وكثرتها وكنا جميعا قد حق علينا الوعيد فدعوناكم إلى ما نحن عليه من الاعتقاد الفاسد حبا لأن تكونوا أسوة أنفسنا وهذا كقولهم رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [القصص: ٦٣] قال الراغب: هو إعلام منهم أنا قد فعلنا بهم غاية ما كان في وسع الإنسان أن يفعل بصديقه ما يريد بنفسه أي أفدناهم ما كان لنا وجعلناهم أسوة أنفسنا وعلى هذا فأغويناكم إنا كنا غاوين انتهى، وجوز على هذا التقدير أن يكون فَأَغْوَيْناكُمْ مفرعا على شرح حال المخاطبين من انتفاء كونهم مؤمنين وثبوت كونهم طاغين وعن الآيات معرضين، وقولهم فَحَقَّ عَلَيْنا إلخ اعتراض لتعجيل بيان أن ما الفريقان فيه أمر مقضي لا ينفع فيه القيل والقال والخصام والجدال، ويجوز على هذا أن يراد بضمير الجمع في فَحَقَّ عَلَيْنا إلخ الرؤساء أو القرناء لا ما يعمهم والمخاطبين وأشاروا بذلك إلى أن ما هم فيه يكفي عن اللوم ويومىء إلى زيادة عذابهم، ولا يخفى أن تجويز الاعتراض لا يخلو عن اعتراض، وتجويز كون الضمير في عَلَيْنا إلخ للرؤساء أو القرناء يجري على غير هذا الاحتمال فتدبر.
ve çokluğuna rağmen [yüz çevirmiştiniz]. Hepimizin üzerine azap tehdidi hak olmuştu. Biz de kendimiz gibi olasınız sevgisiyle sizi içinde bulunduğumuz bozuk inanca davet ettik.' Bu, onların şu sözü gibidir: { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık” [Kasas 63]. Râgıb şöyle demiştir: Bu, onların 'Biz onlara, bir insanın dostuna kendisi için istediği şeyi yapma hususundaki gücünün son sınırıyla muamele ettik; yani kendimizde olanı onlara da kazandırdık ve onları kendimiz gibi kıldık' demeleridir. Buna göre { فَأَغْوَيْناكُمْ إِنَّا كُنَّا غاوِينَ } [sözü buna dayanır]. Bitti. Bu takdire göre { فَأَغْوَيْناكُمْ } ifadesinin, muhatapların mümin olmaktan uzak ve azgın kimseler olduklarının ve ayetlerden yüz çevirdiklerinin açıklanması üzerine tefri edilmiş olması caiz görülmüştür. { فَحَقَّ عَلَيْنا } vb. sözleri ise iki grubun da içinde bulunduğu durumun geri dönüşü olmayan kesinleşmiş bir emir olduğunu, artık dedikodunun, hasımlaşmanın ve tartışmanın fayda vermeyeceğini aceleyle açıklamak için araya girmiş bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. Buna göre { فَحَقَّ عَلَيْنا } vb. ifadelerdeki çoğul zamiriyle muhatapları da içine alan genel bir kitle değil, sadece reislerin veya şeytanlardan yoldaşların kastedilmiş olması caizdir ve bununla içinde bulundukları durumun kınanmak için yeterli olduğuna işaret etmişler ve azaplarının artacağına imada bulunmuşlardır. İtiraz (ara cümle) kabul edilmesinin birtakım itirazlardan uzak olmadığı ve { عَلَيْنا } vb. ifadelerdeki zamirin reisler veya yoldaşlar için olmasının bu ihtimal dışındakilerde de geçerli olduğu gizli değildir; iyi düşün.
وأيا ما كان فقولهم إِنَّا لَذائِقُونَ هو قول ربهم ﷿ ووعيده سبحانه إياهم، ولو حكي كما قيل لقيل إنكم لذائقون ولكنه عدل إلى لفظ المتكلم لأنهم متكلمون بذلك من أنفسهم. ونحوه قول القائل:
Her halükarda onların { إِنَّا لَذائِقُونَ } sözü, Rableri Azze ve Celle'nin sözü ve O Sübhânehu'nun onlara yönelik tehdididir. Denildiği gibi [orijinal lafzıyla] aktarılsaydı şüphesiz 'şüphesiz siz tadıcılarsınız' denilirdi; ancak bu sözü bizzat kendileri söyledikleri için mütekellim (birinci tekil/çoğul şahıs) lafzına dönülmüştür. Şairin şu sözü de buna benzer:
لقد زعمت هوازن قل مالي ... وهل لي غير ما أنفقت مال
Hevazin kabilesi sandı ki malım azaldı ... Harcadığımdan başka malım mı var ki benim?
ولو حكى قولها لقال قل مالك ومنه قول المحلف للحالف احلف لأخرجن ولتخرجن الهمزة لحكاية لفظ الحالف والتاء لإقبال المحلف على المحلف. وقال بعض الأجلة: قول الرب ﷿ هو قوله ﷾:
Eğer kabilenin sözünü [aynıyla] aktarsaydı 'malın azaldı' derdi. Yemin ettirenin yemin edene 'Lâuhricenne (kesinlikle çıkacağım) diye yemin et' veya 'Letuhricenne (kesinlikle çıkacaksın) diye yemin et' demesi de böyledir; hemze yemin edenin lafzını hikaye etmek içindir, tâ ise yemin ettirenin yemin edene yönelmesi içindir. Büyük alimlerden bazıları şöyle demiştir: Rab Azze ve Celle'nin sözü, O Tebâreke ve Teâlâ'nın şu buyruğudur:
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٥] والربط على ما تقدم أظهر فَإِنَّهُمْ أي الفريقين المتسائلين، والكلام تفريع على ما شرح من حالهم يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ يتساءلون والمراد به يوم القيامة فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ كما كانوا مشتركين في الغواية. واستظهر أن المغوين أشد عذابا وذلك في مقابلة أوزارهم وأوزار مثل أوزارهم فالشركة لا تقتضي المساواة إِنَّا كَذلِكَ أي مثل ذلك الفعل البديع الذي تقتضيه الحكمة التشريعية نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ أي بالمشركين لقوله ﷾: إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ بطريق الدعوة والتلقين لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ عن القبول.
{ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “Andolsun ki cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım” [Sâd 85]. Ancak önceki irtibatlandırma daha açıktır. { فَإِنَّهُمْ } Yani birbiriyle çekişen iki fırka; bu kelam onların açıklanan halleri üzerine bir tefridir; { يَوْمَئِذٍ } Yani birbirleriyle çekişip sorgulaştıkları gün, bununla kastedilen kıyamet günüdür; { فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } “O gün onlar azapta ortaktırlar”, tıpkı sapıklıkta ortak oldukları gibi. Saptıranların azabının daha şiddetli olduğu zahir kabul edilmiştir; bu da kendi günahlarına ve kendi günahları mislindeki günahlara karşılıktır; zira ortaklık eşitliği gerektirmez. { إِنَّا كَذلِكَ } Yani teşrîî hikmetin gerektirdiği bu eşsiz fiil gibi; { نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ } “Biz suçlulara böyle yaparız”, yani müşriklere; nitekim O Tebâreke ve Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ } Davet ve telkin yoluyla onlara denildiğinde; { لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ } “'Allah'tan başka ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı”, kabul etmekten kaçınarak.
وفي إعراب هذه الكلمة الطيبة أقوال: الأول أن يكون الاسم الجليل مرفوعا على البدلية من اسم لا باعتبار المحل الأصلي وهو الرفع على الابتداء بدل بعض من كل وإلا مغنية عن الربط بالضمير. وإذا قلنا إن البدل في الاستثناء قسم على حدة مغاير لغيره من الإبدال اندفع عن هذا الوجه كثير من القيل والقال وهو الجاري على ألسنة المعربين والخبر عليه عند الأكثرين مقدر والمشهور تقديره موجود، والكلمة الطيبة في مقابلة المشركين وهم إنما يزعمون وجود آلهة متعددة ولا يقولون بمجرد الإمكان على أن نفي الوجود في هذا المقام يستلزم نفي الإمكان وكذا نفي الإمكان عمن عداه ﷿ يستلزم ثبوت الوجود بالفعل له تعالى.
Bu kelime-i tayyibenin (kelime-i tevhidin) irabında görüşler vardır: Birincisi: Lafzatullah, 'lâ'nın isminden bedel olarak merfudur; bu da aslî mahalli olan mübteda merfuluğu itibarıyladır ve 'küll'den 'ba'z' bedelidir; 'illâ' ise zamirle irtibatlandırma ihtiyacını ortadan kaldırır. Eğer istisnada bedelin diğer bedel türlerinden farklı müstakil bir kısım olduğunu söylersek, bu görüşten pek çok dedikodu ve itiraz savulmuş olur; i'rabcıların dilinde yaygın olan da budur. Çoğunluğa göre haber takdir edilmiştir ve meşhur takdir 'mevcûd'dur. Kelime-i tayyibe müşriklerin karşısında yer almaktadır ve onlar birden çok ilahın varlığını iddia etmekte, sırf imkan görüşüyle yetinmemektedirler; kaldı ki bu makamda varlığın nefyi imkanın da nefyini gerektirir, aynı şekilde O Azze ve Celle'nin dışındakilerden imkanın nefyi, Yüce Allah için fiilen varlığın sübutunu gerektirir.
وجوز تقديره مستحق للعبادة ونفي استحقاقها يستلزم نفي التعدد لكن لا يتم هذا التقدير على تفسير الإله بالمستحق بالعبادة كما لا يخفى.
Haberin 'ibadete müstahak' şeklinde takdir edilmesi de caiz görülmüştür; zira ibadete müstahak olmanın nefyi taaddüdün (birden fazla oluşun) nefyini gerektirir; ancak gizli olmadığı üzere ilah kelimesi 'ibadete müstahak olan' diye tefsir edildiğinde bu takdir tam oturmaz.
واختار البازلي تقدير الخبر مؤخرا عن إلا الله بناء على أن تقديره مقدما يوهم كون الاسم مستثنى مفرغا من ضمير الخبر وهو لا يجوز عند المحققين وأجازه بعض وهو القول الثاني، والثالث ونسب إلى الكوفيين أن إلا عاطفة والاسم الجليل معطوف على الإله باعتبار المحل وهي عندهم بمنزلة لا العاطفة في أن ما بعدها يخالف ما قبلها إلا أن لا لنفي الإيجاب وإلا لإيجاب النفي، والرابع أن الاسم الكريم هو الخبر ولا عمل لها فيه على رأي سيبويه من أن الخبر
Bâzelî haberin { إِلَّا اللَّهُ } lafzından sonra takdir edilmesini tercih etmiştir; zira haberin önde takdir edilmesi, lafzatullahın haberin zamirinden müferrağ istisna olduğu vehmini verir ki muhakkik alimlere göre bu caiz değildir; bazıları ise bunu caiz görmüştür ve bu ikinci görüştür. Üçüncüsü ve Kûfelilere nispet edileni: 'İllâ' atıf harfidir ve Lafzatullah mahalline binaen 'el-ilâh' kelimesine matuftur; Kûfelilere göre bu, sonrasının öncesine muhalif olması bakımından atıf harfi olan 'lâ' gibidir; şu farkla ki 'lâ' olumluyu nefyetmek, 'illâ' ise olumsuzu olumlu kılmak içindir. Dördüncüsü: Lafzatullah haberdir; Sîbeveyhi'nin haberin
مرفوع بما كان مرفوعا به قبل دخولها فلا يلزم عملها في المعارف على رأيه وهو لازم على رأي غيره، وضعف هذا القول به وكذا بلزوم كون الخاص خبرا عن العام.
'lâ' dahil olmadan önceki merfuluk sebebiyle merfu kaldığı, dolayısıyla onun görüşüne göre 'lâ'nın marifelerde amel etmesinin gerekmediği (oysa diğerlerinin görüşüne göre bunun gerekeceği) görüşüne dayanır. Bu görüş bununla ve ayrıca hass olanın âm olana haber olmasının gerekliliğiyle zayıf bulunmuştur.
وكون الكلام مسوقا لنفي العموم والتخصيص بواحد من أفراد ما دل عليه العام لا يجدي نفعا ضرورة أن لا هذه عند الجمهور من نواسخ المبتدأ والخبر، والخامس أن إلا بمعنى غير وهي مع اسمه عز اسمه صفة لاسم لا باعتبار المحل أي لا إله غير الله تعالى في الوجود، ولا خلل فيه صناعة وإنما التخلل فيه كما قيل معنى لأن المقصود نفي الألوهية عن غيره تعالى وإثباتها له سبحانه وعلى الاستثناء يستفاد كل من المنطوق وعلى هذا لا يفيد المنطوق إلا نفي الألوهية من غيره تعالى دون إثباتها له ﷿، واعتبار المفهوم غير مجمع عليه لا سيما مفهوم اللقب فإنه لم يقل به إلا الدقائق وبعض الحنابلة، والسادس ونسب إلى الزمخشري أن لا إله في موضع الخبر وإلا الله في موضع المبتدأ والأصل الله إله فلما أريد قصر الصفة على الموصوف قدم الخبر وقرن المبتدأ بإلا إذ المقصور عليه هو الذي يلي إلا والمقصور هو الواقع في سياق النفي والمبتدأ إذا قرن بإلا وجب تقديم الخبر عليه كما هو مقرر في موضعه، وفيه تمحل مع أنه يلزم عليه أن يكون الخبر مبنيا مع لا وهي لا يبنى معها إلا المبتدأ وإنه لو كان الأمر كما ذكر لم يكن لنصب الاسم الواقع بعد الأوجه وقد جوزه جماعة في هذا الترتيب وترك كلامهم لواحد إن التزمته لا تجد لك ثانيا فيه، والسابع أن الاسم المعظم مرفوع بإله كما هو حال المبتدأ إذا كان وصفا فإن إلها بمعنى مألوه من أله إذا عبد فيكون قائما مقام الفاعل وسادا مسد الخبر كما في ما مضروب العمران.
Kelamın umumu nefyetmek ve âm lafzın delalet ettiği fertlerden birini tahsis etmek için sevk edilmiş olması da fayda vermez; zira cumhura göre bu 'lâ' mübteda ve haberin nevâsihindendir (hükmünü değiştirenlerindendir). Beşincisi: 'İllâ' gayr anlamındadır ve Şanı Yüce olanın ismiyle birlikte mahalli itibarıyla 'lâ'nın isminin sıfatıdır; yani 'Varlıkta Allah Teâlâ'dan gayrı hiçbir ilah yoktur' demektir. Bunda gramer tekniği açısından bir kusur yoktur; fakat denildiği gibi mana yönünden kapalılık vardır; çünkü maksat uluhiyetin O'ndan başkasından nefyedilmesi ve Sübhânehu Teâlâ için ispat edilmesidir. İstisna üzerine her ikisi de mantuktan anlaşılır; bu sıfat takdirine göre ise mantuk, uluhiyetin Yüce Allah'a ispatını değil sadece O'nun gayrından nefyini ifade eder; mefhumun (karşıt anlamın) muteberliği ise icmâ edilmiş değildir, bilhassa lâkap mefhumunu yalnızca dakik alimler ile bazı Hanbelîler kabul etmiştir. Altıncısı ve Zemahşerî'ye nispet edileni: { لا إِلهَ } haber konumunda, { إِلَّا اللَّهُ } ise mübteda konumundadır; aslı 'Allâhu ilâhun'dur. Sıfatı mevsufa hasretmek murad edildiğinde haber öne alınmış ve mübteda 'illâ' ile birleştirilmiştir; zira üzerine hasr yapılan (maksûrun aleyh) 'illâ'dan sonra gelendir, hasredilen (maksûr) ise nefy bağlamında yer alandır; mübteda 'illâ' ile birleştirildiğinde ilgili yerde tespit edildiği üzere haberin onun önüne geçmesi vaciptir. Bunda zorlama vardır; ayrıca haberin 'lâ' ile birlikte mebni olmasını gerektirir, halbuki 'lâ' ile ancak mübteda mebni olur. Şayet durum zikredildiği gibi olsaydı, 'illâ'dan sonra gelen ismin nasb edilmesinin hiçbir vechi olmazdı; oysa bir topluluk bu dizilişte nasbı caiz görmüştür ve onların sözünü terk edip tek bir görüşe bağlanırsan bu konuda yanında ikinci bir kimse bulamazsın. Yedincisi: Lafzatullah, mübteda sıfat olduğundaki durumu gibi 'ilâh' ile merfudur; çünkü 'ilâh', 'kulluk edildi' anlamındaki 'elihe' kökünden 'me'lûh' (mâbud) manasındadır; dolayısıyla 'mâ madrûbun el-Umrân' terkibinde olduğu gibi fâil makamına kaim ve haber yerine geçen bir merfudur.
