Binûn

Yâsîn Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

واستدل على الاستحالة بأنه لو أعيد لزم تخلل العدم بين الشيء ونفسه وهو محال.

[Madumun iadesinin] imkânsızlığına şöyle delil getirilmiştir: Eğer [o şey] iade edilecek olsaydı, şey ile kendisi arasına yokluğun girmesi (tehallülü) gerekirdi; bu ise imkânsızdır.

ورد بناء على أن الوقت ليس من المشخصات المعتبرة في الوجود بأنا لا نسلم أن التخلل هاهنا محال لأن معناه أنه كان موجودا زمانا ثم زال عنه الوجود في زمان آخر ثم اتصف بالوجود في الزمان الثالث وهو في الحقيقة تخلل العدم وقطع الاتصال بين زماني الوجود ولا استحالة فيه لوجود الطرفين المتغايرين بالذات إنما المحال تخلل العدم بين ذات الشيء ونفسه بمعنى قطع الاتصال بين الشيء ونفسه بأن يكون الشيء موجودا ولم يكن نفسه موجودا ثم يجد نفسه وهاهنا ليس كذلك فإن الشيء وجد مع نفسه في الزمان الأول ثم اتصف مع نفسه بالعدم في الزمان الآخر

Vaktin, varlıkta muteber olan belirleyici (teşhis edici) unsurlardan olmadığı esasına dayanılarak buna şöyle cevap verilmiştir: Biz burada [yokluğun araya] girmesinin imkânsız olduğunu kabul etmiyoruz. Çünkü bunun manası; onun bir zaman diliminde var olduğu, sonra başka bir zamanda varlığının ortadan kalktığı, ardından üçüncü bir zamanda tekrar varlıkla nitelendiğidir. Bu ise hakikatte yokluğun araya girmesi ve iki varlık zamanı arasındaki irtibatın kesilmesidir; bizzat birbirinden farklı iki tarafın bulunması sebebiyle bunda hiçbir imkânsızlık yoktur. İmkânsız olan ise; şeyin var olup kendisinin var olmaması, sonra da kendisini bulması şeklinde şey ile kendisi arasındaki irtibatın kesilmesi manasında, şeyin zatı ile kendisi arasına yokluğun girmesidir. Oysa burada durum böyle değildir; zira şey birinci zamanda kendisiyle birlikte var olmuş, sonra diğer zamanda kendisiyle birlikte yoklukla nitelenmiş,

ثم اتصف بالوجود مع نفسه في الزمان الثالث فلم يتحقق قطع الاتصال بين الشيء ونفسه في زمان من الأزمنة وهل هذا إلا كلبس شخص ثوبا معينا ثم خلعه ثم لبسه. واستدل أيضا بأنه لو جاز إعادة المعدوم بعينه لجاز إعادته مع مثله من كل وجه واللازم باطل لأن المتماثلين إما أن يكون أحدهما معادا دون الآخر وذلك باطل مستلزم للتحكم والترجيح بلا مرجح. وإما أن يكونا معادين وهو أيضا باطل مستلزم لاتحاد الاثنين، وإما أن لا يكون شيء منهما معادا وهو أيضا باطل مستلزم خلاف المفروض إذ قد فرض كون أحدهما معادا، وفيه أنه لا يتم إلا بإثبات فقدان الذات وبطلان الهوية فيما بين الوجودين السابق واللاحق فإنه مدار لزوم التحكم، ويجوز أن يقال: الشيء إذا عدم في الخارج بقي في نفس الأمر بحسب وجوده الذهني فيحفظ وحدته الشخصية بحسب ذلك الوجود كما لو كان متميزا ثابتا في العدم ثبوتا منفكا عن الوجود الخارجي كما ذهب إليه المعتزلة وموافقوهم، وزعم أن وحدته الشخصية غير محفوظة في الذهن إذ لا وحدة بدون الوجود ولا وجود بدون التشخص سواء كان وجودا خارجيا أو ذهنيا، والهوية الذهنية إنما تكون موجودة في الذهن بمشخصاتها الذهنية وهي بتلك المشخصات ليست هوية خارجية وإلا لزم اتصاف الهوية الخارجية بالعوارض المختصة بالوجود الذهني وهو ضروري البطلان بل بشرط تجريدها عنها، وقولهم باتحادها معها بمعنى أنها بعد التجريد عينها فليست إياها مطلقا بالفعل يتجه عليه أنه ليس معنى تجريد الهوية عن مشخصاتها جعلها خالية عنها في الواقع بل معناه قطع النظر عنها وعدم اعتبارها ولا يلزم من عدم اعتبارها اعتبار عدمها فضلا عن عدمها في الواقع وقطع النظر لا يمنع من الاتحاد في الواقع، والقول بأن قولنا: هذا معاد وهذا مبدأ قضية شخصية خارجية يتوقف صدقها على وجود الموضوع في الخارج لا ذهنية يكفي في صدقها وجود الموضوع في الذهن فقط فلا بد من انحفاظ الوحدة في الخارج ولا يكفي انحفاظها في الذهن يتجه عليه أن صدق الحكم الذهني كاف في اندفاع التحكم فتدبر، وقيل: كما أن المعدوم موجود في الذهن كذلك المبتدأ المفروض موجود فيه أيضا فليست نسبة الموجود الثاني إلى المعدوم السابق أولى من نسبته إلى المبتدأ المفروض. وتعقب بأن فيه بحثا، أما على مذهب الفلاسفة فلأن صورة المعدوم السابق مرتسمة في القوى المنطبعة للأفلاك عندهم بناء على أن صور جميع الحوادث الجسمانية منطبعة فيها بزعمهم فله صورة خيالية جزئية محفوظة الوحدة الشخصية بعد عدمه بخلاف المستأنف فإنه ليس له تلك الصورة قبل وجوده بصورته الجزئية فإذا وجد بتلك الصورة الجزئية كان معادا وإذا وجد بالصورة الكلية فإن مستأنفا، وأما على مذهب الأشاعرة من المتكلمين فلأن للمعدوم أيضا صورة جزئية حاصلة بتعلق صفة البصر من الموجد تعالى شأنه وليس تلك الصورة للمستأنف وجوده فإنها وإن كانت جزئية حقيقية أيضا إلا أنها لم تترتب على تعلق صفة البصر، ولا شك أن المترتب على تعلق صفة البصر أكمل من غير المترتب عليه فبين الصورتين تمايز واضح، وإذا انحفظ وحدة الموجود الخارجي بالصورة الجزئية الخيالية لنا فانحفاظها بالصورة الجزئية الحاصلة له سبحانه بواسطة تعلق البصر بالطريق الأولى، والقول بأن نسبة الصورة الخيالية وما هو بمنزلتها إلى كل من المعاد والمستأنف سواء أيضا فتكون الوحدة المحفوظة نوعية لا شخصية يلزم عليه أن لا تكون الصورة الخيالية جزئية بل كلية وهو خلاف ما صرحوا.

