinin Allah Teâlâ'nın meşietinin bunlara taalluk etmemesinden kaynaklandığını akıl etmiyorlar mı?
وقرأ نافع وابن ذكوان وأبو عمرو في رواية عياش «تعقلون» بتاء الخطاب لجرى الخطاب قبله.
Nâfi', İbn Zekvân ve Ayyâş rivayetinde Ebû Amr, kendisinden önceki hitap akışına binaen muhatap tâ'sı ile 'te'kılûn' şeklinde okumuşlardır.
وَما عَلَّمْناهُ بتعليم الكتاب المشتمل على هذا البيان والتلخيص في أمر المبدأ والمعاد الشِّعْرَ إذ لا يخفى على من به أدنى مسكة أن هذا الكتاب الحكيم المتضمن لجميع المنافع الدينية والدنيوية على أسلوب أفحم كل منطيق ببيان الشعر ولا مثل الثريا للثرى، أما لفظا فلعدم وزنه وتقفيته، وأما معنى فلأن الشعر تخيلات مرغبة أو منفرة أو نحو ذلك وهو مقر الأكاذيب، ولذا قيل أعذبه أكذبه، والقرآن حكم وعقائد وشرائع.
{ وَما عَلَّمْناهُ } “Biz ona öğretmedik” başlangıç ve dönüş (ahiret) hususunda bu açıklamayı ve özeti içeren Kitab'ı öğretmekle, { الشِّعْرَ } “şiiri”. Çünkü azıcık aklı olan kimseye bile gizli kalmaz ki dini ve dünyevi bütün faydaları içeren, her beliğ hatibi susturan bir üsluba sahip olan bu Hakîm Kitap ile şiirin beyanı arasında Süreyyâ yıldızı ile kara toprak arasındaki gibi bir fark bile yoktur. Lafız bakımından böyledir; zira onun vezni ve kafiyesi yoktur. Mana bakımından da böyledir; zira şiir, rağbet ettirici yahut nefret ettirici ve benzeri tahayyüllerden ibarettir ve yalanların yuvasıdır; bundan dolayı 'şiirin en tatlısı en yalancısıdır' denilmiştir. Kur'an ise hikmetler, inançlar ve şeriatlerdir.
والمراد من نفي تعليمه ﷺ بتعليم الكتاب الشعر نفي أن يكون القرآن شعرا على سبيل الكناية لأن ما علمه الله
Kitab'ın öğretilmesiyle [Peygamber'e] sallallâhu aleyhi ve sellem şiirin öğretilmesinin nefyedilmesinden maksat, kinaye yoluyla Kur'an'ın şiir oluşunu nefyetmektir; çünkü Allah Teâlâ'nın ona öğrettiği şey
تعالى هو القرآن وإذا لم يكن المعلم شعرا لم يكن القرآن شعرا البتة، وفيه أنه ﵊ ليس بشاعر إدماجا وليس هناك كناية تلويحية كما قيل، وهذا رد لما كانوا يقولونه من أن القرآن شعر والنبي ﷺ شاعر وغرضهم من ذلك أن ما جاء به ﵊ من القرآن افتراء وتخيل وحاشاه ثم حاشاه من ذلك وَما يَنْبَغِي لَهُ اعتراض لتقرير ما أدمج أي لا يليق ولا يصلح له ﷺ الشعر لأنه يدعو إلى تغيير المعنى لمراعاة اللفظ والوزن ولأن أحسنه المبالغة والمجازفة والإغراق في الوصف وأكثره تحسين ما ليس بحسن وتقبيح ما ليس بقبيح وكل ذلك يستدعي الكذب أو يحاكيه الكذب وجل جناب الشارع عن ذلك كذا قيل.
Kur'an'dır; öğretilen şey şiir olmayınca Kur'an da kesinlikle şiir olamaz. Bu ifadede, idmâc yoluyla o zâtın aleyhisselâm şair olmadığının beyanı da vardır; iddia edildiği gibi burada telvîhî bir kinaye yoktur. Bu, onların Kur'an'ın bir şiir, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem de bir şair olduğu yönündeki sözlerine bir reddir; onların bundan maksatları ise o zâtın aleyhisselâm Kur'an olarak getirdiği şeyin bir iftira ve hayal ürünü olduğunu söylemekti. Hâşâ ve kellâ, o bundan tamamen uzaktır! { وَما يَنْبَغِي لَهُ } “zaten ona yakışmaz da” ifadesi, idmâc edilen manayı pekiştirmek için getirilmiş bir ara cümledir (itiraziyye); yani şiir ona sallallâhu aleyhi ve sellem ne yakışır ne de yaraşır; zira şiir, lafız ve vezni gözetmek için manayı değiştirmeye sevk eder; ayrıca onun en güzeli mübalağa, aşırılık ve vasıfta haddi aşmaktır; çoğunluğu da güzel olmayanı güzel göstermek, çirkin olmayanı çirkinleştirmektir. Bütün bunlar ise yalanı gerektirir yahut yalanı taklit eder; Şâri'in yüce makamı ise bundan münezzehtir; böyle denilmiştir.
وقال ابن الحاجب: أي لا يستقيم عقلا أن يقول ﷺ الشعر لأنه لو كان ممن يقوله لتطرقت التهمة عند كثير من الناس في أن ما جاء به من قبل نفسه وأنه من تلك القوة الشعرية ولذا عقب هذا بقوله تعالى وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ لأنه إذا انتفت الريبة لم يبق إلا المعاندة فيحق القول عليهم، وتعقب بأن الإيجاز يرفع التهمة وإلا فكونه ﵊ في المرتبة العليا من الفصاحة والبلاغة في النثر ليس بأضعف من قول الشعر في كونه مظنة تطرق التهمة بل ربما يتخيل أنه أعظم من قول الشعر في ذلك فلو كانت علة منعه ﵊ من الشعر ما ذكر لزم أن يمنع من الكلام الفصيح البليغ سدا لباب الريبة ودحضا للشبهة وإعظاما للحجة فحيث لم يكن ذلك اكتفاء بالإعجاز وأن التهمة والريب معه مما لا ينبغي أن يصدر من عاقل ولذا نفي الريب مع أنه وقع علم أن العلة في أنه ﵊ لا ينبغي له الشعر شيء آخر، واختار هذا ابن عطية وجعل العلة ما في قول الشعر من التخييل والتزويق للقول وهو قريب مما سمعت أولا، وهو الذي ينبغي أن يعول عليه، وفي الآية عليه دلالة على غضاضة الشعر وهي ظاهرة في أنه ﵊ لم يعط طبيعة شعرية اعتناء بشأنه ورفعا لقدره وتبعيدا له ﷺ من أن يكون فيه مبدأ لما يخل بمنصبه في الجملة.
İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: 'Yani onun sallallâhu aleyhi ve sellem şiir söylemesi aklen tutarlı olmaz; çünkü şayet o şiir söyleyen biri olsaydı, birçok insanın zihninde getirdiği şeyin kendi katından ve o şairlik gücünden kaynaklandığı yönünde bir töhmet belirirdi. İşte bundan dolayı bu ifadenin peşinden { وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerin aleyhindeki söz gerçekleşsin” buyrulmuştur; zira şüphe ortadan kalkınca geriye sadece inat kalır ve böylece o söz onların aleyhine gerçekleşir.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: İcaz töhmeti ortadan kaldırır; aksi takdirde o zâtın aleyhisselâm nesirdeki fesahat ve belağatın en üst mertebesinde oluşu, töhmetin belirmesine zemin hazırlaması bakımından şiir söylemekten daha zayıf değildir; hatta bu hususta nesrin şiir söylemekten daha büyük bir vesile olduğu bile tahayyül edilebilir. Şayet onun aleyhisselâm şiirden menedilmesinin illeti bu zikredilen olsaydı, şüphe kapısını kapatmak, tereddütleri yok etmek ve hücceti yüceltmek için fasih ve beliğ sözden de menedilmesi gerekirdi. İcaz ile yetinilmesi sebebiyle durum böyle olmadığına ve onunla birlikte töhmet ve şüphenin akıllı bir kimseden sadır olmaması gereken bir şey olduğuna -ki bu sebeple vuku bulduğu halde şüphe nefyedilmiştir- göre, onun aleyhisselâm için şiirin yaraşmamasının illetinin başka bir şey olduğu anlaşılır. İbn Atıyye bu görüşü tercih etmiş ve illeti şiir söylemekte bulunan tahayyül ve sözü süsleme olarak belirlemiştir ki bu da ilk işittiğinize yakındır; itimat edilmesi gereken görüş de budur. Ayette buna göre şiirin noksanlığına delalet vardır; bu da o zâtın şanına ihtimam göstermek, kadrini yüceltmek ve onun mertebesine toptan halel getirecek bir başlangıç noktasının onda bulunmasından onu sallallâhu aleyhi ve sellem uzak tutmak için kendisine şairlik tabiatının verilmediği hususunda açıktır.
وإنما لم يعط ﷺ القدرة على الشعر مع حفظه عن إنشائه لأن ذلك سلب القدرة عليه في الإبعاد عما يخل بمنصبه الجليل ﷺ ونظير ما ذكرنا العصمة والحفظ، ويفهم من كلام المواهب اللدنية أن من الناس من ذهب إلى أنه ﵊ كان له قدرة على الشعر إلا أنه يحرم عليه أن يشعر وليس بذاك، نعم القول بحرمة إنشاء الشعر مقبول ومعناه على القول السابق على ما قيل حرمة التوصل إليه، وقد يقال: لا حاجة إلى التأويل وحرمة الشيء تجامع عدم القدرة عليه، وهل عدم الشعر خاص به ﵊ أو عام لنوع الأنبياء قال بعضهم هو عام لهذه الآية إذ لا يظهر للخصوص نكتة، وقيل يجوز أن يكون خاصا والنكتة زيادة التكريم لما أن مقامه ﷺ فوق مقام الأنبياء ﵈ ويكون الثابت لهم الحفظ عن الإنشاء مع ثبوت القدرة عليه وإن صح خبر إنشاء آدم ﵇ يوم قتل ولده:
Şiir inşâ etmekten korunmakla birlikte ona sallallâhu aleyhi ve sellem şiir gücünün verilmemesi, bu güçten mahrum bırakılmanın onun sallallâhu aleyhi ve sellem yüce makamına halel getirecek şeylerden uzak tutmada [daha etkili] oluşundandır; zikrettiğimiz şeyin benzeri ismet ve hıfzdır (korunma). el-Mevâhibü'l-Ledünniyye'deki ifadelerden anlaşıldığına göre, insanlardan bazıları o zâtın aleyhisselâm şiir gücüne sahip olduğu ancak şiir söylemesinin kendisine haram kılındığı görüşüne gitmişlerdir; fakat bu isabetli değildir. Evet, şiir inşâ etmenin haram olduğu sözü kabul görür; bunun önceki görüşe göre manası ise denildiğine göre şiire ulaştıracak sebeplere tevessülün haram oluşudur. Şöyle de denilebilir: Tevile ihtiyaç yoktur; bir şeyin haramlığı, ona güç yetirememekle bir arada bulunabilir. Şiir söyleyememenin ona aleyhisselâm mı has yoksa nebiler cinsine mi umumi olduğu hususunda bazısı demiştir ki: Bu ayet sebebiyle umumidir, zira hususiliğe dair bir nükte görünmemektedir. Bir görüşe göre ise hususi olması caizdir; nükte ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem makamının nebilerin aleyhimüsselâm makamının üstünde olması hasebiyle tekrimin artırılmasıdır; bu durumda diğer peygamberler için sabit olan şey, şiir gücünün varlığıyla birlikte onu inşâ etmekten korunmuş olmalarıdır. Şayet Âdem'in aleyhisselâm oğlunun öldürüldüğü gün şu şiiri inşâ ettiğine dair haber sahih ise:
تغيرت البلاد ومن عليها ... ووجه الأرض مغبر قبيح
Memleketler ve üzerindekiler değişti, yeryüzünün çehresi tozlu ve çirkindir.
تغير كل ذي طعم ولون ... وقل بشاشة الوجه الصبيح
Her tat ve renk sahibi değişti ve nurlu, güzel yüzün tebessümü azaldı.
اتضح أمر الخصوص وعلم أن لا حفظ من الإنشاء أيضا، ولعل الحفظ حينئذ مما فيه ما يشين ويخل بمنصب النبوة مطلقا، والنكتة في الخصوص ظاهرة على ما نقل عن ابن الحاجب لأن أعظم معجزاته ﵊ القرآن فربما تحصل التهمة فيه لو قال ﷺ الشعر وكذلك معجزات الأنبياء ﵈ فتأمل.
Bu durumda hususilik meselesi açıklık kazanır ve şiir inşâ etmekten korunmanın da [mutlak olarak] bulunmadığı anlaşılır. O vakit belki de korunma, nübüvvet makamını mutlak olarak lekeleyecek ve ona halel getirecek şeylerden ibarettir. Hususilikteki nükte, İbnü'l-Hâcib'den nakledilene göre açıktır; çünkü onun aleyhisselâm en büyük mucizesi Kur'an'dır; şayet o sallallâhu aleyhi ve sellem şiir söyleseydi onun hakkında töhmet meydana gelebilirdi; diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm mucizeleri ise böyle değildir; iyi düşün!
وأيّا ما كان لا يرد أنه ﵊ قال يوم حنين وهو على بغلته البيضاء وأبو سفيان بن الحارث آخذ بزمامها ولم يبق معه ﵊ من الناس إلا قليل .
Her ne olursa olsun, yanında insanlardan sadece pek az kimse kalmışken ve Ebû Süfyân b. el-Hâris [katırın] dizginini tutmaktayken Huneyn günü beyaz katırının üzerinde o zâtın aleyhisselâm [şöyle] söylediği [bir itiraz olarak] öne sürülemez:
- أنا النبي لا كذب (١) أنا ابن عبد المطلب- لأنا لا نسلم أنه شعر فقد عرفوه بأنه الكلام المقفى الموزون على سبيل القصد وهذا مما اتفق له ﵊ من غير قصد لوزنه ومثله يقع كثيرا في الكلام المنثور ولا يسمى شعرا ولا قائله شاعرا، ولا يتوهم من انتسابه ﷺ فيه إلى جده دون أبيه دليل القصد لأن النسبة إلى الجد شائعة ولأنه هو الذي قام بتربيته حيث توفي أبوه ﵊ وهو حمل فحين ولد قام بأمره فوق ما يقوم الوالد بأمر الولد ولأنه كان مشهورا بينهم بالصدق والشرف والعزة فلذا خصه بالذكر ليكون كالدليل على ما قبل أو كمانع آخر من الانهزام ولأن كثيرا من الناس كانوا يدعونه ﵊ بابن عبد المطلب. ومنه حديث ضمام بن ثعلبة أيكم ابن عبد المطلب على أن منهم من لم يعد الرجز مطلقا وأصله ما كان على مستفعلن ست مرات شعرا ولذا يسمى قائله راجزا لا شاعرا، وعن الخليل أن المشطور منه وهو ما حذف نصفه فبقي وزنه مستفعلن ثلاث مرات والمنهوك وهو ما حذف ثلثاه فبقي وزنه مستفعلن مرتين ليسا بشعر، وفي رواية أخرى عنه أن المجزوء وهو ما حذف من كل مصراع منه جزء فبقي وزنه مستفعلن أربع مرات كذلك
- Ben peygamberim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum! (١) - Çünkü biz bunun şiir olduğunu kabul etmiyoruz; zira şiiri, 'kasıtlı olarak vezinli ve kafiyeli söylenen söz' diye tarif etmişlerdir. Bu ise o zâttan aleyhisselâm vezni kastedilmeksizin tesadüfen sadır olmuştur; benzeri durumlar nesir halindeki sözlerde de çokça vuku bulur ve ne ona şiir ne de söyleyenine şair denir. O zâtın sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözde babasına değil de dedesine intisap etmesinden bir kasıt delili vehmedilmemelidir; çünkü dedeye intisap yaygındır; ayrıca o zât aleyhisselâm henüz anne karnında bir cenin iken babası vefat ettiği için onu büyüten dedesidir; doğduğunda da bir babanın evladının işini üstlenmesinden daha üstün bir şekilde onun bakımını üstlenmiştir; hem dedesi onların arasında doğruluğu, şerefi ve izzetiyle meşhurdu, bu yüzden önceki söze bir delil yahut hezimeti engelleyen başka bir mani olsun diye onu zikretmeye tahsis etmiştir; bir de insanların çoğu o zâtı aleyhisselâm 'İbn Abdilmuttalib' diye çağırırdı. Dımâm b. Sa'lebe'nin 'Hanginiz Abdülmuttalib'in oğludur?' hadisi de bundandır. Kaldı ki âlimlerden bir kısmı, aslı altı defa 'müstef'ilün' olan recezi mutlak olarak şiir saymamıştır; bu yüzden onu söyleyene şair değil râciz denir. Halîl'den nakledildiğine göre recezin meştûru -ki yarısı hazfedilip vezni üç defa 'müstef'ilün' olarak kalandır- ve menhûku -ki üçte ikisi hazfedilip vezni iki defa 'müstef'ilün' olarak kalandır- şiir değildir. Ondan gelen başka bir rivayette ise meczû olanı da -ki her bir mısraından bir cüz hazfedilip vezni dört defa 'müstef'ilün' olarak kalandır- aynı şekildedir.