وتعقب بمنع أن يكون إله وصفا وإلا لوجب إعرابه وتنوينه ولا قائل به. ثم إن هذه الكلمة الطيبة يندرج فيها معظم عقائد الإيمان لكن المقصود الأهم منها التوحيد ولذا كان المشركون إذا لقنوها أولا يستكبرون وينفرون وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ يعنون بذلك قاتلهم الله تعالى النبي ﷺ. وقد جمعوا بين إنكار الوحدانية وإنكار الرسالة. ووصفهم الشاعر بالمجنون قيل تخليط وهذيان لأن الشعر يقتضي عقلا تاما به تنظم المعاني الغريبة وتصاغ في قوالب الألفاظ البديعة. وفيه نظر وكم رأينا شعراء ناقصي العقول ومنهم من يزعم أنه لا يحسن شعره حتى يشرب المسكر فيسكر ثم يقول، نعم كل من الوصفين هذيان في حقه ﷺ بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ رد عليهم وتكذيب لهم ببيان أن ما جاء به ﵊ من التوحيد هو الحق الثابت الذي قام عليه البرهان وأجمع عليه كافة المرسلين فأين الشعر والجنون من ساحته ﷺ الرفيعة الشأن.
Bu görüş, 'ilâh' kelimesinin sıfat olmasının menedilmesiyle tenkit edilmiştir; zira sıfat olsaydı mu'reb ve tenvinli olması vacip olurdu, halbuki bunu söyleyen yoktur. Sonra, bu kelime-i tayyibe imanın çoğu inanç esaslarını içine alır; ancak ondan en mühim maksat tevhiddir. Bu sebeple müşriklere ilk telkin edildiğinde kibirlenir, nefretle kaçarlar ve: { وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ } “'Deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?' derlerdi”; bununla —Allah Teâlâ onları kahretsin— Peygamber ﷺ'i kastederlerdi. Böylece hem vahdaniyeti (birlik inancını) inkarı hem de risaleti inkarı bir araya getirmişlerdir. Şair olan kimseyi mecnun diye nitelemeleri, şiirin garip manaların nazmedilmesini ve bediî lafız kalıplarına dökülmesini sağlayan tam bir akıl gerektirmesi sebebiyle bir hezeyan ve saçmalık sayılmıştır. Bunda eleştiriye açık yön vardır; nice aklı noksan şairler görmüşüzdür; hatta onlardan bazıları sarhoş edici içki içip sarhoş olmadıkça şiirinin güzelleşmediğini iddia eder ve ancak ondan sonra söyler. Evet, her iki niteleme de Hz. Peygamber ﷺ hakkında tam bir hezeyandır. { بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ } “Hayır! O, hakkı getirdi ve peygamberleri doğruladı” ayeti onlara bir ret ve onların yalanlanmasıdır; zira aleyhisselâm'ın getirdiği tevhid, hakkında kesin delil bulunan ve bütün peygamberlerin üzerinde icma ettiği sabit haktır. O ﷺ'in yüce makamından şiir ve delilik ne kadar uzaktır!
وقرأ عبد الله «وصدق» بتخفيف الدال «المرسلون» بالواو رفعا أي وصدق المرسلون في التبشير به وفي أنه يأتي آخرهم إِنَّكُمْ بما فعلتم من الإشراك وتكذيب الرسول ﵊ والاستكبار لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ والالتفات لإظهار كمال الغضب عليهم بمشافهتهم بهذا الوعيد وعدم الاكتراث بهم وهو اللائق بالمستكبرين. وقرأ أبو السمال وأبان رواية عن عاصم لَذائِقُوا الْعَذابِ بالنصب على أن حذف النون للتخفيف كما حذف التنوين لذلك في قول أبي الأسود:
Abdullah [b. Mes'ûd], dâl harfinin tahfifiyle 've sadaka' ve ref ile vav ile 'el-murselûne' şeklinde okumuştur; yani peygamberler onu müjdeleme ve onun peygamberlerin sonuncusu olarak geleceği hususunda doğru söylemişlerdir. { إِنَّكُمْ } Şirkiniz, Resul aleyhisselâm'ı yalanlamanız ve kibriniz sebebiyle siz; { لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ } “Şüphesiz siz o elem verici azabı tadacaksınız”. [Gaipten muhataba] iltifat, bu tehditle yüz yüze getirilerek onlara karşı tam bir gazabı ve kibirlilere layık olacak şekilde onlara hiç aldırmayışı göstermek içindir. Ebü's-Semmâl ve Âsım'dan yapılan bir rivayette Ebân, nun harfinin tenvin gibi tahfif için hazfedilmesiyle { لَذائِقُوا الْعَذابِ } lafzını nasb ile okumuşlardır; nitekim Ebu'l-Esved'in şu sözünde tenvin bu sebeple hazfedilmiştir:
فألفيته غير مستعتب ... ولا ذاكر الله إلا قليلا
Onu ne özür dileyen biri olarak buldum ... Ne de Allah'ı azıcık dışında anan biri olarak
بجرّ ذاكر بلا تنوين ونصب الاسم الجليل. وهذا الحذف قليل في غير ما كان صلة لأل. أما فيما كان صلة لها فكثير الورود لاستطالة الصلة الداعية للتخفيف نحو قوله:
Bu beyitte 'zâkir' tenvinsiz mecrur, lafzatullah ise mansubdur. Bu hazif, elif-lâmın sılası olmayan yerlerde azdır. Elif-lâmın sılası olan yerlerde ise sılanın uzunluğu hafifletmeyi gerektirdiğinden şu beyitteki gibi pek çoktur:
الحافظو عورة العشيرة لا ... يأتيهم من ورائهم نطف
Aşiretin ayıbını örten kimselerdir onlar ... Arkalarından onlara hiçbir leke gelmez
ونقل ابن عطية عن أبي السمال أنه قرأ «لذائق» بالإفراد والتنوين «العذاب» بالنصب، وخرج الإفراد على أن
İbn Atıyye, Ebü's-Semmâl'den 'lezâikun' şeklinde müfred ve tenvinli, 'el-azâbe' kelimesini ise nasb ile okuduğunu nakletmiştir; müfred gelişi
التقدير لجمع ذائق، وقيل: على تقدير إن جمعكم لذائق. وقرىء «لذائقون» بالنون «العذاب» بالنصب على الأصل وَما تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي إلا جزاء ما كنتم تعملونه من السيئات أو إلا بما كنتم تعملونه منها إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ استثناء منقطع من ضمير ذائقوا وما بينهما اعتراض جيء به مسارعة إلى تحقيق الحق ببيان أن ذوقهم العذاب ليس إلا من جهتهم لا من جهة غيرهم أصلا فإلا مؤولة بلكن وما بعد كخبرها فيصير التقدير لكن عباد الله المخلصين أولئك لهم رزق وفواكه إلخ.
'Le-cem'u zâikın' takdirine bağlanmış, bir görüşe göre de 'İnne cem'akum lezâikun' takdirindedir. Asıl üzere nûn ile ve nasb ile 'lezâikûne el-azâbe' şeklinde de okunmuştur. { وَما تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Siz ancak yapmakta olduğunuz amellerin karşılığıyla cezalandırılacaksınız”, yani işlediğiniz kötülüklerin cezasıyla veya kötülükleriniz sebebiyle cezalandırılacaksınız. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır”. Bu, 'zâikû'daki zamirden munkatı bir istisnadır. İkisi arasındaki [ayet] ise, onların azabı tatmalarının tamamen kendilerinden kaynaklandığını, başkası cihetinden olmadığını beyan ederek hakkı gerçekleştirmede acele davranmak için getirilmiş bir itiraz (ara cümle) cümlesidir; dolayısıyla 'illâ' 'lâkin' manasındadır ve sonrası onun haberi gibidir; takdir şöyle olur: 'Lakin Allah'ın ihlaslı kulları var ya, işte onlar için bir rızık ve meyveler vardır...'
ويجوز أن يكون المعنى لكن عباد الله المخلصين ليسوا كذلك، وقيل استثناء منقطع من ضمير تُجْزَوْنَ على أن المعنى تجزون بمثل ما عملتم لكن عباد الله المخلصين يجزون أضعافا مضاعفة بالنسبة إلى ما عملوا. ولا يخفى بعده، وأبعد منه جعل الاستثناء من ذلك متصلا بتعميم الخطاب في «تجزون» لجميع المكلفين لما فيه مع احتياجه إلى التكلف الذي في سابقه من تفكيك الضمائر، والْمُخْلَصِينَ صفة مدح حيث كانت الإضافة للتشريف أُولئِكَ أي العباد المذكورون، وفيه إشارة إلى أنهم ممتازون بما اتصفوا به من الإخلاص في عبادته تعالى عمن عداهم امتيازا بالغا، وما فيه من معنى البعد مع قرب العهد بالمشار إليه للإشعار بعلو طبقتهم وبعد منزلتهم في الفضل.
Mananın 'Fakat Allah'ın ihlaslı kulları böyle değildir' şeklinde olması da caizdir. Denildi ki bu, { تُجْزَوْنَ } fiilindeki zamirden munkatı bir istisnadır; mana da şöyledir: 'Siz yaptıklarınızın misliyle cezalandırılırsınız; fakat Allah'ın ihlaslı kulları yaptıklarına nispetle kat kat fazlasıyla mükafatlandırılırlar.' Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Bundan daha da uzak olanı ise, 'tüczevne'deki hitabı bütün mükelleflere teşmil ederek bu istisnayı muttasıl kılmaktır; zira bu görüş, önceki zorlamaya muhtaç olmasının yanı sıra zamirlerin parçalanmasına da yol açar. { الْمُخْلَصِينَ } lafzı bir övgü sıfatıdır; nitekim izafet teşrif (şereflendirme) içindir. { أُولئِكَ } Yani zikredilen o kullar; bunda onların Allah Teâlâ'ya kullukta ihlas vasfıyla başkalarından son derece üstün bir şekilde ayrıldıklarına işaret vardır. Kendilerine işaret edilenlerin yakın zamanda zikredilmesine rağmen uzaklık bildiren işaret isminin kullanılması, onların mertebelerinin yüceliğini ve faziletteki menzillerinin yüksekliğini hissettirmek içindir.
وهو مبتدأ وقوله تعالى: لَهُمْ أما خبر له وقوله سبحانه: رِزْقٌ مرتفع على الفاعلية للظرف وإما خبر مقدم ورِزْقٌ مبتدأ مؤخر والجملة خبر المبتدأ والمجموع كالخبر للمستثنى المنقطع على ما أشرنا إليه أو استئناف لما أفاده الاستثناء إجمالا بيانا تفصيليا وقوله تعالى: مَعْلُومٌ أي معلوم الخصائص ككونه غير مقطوع ولا ممنوع حسن المنظر لذيذ الطعم طيب الرائحة إلى غير ذلك من الصفات المرغوبة، فلا يقال: إن الرزق لا يكون معلوما إلا إذا كان مقدرا بمقدار وقد جاء في آية أخرى يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ [غافر: ٤٠] وما لا يدخل تحت الحساب لا يحد ولا يقدر فلا يكون معلوما، وقيل المراد معلوم الوقت لقوله تعالى وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مريم: ٦٢] وعن قتادة الرزق المعلوم الجنة، وتعقب بأنه فِي جَنَّاتِ بعد يأباه. واعترض بأنه إذا كان المعنى وهم مكرمون فيها لم يكن به بأس. أجيب بأن جعلها مقر المرزوقين لا يلائم جعلها رزقا وأما إذا كان قيدا للرزق فهو ظاهر الإباء، وكون المساكن رزقا للساكن فإذا اختلف العنوان لم يكن به بأس لا يدفع ما قرر كما لا يخفى على المنصف، وقوله تعالى:
Bu kelime mübtedadır. Yüce Allah'ın { لَهُمْ } buyruğu ya onun haberidir ve Sübhânehu'nun { رِزْقٌ } buyruğu zarfın fâili olarak merfudur; ya da mukaddem haberdir ve { رِزْقٌ } muahhar mübtedadır, cümle ise mübtedanın haberidir; mecmuu ise işaret ettiğimiz üzere munkatı müstesnanın haberi gibidir veya istisnanın mücmel olarak ifade ettiğini tafsilatlı bir şekilde açıklayan bir istînâftır. Yüce Allah'ın { مَعْلُومٌ } “Belli bir rızık vardır” buyruğu, kesintiye uğramaması, engellenmemesi, güzel görünüşü, lezzetli tadı, hoş kokusu gibi arzulanan diğer vasıflarla niteliklerinin bilinmesidir. Dolayısıyla 'Rızık ancak bir miktarla takdir edildiğinde malum olur; halbuki başka bir ayette { يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } “Orada hesapsız rızıklandırılırlar” [Mü'min 40] buyrulmuştur, hesaba girmeyen şey ise sınırlandırılamaz ve takdir edilemez, binaenaleyh malum olamaz' denilemez. Bir görüşe göre kastedilen, Yüce Allah'ın { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da vardır” [Meryem 62] buyruğu sebebiyle vaktin malum olmasıdır. Katâde'den ise 'malum rızık' cennettir diye nakledilmiştir; ancak sonradan gelen { فِي جَنَّاتِ } ifadesinin buna engel olduğu belirtilerek tenkit edilmiştir. 'Şayet mana onlar orada ikram olunurlar şeklinde olursa bir beis kalmaz' denilerek itiraz edilmiştir. Cennetin rızıklandırılanların mekanı kılınmasının onun rızık kılınmasıyla bağdaşmayacağı; rızkın kaydı olması durumunda ise engelin açık olduğu; meskenlerin mukim kimse için bir rızık olması yönüyle unvan değiştiğinde bir beis kalmayacağı şeklindeki açıklamanın, insaflı kimseye gizli kalmayacağı üzere takrir edilen itirazı savuşturamayacağı şeklinde cevap verilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:
فَواكِهُ بدل من رِزْقٌ بدل كل من كل، وفيه تنبيه على أنه مع تميزه بخواصه كله فواكه أو خبر مبتدأ محذوف والجملة مستأنفة أي ذلك الرزق فواكه والمراد بها ما يؤكل لمجرد التلذذ دون الاقتيات وجميع ما يأكله أهل الجنة كذلك حتى اللحم لكونهم مستغنين عن القوت لإحكام خلقتهم وعدم تحلل شيء من أبدانهم بالحرارة الغريزية ليحتاجوا إلى بدل يحصل من القوت، فالمراد بالفاكهة هنا غير ما أريد بها في قوله تعالى وَفاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ [الواقعة: ٢٠، ٢١] وهي هناك بالمعنى المعروف فلا منافاة. وجوز أن يكون عطف بيان للرزق المعلوم فوجه الاختصاص ما علم به من بين الأرزاق أنه فواكه، وقيل هو بدل بعض من كل، وتخصيصها بالذكر لأنها من أتباع سائر الأطعمة فتدل على تحقق غيرها وَهُمْ مُكْرَمُونَ عند الله تعالى لا يلحقهم هوان وذلك أعظم المثوبات وأليقها بأولي الهمم، ولعل هذا إشارة إلى النعيم الروحاني بعد النعيم الجسماني الذي هو بواسطة الأكل.
{ فَواكِهُ } lafzı { رِزْقٌ } kelimesinden 'küll'den 'küll' bedelidir; bunda o rızkın üstün vasıflarıyla temayüz etmesinin yanında tamamının meyvelerden ibaret olduğuna bir dikkat çekme vardır; yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir ve cümle müsteneftir; yani 'o rızık meyvelerdir'. Bundan maksat sırf gıdalanmak için değil yalnızca lezzet almak için yenen şeylerdir. Cennet ehlinin yediği her şey —hatta et bile— böyledir; zira hilkatlerinin mükemmelliği ve bedenlerinden tabii hararetle hiçbir şeyin eksilmemesi sebebiyle gıdaya ihtiyaçları yoktur ki gıdadan حاصل olacak bir bedele gereksinim duysunlar. Dolayısıyla buradaki meyveden kasıt, Yüce Allah'ın { وَفاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Beğendikleri meyveler, canlarının çektiği kuş etleri” [Vâkıa 20-21] buyruğundaki meyveden farklıdır; oradaki meyve bilinen manasındadır, bu sebeple bir çelişki yoktur. Bu kelimenin malum rızık için atf-ı beyan olması da caizdir; tahsis ciheti ise rızıklar arasından onun meyve olduğunun bilinmesidir. Bir görüşe göre 'küll'den 'ba'z' bedelidir ve zikre tahsis edilmesi diğer yiyeceklerin tamamlayıcısı olmasındandır, dolayısıyla başkalarının varlığına da delalet eder. { وَهُمْ مُكْرَمُونَ } “Ve onlar ikram görenlerdir”, Allah Teâlâ katında kendilerine hiçbir zillet erişmez; bu ise mükafatların en büyüğü ve yüksek himmet sahiplerine en layık olanıdır. Bu, belki de yeme vasıtasıyla olan cismanî nimetten sonra ruhanî nimete bir işarettir.