sonra üçüncü zamanda kendisiyle birlikte varlıkla nitelenmiştir. Dolayısıyla zamanların hiçbirinde şey ile kendisi arasındaki irtibatın kesilmesi gerçekleşmemiştir. Bu, bir şahsın belirli bir elbiseyi giyip sonra çıkarmasına, ardından onu tekrar giymesine benzemez mi? [İmkânsızlığa] ayrıca şöyle de delil getirilmiştir: Eğer madumun bizzat kendisinin iadesi caiz olsaydı, her yönden onun benzeri olan bir şeyle birlikte iade edilmesi de caiz olurdu. Lazım (çıkan sonuç) ise batıldır. Çünkü birbirinin aynı olan bu iki şeyden ya biri iade edilmiş olup diğeri edilmemiştir ki bu batıldır; dayanaksız bir hüküm vermeyi (tahakkümü) ve tercih edici bir sebep olmaksızın tercihte bulunmayı (tercih bilâ müreccih) gerektirir. Ya ikisi de iade edilmiştir ki bu da batıldır; iki şeyin birleşmesini (ittihad-ı isneyn) gerektirir. Ya da ikisi de iade edilmemiştir ki bu da batıldır; farz edilenin aksini gerektirir, zira bunlardan birinin iade edildiği farz edilmişti. Bu [delilde] şu husus vardır: Bu ancak önceki ve sonraki iki varlık arasında zatın yokluğunun ve hüviyetin (kimliğin) ortadan kalktığının ispatlanmasıyla tamam olur; zira tahakkümün gerekliliğinin mihveri budur. Şöyle denmesi caizdir: Bir şey dış dünyada yok olduğunda, Mutezile ve onlara muvafakat edenlerin savunduğu gibi, sanki dış varlıktan ayrı olarak yoklukta sabit ve ayırt edilmiş bir haldeymişçesine, zihni varlığı bakımından nefsi'l-emirde kalır ve bu varlığı sayesinde şahsi vahdetini (bireysel birliğini) korur. Onun şahsi vahdetinin zihinde korunamayacağı, zira ister harici ister zihni varlık olsun, varlık olmaksızın vahdetin ve teşahhus (belirlenim) olmaksızın da varlığın bulunamayacağı; zihni hüviyetin zihinde ancak zihni belirleyicileriyle var olabileceği ve bu belirleyicilerle birlikte onun harici bir hüviyet olamayacağı, aksi takdirde harici hüviyetin zihni varlığa mahsus arazlarla nitelenmesi gerekeceği -ki bunun batıllığı zorunlu olarak açıktır- bilakis onlardan soyutlanması şartıyla olacağı; onların bu [zihni hüviyetin] soyutlandıktan sonra onun bizzat aynısı olduğu anlamında onunla birleştiği yönündeki sözlerinin ise bilfiil mutlak olarak o olmadığı anlamına geldiği iddia edilirse, buna karşı şöyle denir: Hüviyeti belirleyicilerinden soyutlamanın manası, onu vakıada onlardan arındırmak değil; bilakis onlardan sarfınazar etmek ve onları dikkate almamaktır. Onların dikkate alınmamasından ise, vakıada yok olmaları şöyle dursun, yokluklarının dikkate alınması bile gerekmez; sarfınazar etmek de vakıadaki birliğe (ittihada) engel teşkil etmez. “Bu iade edilendir, bu ise yeni baştan yaratılandır” sözümüzün, doğruluğu öznenin zihinde bulunmasıyla yetinilen zihni bir önerme değil, doğruluğu mevzunun (öznenin) dış dünyada bulunmasına bağlı olan şahsi-harici bir önerme olduğu, dolayısıyla vahdetin harici dünyada korunmasının zorunlu olup zihinde korunmasının yetmeyeceği şeklindeki söze gelince, buna karşı da zihni hükmün doğruluğunun tahakkümü (gelişigüzel hükmü) savuşturmak için yeterli olduğu söylenir; iyi düşün! Şöyle de denilmiştir: Madum zihinde var olduğu gibi, farz edilen yeni baştan yaratılan (mübteda) da onda mevcuttur; dolayısıyla ikinci varlığın önceki maduma nispeti, farz edilen mübtedaya olan nispetinden daha evla değildir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bunda bir tartışma payı vardır; filozofların mezhebine göre önceki madumun sureti, iddialarına göre tüm cismani olayların suretleri feleklerin maddede basılı güçlerine resmedildiği için orada mevcuttur; dolayısıyla yok olduktan sonra şahsi birliği korunmuş cüzi-hayali bir surete sahiptir; müsteneften (yeni baştan yaratılandan) farklı olarak, onun cüzi suretiyle var olmasından önce böyle bir sureti yoktur. Dolayısıyla o cüzi suretle var olduğunda iade edilmiş olur, külli suretle var olduğunda ise müstenef (yeni baştan yaratılmış) olur. Kelamcılardan Eş'arîlerin mezhebine göre ise, madumun, Varlık Veren'in -şanı yücedir- Basar (görme) sıfatının taalluku ile hâsıl olan cüzi bir sureti de vardır; varlığı yeni baştan olan için ise böyle bir suret yoktur; zira o da her ne kadar gerçekte cüzi olsa bile Basar sıfatının taallukuna bağlı olarak meydana gelmemiştir. Şüphe yok ki Basar sıfatının taallukuna bağlı olan, ona bağlı olmayandan daha mükemmeldir; dolayısıyla iki suret arasında açık bir temayüz vardır. Harici mevcudun birliği bizim için cüzi-hayali suretle korunabiliyorsa, O Subhânehu katında Basar sıfatının taalluku vasıtasıyla hâsıl olan cüzi suretle korunması evleviyetle geçerlidir. Hayali suretin ve onun konumunda olan şeyin hem iade edilene hem de yeni yaratılana nispetinin eşit olduğu, dolayısıyla korunan vahdetin şahsi değil nev'î (türsel) bir vahdet olacağı şeklindeki iddiaya gelince, bunun sonucu olarak hayali suretin cüzi değil külli olması gerekir ki bu da açıkça belirttikleri şeye aykırıdır.