فقوله ﷺ أنا النبي لا كذب
Dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ene'n-nebiyyu lâ kezib' sözü,
إن كان نصف بيت فهو مجزو فليس بشعر على هذه الرواية وأن فرض أن هناك قصدا وإن كان بيتا تاما فهو فليس منهوك بشعر أيضا على الرواية الأولى وكونه ليس بشعر على قول من لا يرى الرجز مطلقا شعرا ظاهر.
şayet yarım beyit ise meczûdur ve bir kasıt olduğu farz edilse bile bu rivayete göre şiir değildir; şayet tam bir beyit ise menhûktur ve birinci rivayete göre yine şiir değildir; recezi mutlak olarak şiir görmeyenlerin görüşüne göre şiir olmadığı ise zaten açıktır.
وجاء في بعض الروايات أنه ﵊ حرك الباء من كذب والمطلب فلا يكون ذلك موزونا فكونه ليس بشعر أظهر وأظهر، والقول بأن ضمير لَهُ للقرآن المعلوم من السياق أي وما يصح للقرآن أن يكون شعرا فيجوز صدور الشعر عنه ﷺ ولا يحتاج إلى توجيه ليس بشيء فإنه يكفي في نفي الشعر عنه ﵊ قوله سبحانه وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ مع أن الظاهر عود الضمير عليه ﵊، وأولى التوجيهات إخراج ذلك من الشعر بانتفاء القصد وبذلك يخرج ما وقع في القرآن من نظائره منه، وقد ذكرنا لك فيما مر كثيرا منها، وليس في الآية ما يدل على أن النبي ﷺ لا ينبغي له التكلم بشعر قاله بعض الشعراء والمتمثل به، وفي الأخبار ما يدل على وقوع التكلم بالبيت متزنا نادرا كما روي أنه ﵊ أنشد بيت ابن رواحة:
Bazı rivayetlerde o zâtın aleyhisselâm 'kezib' ve 'el-Muttalib' kelimelerinin bâ harflerini harekeli okuduğu nakledilmiştir ki bu durumda vezinli de olmaz; binaenaleyh şiir olmadığı daha da açık ve nettir. { لَهُ } ifadesindeki zamirin siyakından anlaşılan Kur'an'a ait olduğu, yani 'Kur'an'ın şiir olması sahih olmaz, dolayısıyla o zâttan sallallâhu aleyhi ve sellem şiir sadır olması caizdir ve bir tevile ihtiyaç yoktur' şeklindeki söz ise hiçbir kıymeti olmayan bir sözdür; zira Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } “Biz ona şiir öğretmedik” buyruğu şiirin ondan aleyhisselâm nefyedilmesinde yeterlidir; kaldı ki zamirin o zâta aleyhisselâm dönmesi zahirdir. Tevillerin en evlâsı, kasıt bulunmadığı için bunu şiir olmaktan çıkarmaktır; Kur'an'da yer alan benzerleri de bu yolla şiir olmaktan çıkar. Nitekim geçen kısımlarda bunların birçoğunu sana zikretmiştik. Ayette, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bazı şairlerin söylediği ve temessül ettiği bir şiiri konuşmasının yaraşmayacağına delalet eden bir husus da yoktur. Rivayetlerde nadir olarak beytin vezinli şekilde konuşulduğunun vuku bulduğuna dair deliller vardır; nitekim o zâtın aleyhisselâm İbn Revâha'nın şu beytini inşâd ettiği rivayet edilmiştir:
يبيت يجافي جنبه عن فراشه ... إذا استثقلت بالمشركين المضاجع
Müşriklerin yatakları ağırlaşıp uykuya daldıklarında, o böğrünü yatağından uzak tutarak geceler.
وإنشاده إياه كذلك مذكور في البحر،
Onu bu şekilde inşâd ettiği el-Bahr'da da zikredilmiştir.
وروي أنه ﷺ أصاب أصبعه الشريفة حجر في بعض غزواته فدميت فتمثل بقول الوليد بن المغيرة: على ما قاله ابن هشام في السيرة أو ابن رواحة على ما صححه ابن الجوزي:
Rivayet edildiğine göre gazvelerinin birinde mübarek parmağına bir taş isabet etmiş ve kanamıştı; bunun üzerine İbn Hişâm'ın Sîre'de belirttiğine göre Velîd b. Mugîre'nin, İbnü'l-Cevzî'nin tashih ettiğine göre ise İbn Revâha'nın şu sözüyle temessülde bulunmuştur:
ما أنت إلا أصبع دميت وفي سبيل الله ما لقيت
Sen ancak kanayan bir parmaksın ve karşılaştığın şey de Allah yolundadır.
قيل: هو له ﵊ والكلام فيه كالكلام في قوله ﷺ أنا النبي إلخ إلا أن هذا يحتمل أن يكون مشطورا إذا كان كل من شطريه بيتا وعلى وقوع التكلم بالبيت غير متزن مع إحراز المعنى كثيرا كما
Bunun bizzat o zâta aleyhisselâm ait olduğu söylenmiştir; bundaki değerlendirme de onun sallallâhu aleyhi ve sellem 'Ene'n-nebiyyu...' sözündeki değerlendirme gibidir; şu kadar var ki iki şatrından her biri bir beyit sayıldığında bunun meştûr olması muhtemeldir. Mana korunmakla birlikte beytin vezinsiz olarak söylenmesinin çokça vuku bulduğuna gelince, nitekim
روي أنه ﵊ أنشد:
rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle inşâd etmiştir:
ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا ... ويأتيك من لم تزود بالأخبار
«Günler sana bilmediğin şeyleri açığa çıkaracak, azık vermediğin kimse de sana haberleri getirecektir.»
فقال أبو بكر رضي الله تعالى عنه ليس هكذا يا رسول الله فقال ﵊ «إني والله ما أنا بشاعر ولا ينبغي لي»
Bunun üzerine Ebû Bekr radıyallâhu teâlâ anh: 'Öyle değil ey Allah'ın Resûlü!' dedi. O da aleyhisselâm: «Vallahi ben şair değilim, bana yaraşmaz da!» buyurdu.
وفي خبر أخرجه أحمد وابن أبي شيبة عن عائشة قالت: كان رسول الله ﷺ إذا استراث الخبر تمثل ببيت طرفة
Ahmed ve İbn Ebî Şeybe'nin Âişe'den rivayet ettiği bir haberde o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir haberin geciktiğini hissettiğinde Tarafe'nin şu beytiyle temessül ederdi:
ويأتيك من لم تزود بالأخبار.
Ve azık vermediğin kimse sana haberleri getirecektir.'
وأخرج ابن سعد وابن أبي حاتم عن الحسن أنه ﷺ كان يتمثل بهذا البيت:
İbn Sa'd ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan rivayet ettiklerine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem şu beyitle temessül ederdi:
كفى بالإسلام والشيب للمرء ناهيا
İslam ve saçtaki aklık, kişiye sakındırıcı olarak yeter.
فقال أبو بكر: أشهد أنك رسول الله ما علمك الشعر وما ينبغي لك،
Bunun üzerine Ebû Bekr: 'Şahitlik ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün; O sana şiiri öğretmedi, o sana yakışmaz da!' dedi.
وأخرج ابن سعيد عن عبد الرحمن بن أبي الزناد أن النبي ﷺ قال للعباس بن مرداس: أرأيت قولك:
İbn Sa'd, Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abbâs b. Mirdâs'a: «Şu sözünü gördün mü:
أتجعل نهبي ونهب العبي د بين الأقرع وعيينة فقال له أبو بكر: رضي الله تعالى عنه بأبي أنت وأمي يا رسول الله ما أنت بشاعر ولا راوية ولا ينبغي لك إنما قال بين عيينة والأقرع،
Ganimetimi ve Ubeyd'in ganimetini el-Akra' ile Uyeyne arasında mı paylaştırıyorsun?» dedi. Ebû Bekr radıyallâhu teâlâ anh ona: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü, sen ne şairsin ne şiir râvisisin, sana yakışmaz da; o şair bunu ancak "Uyeyne ile el-Akra' arasında" şeklinde söylemiştir' dedi.
وروي أنه قيل له ﵊: من أشعر الناس؟ فقال: الذي يقول:
Rivayet edildiğine göre ona aleyhisselâm: 'İnsanların en şairi kimdir?' diye soruldu; o da: «Şöyle söyleyendir:» buyurdu:
ألم ترياني كلما جئت طارقا وجدت بها وإن لم تطيب طيبا
Görmüyor musunuz ikiniz de, gece vakti ne zaman gelseydim onda koku sürünmese bile güzel bir koku bulurdum.
وأخرج البيهقي في سننه بسند فيه مجهول عن عائشة قالت ما جمع رسول الله ﷺ بيت شعر قط إلا بيتا واحدا:
Beyhakî Sünen'inde içinde meçhul ravi bulunan bir senetle Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tek bir beyit hariç asla tam bir şiir beyti bir araya getirmemiştir:
تفاءل بما تهوى يكن فلقلما يقال لشيء كان إلا تحقق
Arzu ettiğin şeyle hayra yor, zira pek azdır bir şey hakkında 'oldu' denilip de gerçekleşmemiş olsun.
قالت عائشة ولم يقل تحققا لئلا يعربه فيصير شعرا، ثم إنه ﵊ مع هذا لم يكن يحب الشعر ففي مسند أحمد بن حنبل عن عائشة قالت: كان أبغض الحديث إليه ﷺ الشعر،
Âişe dedi ki: İrab verip de şiir haline gelmesin diye [son kelimeyi] 'tahakkukâ' şeklinde söylemedi.' Kaldı ki o aleyhisselâm bununla birlikte şiiri sevmezdi; nitekim Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Onun sallallâhu aleyhi ve sellem en sevmediği söz şiirdi.'
وفي الصحيحين وغيرهما عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «لأن يمتلىء جوف أحدكم قيحا خير له من أن يمتلىء شعرا»
Sahîhayn ve diğerlerinde Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Birinizin içinin irinle dolması, şiirle dolmasından onun için daha hayırlıdır.»
وهذا ظاهر في ذم الإكثار منه، وما
Bu, şiiri çoğaltmanın yerilmesinde açıktır. Halîl'den rivayet edilen:
روي عن الخليل أنه قال كان الشعر أحب إلى رسول الله ﷺ من كثير من الكلام
«Şiir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sözün çoğundan daha sevimliydi» sözü ise
مناف لما سمعت عن المسند، ولعل الجمع بالتفصيل بين شعر وشعر، وقد تقدم الكلام في الشعر مفصلا في سورة الشعراء فتذكر.
Müsned'den işittiğin rivayete zıttır. İkisinin arasını telif etmek, belki de şiir ile şiir arasında bir ayrıma gitmekle mümkündür. Şuarâ Suresi'nde şiir hakkındaki bahis tafsilatlı olarak geçmişti, hatırla!
إِنْ هُوَ أي ما القرآن إِلَّا ذِكْرٌ أي عظة من الله ﷿ وإرشاد للثقلين كما قال سبحانه: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ [يوسف: ١٠٤، ص: ٨٧، التكوير: ٢٧] وَقُرْآنٌ مُبِينٌ أي كتاب سماوي ظاهر أنه ليس من كلام البشر لما فيه من الإعجاز الذي ألقم من تصدي للمعارضة الحجر لِيُنْذِرَ أي القرآن أو الرسول ﵊، ويؤيده قراءة نافع وابن عامر «لتنذر» بتاء الخطاب. وقرأ اليماني «لينذر» مبنيا للمفعول ونقلها ابن خالويه عن الجحدري وقال: عن أبي السمال واليماني أنهما قرءا «لينذر» بفتح الياء والذال مضارع نذر بالشيء بكسر الذال إذا علم به.
{ إِنْ هُوَ } “O değildir” yani Kur'an değildir, { إِلَّا ذِكْرٌ } “ancak bir öğüttür” yani Allah azze ve celle'den bir öğüt ve insanlar ile cinler için bir irşattır; nitekim O Subhânehu şöyle buyurmuştur: { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “O, âlemler için ancak bir öğüttür.” [Yûsuf: 104, Sâd: 87, Tekvîr: 27] { وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “ve apaçık bir Kur'an'dır” yani karşı çıkmaya kalkışanın ağzına taş tıkayan mucizeliği sebebiyle insan kelamı olmadığı besbelli semavi bir kitaptır. { لِيُنْذِرَ } “Korkutup uyarması için” yani Kur'an'ın veya Resûl aleyhisselâm'ın uyarması için; Nâfi ve İbn Âmir'in muhatap tasıyla «لتنذر» (uyarasın diye) kıraati de bunu desteklemektedir. el-Yemânî ise meçhul fiil olarak «لينذر» (uyarılması için) şeklinde okumuştur. İbn Hâleveyh bunu Cahderî'den nakletmiş ve Ebû's-Semmâl ile el-Yemânî'nin, zâl harfinin kesresiyle bir şeyi bilip haberdar olmak anlamındaki نَذِرَ بِالشَّيْءِ fiilinin muzarisi olarak yâ ve zâl harflerinin fethiyle «لينذر» okuduklarını söylemiştir.
مَنْ كانَ حَيًّا أي عاقلا كما أخرج ذلك ابن جرير والبيهقي في شعب الإيمان عن الضحاك، وفيه استعارة مصرحة بتشبيه العقل بالحياة أو مؤمنا بقرينة مقابلته بالكافرين، وفيه أيضا استعارة مصرحة لتشبيه الإيمان بالحياة، ويجوز كونه مجازا مرسلا لأنه سبب للحياة الحقيقية الأبدية، والمضي في كانَ باعتبار ما في علمه ﷿ لتحققه، وقيل كان بمعنى يكون، وقيل في الكلام مجاز المشارفة ونزلت منزلة المضي وهو كما ترى، وتخصيص الإنذار به لأنه المنتفع بذلك وَيَحِقَّ الْقَوْلُ أي تجب كلمة العذاب عَلَى الْكافِرِينَ الموسومين بهذا الوسم المصرين على الكفر، وفي إيرادهم بمقابلة من كان حيا إشعار بأنهم لخلوهم عن آثار الحياة وأحكامها كالمعرفة أموات في الحقيقة، وجوز أن يكون في الكلام استعارة مكنية قرينتها استعارة أخرى. وكأنه جيء بقوله سبحانه لِيُنْذِرَ إلخ رجوعا إلى
{ مَنْ كانَ حَيًّا } “Diri olan kimseyi” yani akıl sahibi olan kimseyi; nitekim bunu İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Dahhâk'tan rivayet etmişlerdir. Burada aklın hayata benzetilmesiyle açık istiare (istiâre-i musarraha) vardır; yahut kâfirlerin mukabili olarak zikredilmesi karinesiyle [diri olandan maksat] mümindir. Bunda da imanın hayata benzetilmesiyle açık istiare vardır. Bunun hakiki ve ebedi hayata sebep olması bakımından mecâz-ı mürsel olması da caizdir. { كانَ } fiilindeki geçmiş zaman kipi, kesin olarak gerçekleşeceği için Allah azze ve celle'nin ilmindeki durum itibarıyladır. كَانَ fiilinin يَكُونُ anlamında olduğu da söylenmiştir. Sözde bir müşârefe mecazı bulunduğu ve geleceğin geçmiş zaman yerine konduğu da ileri sürülmüştür ki bu da gördüğün gibidir. Uyarının ona tahsis edilmesi, bundan faydalanacak olanın o olmasından ötürüdür. { وَيَحِقَّ الْقَوْلُ } “Ve o söz hak olsun” yani azap kelimesi kesinleşip vacip olsun, { عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirlerin aleyhine” yani bu damgayı taşıyan ve küfürde ısrar eden kimselere. Onların diri olan kimsenin karşısında zikredilmesi, marifet gibi hayatın eserlerinden ve hükümlerinden yoksun olmaları sebebiyle gerçekte ölü olduklarını hissettirmektedir. Sözde karinesi başka bir istiare olan kapalı istiare (istiâre-i mekniyye) bulunduğu da caiz görülmüştür. Allah Subhânehu'nun { لِيُنْذِرَ } vs. buyurması, sanki
ما بدىء به السورة من قوله ﷿: لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ [يس: ٦] ولو نظرت إلى هذا التخلص من حديث المعاد إلى حديث القرآن والإنذار لقضيت العجب من حسن موقعه أَوَلَمْ يَرَوْا الهمزة للإنكار والتعجيب والواو للعطف على جملة منفية مقدرة مستتبعة للمعطوف أي ألم يتفكروا أو ألم يلا حظوا أو ألم يعلموا علما يقينيا مشابها للمعاينة زعم بعضهم أن هذا عطف على قوله تعالى: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا [يس: ٣١] إلخ والأول للحث على التوحيد بالتحذير من النقم وهذا بالتذكير بالنعم المشار إليها بقوله تعالى: أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ أي لأجلهم وانتفاعهم مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أي مما تولينا إحداثه بالذات من غير مدخل لغيرنا فيه لا خلقا ولا كسبا.