وقيل مكرمون في نيل الرزق حيث يصل إليهم من غير كسب وكد وسؤال كما هو شأن أرزاق الدنيا.
Denildi ki rızkı elde etmede ikram olunmuşlardır; zira rızık onlara dünya rızıklarında olduğu gibi bir kazanç, zahmet ve talep olmaksızın ulaşır.
وقرىء «مكرّمون» بالتشديد فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ أي في جنات ليس فيها إلا النعيم على أن الإضافة على معنى لام الاختصاص المفيدة للحصر. والظرف متعلق بمكرمون أو بمعلوم أو بمحذوف حال من المستكن في
Şedde ile 'mükerremûn' şeklinde de okunmuştur. { فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Nimet cennetlerindedirler”, yani izafetin hasr ifade eden 'lâm-ı ihtisas' manasında olması üzere içinde yalnızca nimet bulunan cennetlerdedirler. Zarf, 'mükremûn'a veya 'ma'lûm'a yahut müstetir zamirden mahzuf bir hâle müteallıktır ki bu zamir
مُكْرَمُونَ أو خبر ثان لأولئك أو لَهُمْ وقوله تعالى: عَلى سُرُرٍ يحتمل أن يكون حالا من المستكن في مُكْرَمُونَ أو في الظرف قبله وأن يكون خبرا فيكون قوله سبحانه مُتَقابِلِينَ حالا من المستكن فيه أو في مُكْرَمُونَ أو في الظرف أعني فِي جَنَّاتِ وأن يتعلق بمتقابلين فيكون حالا من المستكن في غيره.
{ مُكْرَمُونَ } kelimesindedir; yahut 'ülâike'nin veya { لَهُمْ } lafzının ikinci haberidir. Yüce Allah'ın { عَلى سُرُرٍ } “Koltuklar üzerinde” buyruğunun { مُكْرَمُونَ } içindeki müstetir zamirden veya öncesindeki zarftan hâl olması ihtimal dahilinde olduğu gibi haber olması da muhtemeldir; bu durumda Sübhânehu'nun { مُتَقابِلِينَ } “Karşılıklı otururlar” buyruğu onun içindeki veya { مُكْرَمُونَ } içindeki yahut { فِي جَنَّاتِ } yani zarf içindeki müstetir zamirden hâl olur; 'mütekâbilîn'e müteallık olup başkasındaki müstetir zamirden hâl olması da mümkündür.
وأشير بتقابلهم إلى استئناس بعضهم ببعض فبعضهم يقابل بعضا للاستئناس والمحادثة. وفي بعض الأحاديث أنه ترفع عنهم الستور أحيانا فينظر بعضهم إلى بعض، وقرأ أبو السمال «سرر» بفتح الراء وهي لغة بعض تميم وكلب يفتحون ما كان جمعا على فعل من المضعف إذا كان اسما، واختلف النحويون في الصفة فمنهم من قاسها على الاسم ففتح فيقول ذلل بفتح اللام على تلك اللغة. ومنهم من خص ذلك بالاسم وهو مورد السماع. وقوله تعالى: يُطافُ عَلَيْهِمْ إما استئناف لبيان ما يكون لهم في مجالس أنسهم أو حال من الضمير في مُتَقابِلِينَ أو في أحد الجارين:
Karşılıklı oluşlarıyla birbirleriyle ünsiyet kurmalarına işaret edilmiştir; nitekim ünsiyet ve sohbet için birbirlerine karşı otururlar. Bazı hadislerde geçtiğine göre zaman zaman aralarındaki perdeler kaldırılır ve birbirlerine bakarlar. Ebü's-Semmâl râ harfinin fethasıyla 'serer' şeklinde okumuştur; bu, Temîm ve Kelb kabilelerinin bir kısmının lehçesidir; mudâaf olup 'fu'ul' vezninde gelen isim çoğullarını fetha ile okurlar. Nahivciler sıfatta ihtilaf etmişlerdir: Kimisi onu isme kıyaslayarak fetha ile okumuş ve bu lehçeye göre lâm harfinin fethasıyla 'zelel' demiştir. Kimisi ise bunu semâa dayalı olarak sadece isme tahsis etmiştir. Yüce Allah'ın { يُطافُ عَلَيْهِمْ } “Onlara dolaştırılır” buyruğu ya sohbet meclislerinde kendilerine ne sunulacağını açıklayan bir istînâftır ya da { مُتَقابِلِينَ } içindeki yahut iki câr-mecrûrdan birindeki zamirden hâldir:
وجوز كونه صفة لمكرمون. وفاعل الطواف على ما قيل من مات من أولاد المشركين قبل التكليف. ففي الصحيح أنهم خدم أهل الجنة. وقد صرح به في موضع آخر وهو قوله تعالى يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ [الواقعة: ١٧] وقوله سبحانه يَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ [الطور: ٢٤] بِكَأْسٍ أي بخمر كما روي عن ابن عباس وأخرج ابن أبي شيبة وابن جرير وغيرهما عن الضحاك قال: كل كأس ذكره الله تعالى في القرآن إنما عنى به الخمر. ونقل ذلك أيضا عن الحبر والأخفش وهو مجاز مشهور بمنزلة الحقيقة. وعليه قول الأعشى:
'Mükremûn' için sıfat olması da caiz görülmüştür. Dolaştırma işini yapan fâil, denildiğine göre müşriklerin mükellef olmadan önce ölen çocuklarıdır. Sahih hadiste onların cennet ehlinin hizmetçileri olduğu geçmektedir. Başka bir yerde bu açıkça ifade edilmiştir ki o da Yüce Allah'ın { يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ } “Çevrelerinde ölümsüz genç hizmetçiler dolaşır” [Vâkıa 17] ve Sübhânehu'nun { يَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ } “Kendilerine ait hizmetçiler çevrelerinde dolaşır” [Tûr 24] buyruklarıdır. { بِكَأْسٍ } “Kadehlerle”, yani İbn Abbas'tan rivayet edildiği üzere şarapla; İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve diğerleri Dahhâk'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Allah Teâlâ'nın Kur'an'da zikrettiği her kadeh ile ancak şarap kastedilmiştir.' Bu, İbn Abbas (el-Habr) ve Ahfeş'ten de nakledilmiştir ve hakikat derecesinde meşhur bir mecazdır. A'şâ'nın şu sözü buna göredir:
وكأس شربت على لذة ... وأخرى تداويت منها بها
Ve nice kadehler içtim zevk ile ... Başka bir kadehle de devasını aradım o derdin onunla
ويدل على أنه أراد بها الخمر إطلاقا للمحل على الحال قوله شربت وتقدير شربت ما فيها تكلف، والقرينة هاهنا ما يأتي بعد. وجوز تفسيره بمعناه الحقيقي وهو إناء فيه خمر، وأكثر اللغويين على أن إناء الخمر لا يسمى كأسا حقيقة إلا وفيه خمر فإن خلا منه فهو قدح، والخمر ليس بمتعين، قال في البحر: الكأس ما كان من الزجاج فيه خمر أو نحوه من الأنبذة ولا يسمى كأسا إلا وفيه ذلك، وقال الراغب: الكأس الإناء بما فيه من الشراب ويسمى كل واحد منهما بانفراده كأسا يقال كأس خال ويقال شربت كأسا وكأس طيبة، ولعل كلامه أظهر في أن تسمية الخالي كأسا مجاز، وحكي عن بعضهم أنه قال: الكأس من الأواني كل ما اتسع فمه ولم يكن له مقبض ولا يراعى كونه لخمر أو لغيره مِنْ مَعِينٍ في موضع الصفة لكأس أي كائنة من شراب معين أو نهر معين أي ظاهر للعيون جار على وجه الأرض كما تجري الأنهار أو خارج من العيون والمنابع. وأصله معيون من عان الماء إذا ظهر أو نبع على أن ميمه زائدة أو هو من معن فهو فعيل على أن الميم أصلية.
Onun 'içtim' sözü, mahal zikredilip hâlin kastedilmesi kabilinden kadehle şarabı kastettiğine delalet eder; 'içindekini içtim' şeklindeki bir takdir ise zorlamadır; buradaki karine ise bundan sonra gelecek olandır. Kadehin hakiki manasıyla —yani içinde şarap bulunan kap olarak— tefsir edilmesi de caiz görülmüştür. Dilcilerin çoğu, şarap kabının hakikat olarak ancak içinde şarap varken kadeh diye isimlendirileceği, boş olduğunda ise 'kadeh' değil 'kadeh (çanak)' deneceği görüşündedir; içkinin şarap olması da şart değildir. el-Bahr'da şöyle demiştir: 'Kâs (kadeh), içinde şarap veya benzeri içecekler bulunan cam kaptır ve içinde bu bulunmadıkça kâs diye isimlendirilmez.' Râgıb ise: 'Kâs, içindeki içecekle birlikte kaptır; tek başlarına her birine de kâs denir; 'boş kadeh' denildiği gibi 'bir kadeh içtim' ve 'güzel bir kadeh' de denir' demiştir. Belki de onun sözü boş kaba kadeh denilmesinin mecaz olduğu hususunda daha açıktır. Bazılarından şöyle dediği nakledilmiştir: 'Kaplardan ağzı geniş olup kulpu bulunmayan her şeye kâs denir; içinde şarap olup olmadığına bakılmaz.' { مِنْ مَعِينٍ } “Kaynaktan doldurulmuş” lafzı 'kâs' için sıfat konumundadır; yani berrak ve akan bir içkiden yahut gözle görülen, yeryüzünde nehirlerin aktığı gibi akan berrak bir nehirden veya pınarlardan ve kaynaklardan fışkıran bir içecektendir. Aslı, suyun açığa çıkması veya fışkırması manasındaki 'âne'l-mâu' kökünden mîm harfinin zâid olmasıyla 'ma'yûn'dur; yahut mîm asıl olmak üzere 'ma'ane' kökünden 'faîl' veznindedir.
ووصف به خمر الجنة تشبيها لها بالماء لكثرتها حتى تكون أنهارا جارية في الجنان. ويؤذن ذلك برقتها ولطافتها وأنها لم تدس بالأقدام كخمر الدنيا كما ينبىء عن دوسها بها قوله:
Cennet şarabı, cennetlerde akan ırmaklar olacak derecedeki çokluğu sebebiyle suya benzetilerek bu vasıfla nitelenmiştir. Bu vasıf, onun berraklığını, letafetini ve şu beyitte ayaklarla çiğnenmesine işaret edilen dünya şarabı gibi ayaklar altında ezilmediğini bildirir:
بنت كرم يتموها أمها ... ثم هانوها بدوس بالقدم
Asma kızıdır o; yetim bıraktılar anasını ... Sonra ayakla çiğneyip aşağıladılar onu
ثم عادوا حكموها فيهم ... ويلهم من جور مظلوم حكم
Sonra dönüp onu kendilerine hakem kıldılar ... Hükmeden mazlumun zulmünden vay başlarına gelenlere!
وقوله الآخر:
Diğer şairin şu sözü de böyledir:
وشمولة من عهد عاد قد غدت ... صرعى تداس بأرجل العصار
Âd kavminden kalma öyle bir şaraptır ki ... Sıkıcıların ayakları altında ezilip yere serilmiştir
لانت لهم حتى انتشوا فتمكنت ... منهم فصاحت فيهم بالثار
Onlar sarhoş oluncaya kadar yumuşak davrandı onlara, derken hakim oldu ... Ve içlerinde intikam çığlığı attı
وهذا مبني على أنها خمر في الحقيقة، وجوز أن تكون ماء فيه لذة الخمر ونشأته فالوصف بذلك ظاهر، وتفيد
Bu açıklama, onun hakikatte şarap olması esasına dayanır. Şarabın lezzeti ve neşesi bulunan bir su olması da caiz görülmüştür; bu durumda söz konusu vasıf gayet açıktır ve ayet
الآية وصف مائهم باللذة والنشأة، وما ذكر أولا هو الظاهر نعم قال غير واحد: لا اشتراك بين ما في الدنيا وما في الجنة إلا بالأسماء فحقيقة خمر الجنة غير حقيقة خمر الدنيا وكذا سائر ما فيهما بَيْضاءَ وصف آخر للكأس يدل على أنها مؤنثة. وعن الحسن أن خمر الجنة أشد بياضا من اللبن. وأخرج ابن جرير عن السدي أن عبد الله قرأ «صفراء» وقد جاء وصف الخمر الدنيا بذلك كما في قول أبي نواس:
onların sularının lezzet ve neşe vericilikle nitelenmesini ifade eder. İlk zikredilen görüş ise zahir olandır. Evet, pek çok alim şöyle demiştir: Dünyadakiler ile cennetteki şeyler arasında isimler dışında bir ortaklık yoktur; dolayısıyla cennet şarabının hakikati dünya şarabının hakikatinden farklıdır, ikisinde bulunan diğer şeylerin tamamı da böyledir. { بَيْضاءَ } “Bembeyaz”, kadeh için başka bir sıfattır ve onun müennes olduğuna delalet eder. Hasan[-ı Basrî]'den cennet şarabının sütten daha beyaz olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, Süddî'den Abdullah [b. Mes'ûd]'un 'safrâe' (sapsarı) şeklinde okuduğunu nakletmiştir; nitekim dünya şarabı da Ebû Nüvâs'ın şu sözünde olduğu gibi bu vasıfla nitelenmiştir:
صفراء لا تنزل الأحزان ساحتها ... لو مسها حجر مسته سراء
Sapsarı bir şaraptır, hüzünler inmez onun avlusuna ... Bir taşa değseydi ona neşe dokunurdu
والمشهور أن هذا بعد المزج وإلا فهي قبله حمراء كما قال الشاعر:
Meşhur olan, bunun [su ile] karıştırıldıktan sonra böyle olduğudur; yoksa karıştırılmadan önce şairin dediği gibi kırmızıdır:
وحمراء قبل المزج صفراء بعده ... أتت في ثيابي نرجس وشقائق
Karışmadan önce kırmızı, karıştıktan sonra sarıdır ... Nergis ve gelincik elbiselerim içinde çıkageldi
حكت وجنة المحبوب صرفا فسلطوا ... عليها مزاجا فاكتست لون عاشق
Katışıksız haliyle sevgilinin yanağına benziyordu, derken bir karışım ... Kattılar ona, böylece bir aşığın rengine büründü
لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وصفت بالمصدر للمبالغة بجعلها نفس اللذة، وجوز أن تكون لذة تأنيث لذ بمعنى لذيذ كطب بمعنى طبيب حاذق، وأنشدوا قوله:
{ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } “İçenlere lezzet veren”; mübalağa gayesiyle bizatihi lezzetin kendisi kılınarak masdarla vasıflanmıştır. 'Lezzet'in, usta tabip manasındaki 'tıbb' gibi lezzetli anlamında 'lezz' kelimesinin müennesi olması da caiz görülmüştür. Şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:
ولذ كطعم الصرخدي تركته ... بأرض العدا من خشية الحدثان
Ve Serhad şarabının tadı gibi lezzetli [bir hayatı] terk ettim ... Düşman toprağında, zamanın felaketleri korkusundan
يريد وعيش لذيذ كطعم الخمر المنسوب لصرخد بلد بالشام، وفسره الزمخشري بالنوم وأراد أنه بمعنى لذيذ غلب على النوم لا أنه اسم جامد، وقوله:
Şam'da bir belde olan Serhad'a nispet edilen şarabın tadı gibi lezzetli bir hayatı kastetmektedir. Zemahşerî bunu uyku ile tefsir etmiş ve lezzetli manasında olup uyku için galip geldiğini kastetmiştir; yoksa camid bir isim olduğunu değil. Şu beyit de böyledir:
بحديثك اللذ الذي لو كلمك ... أسد الفلاة به أتين سراعا
O tatlı sözünle ki şayet onunla hitap etseydin ... Çölün aslanları sana koşarak gelirlerdi
وفي قوله تعالى لِلشَّارِبِينَ دون لهم إشارة إلى أنها يلتذ بها الشارب كائنا من كان لا فِيها غَوْلٌ أي غائلة كما في خمر الدنيا من غاله يغوله إذا أفسده، وقال الراغب: الغول إهلاك الشيء من حيث لا يحس به يقال غاله يغوله غولا واغتاله اغتيالا، ومنه سمي السعلاة غولا، والمراد هنا نفي أن يكون فيها ضرر أصلا.