واستدل أيضا بأنه لو جاز إعادة المعدوم بعينه لما حصل القطع بحدوث شيء إذ يجوز أن يكون لكل ما نعتقده حادثا وجود سابق يعدم تارة ويعاد أخرى واللازم باطل باتفاق العقلاء. وتعقب بأن التجويز العقلي لا ينكر إلا أن الأصل عدم الوجود السابق وبه يحصل نوع من العلم، ولعل ذلك من قبيل علمنا بأن جبل أحد لا ينقلب ذهبا مع تجويز العقل انقلابه وبالجملة أدلة استحالة إعادة المعدوم غير سليمة من القوادح كما لا يخفى على من راجع المطولات من كتب

Yine şöyle delil getirilmiştir: Şayet madumun bizzat kendisinin iadesi caiz olsaydı, hiçbir şeyin sonradan yaratıldığına (hudûsuna) dair kesin bir bilgi hâsıl olmazdı; zira sonradan olduğunu düşündüğümüz her şeyin bir zaman yok olup bir başka zaman iade edilen önceki bir varlığının bulunması caiz olurdu. Lazım (sonuç) ise akıl sahiplerinin ittifakıyla batıldır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Aklî cevaz (mümkün görme) inkâr edilmez; ancak asıl olan önceki varlığın bulunmamasıdır ve bununla bir tür bilgi hâsıl olur. Belki de bu durum, aklın altına dönüşmesini caiz görmesine rağmen Uhud Dağı'nın altına dönüşmeyeceğini bilmemiz kabilindendir. Hülasa, madumun iadesinin imkânsızlığına dair deliller,

الكلام، وقد أشير فيما تقدم من الآيات إلى دفع شبهة عدم انحفاظ الوحدة الشخصية بقوله تعالى وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ والذي يترجح من هذه المذاهب أن الحشر يجمع الأجزاء الأصلية الباقية من أول العمر إلى آخره وهي إما أجزاء عنصرية أكثرها ترجع إلى التراب وتختلط به كما تختلط سائر الأجزاء بعناصره أو أجزاء ترابية فقط على ما سمعت فيما تقدم غير بعيد، وهذا هو الذي ينبغي أن يعول عليه إذ حديث العناصر الأربعة وتركب البدن منها لا سيما حديث عنصر النار لم يصح فيه شيء من الشارع ﷺ ولم يذكر في كتب السلف بل هو شيء ولع فيه الفلاسفة، على أن أصحاب الفلسفة الجديدة نسمعهم ينكرون كرة النار التي قال بها المتقدمون فالأجزاء الأصلية بعد أن تتفرق وتصير ترابا يجمعها الله تعالى حيث كانت وهو سبحانه بها عليم أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [الملك: ١٤] وهذا إن ضم إليه القول بإعادة الصورة التي هي جزء جوهري من الجسم عند القائلين بتركبه منها ومن الهيولى أو العوارض المختصة بالأنواع التي هي جزء من أفراد النوع كالصورة النوعية الجوهرية كما هو مذهب النافين لتركب الجسم من الهيولى والصورة من المتكلمين يتوقف القول به على جواز إعادة المعدوم وإذا لم يضم إليه ذلك بل اكتفى بالقول يجمع الأجزاء الأصلية العنصرية وتشكيلها بشكل مثل الشكل الأول وتحليتها بعوارض مشابهة للعوارض السابقة لم يتوقف القول به على ذلك أصلا والمغايرة في الشكل وعدم اتحاد العوارض بالذات مما لا يضر في كون المحشور هو المبدأ شرعا وعرفا، ولا يلزم على ذلك التناسخ المصطلح كما لا يخفى. وفي أبكار الأفكار للآمدي بعد التفصيل المشبع بذكر الآيات والأحاديث الدالة على وقوع المعاد الجسماني والأدلة السمعية في ذلك لا يحويها كتاب ولا يحصرها خطاب وكلها ظاهرة في الدلالة على حشر الأجساد ونشرها مع إمكان ذلك في نفسه فلا يجوز تركها من غير دليل لكن هل الإعادة للأجسام بإيجادها بعد عدمها أو بتأليف أجزائها بعد تفرقها فقد اختلف فيه، والحق إمكان كل واحد من الأمرين والسمع موجب لأحدهما من غير تعيين. وبتقدير أن تكون الإعادة للأجسام بتأليف أجزائها بعد تفرقها فهل تجب إعادة عين ما تقضى ومضى من التأليفات في الدنيا أو أن الله تعالى يجوز أن يؤلفها بتأليف آخر فذهب أبو هاشم إلى المنع من إعادتها بتأليف آخر مصيرا منه إلى أن جواهر الأشخاص متماثلة وإنما يتميز كل واحد من الأجزاء بتعيينه وتأليفه الخاص فإذا لم يعد ذلك التأليف الخاص به فذلك الشخص لا يكون هو العائد بل غيره وهو مخالف حينئذ لما ورد به السمع من حشر أجساد الناس على صورهم، ومذهب من عداه من أهل الحق أن كل واحد من الأمرين جائز عقلا ولا دليل على التعيين من سمع وغيره، وما قيل من أن تعين كل شخص إنما هو بخصوص تأليفه غير مسلم بل جاز أن يكون بلونه أو بعض آخر مع التأليف. ومذهب أبي هاشم أنه لا تجب إعادة غير التأليف من الأعراض فما هو جوابه عن غير التأليف فهو جواب لنا في التأليف وما ورد من حشر الناس على صورهم ليس فيه ما يدل على إعادة عين ما تقضى من التأليف ولا مانع أن يكون الإعادة بمثل ذلك التأليف لا عينه اه.