Surenin başındaki O azze ve celle'nin: { لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ } “Babaları uyarılmamış bir topluluğu uyarman için” [Yâsîn: 6] buyruğuna bir dönüştür. Şayet ahiret konusundan Kur'an ve uyarı konusuna yapılan bu hüsn-i tahallusa (güzel geçişe) bakacak olursan, yerinin güzelliğinden hayretler içinde kalırsın. { أَوَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi?” ifadesindeki hemze inkâr ve taaccüp içindir; vav harfi ise takdir edilen ve matufu gerektiren olumsuz bir cümleye atıftır; yani düşünmediler mi, dikkat etmediler mi yahut bizzat görmeye denk kesin bir bilgiyle bilmediler mi? Bazıları bunun Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا } “Görmediler mi nice nesilleri helak ettiğimizi” [Yâsîn: 31] buyruğuna atıf olduğunu iddia etmişlerdir. Birincisi intikamlardan sakındırarak tevhide teşvik etmek içindir; bu ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda işaret edilen nimetleri hatırlatarak [teşviktir]: { أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ } “Onlar için yarattığımızı” yani onlar yararlansınlar diye; { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } “ellerimizin yaptıklarından” yani ne yaratma ne de kesb bakımından başkasının hiçbir dahli olmaksızın bizzat var etmeyi üstlendiğimiz şeylerden.
والكلام استعارة تمثيلية فيما ذكر، وجوز أن يكون قد كني عن الإيجاد بعمل الأيدي فيمن له ذلك ثم بعد الشيوع أريد به ما أريد مجازا متفرعا على الكناية، وقال بعضهم: المراد بالعمل الأحداث وبالأيدي القدرة مجازا، وأوثرت صيغة التعظيم والأيدي مجموعة تعظيما لشأن الأثر وإنه أمر عجيب وصنع غريب وليس بذاك، وقيل الأيدي مجاز عن الملائكة المأمورين بمباشرة الأعمال حسبما يريده ﷿ في عالم الكون والفساد كملائكة التصوير وملائكة نفخ الأرواح في الأبدان بعد إكمال تصويرها ونحوهم، ولا يخفى ما فيه.
Bu söz, zikredilen hususta bir temsîlî istiaredir. El sahibi olan varlıklar hakkında 'ellerin işlemesi' tabiriyle var etmenin kastedilmiş olması (kinaye yapılması), sonra da yaygınlaştıktan sonra kinayeden türeyen bir mecaz olarak bundan murat edilen şeyin kastedilmiş olması caiz görülmüştür. Bazıları şöyle demiştir: Amelden maksat var etmek, ellerden maksat ise mecazen kudrettir. Eserin şanını yüceltmek, onun hayret verici bir iş ve benzersiz bir sanat olduğunu belirtmek için tazim kipi tercih edilmiş ve eller çoğul yapılmıştır; ancak bu pek isabetli değildir. Ellerin, oluş ve bozuluş (kevn ve fesad) âleminde Allah azze ve celle'nin dilediği şekilde işleri bizzat yürütmekle görevli olan şekil verme melekleri, şekillendirme tamamlandıktan sonra bedenlere ruh üfleme melekleri ve benzeri meleklerden kinaye olduğu da söylenmiştir; bundaki durum ise gizli değildir.
ونحوه ما قيل الأيدي مجاز عن الأسماء فإن كل أثر في العالم بواسطة اسم خاص من أسمائه ﷿.
Bunun benzeri olarak ellerin isimlerden kinaye olduğu da söylenmiştir; zira âlemdeki her eser, Allah azze ve celle'nin isimlerinden özel bir isim vasıtasıyladır.
وأنت تعلم أن الآية من المتشابه عند السلف وهم لا يجعلون اليد مضافة إليه تعالى بمعنى القدرة أفردت- كيد الله فوق أيديهم- أو ثنيت كخلقت بيدي أو جمعت كما هنا بل يثبتون اليد له ﷿ كما أثبتها لنفسه مع التنزيه الناطق به قوله سبحانه: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] وارتضاه كثير ممن وفقه الله تعالى من الخلق، ولا أرى الطاعنين عليهم إلا جهلة أَنْعاماً مفعول خَلَقْنا وأخر عن الجارين المتعلقين به اعتناء بالمقدم وتشويقا إلى المؤخر وجمعا بينه وبين ما يتعلق به من أحكامه المتفرعة عليه والمراد بالأنعام الأزواج الثمانية وخصها بالذكر لما فيها من بدائع الفطرة وكثرة المنافع، وهذا كقوله تعالى: أفلا ينظرون إلى الإبل كيف خلقت فَهُمْ لَها مالِكُونَ أي متملكون لها بتمليكنا إياها لهم، والفاء قيل للتفريع على مقدر أي خلقنا لهم أنعاما وملكناها لهم فهم بسبب ذلك مالكون لها، وقيل للتفريع على خلقها لهم وفيه خفاء. وجوز أن يكون الملك بمعنى القدرة والقهر من ملكت العجين إذا أجدت عجنه، ومنه قول الربيع بن منيع الفزاري وقد سئل عن حاله بعد إذ كبر:
Bilirsin ki bu ayet Selef nezdinde müteşabihlerdendir. Onlar, Allah Teâlâ'ya izafe edilen 'el' lafzını -ister 'Allah'ın eli onların elleri üzerindedir' ayetinde olduğu gibi tekil, ister 'iki elimle yarattığım' ayetinde olduğu gibi tesniye, ister buradaki gibi çoğul olsun- kudret anlamında almazlar; aksine O Subhânehu'nun: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ: 11] buyruğunun açıkça ifade ettiği tenzih ile birlikte, O'nun azze ve celle kendisi için ispat ettiği gibi O'na el isnat ederler. İnsanlar arasından Allah Teâlâ'nın muvaffak kıldığı pek çok kimse de bunu benimsemiştir; onlara dil uzatanları da ancak cahiller olarak görürüm. { أَنْعاماً } “Nice davarlar” kelimesi { خَلَقْنا } fiilinin mefulüdür. Öne alınana gösterilen ihtimam, sona bırakılana karşı iştiyak uyandırmak ve onunla ondan türeyen hükümleri bir araya getirmek gayesiyle kendisiyle bağlantılı iki car-mecrurun sonrasına bırakılmıştır. Davarlardan maksat sekiz çifttir; fıtrattaki harikalıklar ve pek çok menfaat barındırdığı için özellikle zikredilmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: 'Bakmazlar mı deveye, nasıl yaratılmış?' buyruğu gibidir. { فَهُمْ لَها مالِكُونَ } “Böylece onlar bunlara sahip olurlar” yani bizim onlara mülk kılmamızla bunlara malik olurlar. Buradaki fa harfinin takdir edilen bir cümleye taalluk ettiği söylenmiştir; yani onlara davarlar yarattık ve onları kendilerine mülk kıldık, böylece onlar bu sebeple onlara malik olurlar. Onların kendileri için yaratılmasına taalluk ettiği de söylenmiştir ki bunda kapalılık vardır. Mülkün, 'hamuru iyice yoğurduğunda söylenen مَلَكْتُ الْعَجِينَ' ifadesinden hareketle güç yetirmek ve hâkim olmak anlamında olması da caiz görülmüştür. Yaşlandıktan sonraki hâli sorulduğunda er-Rebî' b. Menî' el-Fezârî'nin söylediği şu söz de bu kabildendir:
أصبحت لا أحمل السلاح ولا ... أملك رأس البعير إن نفرا
«Artık silah taşıyamaz oldum, ürktüğü zaman devenin başına da hâkim olamıyorum.»
والأول أظهر ليكون ما بعد تأسيسا لا تأكيدا، وأيا ما كان فلها متعلق بمالكون واللام مقوية للعمل وقدم لرعاية الفواصل مع الاهتمام، وإيثار الجملة الاسمية للدلالة على استقرار مالكيتهم لها واستمرارها.
Sonrasının tekit değil teessüs (yeni bir hüküm getirme) olması için birinci görüş daha açıktır. Her nasıl olursa olsun, { لَها } ibaresi { مالِكُونَ } kelimesine taalluk eder; lam harfi ameli güçlendirmek içindir ve ihtimam ile birlikte fasılaların riayeti için öne alınmıştır. İsim cümlesinin tercih edilmesi ise onların bunlara malik oluşlarının yerleşmişliğini ve devamlılığını göstermek içindir.
وَذَلَّلْناها لَهُمْ أي وصيرناها سهلة غير مستعصية عليهم في شيء مما يريدون بها حتى الذبح حسبما ينطق به قوله تعالى فَمِنْها رَكُوبُهُمْ فإن الفاء فيه لتفريع أحكام التذليل عليه وتفصيلها أي فبعض منها مركوبهم فركوب فعول بمعنى مفعول كحصور وحلوب وقزوع وهو مما لا ينقاس. وقرأ أبي وعائشة «ركوبتهم» بالتاء وهي فعولة بمعنى مفعولة كحلوبة، وقيل جمع ركوب، وتعقب بأنه لم يسمع فعولة بفتح الفاء في الجموع ولا في أسمائها. وقرأ الحسن والأعمش وأبو البرهسم «ركوبهم» بضم الراء وبغير تاء وهو مصدر كالقعود والدخول فأما أن يؤول بالمفعول أو يقدر مضاف في الكلام إما في جانب المسند إليه أي ذو ركوبهم أو في جانب المسند أي فمن منافعها ركوبهم وَمِنْها يَأْكُلُونَ أي وبعض منها يأكلون لحمه، والتبعيض هنا باعتبار الأجزاء وفيما قيل باعتبار الجزئيات والجملة معطوفة على ما قبلها، وغير الأسلوب لأن الأكل عام في الأنعام جميعها وكثير مستمر بخلاف الركوب كذا قيل، وقيل الفعل موضوع موضع المصدر وهو بمعنى المفعول للفاصلة.
{ وَذَلَّلْناها لَهُمْ } “Onları kendilerine boyun eğdirdik” yani Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun ifade ettiği üzere, boğazlamaya varıncaya kadar onlarla yapmak istedikleri hiçbir şeyde onlara karşı başkaldırmayan, boyun eğmiş varlıklar kıldık: { فَمِنْها رَكُوبُهُمْ } “Öyle ki onlardan binekleri vardır”; zira buradaki fa harfi, boyun eğdirmenin hükümlerini ona bağlamak ve tafsilatlandırmak içindir; yani onların bir kısmı binekleridir. رَكُوبُ kelimesi, حَصُورٌ, حَلُوبٌ ve قَزُوعٌ gibi kıyasa tabi olmayan, مَفْعُول anlamında فَعُول veznindedir. Übeyy ve Âişe ta ile «ركوبتهم» şeklinde okumuşlardır ki bu da حَلُوبة gibi مَفْعُولة anlamında فَعُولة veznindedir; رَكُوب kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; ancak fa harfinin fethasıyla فَعُولة vezninin ne çoğullarda ne de çoğul isimlerinde işitilmediği belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Hasan, A'meş ve Ebü'l-Berhesm, ra harfinin zammesiyle ve tasız olarak «ركوبهم» şeklinde okumuşlardır ki bu da قُعُود ve دُخُول gibi bir masdardır; bu durumda ya meful ile tevil edilir ya da sözde bir muzaf takdir edilir: Ya müsnedün ileyh tarafında yani 'onların binicilik sahibi olanları' yahut müsned tarafında yani 'onların faydalarından biri de binilmeleridir' şeklinde takdir edilir. { وَمِنْها يَأْكُلُونَ } “Ve onlardan yerler” yani bir kısmının da etini yerler. Buradaki teb'îz (kısmilik) cüzler itibarıyladır; cüz'iyyât (fertler) itibarıyla olduğu da söylenmiştir. Cümle önceki cümleye matuftur; üslubun değiştirilmesi ise yemenin binek edinmenin aksine bütün davarlarda genel, çok ve sürekli olmasından ötürüdür; böyle denilmiştir. Fasılaya riayet için fiilin masdar yerine konduğu ve meful anlamında olduğu da söylenmiştir.
وَلَهُمْ فِيها أي في الأنعام بكلا قسميها مَنافِعُ غير الركوب والأكل كالجلود والأصواف والأوبار وغيرها وكالحراثة بالثيران وَمَشارِبُ جمع مشرب مصدر بمعنى المفعول والمراد به اللبن، وخص مع دخوله في المنافع لشرفه واعتناء العرب به، وجمع باعتبار أصنافه ولا ريب في تعددها، وتعميم المشارب للزبد والسمن والجبن والأقط لا يصح إلا بالتغليب أو التجوز لأنها غير مشروبة ولا حاجة إليه مع دخولها في المنافع، وجوز أن تكون المشارب جمع مشرب موضع الشرب.
{ وَلَهُمْ فِيها } “Ve onlarda kendileri için vardır” yani her iki kısmıyla davarlarda vardır, { مَنافِعُ } “nice faydalar” binmek ve yemek dışında deriler, yünler, yapağılar, kıllar ve öküzlerle çift sürmek gibi faydalar vardır. { وَمَشارِبُ } “ve içecekler” meful anlamında masdar olan مَشْرَب kelimesinin çoğuludur; bundan maksat süttür. Faydaların kapsamına girmesine rağmen şerefi ve Arapların ona gösterdiği ihtimam sebebiyle ayrıca zikredilmiştir; çeşitleri itibarıyla çoğul getirilmiştir ki çeşitlerinin çokluğunda şüphe yoktur. İçecekler kelimesinin tereyağı, sadeyağ, peynir ve keş gibi şeyleri de kapsayacak şekilde genellenmesi ancak tağlîb veya mecaz yoluyla sahih olur; zira bunlar içilen şeyler değildir; üstelik menfaatler kapsamına girmeleri hasebiyle buna gerek de yoktur. مَشَارِب kelimesinin içme yeri anlamındaki مَشْرَب kelimesinin çoğulu olması da caiz görülmüştür.
قال الإمام: وهو الآنية فإن من الجلود يتخذ أواني الشرب من القرب ونحوها، وقال الخفاجي: إذا كان موضعا فالمشارب هي نفسها لقوله سبحانه: فِيها فإنها مقرة، ولعله أظهر من قول الإمام أَفَلا يَشْكُرُونَ أي يشاهدون هذه النعم فلا يشكرون المنعم بها ويخصونه سبحانه بالعبادة وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أي متجاوزين الله تعالى الذي رأوا منه تلك القدرة الباهرة والنعم الظاهرة وعلموا أنه سبحانه المتفرد بها آلِهَةً من الأصنام وأشركوها به ﷿ في العبادة لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ رجاء أن ينصروا أو لأجل أن ينصروا من جهتهم فيما نزل بهم وأصابهم من الشدائد أو يشفعوا لهم في الآخرة، وقوله تعالى:
İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'O kaplardır; çünkü derilerden kırbalar ve benzeri içme kapları edinilir.' Hafâcî ise şöyle demiştir: 'Mekân ismi olduğunda içecek yerlerin bizzat kendileri [davarlar] olur; çünkü Allah Subhânehu: { فِيها } “onlarda” buyurmuştur, zira süt onların içindedir.' Bu, İmam'ın sözünden daha açık görünmektedir. { أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?” yani bu nimetleri gördükleri hâlde bunları lütfeden Nimet Sahibi'ne şükretmezler ve ibadeti sadece O Subhânehu'ya has kılmazlar mı? { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve Allah'tan başka edindiler” yani o üstün kudretini ve apaçık nimetlerini görüp bunlarda O Subhânehu'nun tek olduğunu bildikleri Allah Teâlâ'yı bırakıp, { آلِهَةً } “ilahlar” putlardan ilahlar edindiler ve ibadette onları O'na azze ve celle ortak koştular, { لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ } “kendilerine yardım edilir umuduyla” başlarına gelen sıkıntılarda kendilerine yardım olunması veya ahirette kendilerine şefaat etmeleri ümidiyle ya da yardım olunsunlar diye. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ إلخ استئناف سيق لبيان بطلان رأيهم وخيبة رجائهم وانعكاس تدبيرهم أي لا تقدر آلهتهم على نصرهم، وقول ابن عطية، يحتمل أن يكون ضمير يَسْتَطِيعُونَ للمشركين وضمير نَصْرَهُمْ للأصنام ليس بشيء أصلا وَهُمْ أي أولئك المتخذون المشركون لَهُمْ أي لآلهتهم جُنْدٌ مُحْضَرُونَ أي معدون لحفظهم والذب عنهم في الدنيا.
{ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ } “Onlara yardım etmeye güçleri yetmez” vs. buyruğu, onların düşüncelerinin batıllığını, umutlarının boşa çıkışını ve planlarının tersine döndüğünü açıklamak üzere getirilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf); yani ilahları kendilerine yardım etmeye güç yetiremezler. İbn Atıyye'nin: '{ يَسْتَطِيعُونَ } fiilindeki zamirin müşriklere, { نَصْرَهُمْ } kelimesindeki zamirin ise putlara ait olması muhtemeldir' sözü ise hiçbir temele dayanmaz. { وَهُمْ } “Ve onlar” yani o putları edinen müşrikler, { لَهُمْ } “onlar için” yani ilahları için, { جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } “hazır edilmiş bir ordudurlar” yani dünyada onları korumaya ve savunmaya hazır askerlerdir.
أخرجه ابن أبي حاتم وابن المنذر عن الحسن وقتادة، وقيل: المعنى أن المشركين جند لآلهتهم في الدنيا محضرون للنار في الآخرة، وجاء بذلك في رواية أخرجها ابن أبي حاتم عن الحسن، واختار بعض الأجلة أن معنى والمشركون لآلهتهم جند محضرون يوم القيامة أثرهم في النار وجعلهم جندا من باب التهكم والاستهزاء. وكذلك لام لهم الدالة على النفع، وقيل هُمْ للآلهة وضمير لَهُمْ للمشركين أي وإن الآلهة معدون محضرون لعذاب أولئك المشركين يوم القيامة لأنهم يجعلون وقود النار أو محضرون عند حساب الكفرة إظهارا لعجزهم وإقناطا للمشركين عن
Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, Hasan ve Katâde'den rivayet etmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; müşrikler dünyada ilahları için bir ordudur, ahirette ise cehennem için hazır edilmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiği bir nakilde bu şekilde gelmiştir. Değerli âlimlerden bazıları şu anlamı tercih etmiştir: Müşrikler kıyamet gününde cehennemde ilahlarının peşi sıra getirilmiş bir ordudurlar; onların 'ordu' kılınması ise istihza ve alay kabilindendir. Fayda ifade eden { لَهُمْ } ifadesindeki lam harfi de böyledir. Bir görüşe göre { هُمْ } zamiri ilahlara, { لَهُمْ } zamiri ise müşriklere aittir; yani ilahlar kıyamet gününde o müşriklerin azabı için hazırlanıp getirilmişlerdir; zira onlar cehennemin yakıtı kılınacaklardır yahut kâfirlerin hesabı esnasında onların acizliğini göstermek ve müşrikleri
شفاعتهم وجعلهم جندا، والتعبير باللام في الوجهين على ما مر آنفا، واختلاف مراجع الضمائر في الآية ليس من التفكيك المحظور، والواو في قوله سبحانه وَهُمْ إلخ على جميع ما مر إما عاطفة أو حالية إلا أن الحال مقدرة في بعض الأوجه كما لا يخفى. والفاء في قوله تعالى فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ فصيحة أي إذا كان هذا حالهم مع ربهم ﷿ فلا تحزن بسبب قولهم عليك هو شاعر أو إذا كان حالهم يوم القيامة ما سمعت فلا تحزن بسبب قولهم على الله سبحانه إن له شركاء تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا أو عليك هو شاعر أو على الله تعالى وعليك ما لا يليق بشأنه ﷿ وشأنك، والاقتصار في بيان قولهم عليه ﷺ بأنه وحاشاه شاعر لأنه الأوفق بما تقدم من قوله تعالى وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ وقد يعمم فيشمل جميع ما لا يليق بشأنه ﵊ من الأقوال، وتفسير الشرط الذي أفصحت عنه الفاء بما ذكرنا أولا هو المناسب لما روي عن الحسن وقتادة في معنى قوله تعالى وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ وبما ذكرنا ثانيا هو المناسب لما ذكر بعد في معنى ذلك، وقيل التقدير على الأول إذا كانوا في هذه المرتبة من سخافة العقول حيث اتخذوا رجاء النصر آلهة من دون الله ﷿ لا يقدرون على نصرهم والذب عنهم بل هم يذبون عن تلك الآلهة فلا تحزن بسبب قولهم عليك ما قالوا ولعل الأول أولى، وأيا ما كان فالنهي وإن كان بحسب الظاهر متوجها إلى قولهم لكنه في الحقيقة كما أشرنا إليه متوجه إلى رسول الله ﷺ والمراد نهيه ﵊ عن التأثر من الحزن بطريق الكناية على أبلغ وجه وأكده كما لا يخفى.
onların şefaatinden ümitsiz kılmak için hazır bulundurulacaklardır. Onların 'ordu' kılınması ve her iki vecihte de lam ile ifade edilmesi az önce geçtiği üzeredir. Ayette zamirlerin mercilerinin farklı olması, yasaklanan (anlamı bozan) bir ayrışma değildir. Allah Subhânehu'nun: { وَهُمْ } buyruğundaki vav harfi geçen bütün açıklamalara göre ya atıf ya da hal içindir; ancak gizli olmadığı üzere bazı vecihlerde hal mukadderdir. Allah Teâlâ'nın: { فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “Artık onların sözü seni üzmesin” buyruğundaki fa harfi fasiha içindir; yani mademki onların Rableri azze ve celle ile durumu böyledir, o hâlde onların senin hakkında 'O bir şairdir' demeleri sebebiyle üzülme; yahut mademki kıyamet gününde onların hâli işittiğin gibidir, o hâlde onların Allah Subhânehu hakkında -Allah bundan pek yücedir- 'O'nun ortakları vardır' demeleri yüzünden yahut senin hakkında 'O bir şairdir' demeleri yüzünden yahut Allah Teâlâ ve senin hakkında O'nun azze ve celle şanına ve senin şanına yakışmayan sözler söylemeleri yüzünden üzülme. Onların o sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki sözlerinin -hâşâ- 'O bir şairdir' demeleriyle sınırlandırılması, daha önce geçen Allah Teâlâ'nın: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da” buyruğuna en uygun olanıdır. Bazen de genellenerek onun aleyhisselâm şanına yakışmayan bütün sözleri kapsar. Fa harfinin açığa çıkardığı şartın ilk zikrettiğimiz şekilde tefsir edilmesi, Hasan ve Katâde'den Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } buyruğunun anlamı hakkında rivayet edilene uygundur; ikinci zikrettiğimiz ise daha sonra bunun anlamı hakkında zikredilene uygundur. İlkine göre takdirin şöyle olduğu da söylenmiştir: Yardım umuduyla Allah azze ve celle'den başka, kendilerine yardım etmeye ve onları savunmaya güç yetiremeyen, bilakis kendilerinin o ilahları savunduğu ilahlar edinecek derecede akıl kıtlığı içindelerse, senin hakkında söyledikleri sözler sebebiyle üzülme. Birincisi belki de daha evladır. Her nasıl olursa olsun, nehiy zahiren onların sözlerine yönelmiş olsa da, işaret ettiğimiz gibi gerçekte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneliktir ve murat edilen, gizli olmadığı üzere en beliğ ve en tekitli şekilde kinaye yoluyla onun aleyhisselâm üzüntüden etkilenmesini yasaklamaktır.
وقرأ نافع «فلا يحزنك» بضم الياء وكسر الزاي من أحزن المنقول من حزن اللازم وجاء حزنه وأحزنه. إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ تعليل صريح للنهي بطريق الاستئناف بعد تعليلة بطريق الإشعار بناء على التقدير الثاني في الشرط فإن العلم بما ذكر مجاز عن مجازاتهم عليه أو كناية عنها للزومها إياه إذ علم الملك القادر الحكيم بما جرى من عدوه الذي تقتضي الحكمة الانتقام منه مقتض لمجازاته والانتقام منه، وهو على التقدير الأول قيل استئناف بياني وقع جواب سؤال مقدر كأنه قيل: يا رب فإذا كان حالهم معك ومع نبيك ذلك فماذا تصنع بهم؟ فقيل: إِنَّا نَعْلَمُ إلخ أي نجازيهم بجميع جناياتهم، وقيل هو تعليل لترتيب النهي على الشرط فتأمل، وما موصولة والعائد محذوف أي نعلم الذي يسرونه من العقائد الزائغة والعداوة لك ونحو ذلك والذي يعلنونه من كلمات الإشراك والتكذيب ونحوها، وجوز أن تكون مصدرية أي نعلم أسرارهم وإعلانهم والمفعول محذوف أو الفعلان منزلان منزلة اللازم والمتبادر الأول وهو الأولى.
Nâfi «فلا يحزنك» şeklinde, lâzım olan حَزِنَ fiilinden nakledilen أَحْزَنَ fiilinden muzari olarak yâ'nın zammesi ve zâ'nın kesresiyle okumuştur; hem حَزَنَهُ hem de أَحْزَنَهُ kullanılmıştır. { إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz” ifadesi, şarttaki ikinci takdire göre iş'âr yoluyla yapılan gerekçelendirmenin ardından, istînâf yoluyla yasağın açık bir gerekçesidir. Zira zikredilen şeyleri bilmek, onların cezasını vermekten mecazdır yahut bunun ayrılmaz bir gereği olması sebebiyle ondan kinayedir. Çünkü hikmeti gereği düşmanından intikam alması gereken kadir ve hakîm bir hükümdarın, düşmanından sadır olan şeyleri bilmesi, onu cezalandırmasını ve ondan intikam almasını iktiza eder. İlk takdire göre ise bunun, sanki: 'Ey Rabbim! Onların Seninle ve Peygamberinle durumu böyle olunca onlara ne yapacaksın?' denilmiş gibi, takdiri bir sorunun cevabı olarak vaki olan beyânî bir istînâf olduğu söylenmiştir; buna binaen: { إِنَّا نَعْلَمُ } vs. buyrulmuştur; yani 'Onları bütün cinayetleriyle cezalandıracağız' demektir. Bunun nehyin şarta terettüp etmesinin gerekçesi olduğu da söylenmiştir; iyi düşün! { ما } kelimesi ism-i mevsûldür, sılasındaki zamir ise mahzuftur; yani onların gizledikleri bâtıl inançları, sana olan düşmanlıkları ve benzeri şeyleri bildiğimiz gibi, açığa vurdukları şirk ve yalanlama sözlerini de biliriz. Bunun masdariyye olması da caiz görülmüştür; yani onların gizlemelerini ve açığa vurmalarını biliriz; bu durumda meful mahzuftur veya iki fiil lâzım fiil konumuna indirilmiştir. Ancak akla ilk gelen birincisidir ve en uygun olanı da odur.
وتقديم السر على العلن لبيان احاطة علمه سبحانه بحيث إن علم السر عنده تعالى كأنه أقدم من علم العلن، وقيل: لأن مرتبة السر متقدمة على مرتبة العلن إذ ما من شيء يعلن إلا وهو أو مباديه مضمر في القلب قبل ذلك فتعلق علمه تعالى بحالته الأولى متقدم على تعلقه بحالته الثانية حقيقة، وقيل: للإشارة إلى الاهتمام بإصلاح الباطن فإنه ملاك الأمر ولأنه محل الاشتباه المحتاج للبيان، وشاع أن الوقف على قَوْلُهُمْ متعين، وقيل: ليس به لأنه جوز في إِنَّا نَعْلَمُ إلخ كونه مقول القول على أن ذلك من باب الإلهاب والتعريض كقوله تعالى وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الأنعام: ١٤، يونس: ١٠٥، القصص: ٨٧] أو على أن المراد فلا يحزنك قولم على سبيل السخرية والاستهزاء إنا نعلم إلخ، ومنه يعلم أنه لو قرأ قارئ أنا نعلم بالفتح وجعل ذلك بدلا من قَوْلُهُمْ لا تنتقض صلاته ولا يكفر لو اعتقد ما يعطيه من المعنى كما لو جعله تعليلا على حذف حرف التعليل، والحق أن مثل هذا التوجيه لا بأس بقبوله في درء الكفر، وأما أمر الوقف فالذي ينبغي أن يقال فيه إنه على قولهم كالمتعين أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ كلام مستأنف مسوق لبيان بطلان إنكارهم البعث بعد ما شاهدوا في أنفسهم ما يوجب التصديق به كما أن ما سبق
Gizlinin açığa vurulandan önce zikredilmesi, O Subhânehu'nun ilminin kuşatıcılığını beyan etmek içindir; öyle ki Allah Teâlâ katında gizlinin bilinmesi sanki açığın bilinmesinden daha öncedir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü gizlinin mertebesi açığın mertebesinden öncedir; zira açığa vurulan her bir şey, bundan önce mutlaka kalpte gizlidir veya onun başlangıçları oradadır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ilminin onun ilk hâline taalluk etmesi, ikinci hâline taalluk etmesinden hakikatte öncedir. Şöyle de denilmiştir: Bu, bâtının ıslahına gösterilen ihtimama işaret etmek içindir; çünkü asıl mesele odur ve açıklanmaya muhtaç olan şüphe mahalli de orasıdır. { قَوْلُهُمْ } kelimesinde vakfın (durmanın) taayyün ettiği yaygınlaşmıştır. Bunun zorunlu olmadığı da söylenmiştir; zira { إِنَّا نَعْلَمُ } kısmının, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sakın müşriklerden olma” [En'âm: 14, Yûnus: 105, Kasas: 87] buyruğu gibi kışkırtma ve tariz kabilinden olması yahut muradın 'Onların alay ve istihza yoluyla «Biz biliyoruz...» demeleri seni üzmesin' olması üzere makûlü'l-kavl (söylenen söz) olması caiz görülmüştür. Buradan anlaşılır ki bir kimse fetha ile 'enne' okusa ve bunu { قَوْلُهُمْ } kelimesinden bedel yapsa, talil harfinin hazfedilmesiyle talil kıldığı durumda olduğu gibi, verdiği manaya inandığı takdirde namazı bozulmaz ve kâfir de olmaz. Doğrusu şudur ki tekfiri savuşturmak sadedinde böyle bir tevcihi kabul etmekte bir sakınca yoktur; vakıf meselesine gelince, bu konuda söylenmesi gereken şey, { قَوْلُهُمْ } kelimesi üzerinde durmanın taayyün etmiş gibi olduğudur. { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ } “İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi?” ifadesi, kendilerinde yeniden dirilmeyi tasdik etmeyi gerektiren şeyleri gördükten sonra yeniden dirilmeyi inkâr etmelerinin batıllığını açıklamak üzere sevk edilmiş yeni bir sözdür; nitekim daha önceki kısım da
مسوق لبيان بطلان إشراكهم بالله ﷿ وبعد ما عاينوا فيما بأيديهم ما يوجب التوحيد والإسلام، وقيل: إنه تسلية له ﵊ كقوله تعالى فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ وذلك بتهوين ما يقولونه بالنسبة إلى إنكارهم الحشر وليس بشيء.
ellerinin altındakilerde tevhid ve İslam'ı gerektiren şeyleri bizzat müşahede ettikten sonra Allah azze ve celle'ye ortak koşmalarının batıllığını beyan etmek üzere sevk edilmişti. Bunun, Allah Teâlâ'nın: { فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } buyruğu gibi, onların yeniden dirilişi inkârlarına kıyasla söyledikleri şeyleri hafifleterek ona aleyhisselâm bir teselli olduğu da söylenmiştir; ancak bu bir değer taşımaz.