Yüce Allah'ın 'onlar için' demeyip { لِلشَّارِبِينَ } “İçenlere” buyurmasında, kim olursa olsun içenin ondan lezzet alacağına işaret vardır. { لا فِيها غَوْلٌ } “Onda hiçbir baş ağrısı/zarar yoktur”, yani helak edip bozduğu zaman kullanılan 'gâlehû yegûluhû' kökünden gelen dünya şarabındaki gibi hiçbir zarar ve afet yoktur. Râgıb şöyle demiştir: 'Gavl, bir şeyi fark ettirmeden helak etmektir; 'gâlehû yegûluhû gavlen ve'ğtâlehû iğtiyâlen' denir; bu sebeple gulyabaniye gavle denilmiştir.' Burada kastedilen onda kesinlikle hiçbir zararın bulunmadığının nefyidir.
وروى البيهقي وجماعة عن ابن عباس أنه قال في ذلك ليس فيها صداع وفي رواية ابن أبي حاتم عنه لا تغول عقولهم من السكر، وأخرج الطستي عنه أن نافع بن الأزرق قال: أخبرني عن قوله تعالى لا فِيها غَوْلٌ فقال: ليس فيها نتن ولا كراهية كخمر الدنيا قال: وهل تعرف العرب ذلك؟ فقال: نعم أما سمعت قول امرئ القيس:
Beyhakî ve bir grup alim İbn Abbas'tan bu konuda 'Onda baş ağrısı yoktur' dediğini rivayet etmiştir; İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayetinde ise 'Sarhoşluktan ötürü akıllarını başlarından almaz' demiştir. et-Tastî ondan nakleder ki Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Yüce Allah'ın { لا فِيها غَوْلٌ } buyruğunu bana haber ver' demiş; o da: 'Onda dünya şarabındaki gibi pis koku ve hoşnutsuzluk yoktur' demiştir. Nâfi': 'Araplar bunu bilir mi?' diye sorunca İbn Abbas: 'Evet, İmruülkays'ın şu sözünü işitmedin mi?' demiştir:
رب كأس شربت لا غول فيها ... وسقيت النديم منها مزاجا
Nice kadehler içtim ki onda hiçbir sersemlik/zarar yoktu ... Ve kadeh arkadaşıma da onun karışımından sundum
وفي رواية أخرى عنه أنه فسر ذلك بوجع البطن، وروي ذلك عن مجاهد وابن زيد وابن جبير واختير التعميم وأن التنصيص على مخصوص من باب التمثيل، وتقديم الظرف على ما قيل للتخصيص، والمعنى ليس فيها ما في خمور الدنيا من الغول، وفيه كلام في كتب المعاني وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ أي لا يسكرون كما روي عن ابن عباس وغيره، وهو بيان لحاصل المعنى، وأصل النزف نزع الشيء وإذهابه بالتدريج يقال نزفت الماء من البئر إذا نزحته ونزعته كله منها شيئا بعد شيء، ونزف الهم دمعه نزعه كله، ويقال شارب نزيف أي نزفت الخمر عقله بالسكر وأذهبته كما ينزف الرجل البئر وينزع ماءها فكأن الشارب ظرف للعقل فنزع منه، فلا ينزفون مبنيا للمفعول كما قرأ الحرميان والعربيان معناه لا تنزع عقولهم أي لا تنزع الخمر عقولهم ولا تذهبها أو الفاعل هو الله تعالى وتعدية الفعل بعن قيل لتضمينه معنى يصدرون، وقيل عن للتعليل والسببية، وأفرد هذا الفساد بالنفي وعطف على ما يعمه لأنه من عظم فساده كأنه جنس برأسه، وله سميت الخمر أم الخبائث، والمراد استمرار النفي لا نفي الاستمرار. وقرأ حمزة والكسائي
Ondan gelen bir diğer rivayette bunu karın ağrısı ile tefsir etmiştir; bu Mücâhid, İbn Zeyd ve İbn Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Tercih edilen ise umum ifade etmesidir ve belirli bir şeyin açıkça zikredilmesi örneklendirme kabilindendir. Zarfın öne alınması denildiğine göre tahsis içindir; mana da şöyledir: 'Dünya şaraplarındaki gavl (zarar ve sersemlik) onda yoktur.' Meânî kitaplarında bu hususta açıklamalar mevcuttur. { وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ } “Onlar ondan sarhoş da olmazlar”, yani İbn Abbas ve başkalarından rivayet edildiği üzere sarhoş olmazlar; bu mananın özetinin beyanıdır. Nezfin aslı bir şeyi azar azar çekip tüketmektir; kuyunun suyunu azar azar çekip tamamen tükettiğinde 'nezeftü'l-mâe mine'l-bi'r' denir; kederin gözyaşını tamamen akıtıp bitirmesi de böyledir. 'Şâribün nezîf' denir ki adamın kuyuyu boşaltıp suyunu çekmesi gibi şarabın sarhoşlukla aklını çekip alıp götürmesi manasındadır; sanki içen kişi akıl için bir kap gibidir ve akıl ondan çekilip alınmıştır. İki Harem imamı ile iki Arap kurrânın okuduğu üzere meçhul sîgasıyla 'lâ yunzafûn' okunuşunun manası şudur: Onların akılları çekilip alınmaz; yani şarap onların akıllarını alıp götürmez yahut fâil Allah Teâlâ'dır. Fiilin 'an' ile geçişli kılınması 'sudûr ederler/ayrılırlar' manasını tazammun ettiği içindir; bir görüşe göre de 'an' ta'lil ve sebebiyet içindir. Bu fesadın nefyedilerek müstakil zikredilmesi ve kendisini de içine alan şey üzerine atfedilmesi, fesadının büyüklüğü sebebiyle sanki başlı başına müstakil bir cins gibi olmasındandır; nitekim şarap bu sebeple 'kötülüklerin anası' (ümmü'l-habâis) diye isimlendirilmiştir. Kastedilen nefyin istimrarıdır (sürekli olmayışıdır), istimrarın nefyi değildir. Hamza ve Kisâî
«ينزفون» بضم الياء وكسر الزاي وتابعهما عاصم في الواقعة على أنه من أنزف الشارب إذا صار ذا نزف أي عقل أو شراب نافد ذاهب فالهمزة فيه للصيرورة، وقيل للدخول في الشيء ولذا صار لازما فهو مثل كبه فأكب، وهو أيضا بمعنى السكر لنفاد عقل السكران أو نفاد شرابه لكثرة شربه فيلزمه عليهما السكر ثم صار حقيقة فيه، قال الأبيرد اليربوعي:
yâ harfinin zammesi ve zây harfinin kesresiyle 'yünzifûn' şeklinde okumuşlar, Vâkıa suresinde Âsım da onlara tabi olmuştur. Bu, içen kişinin aklı veya içeceği tükenip yok olduğunda 'enzefe'ş-şâribu' denilmesine dayanır; buradaki hemze sayrûret (dönüşme) içindir; bir görüşe göre de bir şeye dahil olmak içindir, bu sebeple lâzım (geçişsiz) bir fiil olmuştur; tıpkı 'kebbehû fe-ekebbe' gibi. Bu kelime sarhoşun aklının tükenmesi yahut çok içmesi sebebiyle şarabının tükenmesi dolayısıyla yine sarhoşluk manasındadır; her iki durumda da sarhoşluk ona lâzım gelir, sonra da bu manada hakikat olmuştur. el-Übeyrid el-Yerbûî şöyle demiştir:
لعمري لئن أنزفتم أو صحوتم ... لبئس الندامى كنتم آل أبجرا
Ömrüme yemin olsun ki ister sarhoş olun ister ayık ... Ne kötü içki arkadaşlarısınız siz ey Ebcer oğulları!
وفي البحر أن أنزف مشترك بين سكر ونفذ فيقال أنزف الرجل إذا سكر وأنزف إذا نفد شرابه، وتعدية الفعل للتضمين كما سبق، وجوز إرادة معنى النفاد من غير إرادة معنى السكر أي لا ينفد ولا يفنى شرابهم حتى ينغص عيشهم وليس بذاك. وقرأ ابن أبي إسحاق «ينزفون» بفتح الياء وكسر الزاي، وطلحة بفتح الياء وضم الزاي، والمراد في جميع ذلك نفي السكر على ما هو المأثور عن الجمهور. ومن الغريب ما أخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن عباس قال:
el-Bahr'da 'enzefe' fiilinin sarhoş olmak ile tükenmek arasında müşterek olduğu, nitekim adam sarhoş olduğunda da şarabı tükendiğinde de 'enzefe'r-raculü' dendiği belirtilmiştir. Fiilin geçişli kılınması daha önce geçtiği üzere tazammun sebebiyledir. Sarhoşluk manası kastedilmeksizin doğrudan tükenme manasının murad edilmiş olması da caiz görülmüştür; yani onların hayatlarını zehir edecek şekilde içkileri tükenmez ve bitmez demektir; ancak bu pek muteber değildir. İbn Ebî İshak yâ'nın fethası ve zây'ın kesresiyle 'yenzifûn', Talha ise yâ'nın fethası ve zây'ın zammesiyle 'yenzufûn' şeklinde okumuştur. Bütün bu kıraatlerde kastedilen, cumhurdan nakledilene göre sarhoşluğun nefyedilmesidir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiği şu husus ise gariptir; demiştir ki:
في الخمر أربع خصال السكر والصداع والقيء والبول فنزه الله تعالى خمر الجنة عنها لا فيها غول لا تغول عقولهم من السكر ولا هم عنها ينزفون لا يقيئون عنها كما يقيء صاحب خمر الدنيا عنها، وهو أقرب لاستعمال النزف في الأمور الحسية كنزف البئر والركية وما أشبه القيء وإخراج الفضلات من الجوف بنزف البئر وإخراج مائها عند نزحها، ولولا أن الجمهور على ما سمعت أولا حتى ابن عباس في أكثر الروايات عنه لقلت: إن هذا التفسير هو الأولى وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ قصرن أبصارهن على أزواجهن لا يمددن طرفا إلى غيرهم قاله ابن عباس ومجاهد وابن زيد فمتعلق القصر محذوف للعلم به، والكلام إما على ظاهره أو كناية عن فرط محبتهن لأزواجهن وعدم ميلهن إلى سواهم، وقيل المراد لا يفتحن أعينهن دلالا وغنجا، والوصف على القولين متعد، وجوز كونه قاصرا على أن المعنى ذابلات الجفن مراضه، وما أحيل ذبول الأجفان في الغواني الحسان، ولذا كثر التغزل بذلك قديما وحديثا، ومنه قول ابن الأزدي:
Şarapta dört haslet vardır: Sarhoşluk, baş ağrısı, kusma ve idrar. Allah Teâlâ cennet şarabını bunlardan tenzih etmiştir; onda 'gavl' yoktur, yani sarhoşluk sebebiyle akıllarını başlarından alıp götürmez; { وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ } "onlar ondan ötürü kusmazlar da", dünya şarabı içicisinin kusması gibi kusmazlar. Bu mana, nezf kelimesinin kuyu ve su çukurunun suyunun çekilip boşaltılması gibi hissî durumlarda kullanılmasına daha yakındır. Kusmak ve karındaki atıkları dışarı çıkarmak, kuyunun boşaltılıp suyunun çekilip çıkarılmasına ne kadar da benzer! Şayet cumhur –ve hatta rivayetlerin çoğunda İbn Abbas bile– daha önce duyduğun görüş üzere olmasaydı, evlâ olan tefsirin bu olduğunu söylerdim. { وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ } “Yanlarında da bakışlarını [yalnız eşlerine] dikmiş [gözleri ceylan gibi güzeller vardır]”; yani bakışlarını eşlerine hasretmişlerdir, onlardan başkasına gözlerini dikip bakmazlar. Bunu İbn Abbas, Mücâhid ve İbn Zeyd söylemiştir. Kasr fiilinin müteallakı (bağlantılı olduğu şey) bilindiği için hazfedilmiştir. Söz ya zahiri üzeredir ya da eşlerine olan aşırı sevgilerinden ve onlardan başkasına meyletmeyişlerinden kinayedir. Bir görüşe göre de murad, işve ve nazlarından ötürü gözlerini tam açmamalarıdır. Bu iki görüşe göre vasıf müteaddîdir (geçişlidir). Göz kapakları süzgün ve baygın manasında lâzım (geçişsiz) olması da caiz görülmüştür. Güzel kadınlarda göz kapaklarının süzgünlüğü ne kadar da hoştur! Bu sebeple eskiden ve yenide bununla gazel söylemek çok olmuştur; İbnü'l-Ezdî'nin şu sözü de bundandır:
مرضت سلوتي وصح غرامي ... من لحاظ هي المراض الصحاح
Tesellim hastalandı ve aşkım sıhhat buldu... Hem hasta (süzgün) hem sıhhatli olan bakışlardan.
والطرف في كل ذلك طرفهن، وجوز أن يكون الوصف متعديا والطرف طرف غيرهن، والمعنى قاصرات طرف غيرهن عن التجاوز إلى سواهن لغاية حسنهن فلا يتجاوزهن طرف الناظر إليهن كقول المتنبي:
Bütün bunlarda 'taraf' (bakış), onların kendi bakışlarıdır. Vasıfın müteaddî ve tarafın da başkalarının bakışı olması caiz görülmüştür; mana şöyledir: Güzelliklerinin son derece olmasından ötürü başkalarının bakışını kendilerinden öteye geçmekten alıkoyarlar; nitekim onlara bakanın gözü onları aşıp başkasına geçemez. Mütenebbî'nin şu sözü gibi:
وخصر تثبت الأبصار فيه ... كأن عليه من حدق نطاقا
Ve öyle bir bel ki bakışlar onda takılıp kalır... Sanki üzerinde gözbebeklerinden bir kemer vardır.
وقد ذكر هذا المعنى أيضا ابن رشيق في قول امرئ القيس:
Bu manayı İbn Reşîk de İmruü'l-Kays'ın şu sözünde zikretmiştir:
من القاصرات الطرف لو دب محول ... من الذر فوق الأنف منها لأثرا
Bakışları kısıtlayan [güzellerdendir ki], şayet bir karınca yavrusu burnunun üzerinde yürüseydi iz bırakırdı.
وهو لعمري رشيق بيد أني أقول: الظاهر هنا أن العندية في مجالس الشرب إتماما للذة فلعل الأوفق للغيرة وإن كانت الحظيرة حظيرة قدس المعنى الأول، والجمهور قد قصروا الطرف عليه ولا يظن بهم أنهم من القاصرين، والجملة قيل عطف على ما قبلها، وقيل: في موضع الحال أي يطاف عليهم بكأس والحال عندهم نساء قاصرات الطرف عِينٌ جمع عيناء وهي الواسعة العين في جمال، ومنه قيل للبقر الوحشي عين، وقيل: العيناء واسعة العين أي كثيرة محاسن عينها، والحق أن السعة اتساع الشق والتقييد بالجمال يدفع ما عسى أن يقال، وما ألطف وأظرف ذكر عين بعد قاصرات الطرف كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ البيض معروف وهو اسم جنس الواحدة بيضة ويجمع على بيوض كما في قوله:
Ömrüme yemin olsun ki bu zarif bir açıklamadır; fakat ben derim ki: Burada 'yanlarında oluş' (indiyyet), lezzetin tamamlanması için içki meclislerindedir; dolayısıyla –her ne kadar o makam kudsiyet makamı olsa da– kıskançlık duygusuna daha uygun olanı birinci manadır. Cumhur da bakışlarını (taraf) sadece buna hasretmiştir ve onların kusurlu/kısır kimseler olduğu zannedilmez. Cümlenin önceki üzerine matuf olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre de hal mevkiindedir; yani 'onlara kadehler dolaştırılır, bu esnada yanlarında bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş kadınlar bulunur'. { عِينٌ } “iri ve güzel gözlüler”, aynâ kelimesinin çoğuludur; aynâ ise güzellikle birlikte iri gözlü olan kadındır. Nitekim yaban sığırına da 'în' denilmiştir. Bir görüşe göre aynâ, gözü geniş olan yani gözünün güzellikleri çok olan demektir. Doğrusu genişliğin göz yarığının genişliği olmasıdır; güzellikle kayıtlanması ise söylenebilecek muhtemel itirazları savuşturur. 'Kâsırâtü't-tarf'tan sonra 'în' kelimesinin zikredilmesi ne kadar da latif ve zariftir! { كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ } “Sanki onlar saklı yumurtalardır”. Beyz (yumurta) bilinmektedir; cins isimdir, tekili 'beyza'dır ve şu beyitte olduğu gibi 'büyûz' şeklinde çoğul yapılır:
بتيهاء قفر والمطي كأنها ... قطا الحزن قد كانت فراخا بيوضها
Çöl ve ıssız bir arazide, binek develeri sanki sert arazideki bağırtlak kuşları gibidir; yumurtaları artık yavru olmuştur.