kelâm ilminin geniş kitaplarına başvuran kimseye gizli kalmayacağı üzere, kusur ve itirazlardan salim değildir. Daha önce geçen ayetlerde Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir” buyruğuyla şahsi vahdetin korunamayacağı şüphesinin bertaraf edilmesine işaret edilmişti. Bu mezhepler arasında racih (tercihe şayan) olan şudur: Haşir, ömrün başından sonuna kadar baki kalan asli cüzlerin toplanmasıyladır; bu cüzler ya çoğunluğu toprağa dönüp diğer cüzlerin kendi unsurlarıyla karıştığı gibi onunla karışan unsuri cüzlerdir ya da daha önce işittiğin üzere sadece topraktan ibaret cüzlerdir ki bu da uzak bir ihtimal değildir. Güvenilmesi ve itimat edilmesi gereken de budur. Zira dört unsur meselesi ve bedenin bunlardan terekküp ettiği, bilhassa ateş unsuru meselesi hakkında Şâri‘den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hiçbir şey rivayet edilmemiştir ve Selef'in kitaplarında da zikredilmemiştir; bilakis bu, filozofların düşkün olduğu bir şeydir. Kaldı ki yeni felsefe mensuplarının da öncekilerin iddia ettiği ateş küresini inkâr ettiklerini işitmekteyiz. Binaenaleyh asli cüzler dağılıp toprak olduktan sonra, nerede olurlarsa olsunlar Allah Teâlâ onları bir araya getirecektir; O Subhânehu onları hakkıyla bilmektedir: { أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Yaratan bilmez mi? O, en ince işleri bilendir, her şeyden haberdardır” [Mülk: 14]. Cismin heyûlâ ve suretten terekküp ettiğini söyleyenlere göre cismin cevheri bir cüzü olan suretin iadesi yahut kelamcılardan cismin heyûlâ ve suretten terekküp ettiğini inkâr edenlerin mezhebi üzere cevheri türsel suret gibi türün fertlerinin bir cüzü olan türe mahsus arazların iadesi görüşü buna eklenecek olursa, bunu söylemek madumun iadesinin cevazına dayanır. Şayet bu ona eklenmez de sadece asli unsuri cüzlerin toplanması, birinci şekle benzer bir şekle sokulması ve önceki arazlara benzer arazlarla donatılması görüşüyle yetinilirse, bunu söylemek asla ona dayanmaz; şekildeki başkalık ve arazların bizzat bir olmaması, şer'an ve örfen haşredilenin ilk yaratılan olmasında bir zarar teşkil etmez. Açık olduğu üzere bundan ıstılahi tenasüh de gerekmez. Âmidî'nin Ebkâru'l-Efkâr adlı eserinde, cismani meadın vukuuna delalet eden ayet ve hadislerin etraflıca zikrinden sonra şöyle denilmektedir: “Bu husustaki sem'î (naklî) delilleri hiçbir kitap kuşatamaz ve hiçbir hitap sınırlayamaz; bunların tümü, kendinde mümkün olmakla birlikte cesetlerin haşredilip diriltileceğine açıkça delalet etmektedir. Dolayısıyla delilsiz olarak bunları terk etmek caiz değildir. Fakat cisimlerin iadesi yok edildikten sonra var kılınmasıyla mıdır, yoksa dağıldıktan sonra cüzlerinin telif edilip birleştirilmesiyle midir hususunda ihtilaf edilmiştir. Hak olan, her iki durumun da mümkün olmasıdır; sem' (nakil) ise tayin etmeksizin bu ikisinden birini gerektirmektedir. Cisimlerin iadesinin dağıldıktan sonra cüzlerinin telif edilip birleştirilmesiyle olacağı takdirde, dünyada geçip gitmiş olan teliflerin (birleşimlerin) bizzat aynısının iadesi vacip midir, yoksa Allah Teâlâ'nın onları başka bir telif ile birleştirmesi caiz midir? Ebû Hâşim, şahısların cevherlerinin birbirinin benzeri olduğu ve cüzlerin her birinin ancak kendine has tayini ve telifiyle ayırt edilebildiği, dolayısıyla ona has bu telif iade edilmediğinde o şahsın geri dönen şahıs olmayıp başkası olacağı, bunun ise insanların cesetlerinin kendi suretleri üzere haşredileceğine dair nakilde varid olan şeylere aykırı düşeceği gerekçesiyle onların başka bir telif ile iadesini menetmiştir. Ondan başka hak ehlinin mezhebi ise, bu iki durumun her birinin aklen caiz olduğu ve nakilden yahut başka bir yoldan herhangi bir tayin delilinin bulunmadığı yönündedir. Her şahsın tayininin ancak telifinin hususiyetiyle olduğu şeklindeki söz kabul edilemez; bilakis telifle birlikte rengiyle veya başka bir parçasıyla olması da caizdir. Ebû Hâşim'in mezhebi, arazlardan telif dışındakilerin iadesinin vacip olmadığı yönündedir. Dolayısıyla onun telif dışındakiler için verdiği cevap, telif konusunda bizim için de cevaptır. İnsanların suretleri üzere haşredileceğine dair rivayette de geçip gitmiş telifin bizzat aynısının iadesine delalet eden bir husus yoktur; iadenin telifin bizzat aynısıyla değil, benzeriyle olmasına hiçbir engel yoktur.” [Âmidî'nin sözü burada bitti].

وزعم الإمام إجماع المسلمين على المعاد بجمع الأجزائية بعد افتراقها وليس بذاك لما سمعت من الخلاف في كيفيته وهو مذكور في المواقف وغيره. ومسألة إعادة الأعراض أكثر خلافا من مسألة إعادة الجواهر فذهب معظم أهل الحق إلى جواز إعادتها مطلقا حتى أن منهم من جوز إعادتها في غير محالها. والمعتزلة اتفقوا على جواز إعادة ما كان منها على أصولهم باقيا غير متولد واختلفوا في جواز إعادة ما لا بقاء له كالحرارة والأصوات والإرادات فذهب الأكثرون منهم إلى المنع من إعادتها وجوزها الأقلون كالبلخي وغيره. وذهب إلى عدم جواز إعادة المعدوم مطلقا من المسلمين أبو الحسن البصري وبعض الكرامية. ومن الناس من خص المنع فيما عدم ذاتا ووجودا وجوز فيما عدم وجودا. وإلى القول بالمعاد الجسماني ذهب اليهود والنصارى على ما نص عليه الدواني لكن ذكر الإمام في

İmam [Râzî], ayrışmasından sonra cüzlerin toplanmasıyla meadın gerçekleşeceği hususunda Müslümanların icması olduğunu iddia etmiştir; fakat keyfiyetindeki ihtilafı işittiğin üzere durum öyle değildir; nitekim bu el-Mevâkıf ve diğer eserlerde de zikredilmiştir. Arazların iadesi meselesi ise cevherlerin iadesi meselesinden daha çok ihtilaflıdır. Hak ehlinin ekseriyeti bunların mutlak olarak iadesinin caiz olduğu görüşüne gitmiş, hatta içlerinden bazıları kendi mahallerinin dışında iadelerini bile caiz görmüştür. Mutezile ise kendi usullerine göre baki kalıp mütevellid (doğurgan) olmayan arazların iadesinin caiz olduğu hususunda ittifak etmiş; sıcaklık, sesler ve iradeler gibi bekası olmayanların iadesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiştir. Çoğunluğu bunların iadesini menetmiş, Belhî ve diğerleri gibi azınlıkta kalanlar ise caiz görmüştür. Müslümanlardan Ebü'l-Hasan el-Basrî ve bazı Kerrâmiyye mensupları ise madumun mutlak olarak iadesinin caiz olmadığı görüşüne gitmiştir. Bazı kimseler ise men'i, zatı ve varlığı yok olan şeylere tahsis etmiş, sadece varlığı yok olan şeyler hakkında ise cevaz vermiştir. Devvânî'nin açıkça belirttiğine göre Yahudi ve Hristiyanlar da cismani mead görüşünü benimsemişlerdir; fakat İmam [Râzî]

المحصل أن سائر الأنبياء سوى نبينا ﷺ لم يقولوا إلا بالمعاد الروحاني.

el-Muhassal adlı eserinde, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem dışındaki diğer bütün peygamberlerin yalnızca ruhani meadı söylediklerini zikretmiştir.