والهمزة للإنكار والتعجب والواو للعطف على جملة مقدرة هي مستتبعة للمعطوف كما مر في قوله تعالى أَوَلَمْ يَرَوْا إلخ أي ألم يتفكر الإنسان ولم يعلم أنا خلقناه من نطفة أو هي عين تلك الجملة أعيدت تأكيدا للنكير السابق وتمهيدا لإنكار ما هو أحق منه بالإنكار لما أن المنكر عين علمهم بما يتعلق بخلق أنفسهم، ولا ريب في أن علم الإنسان بأحوال نفسه أهم وإحاطته بها أسهل وأتم فالإنكار والتعجيب من الإخلال بذلك كأنه قيل ألم يعلموا خلقه تعالى لأسباب معايشهم ولم يعلموا خلقه تعالى لأنفسهم أيضا مع كون العلم بذلك في غاية الظهور ونهاية الأهمية، ويشير كلام بعض الأجلة إلى أن العطف على أَوَلَمْ يَرَوْا السابق والجامع ابتناء كل منهما على التعكيس فإنه تعالى خلق للإنسان ما خلق ليشكر فكفر وجحد المنعم والنعم وخلقه سبحانه من نطفة قذرة ليكون منقادا متذللا فطغى وتكبر وخاصم، وإيراد الإنسان مورد الضمير لأن مدار الإنكار متعلق بأحواله من حيث هو إنسان.
Hemze inkâr ve taaccüp içindir; vav harfi ise Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَوْا } vs. buyruğunda geçtiği gibi, matufu gerektiren takdir edilmiş bir cümleye atıftır; yani insan düşünmedi mi ve kendisini bir nutfeden yarattığımızı bilmedi mi? Yahut bu vav, önceki inkârı pekiştirmek ve inkâr edilmeye daha layık olan bir hususu inkâr etmeye zemin hazırlamak üzere tekrarlanmış bizzat o cümlenin kendisidir; çünkü inkâr edilen şey, kendi yaratılışlarına taalluk eden şeyi bilmelerinin ta kendisidir. Şüphe yok ki insanın kendi hâllerini bilmesi daha mühim, onu kavraması daha kolay ve daha tamdır. Dolayısıyla bunda kusur gösterilmesini inkâr ve bundan taaccüp etmek, sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Onlar Allah Teâlâ'nın kendi geçim vesilelerini yarattığını bilmediler de, bunu bilmek son derece açık ve nihayet derecede mühim olmasına rağmen, Allah Teâlâ'nın bizzat kendilerini yarattığını da mı bilmediler?' Bazı büyük âlimlerin sözleri, atfın önceki { أَوَلَمْ يَرَوْا } ifadesine olduğuna ve her ikisini birleştiren ortak noktanın her birinin bir tersliğe (tezada) dayanması olduğuna işaret etmektedir: Zira O Teâlâ şükretsin diye insana yarattığı şeyleri yaratmışken o nankörlük edip Nimet Veren'i ve nimetleri inkâr etmiş; O Subhânehu boyun eğsin ve alçakgönüllü olsun diye onu değersiz bir nutfeden yaratmışken o haddi aşıp kibirlenmiş ve düşmanlık taslamıştır. Zamir yerine açıkça 'insan' lafzının getirilmesi, inkârın mihverinin insan olması hasebiyle onun durumlarıyla ilgili olmasındandır.
وقوله تعالى فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ أي مبالغ في الخصومة والجدال الباطل مُبِينٌ ظاهر متجاهر في ذلك عطف على الجملة المنفية داخل في حيز الإنكار والتعجيب كأنه قيل: أو لم يرانا خلقناه من أخس الأشياء وأمهنها ففاجأ خصومتنا في أمر يشهد بصحته مبدأ فطرته شهادة بينة، وإيراد الجمل اسمية للدلالة على استقراره في الخصومة واستمراره عليها. وفي الحواشي الخفاجية أن تعقيب الإنكار بالفاء وإذا الفجائية على ما يقتضي خلافه مقو للتعجيب، والمراد بالإنسان الجنس، والخصيم إنما هو الكافر المنكر للبعث مطلقا، نعم نزلت الآية في كافر مخصوص،
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ } “Bir de bakarsın ki o yaman bir hasımdır” yani husumette ve batıl tartışmada pek ileri giden, { مُبِينٌ } “apaçık” bu hususta apaçık ve pervasız olan biridir buyruğu, menfi cümleye matuf olup inkâr ve taaccüp alanına dâhildir; sanki şöyle denilmiştir: 'Bizim kendisini en değersiz ve en hakir şeyden yarattığımızı görmedi de, fıtratının başlangıcının apaçık bir şahitlikle doğruluğuna tanıklık ettiği bir hususta aniden bize düşman kesiliverdi öyle mi?' Cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesi, onun husumetteki sebatını ve buna devam ettiğini göstermek içindir. el-Havâşi'l-Hafâciyye'de şöyle denir: İnkârın akabinde 'fa' ve 'izâ-i fücâiyye' (ansızınlık bildiren izâ) ile aksini iktiza eden bir durumun getirilmesi, taaccübü pekiştirir. İnsandan murat cinstir. Hasımdan maksat ise genel anlamda yeniden dirilmeyi inkâr eden kâfirdir; evet, ayet belirli bir kâfir hakkında inmiştir.
أخرج جماعة منهم الضياء في المختارة عن ابن عباس قال: جاء العاص بن وائل إلى رسول الله ﷺ بعظم حائل ففته بيده فقال: يا محمد أيحيي الله تعالى هذا بعد ما أرم؟ قال: نعم يبعث الله تعالى هذا ثم يميتك ثم يحييك ثم يدخلك نار جهنم فنزلت الآيات أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ إلى آخر السورة
Aralarında Ziyâ el-Makdisî'nin el-Muhtâre'sinde de bulunduğu bir cemaat İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: el-Âs b. Vâil, elinde çürümüş bir kemikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi, onu eliyle ufaladı ve: 'Ey Muhammed! Allah çürüdükten sonra bunu diriltecek mi?' dedi. O da: «Evet, Allah Teâlâ bunu diriltecek, sonra seni öldürecek, sonra seni diriltecek, sonra da seni cehennem ateşine sokacaktır» buyurdu. Bunun üzerine surenin sonuna kadar { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ } ayetleri indi.
، وفي رواية ابن مردويه عنه أن الجائي ذلك القائل أبي بن خلف وهو الذي قتله رسول الله ﷺ يوم أحد بالحربة، وروي ذلك عن أبي مالك ومجاهد وقتادة والسدي وعكرمة وغيرهم كما في الدر المنثور. وفي رواية أخرى عن الحبر أنه أبو جهل بن هشام، وفي أخرى عنه أيضا أنه عبد الله بن أبي، وتعقب ذلك أبو حيان بأن نسبة ذلك إلى أن عباس رضي الله تعالى عنهما وهم لأن السورة والآية مكية بإجماع ولأن عبد الله بن أبي لم يجاهر قط هذه المجاهرة، وحكي عن مجاهد وقتادة أنه أمية بن خلف، والذي اختاره وأدعى أنه أصح الأقوال أنه أبي بن خلف ثم قال: ويحتمل أن كلا من هؤلاء الكفرة وقع منه ذلك، وقيل معنى قوله تعالى فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ فإذا هو بعد ما كان ماء مهينا رجل مميز منطيق قادر على الخصام مبين معرب عما في ضميره فصيح فهو حينئذ معطوف على «خلقناه» والتعقيب والمفاجأة ناظران إلى خلقه، ومُبِينٌ متعد والكلام من متممات شواهد صحة البعث فقوله تعالى وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا معطوف حينئذ على الجملة المنفية داخل في حيز الإنكار، وأما على الأول فهو عطف على الجملة الفجائية، والمعنى ففاجأ خصومتنا وضرب لنا مثلا أي أورد في شأننا قصة عجيبة في نفس الأمر هي في الغرابة كالمثل وهي إنكار احيائنا العظام أو قصة عجيبة في زعمه واستبعدها وعدها من قبيل المثل وأنكرها أشد الإنكار وهي أحياؤنا إياها أو جعل لنا مثلا ونظيرا من الخلق وقاس قدرتنا على قدرتهم ونفي الكل على العموم، وقوله تعالى وَنَسِيَ خَلْقَهُ أي خلقنا إياه على الوجه المذكور الدال على بطلان ما ضربه أما عطف على «ضرب» داخل في حيز الإنكار والتعجيب أو حال من فاعله بإضمار قد أو بدونه، ونسيان خلقه بأن لم
İbn Merdûye'nin ondan rivayetinde ise o gelen ve bunu söyleyen kişinin Übeyy b. Halef olduğu belirtilmiştir ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Uhud günü mızrakla öldürdüğü kimsedir. Bu rivayet ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere Ebû Mâlik, Mücâhid, Katâde, Süddî, İkrime ve başkalarından da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette onun Ebû Cehil b. Hişâm olduğu, yine ondan gelen diğer bir rivayette ise Abdullah b. Übeyy olduğu zikredilmiştir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek, bunun İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya nispet edilmesinin bir vehim olduğunu, çünkü surenin ve ayetin icma ile Mekkî olduğunu ve Abdullah b. Übeyy'in asla bu derece açıktan bir düşmanlık yapmadığını belirtmiştir. Mücâhid ve Katâde'den onun Ümeyye b. Halef olduğu da nakledilmiştir. Tercih ettiği ve görüşlerin en sahihi olduğunu iddia ettiği görüş onun Übeyy b. Halef olduğudur; sonra da şöyle demiştir: 'Bu kâfirlerin her birinden bunun sadır olmuş olması da muhtemeldir.' Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } buyruğunun manasının: 'O değersiz bir su iken, bir de bakarsın ki temyiz kabiliyetine sahip, düzgün konuşan, tartışmaya güç yetiren, içindekini açıkça beyan eden fasih bir adam oluvermiştir' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu durumda cümle «خلقناه» fiiline matuf olur; peş peşelik ve ansızınlık ise onun yaratılışına bakar; { مُبِينٌ } müteaddidir ve söz yeniden dirilmenin sıhhatinin şahitlerini tamamlayan unsurlardandır. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın: { وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا } buyruğu menfi cümleye matuf olup inkâr kapsamına dâhil olur. İlk yaklaşıma göre ise fücâiyye cümlesine matuftur. Mana şöyledir: Bize aniden düşman kesildi ve bizim için bir misal getirdi; yani işin aslında gariplikte darbımesel gibi olan acayip bir kıssa getirdi ki o da bizim kemikleri diriltmemizi inkâr etmesidir; yahut kendi zannında acayip görüp uzak saydığı, darbımesel kabilinden sayarak şiddetle inkâr ettiği bir kıssa getirdi ki o da bizim onları diriltmemizdir; yahut mahlukattan bize bir misil ve benzer tayin etti, bizim kudretimizi onların kudretine kıyasladı ve toptan hepsini nefyetti. Allah Teâlâ'nın: { وَنَسِيَ خَلْقَهُ } “Kendi yaratılışını da unuttu” yani getirdiği misalin batıllığını gösteren, zikredilen şekilde onu yarattığımızı unuttu buyruğu ise ya { ضرب } fiiline matuf olup inkâr ve taaccüp alanına dâhildir yahut 'kad' takdiriyle veya takdirsiz olarak failinden haldir. Kendi yaratılışını unutması, denildiğine göre onu
يتذكره على ما قيل وفيه دغدغة أو ترك تذكره لكفره وعناده أو هو كالناسي لعدم جريه على مقتضى التذكر وقوله سبحانه قالَ استئناف وقع جوابا عن سؤال نشأ من حكاية ضربه المثل كأنه قيل: أي مثل ضرب أو ماذا قال؟
hatırlamaması iledir ki bunda bir zayıflık vardır; yahut küfrü ve inadı sebebiyle onu hatırlamayı terk etmesidir yahut hatırlamanın gereğine göre hareket etmediği için unutan kimse gibi olmasıdır. O Subhânehu'nun: { قالَ } “Dedi ki” buyruğu, onun misal getirmesinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki: 'Nasıl bir misal getirdi veya ne dedi?' denilmiştir.
فقيل: قال مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ منكرا ذلك ناكرا من أحوال العظام ما تبعد معه من الحياة غاية البعد وهو كونها رميما أي بالية أشد البلى، والظاهر أن «رميم» صفة لا اسم جامد فإن كان من رم اللام بمعنى بلى فهو فعيل بمعنى فاعل، وإنما لم يؤنث لأنه غلب استعماله غير جار على موصوف فالحق بالأسماء الجامدة أو حمل على فعيل بمعنى مفعول وهو يستوي فيه المذكر والمؤنث، وقال محيي السنة: لم يقل رميمة لأنه معدول من فاعلة فكل ما كان معدولا عن وجهه ووزنه كان مصروفا عن أخواته، ومثله «بغيا» في قوله تعالى «ما كانت أمك بغيا» أسقط الهاء منها لأنها كانت مصروفة عن باغية، وقال الأزهري: إن عظاما لكونه بوزن المفرد ككتاب وقراب عومل معاملته فقيل رميم دون رميمة وذكر له شواهد وهو غريب، وإن كان من رم المتعدي بمعنى ابلى يقال رمه أي أبلاه وأصل معناه الأكل كما ذكره الأزهري من رمث الإبل الحشيش فكان ما بلى أكلته الأرض فهو فعيل بمعنى مفعول، وتذكيره على هذا ظاهر للإجماع على أن فعيلا بمعنى مفعول يستوي فيه المذكر والمؤنث. وفي المطلع الرميم اسم غير صفة كالرمة والرفات لا فعيل بمعنى فاعل أو مفعول ولأجل أنه اسم لا صفة لا يقال لم لم يؤنث وقد وقع خبرا لمؤنث؟ ولا يخفى أن له فعلا وهو رم كما ذكره أهل اللغة وهو وزن من أوزان الصفة فكونه جامدا غير ظاهر قُلْ تبكيتا له بتذكير ما نسيه من فطرته الدالة على حقيقة الحال وإرشاده إلى طريقة الاستشهاد بها يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أي أوجدها ورباها أَوَّلَ مَرَّةٍ أي في أول مرة إذ لم يسبق لها إيجاد ولا شك أن الإحياء بعد أهون من الإنشاء قبل فمن قدر على الإنشاء كان على الأحياء أقدر وأقدر، ولا احتمال لعروض العجز فإن قدرته ﷿ ذاتية أزلية لا تقبل الزوال ولا التغير بوجه من الوجوه.
Bunun üzerine şöyle buyrulmuştur: { قال مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “Dedi ki: 'Çürüyüp dağılmışken şu kemikleri kim diriltecek?'” Bunu inkâr ederek ve kemiklerin hayattan son derece uzak olduğu hâllerini yani 'remîm' (son derece çürüyüp ufalanmış) oluşunu öne sürerek söyledi. Zahir olan odur ki «رميم» kelimesi câmid bir isim değil, bir sıfattır; şayet çürümek anlamındaki lâzım olan رَمَّ fiilinden ise فَاعِل anlamında فَعِيل veznindedir. Müennes yapılmaması ise, mevsufsuz olarak kullanımının galip gelmesi sebebiyle câmid isimlere dâhil edilmesinden veya müzekker ile müennesi eşit olan مَفْعُول anlamındaki فَعِيل veznine hamledilmesindendir. Muhyissünne [el-Begavî] şöyle demiştir: 'فَاعِلَة vezninden ma'dûl (dönüştürülmüş) olduğu için رَمِيمَة denilmemiştir; zira kendi kalıbından ve vezninden saptırılan her kelime benzerlerinin kuralından çıkarılır. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın: «Anan iffetsiz değildi» ayetindeki بَغِيًّا kelimesidir; بَاغِيَة kelimesinden dönüştürüldüğü için ondan hâ harfi düşürülmüştür.' el-Ezherî ise şöyle demiştir: 'عِظَام kelimesi كِتَاب ve قِرَاب gibi tekil vezninde olduğu için tekil muamelesi görmüş, bu sebeple رَمِيمَة değil رَمِيم denilmiştir.' Buna şahitler de zikretmiştir; ancak bu gariptir. Şayet çürütmek anlamındaki müteaddi olan رَمَّ fiilinden ise -nitekim رَمَّهُ yani onu çürüttü denilir, asıl anlamı ise el-Ezherî'nin 'develerin otu yemesi' (رَمَّتِ الإبلُ الحشيشَ) ifadesinden zikrettiği gibi yemektir; sanki çürüyen şeyi toprak yemiş gibidir- bu durumda مَفْعُول anlamında فَعِيل veznindedir. Buna göre müzekker kılınması açıktır; çünkü مَفْعُول anlamındaki فَعِيل vezninde müzekker ile müennesin eşit olduğu hususunda icma vardır. el-Muttali'de ise şöyle denir: 'Remîm, رِمَّة ve رُفَات gibi sıfat olmayan bir isimdir; fâil veya meful anlamında فَعِيل vezni değildir. Sıfat değil isim olduğu için de müennes bir kelimeye haber olduğu hâlde niçin müennes yapılmadığı sorulmaz.' Gizli değildir ki lügat ehlinin belirttiği gibi onun رَمَّ şeklinde bir fiili vardır ve bu sıfat vezinlerinden bir vezindir; dolayısıyla onun câmid olması açık değildir. { قُلْ } “De ki:” gerçek durumu gösteren fıtratından unuttuğu şeyleri hatırlatıp bununla delil getirme yolunu ona göstererek onu susturmak için [şöyle de]: { يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها } “Onları var eden diriltecektir” yani onları yoktan var eden ve büyütüp geliştiren, { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defa” yani ilk defasında, daha önce hiçbir varlığı yokken [var eden diriltecektir]. Şüphe yok ki sonradan diriltmek, ilk başta yoktan var etmekten daha kolaydır; öyleyse yoktan var etmeye gücü yeten, diriltmeye çok daha fazla güç yetirir. Aczin arız olma ihtimali ise yoktur; zira O'nun azze ve celle kudreti zatidir, ezelidir, hiçbir şekilde zevale ve değişime uğramaz.