والمراد تشبيههن بالبيض الذي كنه الريش في العش أو غيره في غيره فلم تمسه الأيدي ولم يصبه الغبار في الصفاء وشوب البياض بقليل صفرة مع لمعان كما في الدر، والأكثرون على تخصيصه ببيض النعام في الأداحي لكونه أحسن منظرا من سائر البيض وأبعد عن مس الأيدي ووصول ما يغير لونه إليه، والعرب تشبه النساء بالبيض ويقولون لهن بيضات الخدور، ومنه قول امرئ القيس:
Murad, onların berraklıkta, parlaklıkla birlikte beyazlığa azıcık sarılığın karışmasında –incide olduğu gibi– yuvadaki tüylerin yahut başka bir şeyin örttüğü, ellerin değmediği ve tozun konmadığı yumurtaya benzetilmesidir. Çoğunluk, diğer yumurtalardan daha güzel görünüşlü olması, el değmesinden ve rengini değiştirecek şeylerin ulaşmasından daha uzak bulunması sebebiyle bunu devekuşunun kumluktaki yuvasında bulunan yumurtasına tahsis etmiştir. Araplar kadınları yumurtaya benzetirler ve onlar hakkında 'örtülerin saklı yumurtaları' (beydâtü'l-hudûr) derler; İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:
وبيضة خدر لا يرام خباؤها ... تمتعت من لهو بها غير معجل
Ve çadırına ulaşılamayan örtülü bir güzele; telaşsızca, onunla eğlenerek zevk aldım.
والبياض المشوب بقليل صفرة في النساء مرغوب فيه جدا قيل وكذا البياض المشوب بقليل حمرة في الرجال وأما البياض الصرف فغير محمود ولذا ورد في الحلية الشريفة أبيض ليس بالأمهق.
Kadınlarda az bir sarılık karışmış beyazlık pek makbuldür. Denildi ki: Erkeklerde de az bir kırmızılık karışmış beyazlık böyledir. Sırf beyazlık ise övülmemiştir; bu yüzden Hilye-i Şerîf'te [Hz. Peygamber hakkında]: 'Alacamsı/saf kireç gibi beyaz olmayan, ak tenli idi' şeklinde rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن المنذر عن ابن عباس وهو وغيره عن ابن جبير وابن أبي حاتم وابن حرير عن السدي أن البيض المكنون ما تحت القشر الصلب بينه وبين اللباب الأصفر والمراد تشبيههن بذلك بعد الطبخ في النعومة والطراوة فالبيضة إذا طبخت وقشرت ظهر ما تحت القشرة على أتم نعومة وأكمل طراوة، ومن هنا تسمع العامة يقولون في مدح المرأة: كأنها بيضة مقشرة، ورجح ذلك الطبري بأن الوصف بمكنون يقتضيه دون المشهور لأن خارج قشر البيضة ليس بمكنون، وفيه أن المتبادر من البيض مجموع القشر وما فيه وأكلت كذا بيضة الأكل فيه قرينة إرادة ما في القشر دون المجموع إذ لا يؤكل عادة وحينئذ لا يتم ما قاله الطبري فالأول هو المقبول، ومعنى المكنون فيه ظاهر على ما سمعت، وقد نقل الخفاجي هذا المعنى عن بعض المتأخرين وتعقبه بأنه ناشىء من عدم معرفة كلام العرب وكأنه لم يقف على روايته عن الحبر ومن معه وإلا لا يتسنى له ما قال، ولعل الرواية المذكورة غير ثابتة وكذا ما حكاه أبو حيان عن الحبر من أن البيض المكنون الجوهر المصون لنبو ظاهر اللفظ عن ذلك، وقالت فرقة: المراد تشبيههن بالبيض في تناسب الأجزاء والبيضة أشد الأشياء تناسب أجزاء والتناسب ممدوح، ومن هنا قال بعض الأدباء متغزلا:
İbnü'l-Münzir İbn Abbas'tan, o ve başkaları İbn Cübeyr'den, İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr de Süddî'den nakletmiştir ki: 'el-Beyzu'l-meknûn', sert kabuğun altında, onunla sarı öz arasındaki zardır; murad da pişirildikten sonra yumuşaklık ve tazelikte onlara benzetilmesidir. Zira yumurta pişirilip soyulduğunda kabuğun altı tam bir yumuşaklık ve eksiksiz bir tazelikte ortaya çıkar. Bundan dolayıdır ki avamın kadını överken 'Sanki soyulmuş yumurta' dediğini duyarsın. Taberî, 'meknûn' (saklanmış) vasfının meşhur mananın aksine bunu gerektirdiğini, zira yumurta kabuğunun dışının saklanmış olmadığını belirterek bunu tercih etmiştir. Ancak buna karşı denilir ki: 'Beyz' kelimesinden ilk akla gelen kabuk ve içindekinin toplamıdır. 'Şu kadar yumurta yedim' sözünde yemek fiili, adet üzere kabuk yenmediği için toplamın değil kabuğun içindekinin kastedildiğine karinedir; bu durumda Taberî'nin söylediği tam oturmaz, dolayısıyla birinci görüş kabul görendir ve meknûn manası onda duyduğun üzere açıktır. Hafâcî bu manayı müteahhirînden bazılarından nakletmiş ve bunun Arap kelamını bilmemekten kaynaklandığını belirterek eleştirmiştir; sanki o, bunun İbn Abbas ve beraberindekilerden rivayet edildiğine vâkıf olmamış gibidir, aksi halde bu söylediği mümkün olmazdı. Belki de mezkûr rivayet sabit değildir; nitekim Ebû Hayyân'ın İbn Abbas'tan naklettiği 'el-beyzu'l-meknûn'un korunmuş inci olduğu şeklindeki rivayet de lafzın zahirinin buna uzak düşmesi sebebiyle böyledir. Bir grup da şöyle demiştir: Murad, uzuvların tenasübünde yumurtaya benzetilmeleridir; yumurta uzuvları en orantılı olan şeydir ve tenasüp övülmüştür. Nitekim edebiyatçılardan biri gazel söyleyerek şöyle demiştir:
تناسب الأعضاء فيه فلا ترى ... بهن اختلافا بل أتين على قدر
Onda uzuvlar öyle orantılıdır ki hiçbir uyumsuzluk göremezsin; bilakis tam bir ölçü üzere gelmişlerdir.
وأنت تعلم بعد فرض تسليم أن تناسب الأجزاء في البيضة معروف بينهم أن الوصف بالمكنون مما لا يظهر له دخل في التشبيه، واستشكل التشبيه على ما تقدم بآية عروس القرآن كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ [الرحمن: ٥٨] فإنها ظاهرة في أن في ألوانهن حمرة وأين هذا من التشبيه بالبيض المكنون على ما سمعت قبل فيتعين أن يراد التشبيه من حيث النعومة والطراوة كما روي ثانيا أو من حيث تناسب الأجزاء كما قيل أخيرا. وأجيب بأنه يجوز أن يكون المشبهات بالبيض المكنون غير المشبهات بالياقوت والمرجان، وكون البياض المشوب بالصفرة أحسن الألوان في النساء غير مسلم بل هو حسن ومثله في الحسن البياض المشوب بحمرة على أن الأحسنية تختلف باختلاف طباع الرائين، وللناس فيما يعشقون مذاهب. والجنة فيها ما تشتهيه الأنفس وتلذ الأعين.
Yumurtada parçaların tenasübünün onlar arasında bilindiği farz edilip kabul edilse bile, 'meknûn' (saklanmış) vasfının bu teşbihte belirgin bir tesirinin görünmediğini bilirsin. Yukarıda geçen teşbih, Kur'an'ın gelini olan { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } [Rahmân: 58] “Sanki onlar yakut ve mercandırlar” ayetiyle müşkil görülmüştür; zira bu ayet onların renklerinde kırmızılık bulunduğunda zahirdir; bu nerede, daha önce duyduğun saklı yumurtaya teşbih nerede! Bu durumda teşbihin, ikinci rivayette geçtiği gibi yumuşaklık ve tazelik cihetinden yahut son söylendiği gibi parçaların tenasübü cihetinden kastedilmiş olması gerekir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Saklı yumurtaya benzetilen kadınların, yakut ve mercana benzetilen kadınlardan başkası olması caizdir. Kadınlarda sarılık karışmış beyazlığın en güzel renk olduğu kabul edilmiş değildir; bilakis o güzeldir, kırmızılık karışmış beyazlık da güzellikte onun gibidir; kaldı ki en güzellik görenlerin tabiatlarına göre değişir, insanların sevdikleri hususlarda farklı meşrepleri vardır. Cennette ise nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı şeyler vardır.
وقيل يجوز أن يكون تشبيههن بالبيض المكنون بالنظر إلى بياض أبدانهن المشوب بصفرة ما عدا وجوههن وتشبيههن بالياقوت والمرجان بالنظر إلى بياض وجوههن المشوب بحمرة، وقيل تشبيههن بهذا ليس من جهة أن بياضهن مشوب بحمرة بل تشبيههن بالياقوت من حيث الصفاء وبالمرجان من حيث الإملاس وجمال المنظر.
Denildi ki: Onların saklı yumurtaya benzetilmesi yüzleri hariç bedenlerinin sarılık karışmış beyazlığına nazaran; yakut ve mercana benzetilmeleri ise yüzlerinin kırmızılık karışmış beyazlığına nazaran olması caizdir. Yine denildi ki: Onların buna benzetilmesi beyazlıklarına kırmızılık karışmış olması cihetinden değil, yakuta berraklık cihetinden, mercana ise pürüzsüzlük ve manzara güzelliği cihetindendir.
وإذا أريد بالمرجان الدرر الصغار كما ذهب إليه جمع دون الخرز الأحمر المعروف يجوز أن يكون التشبيه من حيث البياض المشوب بصفرة فلا إشكال أصلا فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ معطوف على يُطافُ وما بينهما معترض أو من متعلقات الأول أي يشربون فيتحادثون على الشرب كما هو عادة المجتمعين عليه قال محمد ابن فياض:
Eğer mercan ile bir topluluğun gittiği üzere bilinen kırmızı boncuk değil de küçük inciler murad edilirse, teşbihin sarılık karışmış beyazlık cihetinden olması caiz olur ve ortada hiçbir müşkül kalmaz. { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Bunun üzerine birbirlerine dönüp sorarlar”; { يُطافُ } üzerine matuftur; aralarındaki kısım ise i'tirâziyedir (ara cümledir) yahut birincinin müteallakâtındandır. Yani içerler ve içki başında toplananların âdeti olduğu üzere içki içerken birbirleriyle sohbet ederler. Muhammed b. Feyyâd şöyle demiştir:
وما بقيت من اللذات إلا ... محادثة الكرام على الشراب
Lezzetlerden geriye sadece... Şarap başında cömert kimselerle sohbet etmek kaldı.
ولثمك وجنتي قمر منير ... يجول بوجهه ماء الشباب
Ve yüzünde gençlik parlaklığı dolaşan... Nurlu bir ay gibi olanın yanaklarını öpmen kaldı.
وعبر بالماضي مع أن المعطوف عليه مضارع للإشعار بالاعتناء بهذا المعطوف بالنسبة إلى المعطوف عليه فكيف لا يقبلون على الحديث وهو أعظم لذاتهم التي يتعاطونها مع ما في ذلك من الإشارة إلى تحقق الوقوع حتما وتساؤلهم عن المعارف والفضائل وما جرى لهم وعليهم في الدنيا، وما أحلى تذكر ما فات عند رفاهية الحال وفراغ البال قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ في تضاعيف محاورتهم إِنِّي كانَ لِي في الدنيا قَرِينٌ مصاحب يَقُولُ لي على طريق التوبيخ بما كنت عليه من الإيمان والتصديق بالبعث المفضي إلى ما أنا عليه اليوم إِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أي بالبعث كما ينبىء عنه قوله سبحانه أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ أي لمبعوثون ومجازون من الدين بمعنى الجزاء وقيل لمسوسون مربوبون من ذاته إذا ساسه ومنه
Matuf aleyh muzari olduğu halde bu matufun mazi ile ifade edilmesi, matuf aleyhe nispetle bu matufa gösterilen ihtimama dikkat çekmek içindir; nitekim sohbete nasıl yönelmesinler ki, tattıkları en büyük lezzetleri odur; bununla birlikte bunda olayın kesinlikle vuku bulacağına ve onların marifetler, faziletler ile dünyada başlarına gelen ve lehlerine/aleyhlerine olan şeyler hakkında birbirlerine soru soracaklarına da işaret vardır. Hâl genişliği ve gönül rahatlığı anında geçmişi hatırlamak ne kadar da tatlıdır! { قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ } “İçlerinden biri dedi ki”, karşılıklı konuşmaları esnasında: { إِنِّي كانَ لِي } “Benim vardı”, dünyada, { قَرِينٌ } “bir arkadaşım”, yoldaşım. { يَقُولُ } “Diyordu”, bana bugün bulunduğum konuma ulaştıran imanımdan ve öldükten sonra dirilmeyi tasdik edişimden ötürü azarlama yoluyla: { إِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } “Sen gerçekten doğrulayanlardan mısın?”, yani yeniden dirilişi; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli buna delalet eder: { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ } “Biz ölüp de toprak ve kemik olduğumuz zaman, gerçekten biz mi cezalandırılacağız/hesaba çekileceğiz?”, yani yeniden diriltilip karşılık mı göreceğiz? Bu, ceza manasındaki 'dîn' kökünden gelir. Bir görüşe göre de 'idare edilmiş, rab edinilmiş kimseler mi olacağız?' demektir; bir kimseyi yönettiğinde kullanılan 'dânehû' fiilindendir; nitekim şu hadiste de bu manadadır:
الحديث «العاقل من دان نفسه» .
Hadis: «Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken [ve onu terbiye eden] kimsedir».