وقال المحقق الطوسي في تلخيصه: أما الأنبياء المتقدمون على نبينا ﷺ فالظاهر من كلام أممهم أن موسى ﵇ لم يذكر المعاد البدني ولا أنزل عليه في التوراة لكن جاء ذلك في كتب الأنبياء الذين جاؤوا بعده كحزقيل وشعيا ﵉ ولذا أقر اليهود به، وأما الإنجيل فالأظهر أن المذكور فيه المعاد الروحاني وهو مخالف لما سمعت عن الإمام، ويخالفهما ما قاله حجة الإسلام الغزالي في كتابه الموسوم بالمضنون به على غير أهله من أن في التوراة أن أهل الجنة يمكثون في النعيم خمسة عشر ألف سنة ثم يصيرون ملائكة وأن أهل النار يمكثون بها كذا وأزيد ثم يصيرون شياطين فإنه ظاهر في أن موسى ﵇ ذكر المعاد الجسماني ونزل عليه في التوراة، والحق أن الأناجيل مملوءة مما يدل ظاهرا على أن الإنسان يحشر نفسا وجسما وأما التوراة فليس ما ذكر فيها على سبيل التصريح على ما نقل لي بعض المطلعين من مسلمي أهل الكتاب على ذلك وأنكره الفلاسفة الإلهيون وقالوا بالمعاد الروحاني فقط، وهذا الإنكار مبني إما على زعم استحالة إعادة المعدوم فيه ما فيه أو على استحالة عدم تناهي الأبعاد فإن منهم من قال: الإنسان قديم بالنوع والنفوس الناطقة غير متناهية كالأبدان فلو قيل بالحشر الجسماني يلزم اجتماع الأبدان الغير المتناهية في الوجود إذ لا بد لكل نفس من بدن مستقل فيلزم بعد غير متناه لتجتمع فيه تلك الأبدان الغير المتناهية. وقال بعضهم: إن الإنسان افراده غير متناهية والعناصر متناهية فأجزاؤها لا تفي بتلك الأبدان فكيف تحشر.

Muhakkik et-Tûsî Telhîs adlı eserinde şöyle demiştir: “Peygamberimizden sallallâhu aleyhi ve sellem önceki peygamberlere gelince; ümmetlerinin sözlerinden anlaşılan zâhir mana, Mûsâ'nın aleyhisselâm bedeni meadı zikretmediği ve Tevrat'ta da bunun kendisine indirilmediğidir; fakat bu husus, Hazkıyl ve İşaya aleyhimesselâm gibi ondan sonra gelen peygamberlerin kitaplarında yer almıştır, bu yüzden Yahudiler bunu ikrar etmişlerdir. İncil'e gelince; onda zikredilenin ruhani mead olduğu daha zâhirdir.” Bu ise İmam'dan [Râzî'den] işittiğin nakle aykırıdır. Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî'nin el-Madnûn bihî alâ gayri ehlih adlı kitabında; Tevrat'ta cennet ehlinin nimet içinde on beş bin yıl kalıp sonra melek olacakları, cehennem ehlinin ise orada şu kadar ve daha fazla kalıp sonra şeytan olacakları şeklinde geçen ifadesi de her ikisine aykırıdır; zira bu, Mûsâ'nın aleyhisselâm cismani meadı zikrettiği ve Tevrat'ta bunun kendisine indirildiği hususunda açıktır. Hak olan şu ki, İnciller zâhiren insanın hem nefis hem beden olarak haşredileceğine delalet eden ifadelerle doludur. Tevrat'a gelince; onda zikredilenler, Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan bazı vukufiyet sahibi kimselerin bana naklettiğine göre sarih bir tarzda değildir. İlahiyatçı felsefeciler ise bunu inkâr etmiş ve yalnızca ruhani meadı savunmuşlardır. Bu inkâr, ya üzerinde durulması gereken zayıflıklar bulunan madumun iadesinin imkânsızlığı iddiasına ya da boyutların sonsuzluğunun imkânsızlığına dayanmaktadır. Zira onlardan bazıları şöyle demiştir: İnsan tür olarak kadimdir; nâtık nefisler de bedenler gibi sonsuzdur. Dolayısıyla cismani haşir kabul edilecek olursa, her bir nefis için müstakil bir beden gerektiğinden sonsuz bedenlerin varlıkta bir araya gelmesi gerekir; bu sonsuz bedenlerin kendisinde toplanabilmesi için de sonsuz bir boyut gerekir. Bazıları da şöyle demiştir: İnsanın fertleri sonsuzdur, unsurlar ise sonludur; dolayısıyla onların cüzleri bu bedenlere yetmez, o halde nasıl haşredileceklerdir?

وتعقب بأن القدم النوعي للإنسان وعدم التناهي لأفراده مما لا يتم لهم عليه برهان.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: İnsanın türsel kadimliği ve fertlerinin sonsuzluğu, aleyhlerine kesin delil kuramayacakları şeylerdendir.

وقال ابن الكمال: بناء استحالة الحشر الجسماني على استحالة عدم تناهي الأبعاد وهم سبق إليه وهم بعض أجلة الناظرين وليس الأمر كما توهم فإن حشر الأجساد اللازم على تقدير وقوع المعاد الجسماني هو حشر المكلفين من المطيع المستحق للثواب والعاصي المستحق للعقاب لا حشر جميع أفراد البشر مكلفا كان أو غيره فإنه ليس من ضروريات الدين لأن الأخبار فيه لم تصل إلى حد التواتر ولم ينعقد عليه الإجماع وقد نبه عليه المحقق الطوسي في التجريد حيث قال: والسمع دل عليه ويتأول في المكلف بالتفريق، وقال الشارح: يعني لا إشكال في غير المكلفين فإنه يجوز أن ينعدم بالكلية ولا يعاد وأما بالنسبة إلى المكلفين فإنه يتأول العدم بتفريق الأجزاء.