وفي الحواشي الخفاجية كان الفارابي يقول وددت لو أن أرسطو وقف على القياس الجلي في قوله تعالى «قل يحييها» إلخ وهو الله تعالى أنشأ العظام وأحياها أول مرة وكل من انشأ شيئا أولا قادر على إنشائه وإحيائه ثانيا فيلزم أن الله ﷿ قادر على انشائها وإحيائها بقواها ثانيا، والآية ظاهرة فيما ذهب إليه الإمام الشافعي قيل ومالك وأحمد من أن العظم تحله الحياة فيؤثر فيه الموت كسائر الأعضاء وبنوا على ذلك الحكم بنجاسة عظم الميتة ومسألة حلول الحياة في العظم وعدمه مما اختلف فيه الفقهاء والحكماء، واستدل من قال منهما بعدم حلولها فيه بأن الحياة تستلزم الحس والعظم لا إحساس له فإنه لا يتألم بقطعة كما يشاهد في القرن، وما قد يحصل في قطع العظم من التألم إنما هو لما يجاوره، وقال ابن زهر في كتاب التيسير: اضطرب كلام جالينوس في العظام هل لها احساس أم لا والذي ظهر لي أن لها حسا بطيئا وليت شعري ما يمنعها من التعفن والتفتت في الحياة غير حلول الروح الحيواني فيها انتهى.
el-Havâşi'l-Hafâciyye'de şöyle denir: Fârâbî şöyle derdi: 'Keşke Aristoteles, Allah Teâlâ'nın: «De ki: Onları diriltecektir...» buyruğundaki açık kıyasa vâkıf olsaydı!' Bu kıyas şudur: Allah Teâlâ kemikleri ilk defasında yoktan var etmiş ve onlara hayat vermiştir; bir şeyi ilk defa yoktan var eden herkes onu ikinci kez var etmeye ve diriltmeye de kadirdir; öyleyse Allah azze ve celle'nin o kemikleri kuvvetleriyle birlikte ikinci kez var etmeye ve diriltmeye kadir olması zorunludur. Ayet, İmam Şâfiî'nin -ve Mâlik ile Ahmed'in de öyle dediği nakledilmiştir- kemiğe hayatın hulûl ettiği, dolayısıyla diğer organlar gibi ölümün onda da tesir edeceği görüşüne açıkça delalet etmektedir; onlar leş kemiğinin necis olduğuna bu hükümle varmışlardır. Kemiğe hayatın hulûl edip etmeyeceği meselesi, fakihler ve felsefecilerin ihtilaf ettiği hususlardandır. Her iki gruptan kemiğe hayatın hulûl etmediğini söyleyenler, hayatın hissi gerektirdiğini, kemiğin ise hiçbir hissinin olmadığını, zira boynuzda müşahede edildiği gibi kesilmesiyle acı duymadığını, kemiğin kesilmesinde bazen meydana gelen acının ise ancak ona komşu olan dokulardan kaynaklandığını delil getirmişlerdir. İbn Zühr, Kitâbü't-Teysîr'de şöyle demiştir: 'Câlînûs'un kemiklerin hissi olup olmadığı konusundaki sözleri çelişkilidir. Bana zahir olan ise onda yavaş bir hissin bulunduğudur; keşke bilseydim, hayatta iken hayvani ruhun ona hulûl etmesinden başka onu kokuşmaktan ve ufalanmaktan alıkoyan nedir?' Sözü burada bitti.
وبعض من ذهب من الفقهاء إلى أن العظام لا حياة فيها بنى عليه الحكم بطهارتها من الميتة إذ الموت زوال الحياة فحيث لم تحلها الحياة لم يحلها الموت فلم تكن نجسة. وأورد عليهم هذه الآية فقيل المراد بالعظام فيها صاحبها بتقدير أو تجوز أو المراد بإحيائها ردها لما كانت عليه غضة رطبة في بدن حي حساس، ورجح هذا على إرادة صاحبها بأن سبب النزول لا بد من دخوله وعلى تلك الإرادة لا يدخل، ويدخل على تأويل إحيائها بإعادتها لما كانت عليه. ولا يخفى أن حمل الآية على ذلك خلاف الظاهر، والظاهر مع الشافعية ومن الفقهاء القائلين بعدم نجاسة عظام الميتة من رأى قوة الاستدلال بالآية على أن العظام تحلها الحياة فعلل الطهارة بغير ما سمعت فقال: إن نجاسة الميتة ليست لعينها بل لما فيها من الرطوبة والدم السائل والعظم ليس فيه ذلك فلذا لم يكن نجسا، ومنع الشافعية كون النجاسة للرطوبة وتمام الكلام في الفروع وَهُوَ ﷿ بِكُلِّ خَلْقٍ أي مخلوق عَلِيمٌ مبالغ في العلم
Kemiklerde hayat bulunmadığı görüşüne varan bazı fakihler, leşin kemiğinin temiz olduğuna bununla hükmetmişlerdir; zira ölüm hayatın zevalidir, binaenaleyh kemiğe hayat hulûl etmediğine göre ona ölüm de hulûl etmez, böylece necis olmaz. Bu ayet onlara karşı delil olarak getirilmiş; bunun üzerine ayetteki kemiklerden maksadın bir takdir veya mecaz yoluyla kemiklerin sahibi olduğu yahut onların diriltilmesinden maksadın canlı ve hisseden bir bedende taze ve nemli olarak önceki hâline döndürülmesi olduğu söylenmiştir. Bunun kemiklerin sahibinin kastedilmesine tercih edilmesi, iniş sebebinin mutlaka kapsama dâhil olması gerektiği, o mana kastedildiğinde ise dâhil olmayacağı, kemiklerin diriltilmesinin önceki hâline iadesiyle tevil edilmesinde ise dâhil olacağı gerekçesiyledir. Gizli değildir ki ayeti buna hamletmek zahire aykırıdır; zahir olan Şâfiîlerin yanındadır. Leş kemiklerinin necis olmadığını söyleyen fakihlerden bu ayetin kemiklere hayatın hulûl ettiğine dair istidlalinin gücünü gören kimseler, temiz oluşunu işittiğinden başka bir gerekçeyle açıklamış ve şöyle demiştir: 'Leşin necaseti zatından dolayı değil, bilakis onda bulunan rutubet ve akıcı kandan ötürüdür; kemikte ise bu yoktur, bu yüzden necis olmamıştır.' Şâfiîler ise necasetin rutubetten kaynaklandığını kabul etmemişlerdir. Konunun tafsilatı füru fıkıh kitaplarındadır. { وَهُوَ } “Ve O” azze ve celle, { بِكُلِّ خَلْقٍ } “her yaratılanı” yani her mahluku, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” ilimde son derece kemal sahibidir;
فيعلم جل وعلا بجميع الأجزاء المتفتتة المتبددة لكل شخص من الأشخاص أصولها وفروعها وأوضاع بعضها من بعض من الاتصال والانفصال والاجتماع والافتراق فيعيد كلا من ذلك على النمط السابق مع القوى التي كانت قبل، والجملة إما اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما تقدم أو معطوفة على الصلة، والعدول إلى الاسمية للتنبيه على أن علمه تعالى بما ذكر أمر مستمر ليس كإنشائه للمنشآت.
öyle ki O Celle ve Alâ her bir şahsın ufalanmış ve dağılmış bütün parçalarını, bunların asıllarını ve teferruatını, birbirleriyle bitişme, ayrılma, toplanma ve dağılma bakımından durumlarını bilir; böylece her birini önceki kuvvetleriyle birlikte önceki nizam üzere yeniden iade eder. Cümle ya daha önce geçenlerin içeriğini tekit eden tezyîlî bir itiraziyedir yahut sıla cümlesine matuftur. İsim cümlesine dönülmesi ise Allah Teâlâ'nın zikredilen şeyleri bilmesinin, yaratıkları yaratması gibi sonradan olan değil, sürekli bir durum olduğuna dikkat çekmek içindir.
وقوله تعالى الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً بدل من الموصول الأول وعدم الاكتفاء بعطف صلته على صلته للتأكيد ولتفاوتهما في كيفية الدلالة، والظرفان متعلقان بجعل قدما على ناراً مفعوله الصريح للاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، والْأَخْضَرِ صفة الشجر وقرىء الخضراء، وأهل الحجاز يؤنثون الجنس المميز واحدة بالتاء مثل الشجر إذ يقال في واحده شجرة، وأهل نجد يذكرونه إلا ألفاظا استثنيت في كتب النحو، وذكر بعضهم أن التذكير لرعاية اللفظ والتأنيث لرعاية المعنى لأنه في معنى الأشجار والجمع تؤنث صفة، وقيل لأنه في معنى الشجرة وكما يؤنث صفته يؤنث ضميره كما في قوله تعالى مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ [الواقعة:
Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً } “O ki sizin için yeşil ağaçtan bir ateş kıldı” buyruğu, ilk mevsûlden bedeldir. Sılasını diğerinin sılasına atfetmekle yetinilmeyişi, tekit ve delalet keyfiyetindeki farklılıkları içindir. İki zarf { جَعَلَ } fiiline taalluk eder; öne alınana gösterilen ihtimam ve sona bırakılana iştiyak uyandırmak için açık mefulü olan { ناراً } kelimesinin önüne geçirilmiştir. { الْأَخْضَرِ } kelimesi { الشَّجَرِ } kelimesinin sıfatıdır; «الخضراء» şeklinde de okunmuştur. Hicaz ehli, tekili ta ile ayrılan 'şecer' gibi cins isimleri müennes kabul eder; zira tekiline 'şecere' denilir. Necid ehli ise nahiv kitaplarında istisna edilen kelimeler hariç bunu müzekker sayar. Bazıları müzekker kılınmasının lafza riayet, müennes kılınmasının ise mana ağaçlar demek olduğu ve çoğulun sıfatı müennes geldiği için manaya riayet sebebiyle olduğunu zikretmiştir. 'Şecere' manasında olduğu için sıfatı müennes yapıldığı gibi zamirinin de müennes yapıldığı söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibidir: { مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } [Vâkıa: 52-53].
٥٢، ٥٣] والمشهور أن المراد بهذا الشجر المرخ والعفار يتخذ من المرخ وهو ذكر الزند الأعلى ومن العفار بفتح العين وهو أنثى الزندة السفلى ويسحق الأول على الثاني وهما خضراوان يقطر منهما الماء فتنقدح النار بإذن الله تعالى، وكون المرخ بمنزلة الذكر والعفار بمنزلة الأنثى هو ما ذكره الزمخشري وغيره واللفظ كالشاهد له، وعكس الجوهري وعن ابن عباس والكلبي في كل شجر نار إلا العناب قيل ولذا يتخذ منه مدق القصارين، وأنشد الخفاجي لنفسه:
Meşhur olan, bu ağaçtan maksadın 'merh' ve 'afâr' ağaçları olduğudur. Merh ağacından üstteki çakmak çubuğu (eril olan) yapılır; ayın harfinin fethasıyla afâr ağacından ise alttaki çakmak parçası (dişil olan) yapılır; birincisi ikincisine sürtülür ve ikisi de yemyeşil olup kendilerinden su damladığı hâlde Allah Teâlâ'nın izniyle ateş çıkar. Merh ağacının erkek, afâr ağacının dişi mesabesinde olması Zemahşerî ve başkalarının zikrettiği husustur; lafız da buna şahit gibidir. Cevherî ise bunun aksini söylemiştir. İbn Abbâs ve Kelbî'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Hünnap ağacı hariç her ağaçta ateş vardır.' Denildiğine göre bu yüzden çırpıcıların tokmakları ondan yapılır. Hafâcî kendisi için şu beyti okumuştur:
أيا شجر العناب نارك أوقدت ... بقلبي وما العناب من شجر النار
«Ey hünnap ağacı! Kalbimde senin ateşin tutuştu; oysa hünnap ateş ağaçlarından değildir.»
واشتهر العموم وعدم الاستثناء ففي المثل في كل شجر نار واستمجد المرخ والعفار أي استكثرا من النار من مجدت الإبل إذا وقعت في مرعى واسع كثير، ومنه رجل ماجد أي مفضال، واختار بعضهم حمل الشجر الأخضر على الجنس وما يذكر من المرخ والعفار من باب التمثيل، وخصا لكونهما أسرع وريا وأكثر نارا كما يرشد إليه المثل، ومن إرسال المثل المرخ والعفار لا يلدان غير النار.
Genellik ve hiçbir istisnanın bulunmayışı meşhurdur; nitekim darbımeselde şöyle denir: 'Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ise ateşi bolca edinmiştir.' Yani develer geniş ve bol otlu bir otlağa düştüğünde söylenen مَجَدَتِ الإبلُ ifadesinden hareketle ateşi çokça barındırmışlardır; bundan türeyen 'mâcid' cömert ve faziletli adam demektir. Bazıları yeşil ağacı cins anlamına hamletmeyi, merh ve afâr zikrinin ise misal kabilinden olduğunu tercih etmiştir. Darbımeselin de işaret ettiği gibi, daha çabuk tutuşmaları ve daha çok ateş çıkarmaları sebebiyle özellikle zikredilmişlerdir. Darbımesel olarak söylenen sözlerden biri de şudur: 'Merh ve afâr ateşten başkasını doğurmaz.'
فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ كالتأكيد لما قبله والتحقيق له أي فإذا أنتم من ذلك الشجر الأخضر توقدون النار لا تشكون في أنها نار حقيقة تخرج منه وليست كنار الحباحب، وأشار سبحانه بقوله تعالى الَّذِي إلخ إلى أن من قدر على إحداث النار من الشجر الأخضر مع ما فيه من المائية المضادة لها بكيفيته فإن الماء بارد رطب والنار حارة يابسة كان جل وعلا أقدر على إعادة الغضاضة إلى ما كان غضا فيبس وبلي، ثم إن هذه النار يخلقها الله تعالى عند سحق إحدى الشجرتين على الأخرى لا أن هناك نارا كامنة تخرج بالسحق ومِنَ الشَّجَرِ لا يصلح دليلا لذلك، وفي كل شجر نار من مسامحات العرب فلا تغفل، وإياك واعتقاد الكمون.
{ فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ } “Bir de bakarsınız ki siz ondan tutuşturup durmaktasınız” buyruğu, öncesini pekiştirmek ve tahkik etmek gibidir; yani bir de bakarsınız ki siz o yeşil ağaçtan ateşi yakıyorsunuz ve onun ateşböceği ışığı gibi olmayıp ondan çıkan gerçek bir ateş olduğunda şüphe etmiyorsunuz. O Subhânehu { الَّذِي } vs. buyruğuyla işaret etmiştir ki; tabiatı itibarıyla ateşe zıt olan sululuk barındırmasına rağmen -zira su soğuk ve nemli, ateş ise sıcak ve kurudur- yeşil ağaçtan ateşi yaratmaya gücü yeten O Celle ve Alâ, taze iken kuruyup çürüyen şeye tazeliğini yeniden iade etmeye çok daha kadirdir. Sonra bu ateş, iki ağaçtan biri diğerine sürtüldüğünde Allah Teâlâ tarafından yaratılır; yoksa sürtmeyle dışarı çıkan gizli bir ateş var değildir. { مِنَ الشَّجَرِ } ifadesi buna delil olmaya elverişli değildir. 'Her ağaçta ateş vardır' sözü ise Arapların müsamahalı (mecazi) ifadelerindendir, gafil olma ve gizlilik (kümûn) inancına düşmekten sakın!
وقوله تعالى أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ إلخ استئناف مسوق من جهته تعالى لتحقيق مضمون الجواب الذي أمر ﷺ أن يخاطبهم به ويلزمهم الحجة، والهمزة للإنكار والنفي والواو للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي أليس الذي أنشاها أول مرة وليس الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا وليس الذي خلق السماوات والأرض مع كبر جرمهما وعظم شأنهما بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ في الصغر والحقارة بالنسبة إليهما على أن المراد بمثلهم هم وأمثالهم أو على أن المراد به هم أنفسهم بطريق الكناية كما في مثلك يفعل كذا، وقال بعضهم:
Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan güç yetiremez mi?” vs. buyruğu, o sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara hitap etmesi ve aleyhlerine delil getirmesi emredilen cevabın içeriğini O Teâlâ tarafından gerçekleştirmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir. Hemze inkâr ve nefiy içindir; vav harfi ise makamın gerektirdiği takdiri bir cümleye atıftır; yani onları ilk defa var eden, sizin için yeşil ağaçtan ateş kılan ve cisimlerinin büyüklüğüne ve şanlarının yüceliğine rağmen gökleri ve yeri yaratan O Zat, onlara kıyasla küçüklük ve değersizlikleri içinde { بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?” Buradaki 'onların benzeri' ifadesinden maksat ya kendileri ve benzerleridir ya da 'senin gibisi şunu yapar' sözünde olduğu gibi kinaye yoluyla bizzat kendileridir. Bazıları şöyle demiştir:
مثلهم في أصول الذات وصفاتها وهو المعاد، وسيأتي إن شاء الله تعالى تفصيل الكلام في هذا المقام، وزعم جماعة
'Zatın asıllarında ve sıfatlarında onların benzeri demektir ki o da diriltilecek olan varlıktır.' İnşallah Teâlâ bu makamdaki sözün tafsilatı gelecektir. Bir grup
من المفسرين عود ضمير مِثْلَهُمْ للسماوات والأرض لشمولهما لمن فيهما من العقلاء فلذا كان ضمير العقلاء تغليبا والمقصود بالكلام دفع توهم قدم العالم المقتضي لعدم إمكان إعادته وهو تكلف ومخالف للظاهر والمشركون لا يقولون بقدم العالم فيما يظهر. وتعقب أيضا بأن قدم العالم لو فرض مع قدم النوع الإنساني وعدم تناهي أفراده في جانب المبدأ لا يأبى الحشر الجسماني إذ هو بالنسبة إلى المكلفين وهم متناهون. وزعم أن ما ثبت قدمه استحال عدمه غير تام كما قرر في محله فلا تغفل، وقرأ الجحدري وابن أبي إسحاق والأعرج وسلام ويعقوب في رواية «يقدر» بفتح الياء وسكون القاف فعلا مضارعا.
müfessir, içlerindeki akıl sahiplerini kapsaması sebebiyle { مِثْلَهُمْ } zamirinin göklere ve yere döndüğünü, bu yüzden tağlîb yoluyla akıllılar zamiri kullanıldığını iddia etmişlerdir; sözden maksat ise âlemin kıdemi (ezeli oluşu) vehmini ve bunun gerektirdiği iadenin imkânsızlığını defetmektir. Bu ise bir zorlamadır ve zahire aykırıdır; zira müşrikler görünen o ki âlemin kıdemini söylememektedirler. Şöyle de itiraz edilmiştir: Âlemin kıdemi, insan türünün kıdemi ve başlangıç cihetinde fertlerinin sonsuzluğu ile birlikte farz edilse dahi, mükellefler bakımından cismani haşre engel teşkil etmez; zira onlar sonludur. 'Kıdemi sabit olanın yokluğu imkânsızdır' iddiası ise kendi yerinde açıklandığı üzere tam değildir, gafil olma! Cahderî, İbn Ebî İshak, A'rec, Sellâm ve bir rivayette Ya'kûb muzari fiil olarak yâ'nın fethası ve kaf'ın sükûnuyla «يقدر» şeklinde okumuşlardır.
بَلى جواب من جهته تعالى وتصريح بما أفاده الاستفهام الإنكاري من تقرير ما بعد النفي من القدرة على الخلق وإيذان بتعيينه للجواب نطقوا به أو تلعثموا فيه مخافة الالتزام، وقوله تعالى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ عطف على ما يفيده الإيجاب أي بلى هو سبحانه قادر على ذلك وهو جل وعلا المبالغ في الخلق والعلم كيفا وكما.
{ بَلى } “Evet!” O Teâlâ tarafından bir cevaptır; inkârî istifhamın ifade ettiği, nefiyden sonraki yaratma kudretinin tespiti ve ikrarının açıkça beyanıdır ve bağlayıcılıktan korkarak bunu dilleriyle ikrar etseler de kekeleseler de cevabın bu şekilde taayyün ettiğini bildirmektir. Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } “O, her şeyi hakkıyla yaratan, her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu, olumlu cevabın ifade ettiği manaya atıftır; yani evet, O Subhânehu buna kadirdir ve O Celle ve Alâ hem nitelik hem nicelik bakımından yaratmada ve ilimde son derece kemal sahibidir.
وقرأ الحسن والجحدري وزيد بن علي ومالك بن دينار «الخالق» بزنة الفاعل إِنَّما أَمْرُهُ أي شأنه تعالى شأنه في الإيجاد، وجوز فيه أن يراد الأمر القولي فيوافق قوله تعالى إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ [النحل: ٤٠] ويراد به القول النافذ.
Hasan, Cahderî, Zeyd b. Ali ve Mâlik b. Dînâr fâil vezninde «الخالق» şeklinde okumuşlardır. { إِنَّما أَمْرُهُ } “O'nun buyruğu ancak şöyledir” yani yoktan var etmede O Teâlâ'nın şanı ancak bundan ibarettir. Burada sözlü emrin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bu takdirde O Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ } “Bizim bir şeye sözümüz ancak...” [Nahl: 40] buyruğuna uygun olur ve bundan geçerli olan söz kastedilir.
إِذا أَرادَ شَيْئاً أي إيجاد شيء من الأشياء أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ أي أوجد فَيَكُونُ أي فهو يكون ويوجد، والظاهر أن هناك قولا لفظيا هو لفظ كن وإليه ذهب معظم السلف وشؤون الله تعالى وراء ما تصل إليه الأفهام فدع عنك الكلام والخصام، وقيل ليس هناك قول لفظي لئلا يلزم التسلسل، ويجوز أن يكون هناك قول نفسي وقوله للشيء تعلقه به، وفيه ما يأباه السلف غاية الإباء، وذهب غير واحد إلى أنه لا قول أصلا وإنما المراد تمثيل لتأثير قدرته تعالى في مراده بأمر الآمر المطاع للمأمور المطيع في سرعة حصول المأمور به من غير امتناع وتوقف على شيء.
{ إِذا أَرادَ شَيْئاً } “Bir şeyi dilediği zaman” yani şeylerden herhangi bir şeyi var etmeyi dilediğinde, { أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ } “ona sadece 'Ol' demesidir” yani var ol [demesidir], { فَيَكُونُ } “o da hemen oluverir” yani o da var olur ve meydana gelir. Zahir olan, orada 'kün' lafzından ibaret sözlü bir hitabın varlığıdır; Selef-i Sâlihîn'in çoğunluğu bu görüşe gitmiştir. Allah Teâlâ'nın şanları ise anlayışların ulaşabileceğinin ötesindedir; öyleyse kelamı ve tartışmayı bırak! Teselsül gerekmesin diye orada sözlü bir hitabın olmadığı da söylenmiştir. Orada nefsi bir kelamın bulunması ve O'nun bir şeye hitabının o şeye taalluk etmesi de caizdir; fakat bunda Selef'in şiddetle reddettiği hususlar vardır. Pek çok âlim ise hiçbir sözün bulunmadığı, muradın sadece O Teâlâ'nın kudretinin dilediği şey üzerindeki tesirini, itaatkâr bir memura emreden itaat edilen bir âmirin emrine benzeterek emredilen şeyin hiçbir imtina ve duraksama olmaksızın süratle hâsıl olmasını temsil etmek olduğu görüşüne varmıştır.
وقرأ ابن عامر والكسائي «فيكون» بالنصب عطفا على يَقُولَ وجوز كونه منصوبا في جواب الأمر، وأباه بعضهم لعدم كونه أمرا حقيقة، وفيه بحث فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ تنزيه له ﷿ مما وصفوه به تعالى وتعجيب عما قالوا في شأنه عز شأنه، والفاء جزائية أي إذا علم ذلك فسبحان أو سببية لأن ما قبل سبب لتنزيهه سبحانه، والملكوت مبالغة في الملك كالرحموت والرهبوت فهو الملك التام، وفي تعليق سبحان بما في حيزه إيماء إلى أن كونه تعالى مالكا للملك كله قادرا على كل شيء مقتض للتسبيح، وفسر الملكوت أيضا بعالم الأمر والغيب فتخصيصه بالذكر قيل لاختصاص التصرف فيه به تعالى من غير واسطة بخلاف عالم الشهادة.
İbn Âmir ve Kisâî, { يَقُولَ } fiiline atıfla nasb ile «فيكونَ» okumuşlardır; bunun emir cümlesinin cevabında mansup olması da caiz görülmüştür. Bazıları ise hakiki bir emir olmaması sebebiyle bunu reddetmiştir ki bu tartışmalıdır. { فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan Zat her türlü eksiklikten münezzehtir” ifadesi, O Teâlâ'yı müşriklerin niteledikleri şeylerden tenzih ve O'nun şanı yüce Zat'ı hakkında söyledikleri sözlerden taaccüp etmektir. Fa harfi cezâiyyedir; yani bu bilindiğine göre O münezzehtir; yahut sebebiyyedir, çünkü önceki kısım O Subhânehu'yu tenzih etmenin sebebidir. الملكوت kelimesi رحموت ve رهبوت gibi mülkte mübalağadır; dolayısıyla tam mülkiyet demektir. Sübhân lafzının kendi alanındaki ifadeye bağlanmasında, O Teâlâ'nın bütün mülkün sahibi ve her şeye kadir oluşunun tesbihi gerektirdiğine bir işaret vardır. Melekût ayrıca emir ve gayb âlemi olarak da tefsir edilmiştir; bu takdirde özellikle zikredilmesinin sebebi, şehadet âleminin aksine onda tasarrufun vasıtasız olarak O Teâlâ'ya has kılınmasıdır denilmiştir.
وقرأ طلحة والأعمش «ملكة» على وزن شجرة أي بيده ضبط كل شيء، وقرىء «مملكة» على وزن مفعلة وقرىء «ملك» وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لا إلى غيره تعالى وهذا وعد للمقرين ووعيد للمنكرين فالخطاب عام للمؤمنين والمشركين، وقيل هو وعيد فقط على أن الخطاب للمشركين لا غير توبيخا لهم ولذا عدل عن مقتضى الظاهر وهو وإليه يرجع الأمر كله ففيه دلالة على أنهم استحقوا غضبا عظيما. وقرأ زيد بن علي «ترجعون» مبنيا للفاعل.
Talha ve A'meş 'şecere' vezninde «مَلَكَةُ» şeklinde okumuşlardır; yani her şeyin zabtı O'nun elindedir. «مَمْلَكَةُ» vezninde ve «مُلْكُ» şeklinde de okunmuştur. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” O Teâlâ'dan başkasına değil. Bu, ikrar edenler için bir vaad, inkâr edenler için ise bir tehdittir; dolayısıyla hitap müminleri ve müşrikleri kapsayacak şekilde geneldir. Hitabın sadece müşriklere yönelik bir azarlama olması üzere sırf bir tehdit olduğu da söylenmiştir; bu yüzden 've her iş O'na döndürülür' şeklindeki zahirin gereğinden dönülmüştür ve bunda onların büyük bir gazabı hak ettiklerine delalet vardır. Zeyd b. Ali ise etken fiil olarak «تَرْجِعُونَ» okumuştur.
هذا ما لخص من كلامهم في هذه الآيات الكريمة وفيها دلالة واضحة على المعاد الجسماني وإيماء إلى دفع بعض الشبه عنه، وهذه المسألة من مهمات مسائل الدين وحيث إن هذه السورة الكريمة قد تضمنت من أمره ماله كانت عند أجلة العلماء الصدور قلب القرآن لا بأس بأن يذكر في إتمام الكلام فيها ما للعلماء في تحقيق أمر ذلك فأقول طالبا من الله ﷿ التوفيق إلى القول المقبول: اعلم أولا أن المسلمين اختلفوا في أن الإنسان ما هو فقيل هو هذا الهيكل المحسوس مع أجزاء سارية فيه سريان ماء الورد والنار في الفحم وهي جسم لطيف نوراني مخالف بالحقيقة والماهية
Bu mübarek ayetler hakkında ulemanın sözlerinden özetlenenler bunlardır. Bu ayetlerde cismani dirilişe dair apaçık bir delalet ve buna yönelik bazı şüpheleri savuşturmaya bir işaret vardır. Bu mesele dinin en mühim meselelerindendir; bu mübarek sure de onun durumundan pek çok şeyi içerdiğinden, önde gelen büyük âlimler nezdinde Kur'an'ın kalbi olmuştur. Bu konudaki sözü tamamlamak sadedinde ulemanın bu meselenin tahkiki hakkındaki görüşlerini zikretmekte bir beis yoktur; Allah azze ve celle'den makbul söze muvaffak kılmasını dileyerek şöyle derim: Öncelikle bil ki Müslümanlar insanın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: O, kömürdeki ateşin ve güldeki gül suyunun sirayeti gibi içine sirayet etmiş parçalarla birlikte şu duyulur heykeldir (bedendir); bu parçalar, hakikati ve mahiyeti bakımından
للأجسام التي منها ائتلف هذا الهيكل وإن كان لسريانه فبه بشبهه صورة ولا نعلم حقيقة هذا الجسم وهو الروح المشار إليها بقوله تعالى: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الإسراء: ٨٥] عند معظم السلف الصالح وبينه وبين البدن علاقة يعبر عنها بالروح الحيواني وهو بخار لطيف إذا فسد وخرج عن الصلاحية لأن يكون علاقة تخرج الروح عن البدن خروجا اضطراريا وتزول الحياة، وما دام باقيا على الوجه الذي يصلح به لأن يكون علاقة تبقي الروح والحياة، وهذا الجسم المعبر عنه بالروح على ما قال الإمام القرطبي في التذكرة مما له أول وليس له آخر بمعنى أنه لا يفنى وإن فارق البدن المحسوس، وذكر فيها أن من قال إنه يفنى فهو ملحد، وقيل هو هذا الهيكل المحسوس مع النفس الناطقة التي هي جوهر مجرد بل هو الإنسان حقيقة على ما صرح به بعضهم، وإلى إثبات هذا الجوهر ذهب الحليمي والغزالي والراغب وأبو زيد الدبوسي ومعمر من قدماء المعتزلة وجمهور متأخري الإمامية وكثير من الصوفية وهو الروح الأمرية وليست داخلة البدن ولا خارجة عنه فنسبتها إليه نسبة الله ﷾ إلى العالم وهي بعد حدوثها الزماني عندهم لا تفنى أيضا.
bu heykelin kendisinden meydana geldiği cisimlere aykırı olan, içine sirayet etmesi sebebiyle suret bakımından ona benzese de hakikatini bilmediğimiz latif, nurani bir cisimdir. Bu, Selef-i Sâlihîn'in çoğunluğuna göre Allah Teâlâ'nın: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” [İsrâ: 85] buyruğunda işaret edilen ruhtur. Onunla beden arasında 'hayvani ruh' diye ifade edilen bir irtibat vardır ki bu latif bir buhardır; o bozulup bir irtibat olmaya elverişsiz hâle geldiğinde ruh bedenden zorunlu bir çıkışla çıkar ve hayat zeval bulur. Bir irtibat olmaya elverişli şekilde kaldığı müddetçe de ruh ve hayat baki kalır. İmam Kurtubî'nin et-Tezkire'de söylediğine göre ruh diye ifade edilen bu cisim, başlangıcı olan fakat sonu olmayan varlıklardandır; yani duyulur bedenden ayrılsa bile yok olmaz. Orada onun yok olacağını söyleyen kimsenin mülhid olduğunu da zikretmiştir. Bir görüşe göre o, mücerret bir cevher olan natık nefis ile birlikte bu duyulur heykeldir; hatta bazılarının açıkça belirttiğine göre insanın hakikati bizzat odur. Bu cevherin ispatına Halîmî, Gazzâlî, Râgıb, Ebû Zeyd ed-Debûsî, kadim Mutezile'den Ma'mer, İmamiyye'nin müteahhirîn ulemasının cumhuru ve mutasavvıfların birçoğu gitmiştir. Bu, emrî ruhtur; bedenin ne içindedir ne de dışındadır, onun bedene nispeti Allah azze ve celle'nin âleme nispeti gibidir ve onlara göre zamansal olarak sonradan yaratıldıktan sonra o da yok olmaz.
ورد هذا المذهب ابن القيم في كتاب الروح بما لا مزيد عليه، وكما اختلفوا في ذلك اختلفوا في أن البدن هل يتفرق بعد الموت فقط أم يتفرق وتعدم ذاته بكل قال بعض، ولعل من قال بالثاني استثنى عجب الذنب لصحة خبر استثنائه من البلى، وكل هؤلاء المختلفين اتفقوا على القول بالحشر الجسماني إلا أن منهم من قال بالحشر الجسماني فقط بمعنى أنه لا يحشر إلا جسم إذ ليس وراء الجسم عندهم جوهر مجرد يسمى بالنفس الناطقة، ومنهم من قال بالحشر الجسماني والحشر الروحاني معا بمعنى أنه يحشر الجسم متعلقا به أمر ليس بجسم هو النفس الناطقة وكل من أصحاب هذين القولين منهم من يقول بأن البدن إذا تفرق تجمع أجزاؤه يوم القيامة للحشر وتقوم فيها الروح أو تتعلق كما في الدنيا بل القيام أو التعلق هناك أتم إذ لا انقطاع له أصلا بعد تحققه فالحشر عند هؤلاء بجمع الأجزاء المتفرقة وعود قيام الروح أو تعلقها إليها، والمراد بالأجزاء الأجزاء الأصلية وهي أجزاء البدن حال نفخ الروح فيه في الدنيا لا الذرة التي أخذ عليها العهد يوم أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] كما قيل: والله تعالى قادر على حفظها من التحلل والتبدل وكذا على حفظها من ان تكون أجزاء بدن آخر وإن تفرقت في أقطار الأرض واختلطت بالعناصر، وقيل:
İbnü'l-Kayyim, Kitâbü'r-Rûh'ta bu mezhebi bundan fazlası olamayacak şekilde reddetmiştir. Bunda ihtilaf ettikleri gibi, bedenin ölümden sonra sadece dağılıp ayrışacağı mı, yoksa dağılıp zâtının tamamen yok mu olacağı hususunda da ihtilaf etmişlerdir; bazıları her iki görüşü de söylemiştir. Belki de ikinciyi söyleyen, çürümeden istisna edildiğine dair sahih hadis sebebiyle kuyruk sokumu kemiğini (acbü'z-zeneb) istisna etmiştir. Bütün bu ihtilaf edenler cismani haşri kabul etme hususunda ittifak etmişlerdir; ancak onlardan bazıları sadece cismani haşri kabul etmiştir; yani onlara göre cismin ötesinde 'natık nefis' denilen mücerret bir cevher bulunmadığı için ancak cisim haşrolunur. Bazıları ise hem cismani hem ruhani haşri birlikte kabul etmiştir; yani cisim, kendisine bağlı olan ve cisim olmayan bir şeyle -ki o natık nefistir- birlikte haşrolunur. Bu iki görüş sahiplerinin her birinden öyleleri vardır ki beden dağıldığında kıyamet günü haşir için parçalarının toplanacağını, dünyada olduğu gibi ruhun onda kaim olacağını veya ona bağlanacağını söylerler; hatta oradaki kaim oluş veya bağlanma daha tamdır, çünkü gerçekleşmesinden sonra onun için asla bir kesinti yoktur. Dolayısıyla bunlara göre haşir, dağılmış parçaların toplanması ve ruhun onlarda kaim oluşunun veya bağlanışının geri dönmesiyledir. Parçalardan murat ise asli parçalardır; bu parçalar, denildiği gibi { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } [A'râf: 172] gününde ahit alınan zerre değil, dünyada içine ruh üflendiği andaki beden parçalarıdır. Allah Teâlâ onları çözülmekten ve değişmekten korumaya kadir olduğu gibi, yeryüzünün dört bir yanına dağılsalar ve unsurlara karışsalar bile başka bir bedenin parçası olmaktan korumaya da kadirdir. Şöyle de denilmiştir:
يجوز أن تكون الأجزاء الأصلية يقبضها الملك بإذن الله تعالى عند حضور الموت فلا يتعلق بها الأكل ولا تختلط بالتراب ولا يحصل منها نماء نبات أو حيوان وهو مجرد احتمال لا دليل عليه بل مخالف لقوله سبحانه: قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ فإنه ظاهر في أن المحشور أجزاء رميمة مخلوطة بالتراب، ويجوز أن تكون الأجزاء الأصلية هي الأجزاء الترابية التي ينثرها الملك في الرحم على المني كما ورد في الحديث الصحيح وهو لا ينثر ترابا واحدا مرتين ويحشر البدن بعد الجمع على أكمل حالاته كما يشير إليه
Asli parçaların, ölüm anında Allah Teâlâ'nın izniyle melek tarafından kabzedilmesi, böylece yenmeye konu olmaması, toprağa karışmaması ve ondan bir bitki veya hayvan büyümesinin meydana gelmemesi de caizdir; ancak bu delilsiz sırf bir ihtimaldir, bilakis O Subhânehu'nun: { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ } buyruğuna aykırıdır; zira bu ayet haşrolunacak olanın toprağa karışmış çürümüş parçalar olduğu hususunda açıktır. Asli parçaların, sahih hadiste geldiği üzere meleğin rahimde nutfe üzerine saçtığı toprak parçaları olması da caizdir; melek tek bir toprağı iki defa saçmaz. Beden toplandıktan sonra en mükemmel hâlleri üzere haşrolunur; nitekim
قوله ﵊ «يحشر الناس حفاة عراة غرلا»
Onun aleyhisselâm: «İnsanlar yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşrolunurlar» hadisi de buna işaret etmektedir.
ثم يزاد في أجساد أهل الجنة فيكون أحدهم كآدم ﵇ طولا وعرضا، وكذا يزاد في أجساد أهل النار خلافا للمعتزلة حتى أن سن أحدهم لتكون كجبل أحد، وجاء كل من الزيادتين في الحديث فالمقطوع أو المجذوع مثلا لا يحشر إلا كاملا كما كان قبل القطع أو الجذع ومن خلق في الدنيا بأربع أيد مثلا يحشر على ما هو المعتاد المعروف في بني نوعه وكذا من خلق بلا يد أو رجل مثلا، والقول بأنه يلزم تعذيب جسد لم يعص وترك تعذيب جسد عصى ناشىء عن غفلة عظيمة إذ المعذب إنما هو الروح وهو الذي عصى ولا يعقل العصيان والتعذيب لنفس الجسد وحرقه بالنار ليس تعذيبا له نفسه وإلا لكان حرق الخشب تعذيبا له بل هو وسيلة إلى تعذيب الروح وهذا كما لو جعل شخص في صندوق حديد مثلا ووضع في النار أو لف في ثوب وضرب بالسياط حتى
Sonra cennet ehlinin bedenleri büyütülür ve boy ile endam bakımından her biri Âdem aleyhisselâm gibi olur. Aynı şekilde Mutezile'nin aksine cehennem ehlinin bedenleri de büyütülür; öyle ki birinin azı dişi Uhud Dağı kadar olur. Bu iki büyümenin her biri hadiste varit olmuştur. Binaenaleyh örneğin bir uzvu kesilmiş veya koparılmış olan kimse ancak kesilmeden veya koparılmadan önceki gibi tam olarak haşrolunur; dünyada örneğin dört elle yaratılan kimse kendi türünde bilinen mutad hâl üzere haşrolunur; elsiz veya ayaksız yaratılan kimse de böyledir. İsyan etmeyen bir bedenin azap görmesi ve isyan eden bir bedenin azabının terk edilmesinin gerekeceği sözü ise büyük bir gafletten kaynaklanmaktadır; zira azap gören ancak ruhtur ve isyan eden de odur; bedenin bizzat kendisi için isyan ve azap düşünülemez. Onun ateşle yakılması bizzat bedene azap değildir; aksi takdirde odunun yakılması da ona azap olurdu. Bilakis bu, ruha azap etmenin bir vasıtasıdır. Bu durum tıpkı bir şahsın örneğin demir bir sandığa konulup ateşe atılması veya bir elbiseye sarılıp
تخرق الثوب فالروح بمنزلة هذا الشخص والجسد بمنزلة الصندوق أو الثوب، وعلى القول بأن لكل شيء حياة لائقة به لا يلزم التعذيب أيضا إذ ليس كل حي تؤلمه النار، واعتبر ذلك بالسمند وبالنعامة وكذا بخزنة جهنم وحياتها وعقاربها والعياذ بالله ﷿. ومنهم من يقول: إن البدن يعدم لا أنه تتفرق أجزاؤه فقط ثم يعاد للحشر بعينه، ومنهم من يقول يعدم ثم يخلق يوم القيامة مثله فتقوم فيه الروح أو تتعلق به. واستدل للقول الأول بقوله تعالى: قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ فإنه ظاهر في أن العظام لا تعدم ذواتها في الخارج ولا يكاد يفهم من الرميم أكثر من تفرق الأجزاء وكأن المنكرين استبعدوا جمعها فأشير إلى دفع استبعادهم بأن الإنشاء أبعد وقد وقع ثم دفع ما عسى يتوهم من أن اختلاط الأجزاء بعد تفرقها وعودها إلى عناصرها يوجب عدم تميزها فلا يتيسر جمعها بقوله سبحانه: وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ثم أشير إلى دفع ما يتوهم من أن الإنشاء كان تدريجيا نقلت فيه الأجزاء من حالة إلى حالة حتى حصل استعدادها للحياة ومناسبتها للروح ولا كذلك ما يكون يوم القيامة فلا مناسبة بين الأجزاء التي تجمع وبين الروح والحياة فلا يلزم من صحة الإنشاء صحة الحشر بقوله تعالى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً وحيث كان هذا معروفا بينهم يشاهده الكبير والصغير منهم أشار سبحانه إلى الدفع به وإلا فإنشاؤه تعالى لما يكون بالتولد من الحيوان كالفأر والذباب دافع لذلك.
elbise parçalanıncaya kadar kırbaçlanması gibidir; ruh bu şahıs mesabesindedir, beden ise sandık veya elbise mesabesindedir. Her şeyin kendine layık bir hayatı olduğu görüşüne göre de azap gerekmez; zira her yaşayan varlığa ateş acı vermez. Semender kuşu ve devekuşu ile, aynı şekilde cehennemin zebanileri, yılanları ve akrepleri ile bunu kıyasla -Allah'a azze ve celle sığınırız-. Onlardan bazıları şöyle der: Beden sadece parçaları dağılmakla kalmaz, tamamen yok olur; sonra haşir için bizzat kendisi iade edilir. Bazıları ise şöyle der: Yok olur, sonra kıyamet günü onun bir benzeri yaratılır ve ruh onda kaim olur veya ona bağlanır. Birinci görüşe Allah Teâlâ'nın: { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ } buyruğu delil getirilmiştir; zira bu ayet kemiklerin zâtlarının dış dünyada yok olmadığı hususunda açıktır ve 'remîm' kelimesinden parçaların dağılmasından fazlası pek anlaşılmaz. Sanki inkârcılar bunların toplanmasını uzak görmüşler; bunun üzerine ilk yaratılışın daha uzak olduğu ve vuku bulduğu belirtilerek bu uzak görmelerini savuşturmaya işaret edilmiş, sonra parçaların dağılıp unsurlarına dönmesinden sonra birbirine karışmasının ayırt edilememelerini gerektireceği, dolayısıyla toplanmalarının kolay olmayacağı şeklindeki muhtemel vehim O Subhânehu'nun: { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } buyruğu ile savuşturulmuş, ardından ilk yaratılışın parçaların hâlden hâle aktarılarak hayata istidat ve ruha uygunluk kazanmasına kadar aşamalı olduğu, kıyamet gününde ise böyle olmayacağı, dolayısıyla toplanan parçalar ile ruh ve hayat arasında bir münasebet bulunmayacağı ve ilk yaratılışın sahih olmasından haşrin sahih olmasının gerekmeyeceği şeklindeki muhtemel vehim Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً } buyruğu ile savuşturulmaya işaret edilmiştir. Bu durum aralarında bilinen ve büyük küçük herkesin müşahede ettiği bir husus olduğundan, O Subhânehu bununla defetmeye işaret etmiştir; aksi takdirde fare ve sinek gibi kendiliğinden üreyen hayvanları Allah Teâlâ'nın yaratması da bunu defedicidir.
ومن الناس من زعم أن ما يكون قبيل الساعة من الزلازل وإنزال مطر كمني الرجال ونحو ذلك لتحصيل استعداد للروح في تلك الأجزاء، وهو مما لا يحتاج إلى التزامه، وكذا استدل لذلك القول بما أرشد إليه إبراهيم ﵇ حين قال رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [البقرة: ٢٦٠] وبقوله تعالى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ [القيامة: ٣، ٤] إلى غير ذلك من الآيات وفي الأخبار ما يقتضيه أيضا، واستدل لدعوى أن البدن يعدم ذاتا في القول الثاني بقوله سبحانه: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] وقوله تعالى: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] ورد بأنه يجوز أن يكون التفرق هلاكا بل قال بعض المحققين: إن معنى الآية كل شيء ليس بموجود في الحال في حد نفسه إلا ذات الواجب تعالى بناء على أن وجود الممكن مستفاد من الغير فلا وجود فيه مع قطع النظر عن الغير بخلاف وجود الواجب تعالى فإنه من ذاته سبحانه بل عين ذاته، ويقال نظير ذلك في الآية الثانية لو سلم دخول البدن في عموم من، واستدل لدعوى أنه يخلق يوم القيامة مثله في القول الثالث بقوله تعالى: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وأجيب بأن المراد مثلهم في الصغر والقماة على ما سمعت فيما تقدم، ولا يراد أنه تعالى قادر على أن يخلق يوم القيامة مثل أبدانهم التي كانت في الدنيا ويعيد أرواحهم إليها إذ لا يكاد يفهم هذا من الآية ولا داعي لالتزام القول بأن الحشر بخلق مثل البدن السابق وإن قيل بأن ذلك البدن تعدم ذاته في الخارج. ومن الناس من توهم وجوب التزامه إن قيل بذلك لاستحالة إعادة المعدوم.
İnsanlardan bazıları, kıyametin kopmasından hemen önce vuku bulacak depremlerin, erkeklerin menisi gibi bir yağmurun indirilmesinin ve benzeri şeylerin, o parçalarda ruha karşı bir istidat hâsıl etmek için olduğunu iddia etmişlerdir ki bu kabul edilmesine ihtiyaç duyulmayan şeylerdendir. Aynı şekilde bu görüşe, İbrâhim aleyhisselâm'ın: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” [Bakara: 260] dediğinde işaret edilen husus ile Allah Teâlâ'nın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ } “İnsan kemiklerini toplayamayacağımızı mı sanır? Evet, parmak uçlarını bile düzenlemeye kadiriz” [Kıyâme: 3-4] buyruğu ve diğer ayetler delil getirilmiştir; hadislerde de bunu iktiza eden rivayetler vardır. İkinci görüşteki bedenin zâtının yok olacağı iddiasına ise O Subhânehu'nun: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun Zatından başka her şey helak olucudur” [Kasas: 88] buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } “Onun üzerindeki her canlı yok olucudur” [Rahmân: 26] buyruğu delil getirilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Parçalanıp dağılmanın da bir helak olması caizdir; hatta bazı muhakkikler şöyle demiştir: Ayetin manası, Vâcib Teâlâ'nın Zatı hariç hiçbir şeyin şu anda kendi zatı gereği var olmadığıdır; zira mümkinin varlığı başkasından iktibas edilmiştir, dolayısıyla başkası nazara alınmadığında onun hiçbir varlığı yoktur; Vâcib Teâlâ'nın varlığı ise böyle değildir, zira O'nun varlığı bizzat kendi Zatındandır, hatta Zatının ta kendisidir. Bedenin 'men' (canlılar) lafzının umumuna dâhil olduğu kabul edilse dahi ikinci ayette de bunun benzeri söylenir. Üçüncü görüşteki kıyamet günü onun bir benzerinin yaratılacağı iddiasına ise Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى } “Gökleri ve yeri yaratan onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Evet!” buyruğu delil getirilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Muradın daha önce işittiğin üzere küçüklük ve değersizlikte onların benzeri olmasıdır; yoksa O Teâlâ'nın kıyamet gününde dünyadaki bedenlerinin bir benzerini yaratıp ruhlarını onlara iade etmeye kadir olduğu murat edilmemektedir; zira ayetten bu pek anlaşılmaz ve dış dünyada o bedenin zatının yok olacağı söylense bile haşrin önceki bedenin bir benzerinin yaratılmasıyla olacağı görüşünü benimsemeye hiçbir gerekçe yoktur. İnsanlardan bazıları, madumun (yok olanın) iadesinin imkânsızlığı sebebiyle bu söylendiğinde bunun benimsenmesinin zorunlu olduğu vehmine kapılmışlardır.