وقرىء «المصّدقين» بتشديد الصاد من التصدق واعترضت هذه القراءة بأن الكلام عليها لا يلائم قوله سبحانه أَإِذا مِتْنا إلخ، وتعقب بأن فيه غفلة عن سبب النزول، أخرج عبد الرزاق وابن المنذر عن عطاء الخراساني قال: كان رجلان شريكان وكان لهما ثمانية آلاف دينار فاقتسماها فعمد أكبرهما فاشترى بألف دينار أرضا فقال صاحبه: اللهم إن فلانا اشترى بألف دينار أرضا وإني أشتري منك بألف دينار أرضا في الجنة فتصدق بألف دينار ثم ابتنى صاحبه دار بألف دينار فقال: اللهم إن فلانا قد ابتنى دار بألف دينار وإني أشتري منك في الجنة دارا بألف دينار فتصدق بألف دينار ثم تزوج امرأة فأنفق عليها ألف دينار فقال: اللهم إن فلانا تزوج امرأة فأنفق عليها ألف دينار وإني أخطب إليك من نساء الجنة بألف دينار فتصدق بألف دينار ثم اشترى خدما ومتاعا بألف دينار فقال: اللهم أن فلانا اشترى خدما ومتاعا بألف دينار وإني أشتري منك خدما ومتاعا في الجنة بألف دينار فتصدق بألف دينار ثم أصابته حاجة شديدة فقال لو أتيت صاحبي هذا لعله ينالني منه معروف فجلس على طريقه حتى مر به في حشمه وأهله فقام إليه فنظر الآخر فعرفه فقال:
'el-Mussaddıkîn' şeklinde sâd harfinin şeddesiyle sadaka vermek kökünden de okunmuştur. Bu kıraate, buna göre sözün Cenâb-ı Hakk'ın { أَإِذا مِتْنا } ... kavline uygun düşmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ancak buna nüzul sebebinden gafil olunduğu söylenerek karşı çıkılmıştır: Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir Atâ el-Horasânî'den rivayet etmiştir ki: Ortak iki adam vardı ve sekiz bin dinarları bulunuyordu. Bunu aralarında paylaştılar. Büyük olanı yönelip bin dinara bir arazi satın aldı. Arkadaşı ise şöyle dedi: 'Allahım! Falan kimse bin dinara bir arazi satın aldı; ben ise Senden bin dinara cennette bir arazi satın alıyorum' ve bin dinarı sadaka olarak verdi. Sonra arkadaşı bin dinara bir ev inşa etti. O da: 'Allahım! Falan kimse bin dinara bir ev inşa etti; ben ise Senden bin dinara cennette bir ev satın alıyorum' dedi ve bin dinar sadaka verdi. Sonra arkadaşı bir kadınla evlendi ve onun için bin dinar harcadı. O da: 'Allahım! Falan kimse bir kadınla evlendi ve ona bin dinar harcadı; ben ise cennet kadınlarından birini Senden bin dinara istiyorum' dedi ve bin dinar sadaka verdi. Sonra arkadaşı bin dinara hizmetçiler ve eşyalar satın aldı. O da: 'Allahım! Falan kimse bin dinara hizmetçiler ve eşyalar satın aldı; ben ise Senden bin dinara cennette hizmetçiler ve eşyalar satın alıyorum' dedi ve bin dinar sadaka verdi. Sonra adam şiddetli bir yoksulluğa düştü ve: 'Şu arkadaşıma bir gitsem, belki bana bir iyiliği dokunur' dedi. Hizmetçileri ve ailesiyle oradan geçene kadar onun yolu üzerinde oturdu. Yanına gitti, diğeri baktı ve onu tanıdı, şöyle dedi:
فلان قال نعم فقال: ما شأنك؟ فقال: أصابتني بعدك حاجة فأتيتك لتصيبني بخير قال: فما فعلت بمالك؟ فقص عليه القصة فقال: أإنك لمن المصدقين بهذا اذهب فو الله لا أعطيك شيئا فرده فقضى لهما أن توفيا فكان مال المتصدق الجنة ومال الآخر النار وفيهما نزلت الآية، وقيل هما اخوان ورثا ثمانية آلاف دينار واقتسماها فكان من خبرهما ما كان، وكان الاثنان من بني إسرائيل وهذا السبب يدل على أن أحدهما كان مصدقا ومتصدقا أيضا والآخر وهو القرين أنكر عليه أنه أنفق ليجازي على إنفاقه بما هو أعظم وأبقى فقد ضيع بزعمه ماله فيما لا أصل له وهو الجزاء الأخروي ولا يكون هذا بدون البعث فلذا أنكره، وليت شعري كيف يتوهم عدم الملاءمة مع قوله تعالى أَإِنَّا لَمَدِينُونَ ولعله أنسب بتلك القراءة، وحاصل المعنى أنت المتصدق طلبا للجزاء في الآخرة فهل نحن بعد ما نفنى نبعث ونجازى، وذكر العظام مع التراب مع أن ذكر التراب يكفي ويغني عن ذلك لتصوير حال ما يشاهده ذلك الشخص من الأجساد البالية من مصير اللحم وغيره ترابا عليه عظام نخرة ليذكره ويخطر بباله ما ينافي مدعاه، وكونه للتنزل في الإنكار أو للتأكيد لا يرجحه بل يجوزه قالَ أي ذلك القائل الذي كان قرين لجلسائه بعد ما حكي لهم مقالة قرينة له في الدنيا هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ على أهل النار لأريكم ذلك القرين الذي قال لي ما حكيت لكم، والمراد من الاستفهام العرض أو الأمر على ما قيل، والغرض من ذلك إراءتهم سوء حال القرين ليؤنسهم نوع إيناس وقيل يريد بذلك بيان صدقه فيما حكاه، ولا يخفى أن ظن الكذب في غاية البعد واطلاع أهل الجنة على أهل النار ومعرفة من فيها مع ما بينهما من التباعد غير بعيد بأن يخلق الله تعالى فيهم حدة نظر ويعرفهم من أرادوا الاطلاع عليه، ولعلهم إذا أرادوا ذلك وقفوا على الأعراف
'Falan mısın?' O da 'Evet' dedi. 'Neyin var?' diye sordu. 'Senden sonra bana bir yoksulluk isabet etti, bana bir hayrın dokunsun diye sana geldim' dedi. 'Peki malına ne yaptın?' diye sordu. O da olayı anlattı. Bunun üzerine: 'Sen buna sadaka vererek inananlardan mısın? Git, vallahi sana hiçbir şey vermem!' dedi ve onu geri çevirdi. İkisinin de vefat etmesi takdir edildi; sadaka verenin varacağı yer cennet, diğerinin ise cehennem oldu ve ayet bu ikisi hakkında indi. Denildi ki: Onlar sekiz bin dinar miras alıp aralarında pay eden iki kardeştiler ve durumları böyle oldu. İkisi de İsrâiloğulları'ndandı. Bu nüzul sebebi, onlardan birinin hem tasdik edici hem de sadaka verici olduğuna, diğeri olan arkadaşın ise harcamasına karşılık daha büyük ve kalıcı olanla mükâfatlandırılmak için infak etmesini inkâr ettiğine delalet eder; zira kendi zannınca o, malını aslı astarı olmayan bir şeye, yani ahiret mükâfatına harcayarak zayi etmiştir; bu ise yeniden diriliş olmadan gerçekleşemez, bu sebeple onu inkâr etmiştir. Keşke bilseydim, Cenâb-ı Hakk'ın { أَإِنَّا لَمَدِينُونَ } kavliyle uyumsuzluk nasıl vehmedilebilir ki? Belki de o kıraate daha uygundur! Mananın özeti şudur: 'Sen ahirette mükâfat arayarak sadaka veriyorsun; biz yok olduktan sonra diriltilip cezalandırılacak mıyız?' Toprağın zikredilmesi yeterli ve kâfi olduğu halde kemiklerin toprakla birlikte zikredilmesi, o şahsın çürümüş bedenlerden gördüğü etin ve diğer kısımların toprağa dönüşüp üzerinde çürümüş kemiklerin kalması halini tasvir etmek içindir; ta ki iddia ettiğine aykırı olan şeyi hatırlasın ve hatırına getirsin. Bunun inkârda tenezzül yahut tekit için olması ise bunu tercih ettirmez, bilakis caiz kılar. { قالَ } “Dedi ki”, yani dünyada bir arkadaşı olan o söz sahibi kimse, dünyadaki arkadaşının sözünü meclistekilere naklettikten sonra: { هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ } “Siz bakar mısınız?”, cehennemliklere; ta ki size benim anlattıklarımı söyleyen o arkadaşı göstereyim. İstifhamdan murad arz (teklif) yahut söylendiği üzere emirdir. Bundan maksat, onları bir nevi rahatlatıp teselli etmek için arkadaşının kötü halini onlara göstermektir. Bir görüşe göre de bununla anlattığı şeydeki doğruluğunu ortaya koymak istemiştir. Yalan zannının son derece uzak olduğu gizli değildir. Aralarındaki onca uzaklığa rağmen cennetliklerin cehennemlikleri görebilmesi ve oradakileri tanıyabilmesi, Allah Teâlâ'nın onlarda keskin bir görme kudreti yaratması ve bakmak istedikleri kişiyi onlara tanıtmasıyla uzak bir ihtimal değildir. Belki de bunu istediklerinde A'râf üzerinde durup
فاطلعوا على من أرادوا من أهل النار وقيل إن لهم طاقات في الجنة ينظرون منها من علو إلى أهل النار وعلم القائل بأن القرين من أهل النار لعلمه بأنه كان ينكر البعث ومنكره منهم قطعا والأصل بقاؤه على الكفر وقيل علم ذلك بأخبار الملائكة ﵈ إياه، وقيل قائل هَلْ أَنْتُمْ إلخ هو الله تعالى أو بعض الملائكة ﵈ يقول للمتحادثين من أهل الجنة هل تحبون أن تطلعوا على أهل النار لأريكم ذلك القرين فتعلموا أين منزلتكم من منزلتهم، وقيل القائل من كان له قرين والمخاطبون بأنتم الملائكة ﵈ وفي الكلام حذف كأنه قيل: فقال لهذا القائل حاضروه من الملائكة قرينك هذا يعذب في النار فقال للملائكة الذين أخبروه: هل أنتم مطلعون ولا يخفى ما فيه فَاطَّلَعَ أي على أهل النار فَرَآهُ أي فرأى قرينه فِي سَواءِ الْجَحِيمِ أي في وسطها، ومنه قول عيسى بن عمر لأبي عبيدة كنت أكتب حتى ينقطع سوائي، وسمي الوسط سواء لاستواء المسافة منه إلى الجوانب. وقرأ أبو عمرو في رواية حسين الجعفي مُطَّلِعُونَ بإسكان الطاء وفتح النون «فأطلع» بضم الهمزة وسكون الطاء وكسر اللام فعلا ماضيا مبنيا للمفعول، وهي قراءة ابن عباس وابن محيصن وعمار بن أبي عمار وأبي سراج وقرىء «مطّلعون» مشددا «فاطلّع» مشددا أيضا مضارعا منصوبا على جواب الاستفهام.
cehennemliklerden dilediklerine bakmışlardır. Cennette cehennemliklere yukarıdan baktıkları pencerelerinin bulunduğu da söylenmiştir. Söz sahibinin arkadaşının cehennemliklerden olduğunu bilmesi, onun yeniden dirilişi inkâr ettiğini bilmesindendir; zira onu inkâr eden kesinlikle cehennemliklerdendir ve asıl olan küfür üzere kalmasıdır. Bir görüşe göre bunu meleklerin (aleyhimüsselâm) kendisine haber vermesiyle bilmiştir. Bir görüşe göre de { هَلْ أَنْتُمْ } ... sözünü söyleyen Allah Teâlâ yahut meleklerden (aleyhimüsselâm) biridir; cennetliklerden sohbet edenlere: 'Cehennemliklere bakmak ister misiniz ki size o arkadaşı göstereyim de onların makamına nispetle sizin makamınız neresidir bilesiniz?' der. Bir görüşe göre ise söyleyen, arkadaşı olan kimsedir; 'siz' hitabıyla kastedilenler ise meleklerdir (aleyhimüsselâm). Sözde bir hazif vardır; sanki şöyle denilmiştir: Meleklerden yanında bulunanlar bu söz sahibine: 'Senin bu arkadaşın cehennemde azap görüyor' dediler, o da kendisine haber veren meleklere: 'Siz bakar mısınız/baktırır mısınız?' dedi. Bunda ne [tür bir zorlama] olduğu gizli değildir. { فَاطَّلَعَ } “Baktı”, yani cehennemliklere; { فَرَآهُ } “ve onu gördü”, yani arkadaşını gördü; { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “çılgın alevin tam ortasında”, yani vasatında. Îsâ b. Ömer'in Ebû Ubeyde'ye: 'Ortam/belim kopana kadar yazıyordum' sözü de bundandır. Ortaya 'sevâ' denilmesi, oradan kenarlara olan mesafenin eşit (istivâ) olmasındandır. Ebû Amr, Hüseyin el-Cu'fî rivayetinde { مُطَّلِعُونَ } kelimesini tâ'nın sükûnu ve nûn'un fethasıyla okumuş; 'fe-ütlia'yı da hemzenin zammesi, tâ'nın sükûnu ve lâm'ın kesresiyle meçhul mazi fiil olarak okumuştur. Bu, İbn Abbas, İbn Muhaysın, Ammâr b. Ebî Ammâr ve Ebû Sirâc'ın kıraatidir. Şeddeli olarak 'muttaliûn' ve yine şeddeli, istifhamın cevabı olarak mansub muzari şeklinde 'fe-ettalia' olarak da okunmuştur.
وقرىء مطلعون بالتخفيف «فأطلع» مخففا فعلا ماضيا و «فأطلع» مخففا مضارعا منصوبا. وقرأ أبو البرهسم وعمار بن أبي عمار فيما ذكره خلف عنه «مطلعون» بتخفيف الطاء وكسر النون «فاطّلع» ماضيا مبنيا للمفعول ورد هذه القراءة أبو حاتم وغيره لجمعها بين نون الجمع وياء المتكلم والوجه مطلعي كما قال ﵊ «أو مخرجي هم» ووجهها أبو الفتح على تنزيل اسم الفاعل منزلة المضارع فيقال عنده ضاربونه مثلا كما يقال يضربونه وعليه قوله:
Şeddesiz olarak 'mutliûn' ve hafifletilmiş olarak mazi fiil şeklinde 'fe-atlaa' ile mansub muzari olarak 'fe-utlia' da okunmuştur. Ebû'l-Berhessem ve Halef'in kendisinden naklettiği üzere Ammâr b. Ebî Ammâr, tâ'nın hafifletilmesi ve nûn'un kesresiyle 'mutliûni' ve meçhul mazi olarak 'fe-üttulia' şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim ve başkaları, cem nûnu ile mütekellim yâ'sını bir araya getirdiği gerekçesiyle bu kıraati reddetmiştir; zira uygun olan, Peygamber (aleyhisselâm)'ın «Onlar beni çıkaracaklar mı?» kavlinde olduğu gibi 'mutliıyye' şeklidir. Ebu'l-Feth ise bunu, ism-i fâilin muzari makamına indirilmesi suretiyle tecviz etmiştir; nitekim onun nezdinde 'yedribûnehû' dendiği gibi 'dâribûnehû' da denir; şu beyit de buna göredir:
هم الآمرون الخير والفاعلونه ... إذا ما خشوا من محدث الدهر معظما
Onlar hayrı emreden ve zamanın musibetlerinden büyük bir felaketten korktuklarında onu işleyenlerdir.
وأنشد الطبري قول الشاعر:
Taberî şairin şu sözünü inşad etmiştir:
وما أدري وظني كل ظن ... أمسلمني إلى قومي شراحي
Bilmiyorum –ki her türlü zanna da sahibim– Şürâhîl beni kavmime teslim mi edecek?
ومثله قول الآخر:
Diğer şairin şu sözü de bunun gibidir:
فهل فتى من سراة الحي يحملني ... وليس حاملني إلا ابن حمال
Kabilenin ileri gelenlerinden beni taşıyacak bir yiğit var mı? Beni taşıyacak olan ancak taşıyıcı oğludur.
وهذه النون عند جمع نون الوقاية ألحقت مع الوصف حملا له على الفعل وليست مثل النون في القراءة. وفي البيت وإن كان إلحاق كل للحمل. وقال بعضهم: إنها نون التنوين وحركت لالتقاء الساكنين، ورد بأنه سمع إلحاقها مع أل كقوله: وليس الموافيني ومع أفعل التفضيل كما وقع في الحديث غير الدجال أخوفني عليكم.
Bir topluluğa göre bu nûn, fiile hamledilerek vasfa bitiştirilmiş vikaye nûnudur; kıraatteki nûn gibi değildir. Beyitte de her birinin bitiştirilmesi haml sebebiyle olsa bile böyledir. Bazıları ise bunun tenvin nûnu olduğunu ve iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle harekelendiğini söylemiştir. Ancak bu, şairin 've leyse'l-muvâfînî' sözünde olduğu gibi elif-lâm ile ve hadiste geçen «Deccal'den başkası sizin için benden daha çok korktuğum şeydir» kavlinde olduğu gibi ef'alü't-tafdîl ile birlikte bitiştirildiğinin işitilmiş olmasıyla reddedilmiştir.