İbn Kemal şöyle demiştir: Cismani haşrin imkânsızlığının boyutların sonsuzluğunun imkânsızlığı esasına dayandırılması, bazı büyük nazar ehlinin zihninin kaydığı bir vehimden ibarettir; mesele vehmettikleri gibi değildir. Zira cismani meadın vuku bulduğu takdirde zorunlu olan cesetlerin haşri, mükellef olsun veya olmasın bütün beşer fertlerinin haşri değil; sevabı hak eden itaatkâr ve azabı hak eden günahkâr mükelleflerin haşridir. Çünkü bu, dinin zaruriyatından değildir; zira bu husustaki haberler tevatür derecesine ulaşmamış ve üzerinde icma da hâsıl olmamıştır. Nitekim Muhakkik et-Tûsî et-Tecrîd adlı eserinde: “Sem' (nakil) buna delalet etmiştir; mükellef hakkında ise [yok oluş] dağılma (tefrik) olarak tevil edilir” diyerek buna dikkat çekmiştir. Şârih de şöyle demiştir: Yani mükellef olmayanlar hakkında bir müşkillik yoktur; zira onların tamamen yok olması ve iade edilmemesi caizdir. Mükelleflere gelince, yok oluş cüzlerin dağılması olarak tevil edilir.

وفي تلخيص المحصل أيضا حيث قال: وقال القائلون بإمكان إعادة المعدوم أن الله تعالى يعدم المكلفين ثم يعيدهم ونبه على ذلك أيضا الآمدي في أبكار الأفكار حيث قرر الخلاف في إعادة المكلف ولا خفاء في أن عدم تناهي جميع أفراد البشر لا يستلزم عدم تناهي المكلفين منهم ليحتاج أمر حشرهم إلى الأبعاد الغير المتناهية اه.

Aynı şekilde Telhîsu'l-Muhassalda da şöyle demiştir: “Madumun iadesinin imkânını savunanlar, Allah Teâlâ'nın mükellefleri yok edip sonra iade edeceğini söylemişlerdir.” Âmidî de Ebkâru'l-Efkârda mükellefin iadesi konusundaki ihtilafı takrir ederken buna dikkat çekmiştir. Açıkça bellidir ki, insan fertlerinin tamamının sonsuz olması, haşirlerinin sonsuz boyutlara ihtiyaç duyması için içlerindeki mükelleflerin de sonsuz olmasını gerektirmez.

والحق الطعن في قولهم بالقدم النوعي وعدم تناهي أفراد الإنسان وبرهان التطبيق متكفل عندنا بإبطال الغير المتناهي اجتمعت أجزاؤه في الوجود أم لم تجتمع ترتبت أم لم تترتب، وأما قصر الحشر على المكلفين دون غيرهم من المجانين والصغار والذين لم تبلغهم الدعوة ونحوهم فليس بشيء، والأخبار في ذلك كثيرة ولعلها من قبيل المتواتر المعنوي على أنها لو لم تكن كذلك لا داعي إلى عدم اعتبارها والقول بخلاف ما تدل عليه كما لا يخفى، وذهب القدماء من الفلاسفة الطبيعيين إلى عدم ثبوت شيء من الحشر الجسماني والحشر الروحاني، ويحكى ذلك عن التناسخية ما عدا اليهود والتناسخ عندهم غير مستمر بل يقع للنفس الواحدة ثلاث مرات على ما قيل.

Hak olan; onların insan türünün kadimliği ve fertlerinin sonsuzluğu yönündeki sözlerine itiraz etmektir; nitekim tatbik bürhanı, cüzleri varlıkta ister bir araya gelsin ister gelmesin, ister tertipli olsun ister olmasın, bize göre sonsuzu iptal etmeyi üstlenmiştir. Haşrin deliler, küçükler, kendilerine tebliğ ulaşmamış olanlar ve benzerleri dışarıda bırakılarak sadece mükelleflere hasredilmesine gelince, bu tutarlı bir görüş değildir. Bu konudaki haberler pek çoktur; muhtemelen mütevatir-i manevi kabilindendir. Kaldı ki öyle olmasa bile, açık olduğu üzere, bunları dikkate almamaya ve delalet ettiklerinin aksini söylemeye hiçbir gerekçe yoktur. Kadim tabiat felsefecileri ise cismani ve ruhani haşirden hiçbirinin sabit olmadığı görüşüne gitmişlerdir. Bu görüş, Yahudiler dışındaki tenasühçülerden de nakledilmektedir; nitekim onlara göre tenasüh sürekli olmayıp söylendiğine göre tek bir nefis için üç kez vuku bulur.

وحكي عن جالينوس التوقف في أمر الحشر فإنه قال: لم يتبين لي أن النفس هل هي المزاج الذي ينعدم عند الموت فيستحيل إعادتها أو هي جوهر باق بعد فساد البنية فيمكن المعاد، والمشركون في شك منه مريب لذا ترى

Câlinûs'tan (Galen) haşir konusunda tevakkuf ettiği nakledilmiştir; zira o şöyle demiştir: “Nefsin ölümle birlikte yok olan ve bu sebeple iadesi imkânsızlaşan bir mizaç mı olduğu, yoksa yapının bozulmasından sonra baki kalan ve dolayısıyla meadı mümkün kılan bir cevher mi olduğu bana açıklığa kavuşmadı.” Müşrikler ise bu hususta derin bir şüphe içindedirler; bundan dolayı

كلامهم مضطربا فيه، والمسلمون مجمعون على وقوعه إلا أنهم مختلفون كما سمعت في كيفيته وكذا هم مختلفون في وجوبه سمعا أو عقلا، فأهل السنة على وجوبه سمعا مطلقا، والمعتزلة على أنه للمكلفين واجب عقلا لوجوب الثواب على الطاعة والعقاب على المعصية عندهم وكل من الأمرين يتوقف على الحشر، وفيه نظر والله تعالى أعلم.

onların sözlerinin bu hususta çelişkili olduğunu görürsün. Müslümanlar ise onun vuku bulacağı üzerinde icma etmişlerdir; ancak işittiğin üzere keyfiyetinde ihtilaf etmişlerdir. Aynı şekilde onun sem'an (naklen) mı yoksa aklen mi vacip olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Ehl-i Sünnet mutlak olarak sem'an vacip olduğu görüşündedir; Mutezile ise, kendi kabullerine göre itaate sevap ve isyana ceza verilmesinin vacip olması ve bu iki hususun her birinin de haşre bağlı bulunması sebebiyle mükellefler hakkında aklen vacip olduğu görüşündedir. Bunda ise tartışılacak yönler vardır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وقد اشتملت هذه السورة الكريمة على تقرير مطالب علية وتضمنت أدلة جليلة جلية ألا ترى أنه تعالى أقسم على كونه ﷺ أكمل الرسل وأن طريقه أوضح السبل وأشار سبحانه إلى أن المقصود ما ذكر بقوله تعالى لِتُنْذِرَ إلخ ثم بينه إجمالا أنه اتباع الذكر وخشية الرحمن بالغيب وتممه بضرب المثل مدمجا فيه التحريض على التمسك بحبل الكتاب والمنزل عليه وتفضيلهما على الكتب والرسل والتنبيه عليه ثانيا بأنه عبادة من إليه الرجعى وحده ثم أخذ في بيان المقدمات بذكر الآيات وأوثر منها الواضحات الدالة على العلم والقدرة والحكمة والرحمة وضمن فيه أن العبادة شكر المنعم وتلقي النعمة بالصرف في رضاه والحذر من الركون إلى من سواه ثم في بيان المتمم بذكر الوعد والوعيد بما ينال في المعاد وأدرج فيه حديث من سلك ومن ترك وذكر غايتهما ولخص فيه أن الصراط المستقيم هو عبادة الله تعالى بالإخلاص عن شائبتي الهوى والرياء حيث قدم على الأمر بعبادته تعالى التجنب عن عبادة الشيطان وضمن فيه أن أساسها التوحيد وكما أنه ذكر الآيات لئلا يكون الكلام خطابيا في المقدمات ختم بالبرهان على الإعادة ليكون على منواله في المتممات وجعل سبحانه ختام الخاتمة أنه ﷿ لا يتعاظمه شيء ولا ينقص خزائنه عطاء وأنه لا يخرج عن ملكته من قربه قبول أو بعده إباء تحقيقا لكل ما سلف على الوجه الأتم، ولما كان كلاما صادرا عن مقام العظمة والجلال وجب أن يراعى فيه نكتة الالتفات في قوله تعالى وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ليكون إجمالا لتوضيح التفصيل كذا قرره صاحب الكشف والله تعالى يقول الحق وهو يهدي السبيل.

Bu yüce sure, pek yüce maksatların takririni içermiş ve açık, celil delilleri ihtiva etmiştir. Görmez misin ki Allah Teâlâ, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem elçilerin en kâmili ve onun yolunun yolların en açığı olduğuna yemin etmiş; Subhânehu Teâlâ zikredilen gayenin Allah Teâlâ'nın: { لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ } “Babaları uyarılmamış, bu yüzden kendileri de gaflet içinde kalmış bir toplumu uyarasın diye” vb. buyruğunda geçen husus olduğuna işaret etmiştir. Sonra bunun zikre uymak ve gaybda Rahmân'dan korkmak olduğunu icmali olarak açıklamış; Kitab'ın ve kendisine indirilen zâtın ipine sarılmaya teşviki, onları diğer kitaplar ve elçilere üstün kılmayı ve ikinci olarak da bunun yalnızca kendisine dönülecek olan Zât'a ibadet etmek olduğunu hatırlatmayı içine katarak darb-ı mesel ile bunu tamamlamıştır. Ardından ilme, kudrete, hikmete ve rahmete delalet eden açık delilleri tercih ederek ayetleri zikretmek suretiyle mukaddimeleri beyana başlamıştır; ibadetin, Nimeti Veren'e şükretmek, nimeti O'nun rızasında harcayarak karşılamak ve O'ndan başkasına meyletmekten sakınmak olduğunu buna dâhil etmiştir. Sonra ahirette elde edilecek şeylere dair vaat ve vaidleri zikrederek tamamlayıcı unsurların beyanına geçmiş; bu yola girenin ve onu terk edenin durumunu ve ikisinin akıbetini buraya dercetmiştir. Allah Teâlâ'ya ibadet etme emrinden önce şeytana tapmaktan sakınmayı öne alarak sırat-ı müstakimin hevâ ve riya şaibelerinden arınmış bir ihlasla Allah Teâlâ'ya kulluk etmek olduğunu özetlemiş ve bunun esasının tevhid olduğunu dercetmiştir. Mukaddimelerde sözün yalnızca hitabi kalmaması için ayetleri zikrettiği gibi, tamamlayıcı kısımlarda da aynı minval üzere olsun diye [sureyi] yeniden dirilişin bürhanıyla noktalamış; Subhânehu ve Teâlâ, daha önce geçen her bir hususu en mükemmel şekilde perçinlemek üzere sonun sonunu (nihai hatimeyi) hiçbir şeyin Kendisine büyük gelmeyeceği, hiçbir bağışın hazinelerini eksiltmeyeceği, kabul ile yaklaşan veya imtina ile uzaklaşan hiç kimsenin O'nun mülk ve hâkimiyetinden çıkamayacağı hakikati kılmıştır. Azamet ve celal makamından sadır olan bir kelam olması hasebiyle, tafsilatın açıklanmasına bir icmal teşkil etsin diye Allah Teâlâ'nın: { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” buyruğundaki iltifat nükte'sinin gözetilmesi vacip olmuştur. Keşf müellifi bunu böyle takrir etmiştir. Allah Teâlâ hakkı söyler ve doğru yola O iletir.

«ومن باب الاشارة» قيل إن قوله سبحانه يس إشارة إلى سيادته ﵊ على جميع المخلوقات فالسيد المتولي للسواد أي الجماعة الكثيرة وهي هاهنا جميع الخلق فكأنه قيل: يا سيد الخلق وتوليته ﵊ عليهم لأنه الواسطة العظمى في الإفاضة والامداد

«İşarî Tefsir Babından»: O Subhânehu'nun: { يس } “Yâsîn” buyruğunun, Peygamber'in aleyhisselâm bütün mahlukat üzerindeki seyyidliğine (efendiliğine) işaret olduğu söylenmiştir. Zira seyyid, sevâdın yani büyük kalabalığın işlerini üstlenen kimsedir; burada ise [sevâd] bütün yaratılmışlardır. Sanki: “Ey mahlukatın efendisi!” denilmiştir. Peygamber'in aleyhisselâm onlar üzerindeki velayeti ise, feyiz ve imdatta en büyük vasıta olması sebebiyledir.

وفي الخبر: الله تعالى المعطي وأنا القاسم

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Veren Allah Teâlâ'dır, ben ise paylaştırıcıyım.”