ويعلم من هذا عدم اختصاص إلحاقها بالشعر نعم هو في غيره قليل، وضعف بعضهم ما وجه به أبو الفتح وقال:
Bundan, onun bitiştirilmesinin şiire mahsus olmadığı anlaşılır; evet, şiir dışındakilerde azdır. Bazıları Ebu'l-Feth'in yönlendirdiği açıklamayı zayıf bulup şöyle demiştir:
إن ذلك لا يقع إلا في الشعر وخرجت أيضا على أنها من وضع المتصل موضع المنفصل وأريد بذلك أن الأصل مطلعون إياي ثم جعل المنفصل متصلا فقيل مطلعوني ثم حذفت الياء واكتفى عنها بالكسرة كما في قوله تعالى فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ [الحج: ٤٤، سبأ: ٤٥، فاطر: ٢٦، الملك: ١٨] ومثله يقال في الفاعلونه في البيت السابق، ورد ذلك أبو حيان بأن ما ذكر ليس من محال المنفصل حتى يدعي أن المتصل وقع موقعه وادعى أولوية تخريج أبي الفتح، والبيت قيل مصنوع لا يصح الاستشهاد به، وقيل: إن الهاء هاء السكت حركت للضرورة وهو فرار من ضرورة لأخرى إذ تحريكها وإثباتها في الوصل غير جائز، وللنحاة في مسألة إثبات النون مع إضافة الوصف إلى الضمير كلام
[Zira] bu durum ancak şiirde vuku bulur. [Bu kıraat/kullanım] ayrıca, muttasıl (bitişik) zamirin munfasıl (ayrı) zamir yerine konulması kabilinden sayılarak da tevil edilmiştir. Bununla kastedilen şudur: Aslı 'muttaliûne iyyâye' (مطلعون إياي) iken munfasıl zamir muttasıla dönüştürülüp 'muttaliûnî' (مطلعوني) denilmiş, sonra yâ (ي) harfi hazfedilerek Yüce Allah'ın { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “[Beni] inkâr etmenin / cezalandırmamın nasıl olduğunu [gördüler]!” buyruğunda olduğu gibi onun yerine kesre ile yetinilmiştir. Geçen beyitteki 'el-Fâilûnehû' (الفاعلونه) ifadesi hakkında da benzeri söylenir. Ebû Hayyân ise, zikredilen yerin munfasıl zamirin geleceği yerlerden olmadığını, dolayısıyla muttasıl zamirin onun yerine geçtiğinin iddia edilemeyeceğini belirterek bu görüşü reddetmiş ve Ebu'l-Feth'in yaptığı tevilin öncelikli olduğunu savunmuştur. Söz konusu beyit hakkında; 'uydurma olduğu, bu sebeple kendisiyle delil getirmenin (istişhâd) sahih olmayacağı' söylenmiştir. Yine o [kelimedeki] he (هـ) harfinin sekt he'si olduğu ve [şiirdeki vezin] zarureti sebebiyle harekelendirildiği de söylenmiştir ki bu, bir zaruretten diğerine kaçmaktır; zira sekt he'sini vasl (bağlantı) halinde harekelemek ve sabit kılmak caiz değildir. Vasfın (ism-i fâilin) zamire izafe edilmesi halinde nûn harfinin sabit bırakılması meselesinde nahivcilerin uzun uzadıya bir sözü
طويل، حاصله أن نحو ضاربك وضارباك وضاربوك ذهب سيبويه إلى أن الضمير فيه في محل جر بالإضافة ولذا حذف التنوين ونون التثنية والجمع، وذهب الأخفش وهشام إلى أن الضمير في محل نصب وحذفها للتخفيف حتى وردتا ثابتين كما في الفاعلونه وأ مسلمني فالنون عندهما في الأخير ونحوه تنوين حرك لالتقاء الساكنين وقد سمعت ما فيه، وحديث الحمل على الفعل على العلات أحسن ما قيل في التوجيه، هذا وطلع وأطلع بالتشديد وأطلع بالتخفيف بمعنى واحد والكل لازم ويجيء الاطلاع متعديا يقال أطلعه على كذا فاطلع، و «مطلعون» في قراءة أبي عمرو بمعنى مطلعون بالتشديد ونائب فاعل أطلع ضمير القائل والفاعل هم المخاطبون واطلاعهم إياه باعتبار التسبب كأنه لما أراد الاطلاع وأحب أن لا يستبد به أدبا عرض عليهم أن يطلعوا فرغبوا وأطلعوا فكان ذلك وسيلة إلى اطلاعه فكأنهم هم الذين أطلعوه ففاء فَاطَّلَعَ فصيحة والعطف على مقدر، والمعنى على القراءة التي بعدها هل أنتم مطلعون حتى أطلع أنا أيضا فاطلعوا وأطلع هو بعد ذلك فرآه في سواء الجحيم ولا بد من تقدير اطلع بعد ذلك ليصلح ترتب فَرَآهُ على ما قبله وهَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ عليه بمعنى الأمر تأدبا ومبالغة وعلى القراءة الثانية وهي قراءة التخفيف في الكلمتين والثانية فعل ماض المعنى كما في قراءة الجمهور، وكذا على القراءة التي بعدها، وعن قراءة أبي البرهسم ومن معه هل أنتم مطلعي فأطلعوه فرآه إلخ، واطلاعهم إياه إذا كان الخطاب للجلساء بطريق التسبب كأنه طلب أن يطلعوا ليوافقهم فيطلع وهو إذا كان (١) الخطاب للملائكة ﵈ على ما يتبادر إلى الذهن، وعن صاحب اللوامح إن طلع وأطلع اطلاعا بمعنى أقبل وجاء والقائم مقام الفاعل على قراءة أطلع مبنيا للمفعول ضمير المصدر أو جار ومجرور محذوفان أي اطلع به لأن اطلع لازم كأقبل وقد علمت أن اطلع يجيء متعديا كأطلعت زيدا. ورد أبو حيان الاحتمال الثاني بأن نائب الفاعل لا يجوز حذفه كالفاعل فتأمل جميع ما ذكرنا ولا تغفل قالَ أي القائل لقرينه تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ أي لتهلكني، وفي قراءة عبد الله «لتغوين» ، و «إن» مخففة من الثقيلة واللام هي الفارقة. وفي البحر أن القسم فيه التعجب من سلامته منه إذ كان قرينه قارب أن يرديه وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي على وهي التوفيق والعصمة لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ للعذاب كما أحضرته أنت وأضرابك أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إلخ رجوع إلى محاورة جلسائه بعد إتمام الكلام مع قرينه تبجحا وابتهاجا بما أتاح الله تعالى له من الفضل العظيم والنعيم المقيم وتعريضا للقرين بالتوبيخ، وجوز أن يكون من كلام المتسائلين جميعا وأن يكون من تتمة كلام القائل يسمع قرينه على جهة التوبيخ له، واختير الأول، والهمزة للتقرير وفيها معنى التعجب والفاء للعطف على مقدر يقتضيه نظم الكلام على ما ذهب إليه الزمخشري ومتبعوه أي أنحن مخلدون فما نحن بميتين أي ممن شأنه الموت كما يؤذن به الصفة المشبهة.
vardır. Bunun hülasası şudur: Sîbeveyh; 'dâribuke', 'dâribâke' ve 'dâribûke' gibi terkiplerde zamirin izafet sebebiyle cer mahallinde olduğuna, bu sebeple tenvinin, tesniye ve cem nûnunun hazfedildiğine hükmetmiştir. Ahfeş ve Hişâm ise zamirin nasb mahallinde olduğuna ve nûnların tahfif için hazfedildiğine, nitekim 'el-fâilûnehû' ve 'e-müslimnî' örneklerinde olduğu gibi her ikisinin sabit olarak vârid olduğuna kail olmuşlardır. Onlara göre son örnek ve benzerlerindeki nûn, iki sâkinin karşılaşması sebebiyle harekelenmiş tenvindir; buna dair itirazı ise duymuştun. Kusurlarına rağmen fiile hamledilmesi görüşü, bu tevcîhte söylenmiş en güzel açıklamadır. Bilinmelidir ki tale'a, şeddeli ittele'a ve şeddesiz atle'a aynı manadadır ve hepsi lâzımdır (geçişsizdir). İttılâ fiili geçişli de kullanılır; nitekim 'onu falan şeye muttali kıldı (atle'ahû alâ kezâ), o da muttali oldu (fettelea)' denir. Ebû Amr'ın kıraatindeki { مُطَّلِعُونَ } şeddeli muttaliûn manasındadır; 'ütlia' fiilinin nâib-i fâili söz sahibinin zamiridir, fâil ise muhatap olanlardır. Onların onu muttali kılması sebebiyet cihetiyledir; sanki o, bakmak isteyip edep gereği tek başına davranmak istemeyince onlara bakmalarını teklif etmiş, onlar da arzu edip bakmışlar, bu da onun bakmasına vesile olmuş, dolayısıyla sanki onu muttali kılanlar kendileri olmuştur. Bu durumda { فَاطَّلَعَ }'nin fâ'sı fasîhadır ve atıf takdîrî bir ifadeye yapılmıştır. Bundan sonraki kıraate göre mana: 'Ben de bakayım diye siz bakar mısınız/baktırır mısınız?' şeklindedir; bunun üzerine onlar baktılar, o da bundan sonra baktı da onu cehennemin ortasında gördü. { فَرَآهُ }'nun önceki kısma terettübünün sahih olması için bundan sonra 'ittelea' (baktı) fiilinin takdir edilmesi şarttır. { هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ } ifadesi de edep ve mübalağa yoluyla emir manasındadır. Her iki kelimede hafifletme ve ikincisinin mazi fiil olduğu ikinci kıraate göre mana, cumhurun kıraatindeki gibidir; bundan sonraki kıraate göre de böyledir. Ebû'l-Berhessem ve beraberindekilerin kıraatinden ise: 'Siz beni baktırır mısınız? Bunun üzerine onu baktırdılar da gördü...' şeklindedir. Onların onu baktırması, şayet hitap meclistekilere ise sebebiyet yoluyladır; sanki onlara uyup bakabilmek için bakmalarını talep etmiştir; şayet hitap meleklere (aleyhimüsselâm) ise zihne ilk gelen mana üzeredir. Levâmi' sahibinden nakledildiğine göre tale'a ve ittılâan etlea, yöneldi ve geldi manasındadır; 'ütlia' meçhul kıraatine göre nâib-i fâil makamına geçen ise masdar zamiri yahut mahzuf car-mecrûrdur, yani 'ittelea bihî' demektir; zira tale'a akbele gibi lâzımdır. Nitekim sen atlea'nın 'atle'tü Zeyden' şeklinde müteaddî geldiğini de öğrenmiştin. Ebû Hayyân ikinci ihtimali, nâib-i fâilin tıpkı fâil gibi hazfinin caiz olamayacağı gerekçesiyle reddetmiştir. Bütün zikrettiklerimizi iyi düşün ve gafil olma! { قالَ } “Dedi ki”, yani söz sahibi arkadaşına: { تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ } “Allah’a yemin olsun ki, neredeyse beni helak edecektin!”; Abdullah kıraatinde 'letuğviyenî' (beni saptıracaktın) şeklindedir. 'İn' tahfife uğramış muhaffefedir, lâm ise fârıkadır. el-Bahr'da belirtildiğine göre kasem, arkadaşı onu neredeyse helak edecekken ondan kurtulmuş olmanın hayretini ifade eder. { وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي } “Rabbimin nimeti olmasaydı”, yani üzerimdeki tevfîki ve ismeti olmasaydı, { لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “elbette ben de [azaba] getirilenlerden olurdum”, tıpkı senin ve senin gibilerin getirildiği gibi. { أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ } “Biz artık ölmeyecek miyiz?” ayeti ve devamı, arkadaşıyla konuşmasını tamamladıktan sonra Allah Teâlâ'nın kendisine bahşettiği büyük lütuf ve daimi nimetten ötürü sevinç ve mutluluk içinde, arkadaşını da azarlayarak meclisteki arkadaşlarıyla konuşmaya geri dönmesidir. Karşılıklı konuşanların hepsinin sözü olması yahut söz sahibinin arkadaşına duyurarak onu azarlamak maksadıyla söylediği sözün devamı olması da caiz görülmüştür; birinci görüş tercih edilmiştir. Hemze takrir içindir ve taaccüb manası barındırır; fâ ise Zemahşerî ve takipçilerinin benimsediği üzere kelamın nazmının gerektirdiği takdîrî bir cümle üzerine atıf içindir; yani 'Biz ebedî miyiz ki artık ölecek değiliz?', yani sıfat-ı müşebbehenin hissettirdiği üzere şânı ölüm olan kimselerden değiliz.
وقرىء «بمائتين» إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى التي كانت في الدنيا وهي متناولة عند أهل السنة لما في القبر بعد الإحياء للسؤال لعدم الاعتداد بالحياة فيه لكونها غير تامة ولا قارة وزمانها قليل جدا، والاستثناء مفرغ من مصدر مقدر كأنه قيل أفما نحن بميتين موتة إلا موتتنا الأولى، وجوز أن يكون منقطعا أي لكن الموتة الأولى كانت لنا في الدنيا وعلمهم بأنهم لا يموتون ناشىء من إخبار أنبيائهم لهم في الدنيا وإعلامهم إياهم بأن أهل الجنة لا يموتون أو من قول الملائكة ﵈ لهم حين دخول الجنة طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ [الزمر: ٧٣] وقولهم ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ [الحجر: ٤٦] وقيل إن أهل الجنة أول ما دخلوا لا يعلمون أنهم لا يموتون فإذا جيء بالموت على صورة كبش أملح وذبح فنودي يا أهل الجنة خلود بلا موت ويا أهل النار خلود بلا موت فحينئذ يعلمونه فيقولون ذلك
[Bu kelime] «bimâiteyni» (بمائتين) şeklinde de okunmuştur. { إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى } “İlk ölümümüz başka!” [ifadesi], dünyada vaki olan ölümdür. Ehl-i Sünnet'e göre bu ifade, sual için diriltildikten sonra kabirde gerçekleşen [ölümü] de kapsamaktadır; zira oradaki hayat tam ve yerleşik olmayıp süresi de pek az olduğundan [müstakil bir hayat olarak] dikkate alınmamıştır. İstisna, takdir edilen bir masdardan müferrağdır (müstesna-yı minh hazfedilmiştir); sanki «Biz ilk ölümümüz hariç, başka bir ölümle ölecek değil miyiz?» denilmiştir. [İstisnanın] munkatı‘ olması da caiz görülmüştür; yani «Fakat ilk ölüm dünyada bizim başımıza gelmişti» demektir. Onların ölmeyeceklerini bilmeleri; peygamberlerinin dünyada kendilerine cennet ehlinin ölmeyeceğini haber verip bildirmesinden veya cennete girdikleri sırada meleklerin aleyhimüsselâm kendilerine söylediği { طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ } “Tertemiz geldiniz, artık ebediyen kalmak üzere girin buraya!” [Zümer: 73] ve { ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ } “Oraya esenlikle ve güven içinde girin!” [Hicr: 46] sözünden kaynaklanmaktadır. Bir görüşe göre ise cennet ehli ilk girdiklerinde ölmeyeceklerini bilmezler; ölüm alaca bir koç suretinde getirilip boğazlandığında ve «Ey cennet ehli! Artık ölüm olmaksızın ebediyet vardır; ey cehennem ehli! Artık ölüm olmaksızın ebediyet vardır!» diye seslenildiğinde işte o vakit bunu öğrenirler ve bu sözü söylerler.
تحدثا بنعمة الله تعالى واغتباطا بها، ولا يخفى أن كون هذا القول المحكي هنا عند علمهم بعدم الموت من ذبحه بعيد في هذا المقام والظاهر أن هذا بعد الاطلاع والكلام مع القرين وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ كأصحاب النار، والمراد استمرار النفي وتأكيده وكذا فيما تقدم واستمرار هذا النفي نعمة جليلة وهو متضمن نفي زوال نعيمهم المحكي في قوله تعالى: أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ [الصافات: ٤١] الآيات فإن زوال النعيم نوع من العذاب بل هو من أعظم أنواعه بل تصور الزوال عذاب أيضا لا يلذ معه عيش، ولذا قيل:
Allah Teâlâ'nın nimetini anmak ve ona sevinmek maksadıyla söylerler. Burada nakledilen bu sözün, ölümün boğazlanması esnasında ölmeyeceklerini öğrendikleri anda söylenmiş olmasının bu makamda uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir; zahir olan, bunun [cehenneme] baktıktan ve arkadaşıyla konuştuktan sonra olduğudur. { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz azap görecek de değiliz [öyle mi?]”, cehennemlikler gibi. Murad, nefyin istimrarı ve tekit edilmesidir; daha önce geçenlerde de böyledir. Bu nefyin istimrarı pek yüce bir nimettir ve Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ } [Sâffât: 41] ayetlerinde nakledilen nimetlerinin zevalinin nefyedilmesini de tazammun eder; zira nimetin zevali bir tür azaptır, hatta onun en büyük türlerindendir; bilakis zevalin tasavvuru bile kendisiyle birlikte hayatın tat vermediği bir azaptır. Nitekim şöyle denilmiştir:
إذا شئت أن تحيا حياة هنية ... فلا تتخذ شيئا تخاف له فقدا
Şayet huzurlu ve tatlı bir hayat yaşamak istersen... Kaybetmekten korkacağın hiçbir şeyi edinme!