فمنزلته ﷺ من العالم بأسره بمنزلة القلب من البدن فما ألطف افتتاح قلب القرآن بقلب الأكوان وفي السين بيناتها وزبرها أسرار لا تحصى وكذا في مجموع يس وَالْقُرْآنِ قد يكون إشارة إليه ﷺ فقد ذكر الصوفية أنه يشار به إلى الإنسان الكامل وكذا الكتاب المبين وعلى ذلك جاء قول الشيخ الأكبر قدس سره:

Binaenaleyh onun sallallâhu aleyhi ve sellem bütün âlemdeki konumu, kalbin bedendeki konumu gibidir. Kur'an'ın kalbinin, varlıkların kalbi ile açılması ne kadar da latiftir! Sîn harfinde, onun beyyinâtında ve züberinde (harf açılımlarında) sayılamayacak sırlar vardır. Aynı şekilde { يس وَالْقُرْآنِ } “Yâsîn. Kur'an'a andolsun” terkibinin bütününde de Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem işaret olabilir; nitekim sûfîler bununla insan-ı kâmile işaret edildiğini zikretmişlerdir; Kitâb-ı Mübîn için de durum böyledir. Şeyh-i Ekber'in -kuddise sirruh- şu sözü de bu kabildendir:

أنا القرآن والسبع المثاني ... وروح الروح لا روح الأواني

“Ben Kur'an'ım ve Seb'u'l-Mesânî'yim... / Ruhun ruhuyum, kapların ruhu değil.”

ولا أحد أكمل من النبي ﵊، وطبق بعضهم قصة أهل انطاكية على ما في الأنفس بجعل القرية إشارة إلى القلب وأصحابها إشارة إلى النفس وصفاتها والاثنين إشارة إلى الخاطر الرحماني والإلهام الرباني والثالث المعزز به إشارة إلى الجذبة والرجل الجائي من أقصى المدينة إشارة إلى الروح، وطبق كثيرا من آيات هذه السورة على هذا الطرز، وقيل: في قوله سبحانه طائِرُكُمْ مَعَكُمْ إنه إشارة إلى استعدادهم الشيء الذي طار بهم عنقاء مغربة:

Peygamber'den aleyhisselâm daha kâmil hiç kimse yoktur. Bazıları Antakya halkının kıssasını enfüsî (içsel) âleme tatbik etmiş; karyeyi (şehri) kalbe, onun halkını nefse ve sıfatlarına, iki elçiyi Rahmânî hatıraya ve Rabbânî ilhama, kendisiyle takviye edilen üçüncü elçiyi cezbeye, şehrin en uzak yerinden gelen adamı ise ruha işaret kılmıştır. Bu surenin pek çok ayetini bu tarz üzere tatbik etmişlerdir. O Subhânehu'nun: { طائِرُكُمْ مَعَكُمْ } “Uğursuzluğunuz sizin kendinizdendir” buyruğu hakkında ise, bunun onları batıya doğru uçurup götüren anka kuşu mesabesindeki istidatlarına işaret olduğu söylenmiştir:

إلى حيث ألقت رحلها أم قشعم وقيل: في أَصْحابَ الْجَنَّةِ في قوله تعالى: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ إنه إشارة إلى طائفة من المؤمنين كان الغالب عليهم في الدنيا طلب الجنة ولذا أضيفوا إليها وهم دون أهل الله تعالى وخاصته الذين لم يلتفتوا إلى شيء سواه ﷿ فأولئك مشغولون بلذائذ ما

“Ümmü Kaş'am'ın (ölümün/felaketin) yükünü indirdiği yere kadar...” Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ } “Şüphesiz cennet ehli bugün zevk ve eğlence ile meşguldürler. Onlar ve eşleri gölgeliklerde, tahtlar üzerine kurulmuşlardır” buyruğundaki { أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “cennet ehli” ifadesinin, dünyadaki baskın halleri cenneti talep etmek olan bir mümin topluluğuna işaret olduğu, bu sebeple cennete nispet edildikleri söylenmiştir. Bunlar, O'ndan azze ve celle başka hiçbir şeye iltifat etmeyen Allah Teâlâ'nın has kullarının altındadır; zira onlar

طلبوه وهؤلاء جلساء الحضرة المشغولون بمولاهم جل شأنه المتنعمون بوصاله ومشاهدة جماله وفرق بين الحالين وشتان ما بين الفريقين، ولذا قيل: أكثر أهل الجنة البله فافهم الإشارة.

talep ettikleri şeylerin lezzetleriyle meşguldürler; diğerleri ise Mevlâları -celle şânuhu- ile meşgul olan, O'na vuslat ve cemalini müşahede ile nimetlenen huzur ehlidir. Bu iki hal arasında büyük fark, iki zümre arasında ise ne kadar da büyük uçurum vardır! Bu sebeple: “Cennet ehlinin çoğu eblehlerdir (saf/kalbi temiz kimselerdir)” denilmiştir; işareti iyi anla!

والشيطان في قوله تعالى أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إشارة إلى كل ما يطاع ويذل له غير الله ﷿ كائنا ما كان وعداوته لما أنه سبب الحجاب عن رب الأرباب، وفي قوله تعالى فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إشارة إلى أنه لا ينبغي الاكتراث بأذى الأعداء والالتفات إليه فإن الله تعالى سيجازيهم عليه إذا أوقفهم بين يديه، هذا ونسأل الله تعالى أن يحفظنا من شر الأشرار وأن ينور قلوبنا بمعرفته كما نور قلوب عباده الأبرار ونصلي ونسلم على حبيبه قلب جسد الأعيان وعلى آله وصحبه ما دامت سورة يس قلب القرآن.

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları! Şeytana kulluk etmeyin diye size ahdetmedim mi?” buyruğundaki şeytan; her ne olursa olsun Allah'tan azze ve celle başka itaat edilen ve önünde boyun eğilen her şeye işarettir; onun düşmanlığı ise Rabler Rabbi'nden perdelenmeye sebep olduğu içindir. Allah Teâlâ'nın: { فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Onların sözü seni üzmesin; şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz” buyruğunda ise, düşmanların eziyetine aldırış etmemek ve ona iltifat etmemek gerektiğine işaret vardır; zira Allah Teâlâ onları Kendi huzurunda durdurduğu zaman bunun cezasını kendilerine verecektir. İşte bu kadar! Allah Teâlâ'dan bizi kötülerin şerrinden korumasını ve ebrar kullarının kalplerini nurlandırdığı gibi bizim kalplerimizi de marifetiyle nurlandırmasını dileriz. Yâsîn Suresi Kur'an'ın kalbi kaldığı müddetçe, O'nun habibi olan varlıklar bedeninin kalbine, âline ve ashabına salât ve selam ederiz.