وكذا يتضمن نفي الهرم واختلال القوى الذي يوهمه نفي الموت فإن ذلك نوع من العذاب أيضا، وأنه إنما اختير التعرض لاستمرار نفي العذاب دون إثبات استمرار النعيم لأن نفي العذاب أسرع خطورا ببال من لم يعذب عند مشاهدة من يعذب، وقيل إن ذاك لأن درء الضرر أهم من جلب المنفعة إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ الظاهر أن الإشارة إلى ما أخبروا به من استمرار نفي الموت واستمرار نفي التعذيب عنهم، ويجوز أن تكون إشارة إلى ما هم فيه من النعيم مع استمرار النفيين فإذا كان الكلام من تتمة كلام القائل أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إلخ فهو متضمن إشارة ذلك القائل إلى ظهور النعيم ويكون ترك التعرض للتصريح به للاستغناء بذلك الظهور.
Aynı şekilde bu, ölümün nefyedilmesinin vehmettirdiği yaşlılık ve güçlerin bozulmasının nefyini de tazammun eder; zira bu da bir tür azaptır. Nimetin devamını ispata girişmeyip azabın nefyinin devamına değinilmesinin tercih edilişi, azap gören kimseyi müşahede ettiğinde azap görmeyenin hatırına azabın nefyinin daha çabuk gelmesindendir. Bir görüşe göre ise def'-i mefsedetin (zararı savmanın) celb-i menfaatten (fayda elde etmekten) daha mühim olmasındandır. { إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Şüphesiz bu, gerçekten büyük kurtuluşun ta kendisidir”. Zahir olan, işaretin kendilerine haber verilen ölümün ve azabın onlardan sürekli olarak nefyedilmesine yönelik olduğudur. Her iki nefyin devamıyla birlikte içinde bulundukları nimete işaret olması da caizdir. Şayet söz, { أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ } ... diyen söz sahibinin kelamının devamı ise, bu o söz sahibinin nimetin apaçıklığına işaretini tazammun eder; açıkça belirtmeye değinilmemesi ise bu apaçıklık sebebiyle ona ihtiyaç kalmamasındandır.
وجوز أن يكون هذا كلامه تعالى قاله سبحانه تقريرا لقول ذلك القائل وتصديقا له مخاطبا جل وعلا به حبيبه ﵊ وأمته والتأكيد للاعتناء بشأن الخبر. وقرىء «لهو الرزق العظيم» وهو ما رزقوه من السعادة العظمى لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ أي لنيل مثل هذا الأمر الجليل ينبغي أن يعمل العاملون لا للحظوظ الدنيوية السريعة الانصرام المشوبة بفنون الآلام فتقديم الجار والمجرور للحصر وهذا إن كان إشارة إلى مشخص من حيث تشخصه فمثل غير مقحمة وإن كان إشارة إلى الجنس فهي مقحمة كما في- مثلك لا يبخل- والكلام يحتمل أن يكون من تتمة كلام القائل ولا يعكر عليه أن الآخرة ليست بدار عمل إذ ليس المراد الأمر بالعمل فيها ويحتمل أن يكون من كلامه ﷿.
Bunun, Allah Teâlâ'nın o söz sahibinin sözünü pekiştirmek ve onu tasdik etmek üzere Habîbi'ne (aleyhisselâm) ve ümmetine hitaben buyurduğu kelamı olması da caiz görülmüştür; tekit ise haberin şanına verilen ehemmiyet içindir. 'le-hüve'r-rızku'l-azîm' şeklinde de okunmuştur; bu da kendilerine rızık olarak verilen en büyük saadettir. { لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } “Çalışanlar böylesi için çalışsınlar!”; yani çalışanların, çabuk tükenen ve envaiçeşit elemlerle karışık dünyalık paylar için değil, böylesine yüce bir mertebeye nail olmak için çalışmaları gerekir. Car-mecrûrun öne geçirilmesi hasr (tahsis) içindir. Eğer bu, muayyen bir şeye şahsı cihetiyle işaret ise 'misl' kelimesi zâit (mukhem) değildir; eğer cinse işaret ise 'mislike lâ yebhalu' (senin gibisi cimrilik etmez) sözünde olduğu gibi zâittir. Sözün, o söz sahibinin kelamının devamı olması muhtemeldir; ahiretin amel yurdu olmaması buna halel getirmez, zira murad orada ameli emretmek değildir. Cenâb-ı Hakk'ın kelamı olması da muhtemeldir.
وأما قوله سبحانه أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ فمن كلامه جل وعلا عند الأكثرين وهو متعلق بقوله تعالى: أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ والقصة بينهما ذكرت بطريق الاستطراد فالإشارة إلى الرزق المعلوم.
Cenâb-ı Hakk'ın: { أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } “Ziyafet olarak bu mu daha hayırlı, yoksa zakkum ağacı mı?” kavline gelince; çoğunluğa göre bu O'nun kelamıdır ve Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ } “İşte onlar için bilinen bir rızık vardır” kavliyle irtibatlıdır; aradaki kıssa ise istıtrâd (konu arası açıklama) yoluyla zikredilmiştir, dolayısıyla işaret bilinen rızkadır.
وزعم بعضهم جواز كونه من كلام القائل السابق وما هو من كلامه ﷿ قطعا هو ما يأتي إن شاء الله تعالى.
Bazıları bunun önceki söz sahibinin kelamı olmasının caiz olduğunu ileri sürmüştür; kesinlikle Allah Teâlâ'nın kelamı olan kısım ise inşâallahu teâlâ gelecektir.
وأصل النزل الفضل والريع في الطعام ويستعمل في الحاصل من الشيء ومنه العسل ليس من إنزال الأرض أي مما يحصل منها، وقول الشافعي لا يجب في العسل العشر لأنه نزل طائر ويقال لما يعد للنازل من الرزق.
'Nüzul'ün aslı, yiyecekteki fazlalık ve berekettir; bir şeyden hâsıl olan hakkında da kullanılır. Nitekim 'Bal yerin nüzulünden değildir', yani ondan elde edilen şeylerden değildir sözü ve Şâfiî'nin 'Balda öşür vacip değildir, çünkü o bir kuşun nüzulüdür' sözü bundandır. Konaklayana (misafire) hazırlanan rızık için de kullanılır.
والزقوم اسم شجرة صغيرة الورق مرّة كريهة الرائحة ذات لبن إذا أصاب جسد إنسان تورم تكون في تهامة وفي البلاد المجدبة المجاورة للصحراء سميت بها الشجرة الموصوفة بما في الآية، وكلا المعنيين للنزل محتمل هنا بيد أنه يتعين على الأول انتصابه على التمييز أي أذلك الرزق المعلوم الذي حاصله اللذة والسرور خير نزلا وحاصلا أم شجرة الزقوم التي حاصلها الألم والغم، ومعنى التفاضل بين النزلين التوبيخ والتهكم وهو أسلوب كثير الورود في القرآن، والحمل على المشاركة جائز، وعلى الثاني الظاهر انتصابه على الحال، والمعنى أن الرزق المعلوم نزل أهل الجنة وأهل النار نزلهم شجرة الزقوم فأيهما خير حال كونه نزلا، وفيه ما مر من التهكم.
Zakkum; yaprakları küçük, acı, pis kokulu, insan bedenine değdiğinde şişiren sütlü bir ağacın adıdır; Tihâme'de ve çöle komşu kıraç arazilerde bulunur; ayette vasfedilen ağaca bu isim verilmiştir. Nüzul için her iki mana da burada muhtemeldir; fakat birinci manaya göre temyiz olarak mansub olması gerekir; yani neticesi lezzet ve sevinç olan o bilinen rızık mı nüzul ve hâsılat olarak daha hayırlıdır, yoksa neticesi elem ve keder olan zakkum ağacı mı? İki ziyafet/nüzul arasındaki tafdîl (üstünlük) manası azarlama ve tehekküm (alay) içindir ki bu Kur'an'da çokça vârid olan bir üsluptur; ortaklığa hamledilmesi de caizdir. İkinci manaya göre ise zahir olan, hal olarak mansub olmasıdır; mana şöyledir: Bilinen rızık cennetliklerin nüzulü, cehennemliklerin nüzulü ise zakkum ağacıdır; o halde nüzul oluşu halinde hangisi daha hayırlıdır? Bunda da geçen tehekküm manası vardır.
والحمل على التمييز لا مانع منه لفظا كما في نحوهم أكفاهم ناصرا ولكن المعنى على الحال أسد لأن المعنى المفاضلة بين تلك الفواكه وهذا الطعام في هذه الحال لا التفاضل بينهما في الوصف وإن ذلك في النزلية أدخل من الآخرة فافهم.
'Hüm ekfehüm nâsıran' örneğinde olduğu gibi lafzen temyize hamledilmesine bir engel yoktur; fakat hal manası daha doğrudur, zira mana bu haldeki o meyveler ile bu yiyecek arasında mukayese yapmaktır; vasıftaki üstünlükleri arasında değil ve bunun nüzullüğe dahil olması diğerinden daha kuvvetlidir, iyi anla!
إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ محنة وعذابا لهم في الآخرة وابتلاء في الدنيا فإنهم سمعوا أنها في النار قالوا كيف يمكن ذلك والنار تحرق الشجر وكذا قال أبو جهل ثم قال استخفافا بأمرها لا إنكارا للمدلول اللغوي: والله ما نعلم الزقوم إلا التمر والزبد فتزقموا ولم يعلموا أن من قدر على خلق حيوان يعيش في النار ويتلذذ بها أقدر على خلق الشجر في النار وحفظه من الإحراق فالنار لا تحرق إلا بإذنه أو أن الإحراق عندها لا بها.
{ إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ } “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık”; yani ahirette onlar için bir mihnet ve azap, dünyada ise bir imtihan kıldık; zira onlar onun ateşte olduğunu işitince: 'Bu nasıl mümkün olur? Ateş ağacı yakar!' dediler. Ebû Cehil de böyle dedi; sonra lügat manasını inkâr ederek değil, onun durumunu hafife alarak: 'Vallahi biz zakkumun hurma ve tereyağından başkası olduğunu bilmiyoruz, haydi yiyin!' dedi. Onlar ateşte yaşayan ve ondan lezzet alan bir canlıyı yaratmaya kādir olanın, ateşte ağaç yaratmaya ve onu yanmaktan korumaya da kādir olduğunu bilemediler; zira ateş ancak O'nun izniyle yakar yahut yakma fiili ateş ile değil onun yanında gerçekleşir.
إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ منبتها في قعر النار وأغصانها ترتفع إلى دركاتها. وقرىء نابتة في أصل الجحيم طَلْعُها أي حملها، وأصله طلع النخل وهو أول ما يبدو وقبل أن تخرج شماريخه أبيض غض مستطيل كاللوز سمي به حمل هذه الشجرة إما لأنه يشابهه في الشكل أو الطلوع ولعله الأولى لمكان التشبيه بعد فيكون استعارة تصريحية أو لاستعماله بمعنى ما يطلع مطلقا فيكون كالمرسل للأنف فهو مجاز مرسل.
{ إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “Muhakkak ki o, çılgın alevli cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır”; bitiş yeri ateşin dibindedir ve dalları onun tabakalarına doğru yükselir. 'Nâbitetün fî asli'l-cahîm' şeklinde de okunmuştur. { طَلْعُها } “Onun meyvesi/tomurcuğu”, yani ürünüdür. Aslı hurma tomurcuğudur ki ilk belirdiği anda salkımları çıkmadan önce badem gibi beyaz, taze ve uzuncadır. Bu ağacın meyvesine bu ismin verilmesi, ya şekilde ya da çıkışta ona benzemesindendir; sonraki teşbihten dolayı birinci ihtimal evlâ olsa gerektir ki bu durumda istiâre-i tasrihiyye olur; yahut mutlak olarak ortaya çıkan şey manasında kullanılmasındandır ki bu durumda burna mürsel denilmesi gibi mecâz-ı mürsel olur.
كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ أي في تناهي الكراهة وقبح المنظر والعرب تشبه القبيح الصورة بالشيطان فيقولون
{ كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ } “Sanki o, şeytanların başlarıdır”; yani son derece iğrenç ve görünüş bakımından pek çirkindir. Araplar çirkin suretli olan şeyleri şeytana benzetir ve şöyle derler:
كأنه وجه شيطان أو رأس شيطان وإن لم يروه لما أنه مستقبح جدا في طباعهم لاعتقادهم أنه شر محض لا يخلطه خير فيرتسم في خيالهم بأقبح صورة، ومن ذلك قول امرئ القيس:
'Sanki şeytanın yüzü' yahut 'şeytanın başı' derler; onu görmemiş olsalar bile, onun hiçbir hayrın karışmadığı sırf şer olduğuna inanmaları sebebiyle tabiatlarında son derece çirkin görüldüğünden hayallerinde en çirkin surette resmedilmiştir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:
أتقتلني والمشرفي مضاجعي ... ومسنونة زرق كأنياب أغوال
Yanımda Meşrefî kılıcım yatarken ve gulyabanilerin azı dişleri gibi keskin, parlak [oklarım varken] beni öldürecek misin?
فشبه بأنياب الأغوال وهي نوع من الشياطين ولم يرها لما ارتسم في خياله، وعلى عكس هذا تشبيههم الصورة الحسنة بالملك وذلك أنهم اعتقدوا فيه أنه خير محض لا شر فيه فارتسم في خيالهم بأحسن صورة، وعليه قوله تعالى ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ [يوسف: ٣١] وبهذا يرد على بعض الملاحدة حيث طعن في هذا التشبيه بأنه تشبيه بما لا يعرف، وحاصله أنه لا يشترط أن يكون معروفا في الخارج بل يكفي كونه مركوزا في الذهن والخيال.
Hayalinde yer ettiği için –kendisini görmediği halde– bir tür şeytan olan gulyabanilerin azı dişlerine benzetmiştir. Bunun aksine güzel sureti meleğe benzetmeleridir; zira onlar meleğin içinde hiçbir şer bulunmayan sırf hayır olduğuna inanmışlar, böylece hayallerinde en güzel surette resmedilmiştir; Cenâb-ı Hakk'ın: { ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } [Yûsuf: 31] “Bu bir beşer değil, ancak değerli bir melektir” kavli de buna göredir. Bununla, bilinmeyen bir şeye teşbihtir diyerek bu teşbihe itiraz eden bazı mülhidlere cevap verilir; neticesi şudur: Dış alemde bilinir olması şart değildir, bilakis zihinde ve hayalde yer etmiş olması yeterlidir.
وحمل التشبيه في الآية على ما ذكر هو المروي عن ابن عباس ومحمد بن كعب القرظي وغيرهما، وزعم الجبائي أن الشياطين حين يدخلون النار تشوه صورهم جدا وتستبشع أعضاؤهم فالمراد كأنه رؤوس الشياطين الذين في النار، وفيه أن التشبيه عليه أيضا غير معروف في الخارج عند النزول، وقيل: رؤوس الشياطين شجرة معروفة تكون بناحية اليمن منكرة الصورة يقال لها الأستن وإياها عنى النابغة بقوله:
Ayetteki teşbihin zikredilen manaya hamledilmesi; İbn Abbas, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkalarından rivayet edilendir. Cübbâî ise şeytanlar ateşe girdiklerinde suretlerinin son derece çirkinleştiğini ve uzuvlarının iğrenç bir hal aldığını, dolayısıyla muradın ateşteki şeytanların başları gibi olduğu şeklinde bir iddiada bulunmuştur. Buna karşı, nüzul anında dış alemde bu teşbihin de bilinmediği söylenir. Bir görüşe göre ise 'rüûsü'ş-şeyâtîn', Yemen tarafında bulunan, çirkin görüntülü, 'esten' denilen bilinen bir ağaçtır; Nâbiğa şu sözüyle onu kastetmiştir: