تحيد عن استن سود أسافله ... مثل الإماء الغوادي تحمل الحزما
Alt kısımları siyah, sabahleyin odun demetleri taşıyan cariyeler gibi olan esten ağacından kaçar.
قال الأصمعي: ويقال لها الصوم وأنشد:
Asmaî şöyle demiştir: Ona savm da denir ve şu beyti okumuştur:
موكل بشدوف الصوم يرقبه ... من المغارب مهضوم الحشا زرم (١)
Savm ağacının karaltılarına dikilmiş, karnı çekik, bağırsakları boşalmış vaziyette onu gün batımlarından gözetler. (١)
وقيل: الشياطين جنس من الحيات ذوات أعراف، وأنشد الفراء:
Bir görüşe göre şeytanlar, ibikleri olan bir yılan türüdür. Ferrâ şu beyti okumuştur:
عجيز تحلف حين أحلف ... كمثل شيطان الحماط أعرف
Ben yemin ettiğimde yemin eden bir kocakarı; sanki hamât ağacının ibikli şeytanı [yılanı] gibi.
أي له عرف، وأنشد المبرد:
Yani ibiği olan [demektir]. Müberred de şu beyti okumuştur:
وفي البقل إن لم يدفع الله شره ... شياطين يعدو بعضهن على بعض
Eğer Allah şerrini defetmezse, otlar arasında birbirine saldıran şeytanlar [yılanlar] vardır.
فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها تفريع على جعلها فتنة أي محنة وعذابا للظالمين، وضمير المؤنث للشجرة، ومن ابتدائية أو تبعيضية وهناك مضاف مقدر أي من طلعها، وقيل: من تبعيضية والضمير للطلع وأنث لإضافته إلى المؤنث أو لتأويله بالثمرة أو للشجرة على التجوز، ولا يخلو كل عن بعد ما فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ لغلبة الجوع وإن كرهوها أو للقسر على أكلها ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها أي على الشجرة التي ملؤوا منها بطونهم لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ أي لشرابا ممزوجا بماء شديد الحرارة وهذا الشراب هو الغساق أي ما يقطر من جراح أهل النار وجلودهم، وقيل: هذا هو الصديد وأما الغساق فعين في النار تسيل إليها سموم الحيات والعقارب أو دموع الكفرة فيها، وشربهم ذلك لغلبة عطشهم بما أكلوا من الشجرة فإذا شربوا تقطعت أمعاؤهم.
{ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها } “Şüphesiz onlar ondan mutlaka yiyeceklerdir”; onun zalimler için bir fitne, yani imtihan ve azap kılınmasının sonucudur. Müennes zamir ağaca aittir. ‘Min’ harf-i cerri ibtidâiyye veya teb‘îziyyedir ve takdir edilmiş bir muzâf vardır; yani ‘onun tomurcuğundan/meyvesinden’ demektir. Bir görüşe göre ‘min’ teb‘îziyyedir, zamir ise tomurcuğa/meyveye aittir ve müennese muzâf kılındığı için yahut semere (meyve) olarak tevil edildiği için veya mecaz yoluyla ağaca ait olduğu için müennes yapılmıştır. Her iki ihtimal de bir dereceye kadar uzaklıktan uzak değildir. { فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “Ve karınlarını onunla dolduracaklardır”; nefret etmelerine rağmen açlığın baskın gelmesinden yahut onu yemeye zorlanmalarından dolayıdır. { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها } “Sonra şüphesiz onlar için onun üzerine”; yani karınlarını doyurdukları o ağacın üzerine, { لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } “kaynar sudan bir karışım vardır”; yani son derece sıcak suyla karıştırılmış bir içecek vardır. Bu içecek ‘gassâk’tır; yani cehennem ehlinin yaralarından ve derilerinden damlayan şeydir. Bir görüşe göre bu irindir (sadîd); gassâk ise cehennemde yılanların ve akreplerin zehirlerinin yahut oradaki kâfirlerin gözyaşlarının aktığı bir pınardır. Onların bunu içmeleri, o ağaçtan yemeleri sebebiyle susuzluklarının dayanılmaz hale gelmesindendir; onu içtiklerinde ise bağırsakları parçalanır.
وقرىء «لشوبا» بضم الشين وهو اسم لما يشاب به، وعلى الأول هو مصدر سمي به، وكلمة ثم قيل للتراخي الزماني وذلك أنه بعد أن يملؤوا البطون من تلك الشجرة يعطشون ويؤخر سقيهم زمانا ليزداد عطشهم فيزداد عذابهم.
Şîn harfinin zammesiyle 'leşûben' şeklinde de okunmuştur ki bu, kendisiyle karıştırılan şeyin adıdır; birinci [kıraate] göre ise bu isimle adlandırılmış bir masdardır. 'Sümme' kelimesinin zamansal gecikme (terâhî-i zamânî) için olduğu söylenmiştir; zira onlar o ağaçtan karınlarını doldurduktan sonra susarlar, susuzlukları ve dolayısıyla azapları artsın diye kendilerine içecek verilmesi bir süre ertelenir.
واعترض بأنه يأباه عطف الشرب بالفاء في قوله تعالى فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ [الواقعة: ٥٣، ٥٤] فلا بد من عدم توسط زمان. وأجيب بأنه يجوز أن يكون شرب الشراب الممزوج بالحميم متأخرا
Buna, Yüce Allah'ın: { فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ } “Artık karınları ondan dolduracak olanlar, ardından da onun üzerine o kaynar sudan içecek olanlar [onlardır]” [Vâkıa 53-54] ayetinde içmenin 'fâ' [harf-i atfı] ile bağlanmış olmasının buna engel teşkil ettiği, dolayısıyla araya bir zaman girmemesi gerektiği ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Kaynar su ile karıştırılmış içeceğin içilmesinin geç olması caizdir
بزمان عن ملئهم البطون دون شرب الحميم وحده، وكذا يجوز أن يكون الحال مختلفا فتارة يتأخر الشرب مطلقا زمانا وأخرى لا يتأخر كذلك، وقال بعضهم: ملؤهم البطون أمر ممتد فباعتبار ابتدائه يعطف بثم وباعتبار انتهائه بالفاء.
tek başına kaynar suyu içmekten farklı olarak karınlarını doldurmalarından bir süre sonra olması caizdir. Aynı şekilde durumun değişken olması, bazen içmenin mutlak olarak bir süre gecikmesi, bazen de bu şekilde gecikmemesi mümkündür. Bazıları ise şöyle demiştir: Onların karınlarını doldurmaları uzun süren bir iştir; binaenaleyh başlangıcı itibarıyla 'sümme' ile, sonu itibarıyla ise 'fâ' ile atfedilmiştir.
وجوز كون ثم للتراخي الرتبي لأن شرابهم أشنع من مأكولهم بكثير، وعطف ملئهم البطون بالفاء لأنه يعقب ما قبله، ولا يحسن فيه اعتبار التفاوت الرتبي حسنه في شرب الشراب المشوب بالحميم مع الأكل ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ أي مصيرهم، وقد قرىء كذلك، وقرىء أيضا «ثم أن منفذهم» لَإِلَى الْجَحِيمِ أي إلى مقرهم من النار فإن في جهنم مواضع أعد في كل موضع منها نوع من البلاء فالقوم يخرجون من محل قرارهم حيث تأجج النار ويساقون إلى موضع آخر مما دارت عليه جهنم فيه ذلك الشراب ليردوه ويسقوا منه ثم يردون إلى محلهم كما تخرج الدواب إلى مواضع الماء في البلد مثلا لترده ثم ترد إلى محلها، وإلى هذا المعنى أشار قتادة ثم تلا قوله تعالى: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ [الرحمن: ٤٣، ٤٤] ويؤيده قراءة ابن مسعود «ثم إن منقلبهم» إذ الانقلاب أظهر في الرد أو المراد ثم إن مرجعهم إلى دركات الجحيم فهو يرددون في الجحيم من مكان إلى آخر أدنى منه، وقيل: إن الشراب يقدم إليهم قبل دخول النار فيشربون ويصيرون إلى الجحيم، وهذا يحتاج إلى توقيف وإلا فهو خلاف الظاهر، وكأن بين خروج القوم للشرب وعودهم إلى مساكنهم زمانا غير يسير يتجرعون فيه ذلك الشراب ولذا جيء بثم، وهذا الشراب في مقابلة ما لأهل الجنة من الشراب المدلول عليه بقوله تعالى: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ [الصافات: ٤٥، ٤٦] إلخ كما أن الزقوم في مقابلة ما لهم من الفواكه.
'Sümme'nin mertebe farkı (terâhî-i rütbî) bildirmesi de caiz görülmüştür; zira onların içecekleri, yiyeceklerinden çok daha korkunçtur. Karınlarını doldurmalarının 'fâ' ile atfedilmesi ise kendisinden öncekini hemen takip etmesindendir; onda mertebe farkı gözetmek, kaynar su ile karışık içeceği yemekle beraber içmede olduğu kadar uygun düşmez. { ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ } “Sonra şüphesiz onların dönüşleri”; yani varacakları yer, ki bu şekilde de okunmuştur; ayrıca 'sümme inne menfezehüm' şeklinde de okunmuştur; { لَإِلَى الْجَحِيمِ } “elbette cehennem ateşinedir”; yani ateşteki karargâhlarınadır. Zira cehennemde birtakım yerler vardır ki her birinde bir çeşit bela hazırlanmıştır. Bu topluluk, ateşin alevlendiği karargâhlarından çıkarılır ve o içeceğin bulunduğu, cehennemin kuşattığı başka bir mekâna oraya varsınlar ve ondan içirilsinler diye sevk edilirler; sonra tekrar mekânlarına döndürülürler; tıpkı hayvanların su içmek için beldedeki su yerlerine çıkarılıp su içtikten sonra yerlerine döndürülmeleri gibi. Katâde bu manaya işaret etmiş ve ardından Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlini okumuştur: { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } [Rahmân: 43-44] “İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir. Onlar onunla son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” İbn Mes‘ûd'un 'sümme inne munkalebehüm' kıraati de bunu destekler; zira inkılâb (dönüş), geri döndürülmede daha açıktır. Yahut murat, onların dönüşlerinin cehennemin en alt derekelerine olmasıdır; böylece cehennemde bir mekândan ondan daha aşağı olan diğer bir mekâna sevk edilip dururlar. Bir görüşe göre ise içecek onlara ateşe girmeden önce sunulur, içerler ve ardından cehenneme varırlar. Bu görüş naklî bir delile muhtaçtır, aksi takdirde zahire aykırıdır. Sanki topluluğun içmek için çıkması ile meskenlerine dönmeleri arasında o içeceği yudumladıkları azımsanmayacak bir zaman vardır ve bu yüzden 'sümme' getirilmiştir. Bu içecek, cennet ehline vaad edilen ve Cenâb-ı Hakk'ın: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } [Sâffât: 45-46] ilh. kavliyle delalet edilen içeceğin karşılığıdır; nitekim zakkum da onlar için olan meyvelerin karşılığıdır.
وقد جاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لو أن قطرة من زقوم جهنم أنزلت إلى الأرض لأفسدت على الناس معايشهم أخرجه ابن أبي شيبة فكيف بمن هو طعامه وشرابه الغساق والصديد مع الحميم، نسأل الله تعالى رضاه والجنة ونعوذ به ﷿ من غضبه والنار، وقوله سبحانه:
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir: 'Eğer cehennem zakkumundan bir damla yeryüzüne damlatılsaydı, insanların geçimlerini ifsat ederdi.' Bunu İbn Ebî Şeybe rivayet etmiştir. Durum böyleyken, yiyeceği o olanın, içeceği ise kaynar suyla birlikte gassâk ve irin olanın hali nice olur! Allah Teâlâ'dan rızasını ve cenneti diler, O'nun azabından ve ateşten Azîz ve Celîl olan Allah'a sığınırız. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ تعليل لاستحقاقهم ما ذكر من فنون العذاب بتقليد الآباء في أصول الدين من غير أن يكون لهم ولا لآبائهم شيء يتمسك به أصلا أي وجدوهم ضالين في نفس الأمر ليس لهم ما يصلح شبهة فضلا عن صلاحية كونه دليلا فهم (١) من غير أن يتدبروا أنهم على الحق أولا مع ظهور كونهم على الباطل بأدنى تأمل، والإهراع الإسراع الشديد، وقيل: هو إسراع فيه شبه رعدة.
{ إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ } “Çünkü onlar, babalarını sapıklıkta buldular da kendileri de onların izleri üzerinde koşturuluyorlar”; zikredilen azap çeşitlerini, dinin usulünde babalarını taklit etmeleri ve ne kendilerinin ne de babalarının tutunacak hiçbir dayanakları olmaması sebebiyle hak ettiklerinin gerekçesidir. Yani onları gerçekte sapık buldular; onların delil olma elverişliliği bir yana, şüphe sayılabilecek bir dayanakları bile yoktu. Böyleyken onlar (١), en küçük bir düşünmeyle onların batıl üzerinde oldukları apaçık ortadayken, hak üzere olup olmadıklarını hiç düşünmeden [onların peşinden gittiler]. İhrâ‘, şiddetli bir şekilde aceleyle koşmaktır. Bir görüşe göre içinde titreme benzeri bir durum bulunan acele ediştir.
وفي بناء الفعل للمفعول إشارة إلى مزيد ورغبتهم في الإسراع على آثارهم كأنهم يزعجون ويحثون حثا عليه وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أي قبل هؤلاء الظالمين الذين جعلت شجرة الزقوم فتنة لهم قريش أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ من الأمم السابقة، وهو جواب قسم محذوف، وكذا قوله تعالى وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ أنبياء أنذروهم سوء عاقبة ما هم عليه من الباطل، وتكرير القسم لإبراز كمال الاعتناء بتحقيق مضمون كل من الجملتين فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ من الهول والفظاعة لما لم يلتفتوا إلى الإنذار ولم يرفعوا إليه رأسا.
Fiilin meçhul yapıda kurulmasında, onların babalarının izinden koşarak gitmeye olan aşırı düşkünlüklerine, sanki arkalarından itilip kışkırtılırcasına sürüklendiklerine bir işaret vardır. { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ } “Andolsun, onlardan önce de sapmıştı”; yani zakkum ağacının kendilerine fitne kılındığı bu zalimlerden, Kureyş'ten önce de sapmıştı, { أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin çoğu”; geçmiş ümmetlerden. Bu, mahzuf bir yeminin cevabıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ } “Andolsun, biz onların arasına uyarıcılar göndermiştik” kavli de böyledir; yani onları üzerinde bulundukları batılın kötü akıbetiyle uyaran peygamberler gönderdik. Yeminin tekrarlanması, her iki cümlenin de ihtiva ettiği hükmün gerçekleşmesine verilen tam önemi ortaya koymak içindir. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “Bak, uyarılanların sonu nasıl oldu!”; uyarıya iltifat etmedikleri ve ona başlarını kaldırıp bakmadıkları zaman uğradıkları dehşet ve fecaat nasıldı!
والخطاب إما لسيد المخاطبين ﷺ أو لكل من يتأتى منه مشاهدة آثارهم، وحيث كان المعنى أنهم أهلكوا إهلاكا فظيعا استثنى عنهم المخلصين بقوله ﷿ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ أي الذين أخلصهم الله تعالى بتوفيقهم للإيمان والعمل بموجوب الإنذار. وقرىء الْمُخْلَصِينَ بكسر اللام أي الذين أخلصوا دينهم لله سبحانه
Hitap ya muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem ya da onların kalıntılarını görmesi mümkün olan herkesedir. Anlam, onların korkunç bir şekilde helak edildikleri olunca, Azîz ve Celîl olan [Allah], { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna” buyurarak ihlas sahiplerini onlardan istisna etmiştir; yani Allah Teâlâ'nın imana ve uyarının gereğince amel etmeye muvaffak kılarak seçkin kıldığı kimseleri [müstesna kılmıştır]. [Kelime] lâm harfinin kesresiyle { الْمُخْلِصِينَ } şeklinde de okunmuştur; yani dinlerini Sübhânehu olan Allah'a halis kılanlar [demektir].
وتعالى، والاستثناء على القراءتين إما منقطع إن خصص المنذرين وإما متصل أن عمم.
ve Teâlâ için halis kılanlar [demektir]. Her iki kıraate göre de istisna, uyarılanlar tahsis edilirse munkatı‘, genellenirse muttasıldır.
وَلَقَدْ نادانا نُوحٌ نوع تفصيل لما أجمل فيما قبل ببيان أحوال بعض المرسلين وحسن عاقبتهم متضمن لبيان سوء عاقبة بعض المنذرين كقوم نوح ﵇ ولبيان حسن عاقبة بعضهم الذين أخلصهم الله تعالى أو أخلصوا دينهم على القراءتين كقوم يونس ﵇، وتقديم قصة نوح ﵇ على سائر القصص غني عن البيان، ونداؤه ﵇ يتضمن الدعاء على كفار قومه وسؤاله النجاة وطلب النصرة، واللام واقعة في جواب قسم محذوف، وكذا ما في قوله تعالى: فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ والمخصوص بالمدح فيه محذوف والفاء فصيحة أي وتالله لقد دعانا نوح حين أيس من إيمان قومه بعد أن دعاهم أحقابا ودهورا فلم يزدهم دعاؤه إلا فرارا ونفورا فأجبناه أحسن الإجابة فو الله لنعم المجيبون نحن فحذف ما حذف ثقة بدلالة ما ذكر عليه، والجمع للعظمة والكبرياء وفيه من تعظيم أمر الإجابة ما فيه
{ وَلَقَدْ نادانا نُوحٌ } “Andolsun, Nûh bize seslenmişti”; daha önce icmâlî olarak geçen hususların, bazı peygamberlerin halleri ve güzel akıbetleri açıklanarak yapılan bir tür tafsilatıdır; Nûh aleyhisselâm'ın kavmi gibi bazı uyarılanların kötü akıbetini ve iki kıraate göre Allah Teâlâ'nın seçkin kıldığı yahut dinlerini halis kılan Yûnus aleyhisselâm'ın kavmi gibi bazılarının da güzel akıbetini beyan etmeyi ihtiva eder. Nûh aleyhisselâm'ın kıssasının diğer kıssaların önüne geçirilmesi izahtan varestedir. Onun aleyhisselâm nidâsı, kavminin kâfirlerine beddua etmeyi, kurtuluş istemeyi ve yardım talep etmeyi ihtiva eder. Lâm harfi mahzuf bir yeminin cevabında yer almaktadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } “Biz ne güzel icabet edeniz!” kavlindeki durum da böyledir; buradaki medih muhatabı mahzuftur ve 'fâ' fasîhadır. Yani 'Vallahi Nûh, kavmini çağlar ve asırlar boyu davet ettikten sonra onların iman etmesinden ümidini kesince ve daveti onların kaçış ve nefretini artırmaktan başka bir işe yaramayınca bize dua etti; biz de ona en güzel şekilde icabet ettik. Vallahi biz ne güzel icabet edenleriz.' Zikredilenin ona delaletine güvenilerek hazfedilen kısım hazfedilmiştir. Çoğul sığası azamet ve kibriyâ içindir ve bunda icabet etme işinin büyüklüğünü ifade eden manalar vardır.
وأخرج ابن مردويه عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «كان النبي ﷺ إذا صلى في بيتي فمر بهذه الآية وَلَقَدْ نادانا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ قال: صدقت ربنا أنت أقرب من دعى وأقرب من بغى فنعم المدعو ونعم المعطي ونعم المسئول ونعم المولى أنت ربنا ونعم النصير» .
İbn Merdûye, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem benim evimde namaz kıldığında bu { وَلَقَدْ نادانا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } “Andolsun, Nûh bize seslenmişti; biz ne güzel icabet edeniz!” ayetine geldiğinde şöyle buyururdu: Doğru söyledin Rabbimiz! Sen dua edilenlerin en yakını, talepte bulunulanların en yakınısın. Ne güzel dua edilensin, ne güzel bağışlayansın, ne güzel kendisinden istenensin ve sen ne güzel Mevlâsın ey Rabbimiz ve ne güzel yardımcısın!»
وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ من الغرق على ما روي عن السدي، وقيل: أذى قومه ولا مانع من الجمع، والكرب على ما قال الراغب: الغم الشديد، وأصل ذلك من كرب الأرض وهو قلبها بالحفر فالغم يثير النفس إثارة ذلك، ويصح أن يكون من كربت الشمس إذا دنت للمغيب وقولهم إناء كربان نحو قربان أي قريب من الملء أو من الكرب وهو عقد غليظ في رشاء الدلو، وقد يوصف الغم بأنه عقدة على القلب.
{ وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık”; Süddî'den rivayet edildiğine göre boğulmaktan kurtardık demektir. Kavminin eziyetinden kurtardık da denilmiştir; ikisini bir arada kabul etmeye bir mani yoktur. Râgıb'ın belirttiğine göre kerb, şiddetli gam ve kederdir. Bunun aslı ise toprağı kazarak altüst etmek anlamındaki 'kerbu'l-ard'dan gelir; nitekim keder de nefsi tıpkı öyle altüst eder. Güneşin batmaya yaklaşması manasındaki 'kerabeti'ş-şems'ten ve 'kurbân' gibi dolmaya yakın anlamına gelen 'inâün kerbân' sözünden gelmesi de sahihtir; yahut kova ipindeki kalın düğüm demek olan 'kerb'den gelir. Keder bazen kalpteki bir düğüm olarak da nitelenir.
وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ فحسب حيث أهلكنا الكفرة بموجب دعائه رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نوح: ٢٦] وقد روي أنه مات كل من في السفينة ولم يعقبوا عقبا باقيا غير أبنائه الثلاث سام وحام ويافث وأزواجهم فإنهم بقوا متناسلين إلى يوم القيامة.
{ وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Ve sadece onun neslini kalıcılar kıldık”; zira onun: { رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } [Nûh: 26] “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” duası gereğince kâfirleri helak ettik. Rivayet edilmiştir ki gemide bulunan herkes öldü ve geriye üç oğlu Sâm, Hâm, Yâfes ve eşlerinden başka kalıcı bir nesil bırakmadılar; onlar kıyamet gününe kadar üreyerek varlıklarını sürdürdüler.
أخرج الترمذي وحسنة وابن سعد وأحمد وأبو يعلى وابن المنذر وابن أبي حاتم والطبراني والحاكم وصححه عن سمرة أن النبي ﷺ قال: «سام أبو العرب وحام أبو الحبش ويافث أبو الروم» وأخرج ابن مردويه عن أبي هريرة مرفوعا نحوه
Tirmizî (hasen kaydıyla), İbn Sa‘d, Ahmed, Ebû Ya‘lâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Hâkim (sahih kaydıyla) Semüre'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sâm Arapların atası, Hâm Habeşlilerin atası, Yâfes ise Rumların atasıdır.» İbn Merdûye de Ebû Hüreyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir.
، نعم
Evet,
أخرج البزار وابن أبي حاتم والخطيب في تالي التلخيص عنه قال: «قال رسول الله ﷺ ولد نوح ثلاثة: سام وحام ويافث فولد سام العرب وفارس والروم والخير فيهم وولد يافث يأجوج ومأجوج والترك والصقالبة ولا خير فيهم وولد حام القبط والسودان»
Bezzâr, İbn Ebî Hâtim ve Tâlî et-Telhîs'te Hatîb ondan rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Nûh'un çocukları üçtür: Sâm, Hâm ve Yâfes. Sâm'ın çocukları Araplar, Farslar ve Rumlardır ve hayır onlardadır. Yâfes'in çocukları Ye'cûc, Me'cûc, Türkler ve Slavlar (Sakâlibe)dır ve onlarda hayır yoktur. Hâm'ın çocukları ise Kıptîler ve Siyahîlerdir.»
ولا أعرف حال الخبر، والأكثرون على أن الناس كلهم في مشارق الأرض ومغاربها من ذرية نوح ﵇ ولذا قيل له آدم الثاني. وإن صح أن لكنعان المغرق ولدا في السفينة لا يبعد إدراجه في الذرية فلا يقتصر على الأولاد الثلاثة، وعلى كون الناس كلهم من ذريته ﵇ استدل بعضهم بالآية. وقالت فرقة: أبقى الله تعالى ذرية نوح ﵇ ومد في نسله وليس الناس منحصرين في نسله بل من الأمم من لا يرجع إليه حكاه في البحر، وكأن هذه الفرقة لا تقول بعموم الغرق، ونوح ﵇ إنما دعا على الكفار وهو لم يرسل إلى أهل الأرض كافة فإن عموم البعثة ابتداء من خواص خاتم المرسلين ﷺ ووصول خبر دعوته وهو في جزيرة العرب إلى جميع الأقطار كقطر الصين وغيره غير معلوم.
Haberin sıhhat durumunu bilmiyorum. Çoğunluğun görüşüne göre yeryüzünün doğusundaki ve batısındaki bütün insanlar Nûh aleyhisselâm'ın neslindendir; bu yüzden ona 'ikinci Âdem' denilmiştir. Eğer boğulan Ken'ân'ın gemide bir çocuğu olduğu rivayeti sahih ise, onun da zürriyete dahil edilmesi uzak değildir, böylece sayı üç evlatla sınırlı kalmaz. İnsanların tamamının onun aleyhisselâm neslinden olduğu hususunda bazıları bu ayeti delil getirmiştir. Bir fırka ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ Nûh aleyhisselâm'ın zürriyetini baki kılmış ve neslini sürdürmüştür, fakat insanlar sadece onun neslinden ibaret değildir; bilakis ümmetler arasında ona dayanmayanlar da vardır; bunu Bahr sahibi nakletmiştir. Sanki bu fırka tufanın umumiliğini kabul etmemektedir; Nûh aleyhisselâm sadece kâfirlere beddua etmiştir ve o yeryüzündeki insanların tamamına gönderilmemiştir; zira bidayeten peygamberliğin umumiliği son peygamberin sallallâhu aleyhi ve sellem özelliklerindendir ve o Arap yarımadasındayken davetinin haberinin Çin ve benzeri bütün iklimlere ulaşıp ulaşmadığı kesin olarak bilinmemektedir.
والحصر في الآية بالنسبة إلى من في السفينة ممن عدا أولاده وأزواجهم فكأنه قيل: وجعلنا ذريته هم الباقين لا ذرية من معه في السفينة وهو لا يستلزم عدم بقاء ذرية من لم يكن معه وكان في بعض الأقطار الشاسعة التي لم تصل إليها الدعوة ولم يستوجب أهلها الغرق كأهل الصين فيما يزعمون، ويجوز أن تكون قائلة بالعموم وتجعل الحصر
Aayetteki hasr (sınırlama), gemide bulunanlardan onun çocukları ve eşleri dışındakilere göredir. Sanki şöyle denilmiştir: Gemide onunla beraber olanların neslini değil, sadece onun neslini kalıcı kıldık. Bu durum, onunla beraber olmayan ve iddia ettiklerine göre Çin halkı gibi davetin kendilerine ulaşmadığı ve tufanda boğulmayı hak etmeyen uzak iklimlerdeki kimselerin neslinin devam etmemiş olmasını gerektirmez. Bu fırkanın tufanın umumiliğini kabul edip hasrı
بالنسبة إلى المغرقين وتلتزم القول بأنه لم يبق عقب لأحد من أهل السفينة هو من ذرية أحد من المغرقين أي وجعلنا ذريته هم الباقين لا ذرية أحد غيره من المغرقين، وولد كنعان إن صح وصح بقاء نسله دخل في ذريته والله تعالى أعلم وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ في الباقين غابر الدهر سَلامٌ عَلى نُوحٍ مبتدأ وخبر وجاز الابتداء بالنكرة لما فيه من معنى الدعاء، والكلام وارد على الحكاية كقولك: قرأت سُورَةٌ أَنْزَلْناها [النور: ١] وهو على ما قال الفراء وغيره من الكوفيين محكي- بترك- في موضع نصب بها أي تركنا عليه هذا الكلام بعينه.
boğulanlara nispet etmesi ve gemi ehlinden hiçbirinin boğulanlardan birinin neslinden gelen bir ardılının kalmadığını savunması da mümkündür; yani 'Onun zürriyetini kalıcılar kıldık, boğulanlardan başka hiçbirinin neslini değil' demektir. Ken'ân'ın çocuğu rivayeti ve neslinin kaldığı doğru ise o da onun zürriyetine dahildir. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık”; geride kalanlar arasında zamanın sonuna kadar. { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } “Selâm olsun Nûh'a!”; mübteda ve haberdir. Dua manası içerdiği için belirsiz (nekira) isimle başlamak caiz olmuştur. Bu söz, senin 'Sûratün enzelnâhâ [Nûr: 1] ayetini okudum' demen gibi hikaye yoluyla vârid olmuştur. Ferrâ ve diğer Kûfelilerin belirttiğine göre bu ifade 'teraknâ' fiiliyle hikaye edilmiş olup onunla nasb mahallindedir; yani 'Biz onun üzerinde bizzat bu sözü bıraktık' demektir.
وقال آخرون: هو محكي بقول مقدر أي تركنا عليه في الآخرين قولهم سلام على نوح، والمراد أبقينا له دعاء الناس وتسليمهم عليه أمة بعد أمة، وقيل: هذا سلام منه ﷿ لا من الآخرين، ومفعول تَرَكْنا محذوف أي تركنا عليه الثناء الحسن وأبقيناه له فيمن بعده إلى آخر الدهر، ونسب هذا إلى ابن عباس ومجاهد قتادة والسدي وجملة سَلامٌ عَلى نُوحٍ معمول لقول مقدر على ما ذكر الخفاجي أي وقلنا سلام إلخ، وقال أبو حيان: مستأنفة سلم الله تعالى ﵇ ليقتدي بذلك البشر فلا يذكره أحد بسوء، وقرأ عبد الله «سلاما» بالنصب على أنه مفعول تَرَكْنا وقوله تعالى: فِي الْعالَمِينَ متعلق بالظرف لنيابته عن عامله أو بما تعلق الظرف به. جوز كونه حالا من الضمير المستتر فيه، وأيا ما كان فهو من تتمة الجملة السابقة وجيء به للدلالة على الاعتناء التام بشأن السلام من حيث أنه أفاد الكلام عليه ثبوته في العالمين من الملائكة والثقلين أو أنه حال كونه في العالمين على نوح. وهذا كما تقول سلام على زيد في جميع الأمكنة وفي جميع الأزمنة. وزعم بعضهم جواز جعله بدلا من قوله تعالى فِي الْآخِرِينَ ويوشك أن يكون غلطا كما لا يخفى.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu ifade, takdir edilen bir söz ile hikaye edilmiştir; yani 'Sonrakiler arasında onların: Nûh'a selâm olsun! demelerini bıraktık.' Murad, insanların ümmetten ümmete ona dua etmelerini ve ona selâm getirmelerini baki kıldık demektir. Bir görüşe göre bu selâm, sonrakilerden değil Azîz ve Celîl olan Allah'tandır; 'teraknâ'nın mefulü mahzuftur, yani 'Onun üzerinde güzel bir övgü bıraktık ve sonrakiler arasında zamanın sonuna kadar bunu baki kıldık.' Bu görüş İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve Süddî'ye nispet edilmiştir. Hafâcî'nin belirttiğine göre { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } cümlesi takdir edilen bir kavlin mamulüdür; yani 've selâm olsun dedik' takdirindedir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir; Allah Teâlâ ona aleyhisselâm selâm etmiştir ki insanlar da buna uysun ve hiç kimse onu kötülükle anmasın. Abdullah [b. Mes‘ûd] 'teraknâ'nın mefulü olarak nasb ile 'selâmen' şeklinde okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي الْعالَمِينَ } “âlemler içinde” kavli, amilinin yerine geçtiği için zarfa yahut zarfın taalluk ettiği şeye taalluk eder. Ondaki müstetir zamirden hâl olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun, önceki cümlenin tamamlayıcısıdır ve selâmın şanına verilen tam önemi göstermek için getirilmiştir; zira bu ifade selâmın melekler ve insanlar-cinler (sekaleyn) arasındaki bütün âlemlerde sabit olduğunu yahut Nûh'a bütün âlemlerde bulunduğu halde selâm edildiğini ifade eder. Bu, senin 'Zeyd'e bütün mekânlarda ve bütün zamanlarda selâm olsun' demen gibidir. Bazıları bunun Cenâb-ı Hakk'ın { فِي الْآخِرِينَ } kavlinden bedel yapılmasını caiz görmüştür; ancak gizli olmadığı üzere bu neredeyse bir hatadır.
وقوله تعالى إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ تعليل لما فعل به مما قصه الله ﷿ بكونه ﵇ من زمرة المعروفين بالإحسان الراسخين فيه فيكون ما وقع من قبيل مجازاة الإحسان بالإحسان، وإحسانه مجاهدته أعداء الله تعالى بالدعوة إلى دينه والصبر الطويل على أذاهم ونحو ما ذكر وذلك إشارة إلى ما ذكر من الكرامات السنية التي وقعت جزاء له ﵇، وما في من معنى البعد للإيذان بعلو رتبته وبعد منزلته في الفضل والشرف، والكاف متعلقة بما بعدها أي مثل ذلك الجزاء الكامل نجزي الكاملين في الإحسان لاجزاء أدنى منه، وقوله تعالى: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ تعليل لكونه ﵇ محسنا المفهوم من الكلام بخلوص عبوديته وكمال إيمانه، وفيه من الدلالة على جلالة قدرهما ما لا يخفى وإلا فمنصب الرسالة منصب عظيم والرسول لا ينفك عن الخلوص بالعبودية وكمال الإيمان فالمقصود بالصفة مدحها نفسها لا مدح موصوفها ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ أي المغايرين لنوح ﵇ وأهله وهم كفار قومه أجمعين، وثم للتراخي الذكرى إذ بقاؤه ﵇ ومن معه متأخر عن الإغراق وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ أي ممن شايع نوحا وتابعه في أصول الدين لَإِبْراهِيمَ وإن اختلفت فروع شريعتيهما أو ممن شايعه في التصلب في دين الله تعالى ومصابرة المكذبين ونقل هذا عن ابن عباس، وجوز أن يكون بين شريعتيهما اتفاق كلي أو أكثري وللأكثر حكم الكل، ورأيت في بعض الكتب ولا أدري الآن أي كتاب هو أن نوحا ﵇ لم يرسل إلا بالتوحيد ونحوه من أصول العقائد ولم يرسل بفروع، قيل: وكان بين إبراهيم وبينه ﵉ نبيان هود وصالح لا غير، ولعله أريد بالنبي الرسول لا ما هو أعم منه، وهذا بناء على أن ساما كان نبيا وكان بينهما على ما في جامع الأصول ألف سنة ومائة واثنتان وأربعون سنة، وقيل ألفان وستمائة وأربعون سنة.
Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız” kavli; Azîz ve Celîl olan Allah'ın anlattığı şekilde ona yapılan muamelenin, onun aleyhisselâm ihsan ile tanınmış ve onda kökleşmiş kimseler zümresinden olması sebebiyle gerekçelendirilmesidir; böylece gerçekleşen durum, ihsana ihsanla karşılık verme kabilinden olur. Onun ihsanı, Allah Teâlâ'nın dinine davet ederek düşmanlarıyla mücadele etmesi ve onların eziyetlerine karşı gösterdiği uzun sabır ve benzeri durumlardır. 'Zâlike' kelimesi, ona aleyhisselâm mükâfat olarak verilen zikredilmiş o yüce kerametlere işarettir; ondaki uzaklık manası, fazilet ve şerefteki derecesinin yüceliğini ve makamının yüksekliğini bildirmek içindir. Kâf harfi kendisinden sonrakine taalluk eder; yani 'İhsanda kâmil olanları işte böyle kâmil bir mükâfatla mükâfatlandırırız, bundan daha aşağı bir mükâfatla değil.' Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı” kavli; onun aleyhisselâm sözden anlaşılan muhsin vasfını taşımasının gerekçesidir ki bu da kulluğunun ihlası ve imanının kemalidir. Bunda o iki vasfın kadrinin yüceliğine açık bir delalet vardır; aksi takdirde risalet makamı zaten yüce bir makamdır ve elçi, ihlaslı kulluktan ve kâmil imandan asla ayrı düşünülemez; dolayısıyla bu sıfatla kastedilen, sıfatlanan zatın kendisini değil, sıfatın kendisini övmektir. { ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini boğduk”; yani Nûh aleyhisselâm ve ailesinin dışındakileri, ki onlar kavminin bütün kâfirleridir. 'Sümme' zikrî terâhî içindir; zira onun aleyhisselâm ve beraberindekilerin hayatta kalması boğulma hadisesinden sonradır. { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ } “Şüphesiz onun taraftarlarından biri de”; yani dinin asıllarında Nûh'a uyan ve tâbi olanlardan biri de, { لَإِبْراهِيمَ } “elbette İbrâhîm'dir”; şeriatlarının furûatı farklı olsa bile; yahut Allah Teâlâ'nın dinine sımsıkı sarılmada ve yalanlayanlara sabretmede ona uyanlardandır. Bu görüş İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. İki şeriat arasında küllî veya ekserî bir ittifakın bulunması da caiz görülmüştür, zira çoğunluğa bütünün hükmü verilir. Bazı kitaplarda gördüm –ki şu an hangi kitap olduğunu hatırlamıyorum– Nûh aleyhisselâm sadece tevhid ve benzeri akide esaslarıyla gönderilmiş, furûat ile gönderilmemiştir. Denildi ki: İkisi aleyhimesselâm arasında sadece Hûd ve Sâlih olmak üzere iki nebi vardı; nebi ile daha genel olan değil, belki resul kastedilmiştir. Bu da Sâm'ın peygamber olduğu kabulüne dayanır. Câmiu'l-Usûl'deki bilgiye göre aralarında bin yüz kırk iki yıl vardı; iki bin altı yüz kırk yıl olduğu da söylenmiştir.
وذهب الفراء إلى أن ضمير شِيعَتِهِ لنبينا محمد ﷺ، والظاهر ما أشرنا إليه وهو المروي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة والسدي وقلما يقال للمتقدم هو شيعة للمتأخر، ومنه قول الكميت الأصغر بن زيد:
Ferrâ, { شِيعَتِهِ } kelimesindeki zamirin Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu görüşüne gitmiştir. Zahir olan ise işaret ettiğimiz görüştür ki İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve Süddî'den rivayet edilen de budur; nitekim önceki birinin sonraki birine tâbi/şia olduğu pek söylenmez. el-Kümeyt el-Asgar b. Zeyd'in şu sözü bundandır:
وما لي إلا آل أحمد شيعة ... وما لي إلا مشعب الحق مشعب
Ahmed'in ehlinden başka bir fırkam yoktur benim... Ve hakkın yolundan başka bir yolum da yoktur.
وذكر قصة إبراهيم ﵇ بعد قصة نوح لأنه كآدم الثالث بالنسبة إلى الأنبياء والمرسلين بعده لأنهم من ذريته إلا لوطا وهو بمنزلة ولده ﵉، ويزيد حسن الإرداف أن نوحا نجاه الله تعالى من الغرق وإبراهيم نجاه الله تعالى من الحرق إِذْ جاءَ رَبَّهُ منصوب بأذكر كما هو المعهود في نظائره، وجوز تعلقه بفعل مقدر يدل عليه قوله تعالى: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ كأنه قيل: متى شايعه؟ فقيل: شايعه إذ جاء ربه، وقيل: هو متعلق بشيعة لما فيه من معنى المشايعة. ورد بأنه يلزم عمل ما قبل لام الابتداء فيما بعدها وهم لا يجوزون ذلك للصدارة فلا يقال: إن ضاربا لقادم علينا زيدا، وكذا يلزم الفصل بين العامل والمعمول بأجنبي وهو لا يجوز.
İbrâhîm aleyhisselâm'ın kıssasının Nûh'un kıssasından sonra zikredilmesi; kendisinden sonraki nebiler ve resuller açısından üçüncü Âdem gibi olmasındandır; zira Lût müstesna onlar onun neslindendir, Lût ise onun evladı konumundadır aleyhimesselâm. Bu peş peşe zikredilişin güzelliğini artıran bir diğer husus, Allah Teâlâ'nın Nûh'u boğulmaktan, İbrâhîm'i ise yanmaktan kurtarmış olmasıdır. { إِذْ جاءَ رَبَّهُ } “Hani o, Rabbine gelmişti”; benzerlerinde görüldüğü üzere 'üzkür' takdiriyle mansubdur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ } kavlinin delalet ettiği takdirî bir fiile taalluk etmesi de caiz görülmüştür; sanki 'Ona ne zaman uydu?' denilmiş, 'Rabbine geldiği zaman uydu' diye cevap verilmiştir. Bir görüşe göre, içinde uymak manası bulunduğu için 'şî‘atihî'ye taalluk eder. Buna şöyle itiraz edilmiştir: İbtidâ lâmından öncekini sonrakinde amel ettirmek gerekir; oysa kelamın başında bulunma hakkı sebebiyle buna izin vermezler, nitekim 'inne dâriben le-kâdimün aleynâ Zeyden' denilmez; aynı şekilde amil ile mamul arasının yabancı bir kelimeyle ayrılması gerekir ki bu da caiz değildir.
وأجيب بأنه لا مانع من كل إذا كان المعمول ظرفا لتوسعهم فيه بِقَلْبٍ سَلِيمٍ أي سالم من جميع الآفات كفساد العقائد والنيات السيئة والصفات القبيحة كالحسد والغل وغير ذلك، وعن قتادة تخصيص السلامة بالسلامة من الشرك، والتعميم الذي ذكرناه أولى أو سالم من العلائق الدنيوية بمعنى أنه ليس فيه شيء من محبتها والركون إليها وإلى أهلها، وقيل سليم أي حزين وهو مجاز من السليم بمعنى اللديغ من حية أو عقرب فإن العرب تسميه سليما تفاؤلا بسلامته وصار حقيقة فيه، وما تقدم أنسب بالمقام، والباء قيل للتعدية. والمراد بمجيئه ربه بقلبه إخلاصه قلبه له تعالى على سبيل الاستعارة التبعية التصريحية، ومبناها تشبيه إخلاصه قلبه له ﷿ بمجيئه إليه تعالى بتحفة في أنه سبب للفوز بالرضا، ويكتفي بامتناع الحقيقة مع كون المقام مقام المدح قرينة، فحاصل معنى التركيب إذ أخلص ﵇ لله تعالى قلبه السليم من الآفات أو المنقطع عن العلائق أو الحزين المنكسر. وتعقب بأن سلامة القلب عن الآفات لا تكون بدون الإخلاص وكذا الانقطاع عن العلائق لا يكون بدونه. وأجيب بأنهما قد يكونان بدون ذلك كما في القلوب البله. وفي المطلع معنى مجيئه ربه بقلبه أنه أخلص قلبه لله تعالى وعلم سبحانه ذلك منه كما يعلم الغائب وأحواله بمجيئه وحضوره فضرب المجيء مثلا لذلك اه، وجعل في الكلام عليه استعارة تمثيلية بأن تشبه الهيئة المنتزعة من اخلاص إبراهيم ﵇ قلبه لربه تعالى وعلمه سبحانه ذلك الإخلاص منه موجودا بالهيئة المنتزعة من المجيء بالغائب بمحضر شخص ومعرفته إياه وعلمه بأحواله ثم يستعار ما يستعار، ولتأدية هذا المعنى عدل عن جاء ربه سليم القلب إلى ما في النظم الجليل، وقيل الباء للملابسة ولعله المتبادر، والمراد بمجيئه ربه حلوله في مقام الامتثال ونحوه، وذكر أن نكتة العدول عما سمعت إلى ما في النظم سلامته من توهم أن الحال منتقلة لما أن الانتقال أغلب حاليها مع أنه أظهر في أن سلامة القلب كانت له ﵇ قبل المجيء أيضا فليتدبر.
Mamulün zarf olması durumunda, zarflardaki genişlik sebebiyle her iki durumun da caiz olduğu söylenerek cevap verilmiştir. { بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Tertemiz/selim bir kalple”; yani inanç bozuklukları, kötü niyetler, haset ve kin gibi çirkin sıfatlar gibi bütün afetlerden arınmış bir kalple. Katâde'den, selamet vasfının şirkten selamet olmaya tahsis edildiği rivayet edilmiştir; bizim zikrettiğimiz genelleme ise daha evlâdır; yahut dünya bağlarından arınmış, yani içinde dünyaya ait hiçbir sevgi ve ona yahut ehline meyletme bulunmayan bir kalple demektir. Denildi ki: 'Selîm', hüzünlü ve kederli demektir; bu da yılan veya akrep sokmuş kişi anlamındaki selîmden mecazdır; zira Araplar kurtulması temennisiyle (tefe'ülen) ona selîm demişler, bu kelime onda hakikat haline gelmiştir. Önce geçen izah makama daha uygundur. Bâ harfinin te'diye için olduğu söylenmiştir. Rabbine kalbiyle gelmesinden murat, tebeî istiâre-i tasrihiyye yoluyla kalbini Allah Teâlâ'ya halis kılmasıdır; bunun esası, kalbini O'na halis kılmasını, rızayı kazanmaya vesile olması bakımından O'na bir hediye ile gelmeye benzetmektir. Makamın övgü makamı olmasıyla birlikte hakikatin imkânsızlığı karine olarak yeterlidir. Cümlenin netice manası: O aleyhisselâm, afetlerden arınmış yahut bağlardan kopmuş veya hüzünlü ve kırık kalbini Allah Teâlâ'ya halis kıldığı zaman demektir. Buna, kalbin afetlerden arınmasının ihlassız olamayacağı ve bağlardan kopmanın da ihlassız gerçekleşemeyeceği söylenerek itiraz edilmiştir. Saf kalplerde olduğu gibi bunların ihlassız da bulunabileceği belirtilerek cevap verilmiştir. el-Matla‘da, Rabbine kalbiyle gelmesinin manasının, kalbini Allah Teâlâ'ya halis kılması ve gaip olan birinin ve hallerinin gelip hazır bulunmasıyla bilinmesi gibi Allah Sübhânehu'nun ondaki bu ihlası bilmesi olduğu, bu sebeple 'gelmek' fiilinin buna mesel kılındığı belirtilmiştir (intihâ). Bu izaha göre ifadede temsilî istiâre yapılmıştır: İbrâhîm aleyhisselâm'ın kalbini Rabbi Teâlâ'ya halis kılması ve Allah Sübhânehu'nun bu ihlasın varlığını bilmesinden meydana gelen heyet; gaip bir kimsenin bir şahsın huzuruna getirilip onun o şahsı tanıması ve durumunu bilmesinden meydana gelen heyete benzetilir, sonra istiâre yapılır. Bu manayı ifade etmek için 'câe rabbehü selîme'l-kalbi' terkibinden yüce nazımdaki ifadeye dönülmüştür. Bâ harfinin mülâbese için olduğu da söylenmiştir ki mütebâdir olan da belki budur. Rabbine gelmesinden murat, itaat makamına ve benzerine yerleşmesidir. İşittiğin ifadeden nazımdaki yapıya dönülmesindeki nüktanın, intikalin hâlin iki durumundan daha baskını olması hasebiyle hâlin intikal edici olduğu vehminden kurtulmak olduğu zikredilmiştir; üstelik bu yapı, kalbin selim oluşunun ona aleyhisselâm gelmeden önce de sabit olduğunu göstermede daha açıktır; iyi düşünülmelidir.
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ ماذا تَعْبُدُونَ بدل من إذ الأولى أو ظرف لجاء أو لسليم أي أي شيء تعبدون؟.
{ إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ ماذا تَعْبُدُونَ } “Hani o, babasına ve kavmine: Neye tapıyorsunuz? demişti”; birinci 'iz'den bedeldir yahut 'câe'nin veya 'selîm'in zarfıdır; yani 'Siz neye tapıyorsunuz?' demektir.
أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ أي أتريدون آلهة من دون الله تعالى إفكا أي للإفك فقدم المفعول به على الفعل للعناية لأن إنكاره أو التقرير به هو المقصود وفيه رعاية الفاصلة أيضا ثم المفعول لأجله لأن الأهم مكافحتهم بأنهم على إفك وباطل في شركهم.
{ أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } “Bir yalan uğruna Allah'tan başka ilâhlar mı istiyorsunuz?”; yani Allah Teâlâ'dan başka ilahları ifk olsun diye mi istiyorsunuz? Mefulün bih, inkâr veya ikrarın asıl maksat olması sebebiyle öneme binaen fiilin önüne geçirilmiştir; bunda fâsıla uyumu da gözetilmiştir. Sonra mefulün lieclih getirilmiştir; zira en önemli olan husus, onların şirklerinde bir yalan ve batıl üzerinde olduklarını yüzlerine vurmaktır.
ويجوز أن يكون إِفْكاً مفعولا به بمعنى أتريدون إِفْكاً وتكون آلهة بدلا منه بدل كل من كل، وجعلها عين الإفك على المبالغة أو الكلام على تقدير مضاف أي عبادة آلهة وهي صرف للعبادة عن وجهها. وجوز كونه حالا من ضمير تريدون أي أفاكين أو مفعوله أي مأفوكة. وتعقب بأن جعل المصدر حالا لا يطرد إلا مع أما نحو أما علما فعالم فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ أي أيّ شيء ظنكم بمن هو حقيق بالعبادة لكونه ربا للعالمين أشككتم فيه حتى تركتم عبادته سبحانه بالكلية أو أعلمتم أي شيء هو حتى جعلتم الأصنام شركاءه ﷾ أو أي شيء ظنكم
'İfken' kelimesinin 'Siz bir yalan mı istiyorsunuz?' manasında mefulün bih olması, 'âliheten' kelimesinin de ondan bedel-i kül olması caizdir; ilahları mübalağa yoluyla yalanın bizzat kendisi kılmıştır yahut sözde muzâf takdiri vardır; yani 'ilahlar edinmeyi mi istiyorsunuz' demektir ki bu da ibadeti asıl yönünden çevirmektir. 'Türîdûne'deki zamirden hâl olması yani 'yalancılar olarak mı' veya onun mefulü yani 'uydurulmuş olarak mı' manasında olması da caiz görülmüştür. Masdarın hâl kılınmasının 'emmâ ilmen fe-âlimün' gibi sadece 'emmâ' ile kıyasî olabileceği söylenerek buna itiraz edilmiştir. { فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?”; yani âlemlerin Rabbi olması hasebiyle ibadete layık olan zat hakkındaki zannınız nedir? O'ndan şüphe mi ettiniz de Sübhânehu'ya ibadeti tamamen terk ettiniz, yoksa O'nun ne olduğunu bildiniz de putları O'na celle celâlüh ortak mı koştunuz? Yahut O'nun
بعقابه ﷿ حتى اجترأتم على الإفك عليه تعالى ولم تخافوا، وكان قومه ﵇ يعظمون الكواكب المعروفة ويعتقدون السعود والنحوس والخير والشر في العالم منها ويتخذون لكل كوكب منها هيكلا ويجعلون فيها أصناما تناسب ذلك الكوكب بزعمهم ويجعلون عبادتها وتعظيمها ذريعة إلى عبادة تلك الكواكب واستنزال روحانياتها وكانوا يستدلون بأوضاعها على الحوادث الكونية عامة أو خاصة فاتفق أنّ دنا يوم عيد لهم يخرجون فيه فأرسل ملكهم إلى إبراهيم ﵇ أن غدا عيدنا فاحضر معنا فاستشعر حصول الفرصة لحصول ما عسى أن يكون سببا لتوحيدهم فأراد أن يعتذر عن الحضور على وجه لا ينكرونه عليه فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ أي فتأمل نوعا من التأمل في أحوالها وهو في نفس الأمر على طرز تأمل الكاملين في خلق السماوات والأرض وتفكرهم في ذلك إذ هو اللائق به ﵇ لكنه أوهمهم أنه تفكر في أحوالها من الاتصال والتقابل ونحوهما من الأوضاع التي تدل بزعمهم على الحوادث ليرتب عليه ما يتوصل به الى غرضه الذي يكون وسيلة الى إنقاذهم مما هم فيه، والظاهر بعد اعتبار الإيهام أنه إيهام التفكر في احكام طالع ولادته ﵇ وما يدل عليه بزعمهم ما تجدد له من الأوضاع في ذلك الوقت، وهذا من معاريض الأفعال نظير ما وقع في قصة يوسف ﵇ من تفتيش أوعية اخوته بني علاته قبل وعاء شقيقه فإن المفتش بدأ بأوعيتهم مع علمه أن الصاع ليس فيها وأخر تفتيش وعاء أخيه مع علمه بأنه فيها تعريضا بأنه لا يعرف في أي وعاء هو ونفيا للتهمة عنه لو بدأ بوعاء الأخ فَقالَ أي لهم إِنِّي سَقِيمٌ أراد أنه سيسقم ولقد صدق ﵇ فإن كل إنسان لا بد أن يسقم وكفى باعتلال المزاج أول سريان الموت في البدن سقاما، وقيل أراد مستعد للسقم الآن أو خارج المزاج عن الاعتدال خروجا قل من يخلو عنه أو سقيم القلب لكفر كم والقوم توهموا أنه أراد قرب اتصافه بسقم لا يستطيع معه الخروج معهم إلى معيدهم، وهو على ما روي عن سفيان وابن جبير سقم الطاعون فإنهما فسرا سَقِيمٌ بمطعون وكان كما قيل أغلب الأسقام عليهم وكانوا شديدي الخوف منه لاعتقادهم العدوى فيه، وهذا وكذا قوله ﵇ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا [الأنبياء: ٦٣] وقوله في زوجته سارة هي أختي من معاريض الأقوال
azabı hakkındaki zannınız nedir ki Allah Teâlâ'ya karşı iftira atmaya cüret ettiniz ve korkmadınız? O'nun aleyhisselâm kavmi bilinen yıldızları yüceltiyor, âlemdeki uğur ve uğursuzlukların, hayır ve şerrin onlardan kaynaklandığına inanıyor, o yıldızların her biri için bir tapınak tahsis edip içlerine kendi zanlarınca o yıldıza uygun putlar koyuyor, putlara ibadeti ve onları tazimi o yıldızlara ibadete ve onların ruhanilerini celbetmeye vesile kılıyorlardı. Yıldızların konumlarından genel veya özel kâinat olaylarına dair deliller çıkarırlardı. Derken onların dışarı çıkacakları bir bayram günleri yaklaştı; hükümdarları İbrâhîm aleyhisselâm'a: 'Yarın bayramımızdır, bizimle birlikte katıl' diye haber gönderdi. O da belki tevhidi kabul etmelerine sebep olacak bir fırsatın doğduğunu hissetti ve kendisini kınamayacakları bir mazeretle katılmaktan geri durmak istedi. { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ } “Derken yıldızlara bir bakış baktı”; yani onların halleri üzerinde bir tür tefekkürde bulundu. Bu bakış gerçekte, göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde kâmil insanların tefekkür ve tedebbürü tarzındaydı; zira ona aleyhisselâm yakışan budur. Fakat onların kurtuluşuna vesile olacak hedefine ulaşmak için, kendi zanlarınca olaylara delalet eden kavuşum, karşıtlık ve benzeri konumlardan yıldızların hallerini düşündüğü vehmini verdi. Bu vehim dikkate alındığında zahir olan; doğum yıldızının (tâli‘) hükümleri ve o vakitte kendisi için yenilenen konumların zanlarınca neye delalet ettiği üzerinde düşündüğü intibaını vermiş olmasıdır. Bu durum, Yûsuf aleyhisselâm'ın kıssasında öz kardeşinin kabından önce üvey kardeşlerinin kaplarını aratmasında olduğu gibi 'fiilî ta‘rizler' kabilindendir; zira arayan kişi su kabının onlarda olmadığını bildiği halde onların kaplarıyla başlamış, şüpheyi üzerinden defetmek ve hangi kapta olduğunu bilmiyormuş izlenimi vermek için kardeşinin kabını aramayı sona bırakmıştır. { فَقالَ } “ve dedi ki”; yani onlara: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım”; hastalanacağını kastetti. O aleyhisselâm doğru söylemiştir; zira her insan muhakkak hastalanacaktır ve mizacın bozulması bedende ölümün ilk sirayeti olarak hastalık için yeterlidir. Bir görüşe göre: 'Şu an hastalanmaya hazırım' yahut 'pek az kimsenin uzak kalabileceği şekilde mizacım dengeden çıkmıştır' veya 'sizin küfrünüz yüzünden kalbim hastadır/kederlidir' manasını kastetti. Kavim ise onun kendileriyle birlikte bayram yerine çıkamayacağı bir hastalığa yakalanmasının yakın olduğunu kastettiğini sandı. Bu hastalık, Süfyân ve İbn Cübeyr'den rivayet edildiğine göre veba hastalığıdır; zira onlar { سَقِيمٌ } lafzını vebaya yakalanmış olarak tefsir etmişlerdir. Denildiğine göre bu onların en yaygın hastalığıydı ve bulaşıcı olduğuna inandıkları için ondan çok korkarlardı. Bu ve aynı şekilde onun aleyhisselâm: { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا } [Enbiyâ: 63] “Belki bu işi onların şu büyükleri yapmıştır” sözü ile hanımı Sâre hakkında 'O benim kız kardeşimdir' demesi sözlü ta‘rizlerdendir;
كقول نبينا ﷺ لمن قال له في طريق الهجرة: ممن الرجل؟ من ماء
tıpkı Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret yolunda kendisine 'Bu adam kimlerdendir?' diye soran kimseye: «Sudandır» buyurması gibi;
حيث أراد ﵊ ذكر مبدأ خلقه ففهم السائل أنه بيان قبيلته وكقول صاحبه الصديق وقد سئل عنه ﵊ في ذاك أيضا: هو هاد يهديني حيث أراد شيئا وفهم السائل آخر ولا يعد ذلك كذبا في الحقيقة.
zira o aleyhisselâm yaratılışının başlangıcını zikretmeyi kastetmiş, soran ise kabilesini açıkladığını anlamıştı; yine yol arkadaşı Sıddîk'ın da o esnada kendisi aleyhisselâm hakkında sorulduğunda: 'O bana yol gösteren bir rehberdir' demesi gibi; kendisi başka bir şeyi kastetmiş, soran ise farklı bir şey anlamıştı. Bu durum hakikatte yalan sayılmaz.
وتسميته به في بعض الأحاديث الصحيحة بالنظر لما فهم الغير منه لا بالنسبة إلى ما قصده المتكلم وجعله ذنبا في حديث الشفاعة قيل لأنه ينكشف لإبراهيم ﵇ أنه كان منه خلاف الأولى لا أن كل تعريض هو كذلك فإنه قد يجب والإمام لضيق محرابه ومجاله ينكر الحديث الوارد في ذلك وهو في الصحيحين ويقول: إسناد الكذب إلى راويه أهون من إسناده إلى الخليل ﵇، وقد مر الكلام في ذلك، وقيل: كانت له ﵇ حمى لها نوبة معينة في بعض ساعات الليل فنظر ليعرف هل هي تلك الساعة فإذا هي قد حضرت فقال لهم أبي سقيم، وليس بشيء من ذلك من المعاريض، ونحوه ما أخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم قال: أرسل إليه ﵇ ملكهم فقال: إن غدا عيدنا فاخرج معنا فنظر إلى نجم فقال: إن ذا النجم لم يطلع قط إلا طلع بسقم لي.
Bazı sahih hadislerde bunun yalan olarak adlandırılması, konuşanın kastına nispetle değil, başkasının ondan anladığına göredir. Şefaat hadisinde bunun bir günah sayılmasına gelince; denildi ki İbrâhîm aleyhisselâm'a bunun evlâ olanın terki kabilinden olduğu inkişaf edecektir; yoksa her ta‘rizin böyle olmasından dolayı değildir, zira ta‘riz bazen vacip bile olabilir. İmam [Râzî] dar görüşlülüğü sebebiyle bu hususta vârid olan ve Sahîhayn'da bulunan hadisi inkâr etmiş ve: 'Yalanı râviye isnat etmek, Halîl aleyhisselâm'a isnat etmekten daha ehvendir' demiştir; bu konudaki kelam daha önce geçmişti. Bir görüşe göre onun aleyhisselâm gecenin bazı saatlerinde nöbeti gelen bir sıtması vardı; o saatin gelip gelmediğini bilmek için baktı, vaktin girdiğini görünce onlara hasta olduğunu söyledi; bu izaha göre ise bu durum ta‘rizlerden değildir. İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiği şu haber de buna benzer: Hükümdarları ona aleyhisselâm haber gönderip 'Yarın bayramımızdır, bizimle çık' dedi; o da bir yıldıza baktı ve: 'Bu yıldız ne zaman doğsa mutlaka benim hastalığımla doğar' dedi.
وأنت تعلم أن النظر المعدى بفي بمعنى التأمل والتفكر والنظر المشار إليه لا يحتاج إلى تفكر، وعن أبي مسلم أن المعنى نظر وتفكر في النجوم ليستدل بأحوالها على حدوثها وأنها لا تصلح أن تكون آلهة فقال: إني سقيم أي سقيم النظر حيث لم يحصل له كمال اليقين انتهى، وهذا لعمري يسلب فيما أرى عن أبي مسلم الإسلام وفيه من الجهل بمقام الأنبياء لا سيما الخليل عليه وعليهم السلام ما يدل على سقم نظره نعوذ بالله تعالى من خذلانه ومكره.
Bilirsin ki 'fî' ile geçişli kılınan nazar; düşünmek ve tefekkür etmek manasındadır, işaret edilen bakış ise tefekküre muhtaç değildir. Ebû Müslim'den rivayet edildiğine göre mana: Yıldızların sonradan yaratılmış olduğuna ve ilah olmaya elverişli olmadıklarına hallerinden delil çıkarmak için baktı ve düşündü; sonra 'Ben hastayım' dedi; yani tam yakin hasıl olmadığı için 'görüşüm hastadır/zayıftır' demek istedi (intihâ). Bu söz, ömrüme yemin olsun ki bana göre Ebû Müslim'i İslam dairesinden çıkarır; peygamberlerin, bilhassa Halîl'in –ona ve onlara selâm olsun– makamını bilmemekten kaynaklanan öyle bir cehalet içerir ki asıl onun kendi görüşünün sakatlığına delalet eder. Allah Teâlâ'nın yardımsız bırakmasından ve mekrinden O'na sığınırız.
وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أن نظر نَظْرَةً فِي النُّجُومِ كلمة من كلام العرب تقول إذا تفكر الشخص:
İbn Ebî Hâtim Katâde'den rivayet etmiştir ki: { نَظْرَةً فِي النُّجُومِ } ifadesi Arapların kelamından bir sözdür; bir kimse tefekkür ettiğinde şöyle derler:
نظر في النجوم وعليه فليس هو من المعاريض بل قوله إِنِّي سَقِيمٌ فقط منها وهذا إن أيده نقل من أهل اللغة حسن جدا، وقيل: المعنى نظر في أحوال النجوم أو في علمها أو في كتبها وأحكامها ليستدل على ما يحدث له والنظر فيها للاستدلال على بعض الأمور ليس بممنوع شرعا إذا كان باعتقاد إن الله تعالى جعلها علامة عليه والممنوع الاستدلال باعتقاد أنها مؤثرة بنفسها والجزم بكلية أحكامها، وقد ذكر الكرماني في مناسكه على ما
'Yıldızlara baktı' derler. Buna göre bu bakış ta‘rizlerden değildir, sadece { إِنِّي سَقِيمٌ } sözü ta‘rizdendir; bu görüş lügat ehlinden bir nakille desteklenirse gayet güzeldir. Bir görüşe göre mana: Başına gelecek şeylere delil çıkarmak için yıldızların hallerine veya ilmine yahut kitaplarına ve ahkâmına baktı demektir. Bazı hususlara delil çıkarmak için yıldızlara bakmak, Allah Teâlâ'nın onları buna bir işaret kıldığı inancıyla yapıldığı takdirde şer‘an yasak değildir; yasak olan, yıldızların bizzat müessir olduğuna inanarak delil çıkarmak ve hükümlerinin kesinliğini iddia etmektir. Kirmânî'nin menâsikinde belirttiğine ve
قال الخفاجي أن النبي ﷺ قال لرجل أراد السفر في آخر الشهر أتريد أن تخسر صفقتك ويخيب سعيك اصبر حتى يهل الهلال
Hafâcî'nin naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayın sonunda sefere çıkmak isteyen bir adama şöyle buyurmuştur: «Alışverişinde zarara uğramak ve gayretinin boşa çıkmasını mı istiyorsun? Hilal doğana kadar bekle!»
انتهى.
(intihâ).
وهذا البحث من أهم المباحث فإنه لم يزل معترك العلماء والفلاسفة الحكماء، وقد وعدنا بتحقيق الحق فيه وبيان كدره وصافيه فنقول وبالله تعالى التوفيق إلى سلوك أقوم طريق:
Bu bahis en mühim bahislerdendir; zira âlimlerin ve felsefeci hekimlerin daima mücadele alanı olmuştur. Biz de bu konuda hakkı ortaya koymayı, bulanığını durusundan ayırt etmeyi vaad etmiştik. Deriz ki –en doğru yola iletmek Allah Teâlâ'nın tevfikiyledir–:
اعلم أن بعض الناس أنكروا أن يكون للكواكب تأثير في هذا العالم غير وجود الضياء في المواضع التي تطلع عليها الشمس والقمر وعدمه فيما غابا عنه وما جرى هذا المجرى، وهذا خروج عن الإنصاف وسلوك في مسالك الجور والاعتساف، وبعضهم قالوا: إن لها تأثيرا ما يجري على الأمر الطبيعي مثل أن يكون البلد القليل العرض ذا مزاج مائل عن الاعتدال إلى الحر واليبس وكذا مزاج أهله وتكون أجسامهم ضعيفة وألوانهم سود وصفر كالنوبة والحبشة، وأن يكون البلد الكثير العرض ذا مزاج مائل عن الاعتدال إلى البرد والرطوبة وكذا مزاج أهله وتكون أجسامهم عبلة وألوانهم بيض وشعورهم شقر مثل الترك والصقالبة، ومثل نمو النبات واشتداده ونضج ثمره بالشمس والقمر ونحو ذلك مما يدرك بالحس، ولا بأس في نسبته إلى الكوكب على معنى أن الله تعالى أودع فيه قوة مؤثرة فأثر بإذن الله تعالى كما ينسب الإحراق إلى النار والري إلى الماء مثلا على معنى ذلك وهو مذهب السلف على ما قال الشيخ إبراهيم الكوراني في جميع الأسباب والمسببات وصرح به بعض الماتريدية، أو على معنى أن الله تعالى خلق ذلك عنده وليس فيه قوة مؤثرة مطلقا على ما يقوله الأشاعرة في كل سبب ومسبب فلا فرق بين الماء والنار مثلا عندهم في أنه ليس في كل قوة يترتب عليها ما يترتب وإنما الفرق في أنه جرت عادة الله تعالى بأن يخلق الإحراق دون الري عند النار دون الماء ويخلق الري دون الإحراق عند الماء دون النار وليس للنار والماء مدخل في الأثر من الإحراق والري سوى أن كلا مقارن لخلق الله تعالى الأثر بلا واسطة.
Bil ki bazı insanlar, güneş ve ayın doğduğu yerlerde aydınlığın bulunması ve battığı yerlerde bulunmaması ve bu kabilden olan şeyler haricinde, yıldızların bu âlemde hiçbir tesiri olduğunu inkâr etmişlerdir. Bu tutum insaftan uzaklaşmak, haksızlık ve taşkınlık yollarına girmektir. Bazıları ise şöyle demiştir: Yıldızların tabii kanunlara göre işleyen bir tesiri vardır; mesela enlemi az olan beldelerin mizacının itidalden sıcaklık ve kuruluğa meyletmesi, ahalisinin mizacının da böyle olması, bedenlerinin zayıf, tenlerinin Nûbe ve Habeşliler gibi siyah ve sarı olması; enlemi çok olan beldelerin ise mizacının itidalden soğukluk ve nemliliğe meyletmesi, ahalisinin mizacının da böyle olması, bedenlerinin iri, tenlerinin beyaz, saçlarının Türkler ve Slavlar (Sakâlibe) gibi sarı olması; yine bitkilerin büyümesi, güçlenmesi, meyvelerinin güneş ve ay ile olgunlaşması ve duyu organlarıyla idrak edilen bu tür durumlar gibi. Bunun, Allah Teâlâ'nın yıldıza tesir eden bir güç yerleştirdiği ve onun da Allah Teâlâ'nın izniyle tesir ettiği manasında yıldıza nispet edilmesinde bir sakınca yoktur; tıpkı yakmanın ateşe, suya kandırmanın suya bu mana üzere nispet edilmesi gibi. Şeyh İbrâhîm el-Kûrânî'nin belirttiğine göre bütün sebep ve müsebbeplerde selefin mezhebi budur ve bazı Mâtürîdîler de bunu açıkça ifade etmiştir. Yahut Eş‘arîlerin her sebep ve müsebbepte söylediği gibi, yıldızda mutlak olarak tesir edici hiçbir güç bulunmaksızın, Allah Teâlâ'nın o durumu onun yanında yarattığı manasındadır. Dolayısıyla onlara göre meselâ su ile ateş arasında, her ikisinde de meydana gelen şeyin kendisine bağlandığı bir gücün bulunmaması bakımından hiçbir fark yoktur; aralarındaki tek fark, Allah Teâlâ'nın âdetinin ateşte suya değil yakmayı yaratmak, suda ise ateşe değil suya kandırmayı yaratmak şeklinde cereyan etmiş olmasıdır. Ateş ve suyun yakma ve suya kandırma eserinde, her birinin Allah Teâlâ'nın eseri vasıtasız yaratmasına bitişik olmasından başka hiçbir dahli yoktur.
وظواهر الأدلة مع الأولين ولا ينافي مذهبهم توحيد الأفعال وأن ﷿ خالق كل شيء كما حقق في موضعه.
Delillerin zahiri birinci görüşte olanlarla beraberdir; onların mezhebi, fiillerin tevhidine ve yerinde tahkik edildiği üzere her şeyin yaratıcısının Azîz ve Celîl olan Allah olduğu gerçeğine zıt düşmez.
وبعضهم زعم أن لها تأثيرا يعرفه المنجم غير ذلك كالسعادة والنحوسة وطول العمر وقصره وسعة العيش وضيقه إلى غير ذلك مما لا يخفى على من راجع كتب أحكام طوالع المواليد وطوالع السنين والكسوف والخسوف والأعمال ونحوها، وهو مما لا ينبغي أن يعول عليه أو يلتفت إليه فليس له دليل عقلي أو نقلي بل الأدلة قائمة على بطلانه متكفلة بهدم أركانه، والقائلون به بعد اتفاقهم على أن الخير والشر والإعطاء والمنع وما أشبه ذلك يكون في العالم بالكواكب على حسب السعود والنحوس وكونها في البروج المنافرة لها أو الموافقة وحسب نظر بعضها إلى بعض بالتسديس والتربيع والتثليث والمقابلة وحسب كونها في شرفها وهبوطها ووبالها ورجعتها واستقامتها وإقامتها اختلفوا في كثير من الأصول وتكلموا بكلام يضحك منه أرباب العقول، وذلك أنهم اختلفوا في أنه على أي وجه يكون ذلك؟ فزعم قوم منهم أن فعلها بطبائعها، وزعم آخرون أن ذلك ليس فعلا لها لكنها تدل عليه بطبائعها، وزعم آخرون أنها تفعل في البعض بالعرض وفي البعض بالذات، وزعم آخرون أنها تفعل بالاختيار لا بالطبع إلا أن السعد منها لا يختار إلا الخير والنحس لا يختار إلا الشر وهذا مع قولهم إنها قد تتفق على الخير وقد تتفق على الشر مما يتعجب منه، وزعم آخرون أنها لا تفعل بالاختيار بل تدل به وهو كلام لا يعقل معناه.
Bazıları da yıldızların bundan başka müneccimin bildiği uğur, uğursuzluk, ömrün uzunluğu, kısalığı, rızkın genişliği ve darlığı gibi tesirleri olduğunu iddia etmişlerdir; doğum tahlilleri (tavâli‘u'l-mevâlîd), sene tahlilleri, ay ve güneş tutulmaları, astrolojik ameller ve benzeri kitaplara müracaat edenlerin malumu olan diğer hususlar da böyledir. Bu iddialar, kendisine dayanılmaması ve iltifat edilmemesi gereken şeylerdendir; zira ne aklî ne de naklî bir delili vardır, bilakis deliller onun batıl olduğunu göstermekte ve temellerini yıkmayı üstlenmektedir. Bu görüşü savunanlar; âlemdeki hayır, şer, verme, men etme ve benzeri şeylerin yıldızların uğurlu veya uğursuz oluşuna, kendilerine zıt yahut uygun burçlarda bulunmalarına, birbirlerine altılı, dörtlü, üçlü ve karşıt bakışlarına, şereflerinde, düşüşlerinde, veballerinde, ric‘atlerinde, istikamet ve ikametlerinde olmalarına göre yıldızlar vasıtasıyla meydana geldiği hususunda ittifak ettikten sonra, pek çok esasta ihtilaf etmiş ve akıl sahiplerinin güleceği sözler söylemişlerdir. Şöyle ki: Bu durumun ne şekilde gerçekleştiğinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir zümre yıldızların fiillerinin tabiatlarıyla olduğunu iddia etmiş; diğerleri bunun onların fiili olmadığını ancak tabiatlarıyla buna delalet ettiklerini ileri sürmüş; diğer bir kısmı bazısında arazî, bazısında zatî olarak tesir ettiğini savunmuş; diğerleri ise tabiatla değil ihtiyar ile tesir ettiklerini, ancak uğurlu olanın sadece hayrı, uğursuz olanın ise sadece şerri seçtiğini iddia etmişlerdir; bu iddia, onların hayırda veya şerde ittifak edebileceklerini söylemeleriyle birlikte şaşılacak bir durumdur. Diğer bir kısmı ise ihtiyar ile tesir etmeyip onunla delalet ettiklerini ileri sürmüşlerdir ki bu da manası akılla kavranamayan bir sözdür.
واختلفوا أيضا فقالت فرقة: من الكواكب ما هو سعد ومنها ما هو نحس وهي تسعد غيرها وتنحسه. وقالت أخرى: هي في أنفسها طبيعة واحدة وإنما تختلف دلالتها على السعود والنحوس، وهذا قول من يقول منهم إن للفلك طبيعة مخالفة لطبيعة الأسطقسات الكائنة الفاسدة وأنها لا حارة ولا باردة ولا يابسة ولا رطبة ولا سعد ولا نحس فيها وإنما يدل بعض أجرامها وبعض أجزائها على الخير والبعض على الشر وارتباط الخير والشر والسعد والنحس بها ارتباط المدلولات بأدلتها لا ارتباط المعلولات بعللها وهو أعقل من أصحاب القول بالاقتضاء الطبيعي والعلية وإن كان قوله أيضا عند بعض الأجلة ليس بشيء لأن الدلالة الحسية لا تختلف ولا تتناقض.
Yine ihtilaf ettiler; bir fırka: 'Yıldızlardan kimi uğurlu, kimi uğursuzdur; bunlar diğerlerini uğurlu veya uğursuz kılarlar' dedi. Diğer bir fırka ise şöyle dedi: 'Onlar kendiliklerinde tek bir tabiattadır, sadece uğur ve uğursuzluğa delaletleri farklılaşır.' Bu söz, onlardan feleğin oluş ve bozuluşa konu olan unsurların (üstukussât) tabiatına aykırı bir tabiata sahip olduğunu, ne sıcak, ne soğuk, ne kuru, ne yaş olduğunu, onda ne uğur ne de uğursuzluk bulunduğunu; sadece bazı cisimlerinin ve cüzlerinin hayra, bazılarının ise şerre delalet ettiğini; hayır, şer, uğur ve uğursuzluğun onlara bağlanışının illet-malûl ilişkisi değil, medlul-delil ilişkisi olduğunu söyleyenlerin sözüdür. Bu görüş, her ne kadar bazı büyük âlimler nezdinde bir kıymeti olmasa da tabii iktiran ve nedensellik taraftarlarının sözünden daha akılcıdır; zira hissî delalet farklılaşmaz ve çelişki kabul etmez.
واختلفوا أيضا فقالت فرقة تفعل في الأبدان والأنفس جميعا وهو قول بطليموس وأتباعه، وقال الأكثرون: تفعل في الأنفس دون الأبدان، ولعل الخلاف لفظي، واختلف رؤساؤهم بطليموس ودوروسوس وأنطيقوس وريمس وغيرهم من علماء الروم والهند وبابل في الحدود وغيرها وتضادوا في المواضع التي يأخذون منها دليلهم، ومن ذلك اختلافهم في أمر سهم السعادة فزعم بطليموس أنه يعلم بأن يؤخذ أبدا العدد الذي يحصل من موضع الشمس إلى موضع القمر ويبتدىء من الطالع فيرصد منه مثل ذلك العدد على التوالي فمنتهى العدد موضع السهم، وزعم بعضهم أنه يبتدىء من الطالع فيعد مثل ذلك على خلاف التوالي، وزعم بعض الفرس أن سهم السعادة يؤخذ بالليل من القمر إلى الشمس وبالنهار من الشمس إلى القمر، وزعم أهل مصر في الحدود أنها تؤخذ من أرباب البيوت وزعم الكلدانيون أنها تؤخذ من مدبري المثلثات، واختلفوا أيضا فرتبت طائفة البروج المذكرة والمؤنثة من الطالع فعدوا واحدا مذكرا وآخر مؤنثا وصبروا الابتداء بالمذكر، وقسمت طائفة أخرى البروج أربعة أجزاء وجعلوا المذكرة هي التي من الطالع إلى وسط السماء والتي تقابلها من الغارب إلى وتد الأرض وجعلوا الربعين الباقيين مؤنثين، ومما يضحك العقلاء أنهم جعلوا البروج قسمين حار المزاج وباردة وجعلوا الحار منها ذكرا والبارد أنثى وابتدؤوا بالحمل فقالوا: هو ذكر حار والذي بعده مؤنث بارد وهكذا إلى آخرها فصارت ستة ذكورا وستة إناثا.
Yine ihtilaf ettiler. Bir fırka: '[Yıldızlar] hem bedenlerde hem de nefislerde birlikte tesir eder' dedi; bu, Batlamyus ve takipçilerinin görüşüdür. Çoğunluk ise: 'Bedenlerde değil, sadece nefislerde tesir eder' demiştir; belki de bu ihtilaf lafzîdir. Onların önderleri olan Batlamyus, Doroteos, Antiokhos, Remisius ve Rum, Hint ve Babil âlimlerinden diğerleri hudutlar ve diğer hususlarda ihtilaf etmiş, delillerini çıkardıkları mevkilerde birbirlerine zıt düşmüşlerdir. Bu kabilden olmak üzere 'saadet payı/sehmü's-saâde' meselesinde de ihtilaf etmişlerdir. Batlamyus, bunun daima Güneş'in bulunduğu yerden Ay'ın bulunduğu yere kadar çıkan sayının alınması ve tâli'den (yükselen burçtan) başlanarak bu sayı kadar burçlar sırasına göre (tevâli üzere) sayılmasıyla bilineceğini, sayının bittiği yerin de saadet payının mevki olduğunu iddia etmiştir. Bazıları ise tâli'den başlanıp aynı sayının burçlar sırasının tersine doğru sayılacağını ileri sürmüştür. Bazı Farslar da saadet payının geceleyin Ay'dan Güneş'e, gündüzleyin ise Güneş'ten Ay'a doğru hesaplanacağını iddia etmiştir. Mısırlılar hudutların ev sahiplerinden (erbâb-ı büyût) alınacağını iddia ederken, Keldânîler bunların üçgen yöneticilerinden (müdebbirât-ı müsellesât) alınacağını iddia etmişlerdir. Yine ihtilaf ettiler; bir grup müzekker (eril) ve müennes (dişil) burçları tâli'den itibaren sıralayarak birini müzekker, diğerini müennes saymış ve başlangıcı müzekker yapmışlardır. Diğer bir grup ise burçları dört kısma ayırmış, tâli'den göğün ortasına (vüs‘u's-semâ) kadar olanlar ile bunun karşısında batıdan (gârib) yerin dibine (vetedü'l-arz) kadar olanları müzekker, kalan iki çeyreği ise müennes kılmışlardır. Akıl sahiplerini güldüren şeylerden biri de burçları sıcak mizaçlı ve soğuk mizaçlı olmak üzere ikiye ayırmaları, sıcak olanı müzekker, soğuk olanı müennes yapmaları ve Koç burcundan başlayarak: 'O sıcak müzekkerdir, ondan sonraki soğuk müennestir' deyip sonuna kadar böyle devam etmeleri ve böylece altısının müzekker, altısının müennes olmasıdır.
وقال بعضهم: الأول ذكر والثلاثة بعده إناث والخامس ذكر والثلاثة بعده إناث والتاسع ذكر وما بعده إناث فالذكور ثلاثة وبعد كل ذكر إناث ثلاث مخالفة له في الطبيعة، ثم إن هذه القسمة للمذكر والمؤنث ذاتية للبروج ولها قسمة ثانية بالعرض وهي أنهم يبدؤون من الطالع إلى الثاني عشر فيأخذون واحدا ذكرا وآخر أنثى.
Onlardan bazıları da şöyle demiştir: 'Birincisi müzekker, ondan sonraki üçü müennes; beşincisi müzekker, ondan sonraki üçü müennes; dokuzuncusu müzekker, ondan sonrakiler müennestir. Böylece müzekkerler üç tanedir ve her müzekkerden sonra tabiatça ona zıt üç müennes gelir.' Sonra bu müzekker ve müennes taksimi burçlar için zatîdir; onların bir de arazî olan ikinci bir taksimi vardır ki o da tâli'den on ikinci burca kadar başlayıp birini müzekker, diğerini müennes almalarıdır.
وبعضهم يقول هي أربعة أقسام فمن وتد المشرق إلى وتد العاشر ذكر شرقي مجفف سريع، ومن وتد العاشر إلى وتد الغارب مؤنث جنوبي محرق وسط، ومن وتد الغارب إلى وتد الرابع ذكر معتل رطب غربي بطيء، ومن وتد الرابع إلى الطالع مؤنث ذليل مبرد شمالي وسط، وبعض الأوائل منهم لم يقتصر على ذلك بل ابتدأ بالدرجة الأولى من الحمل فقال هي ذكر والدرجة الثانية أنثى وهكذا إلى آخر الحوت، ولبطليموس هذيان آخر فإنه ابتدأ بأول درجة كل برج ذكر فنسب منها إلى تمام اثنتي عشرة درجة ونصف إلى الذكورية ومنه إلى تمام خمس وعشرين درجة إلى الأنوثية ثم قسم باقي البروج إلى قسمين فنسب النصف الأول إلى الذكر والآخر إلى الأنثى وفعل مثل ذلك في كل برج أنثى، ولدوروسوس هذيان آخر أيضا فإنه يقسم البروج كل برج ثمانية وخمسين دقيقة ومائة وخمسين دقيقة ثم ينظر إلى الطالع فإن كان برجا ذكرا أعطى القسمة الأولى للذكر ثم الثانية للأنثى إلى أن يأتي على البروج كلها وإن كان أنثى أعطى القسمة الأولى للأنثى ثم الثانية للذكر إلى أن يأتي على آخرها، وما لهم في شيء من ذلك دليل مع أن قولهم ببساطة الفلك يأبى اختلاف أجزائه بالحرارة والبرودة والذكورة والأنوثة، ومثل هذيانهم في قسمة الأجزاء الفلكية إلى ما ذكر قسمتهم الكواكب إلى ذلك فزعموا أن القمر والزهرة مؤنثان وأن الشمس وزحل والمشتري والمريخ مذكرة وإن
Bazıları da bunların dört kısım olduğunu söyler: Doğu vetedinden onuncu vetede kadar olan kısım müzekker, doğulu, kurutucu ve hızlıdır; onuncu vetedden batı vetedine kadar olan kısım müennes, güneyli, yakıcı ve vasattır; batı vetedinden dördüncü vetede kadar olan kısım müzekker, mutedil, nemli, batılı ve yavaştır; dördüncü vetedden tâli'e kadar olan kısım ise müennes, zayıf, soğutucu, kuzeyli ve vasattır. Onların ilk dönemdekilerinden bazıları bununla da yetinmeyip Koç burcunun ilk derecesinden başlayarak 'O müzekkerdir, ikinci derece müennestir' demiş ve Balık burcunun sonuna kadar böyle devam etmiştir. Batlamyus'un bir başka hezeyanı daha vardır ki o da her müzekker burcun ilk derecesinden başlayarak tam on iki buçuk dereceye kadar olan kısmı müzekkerliğe, oradan yirmi beşinci dereceye kadar olanı müennesliğe nispet etmiş, sonra burcun kalanını ikiye bölerek ilk yarısını müzekkere, diğerini müennese nispet etmiş ve her müennes burçta da bunun benzerini yapmıştır. Doroteos'un da bir başka hezeyanı vardır; o da her burcu elli sekiz dakika ve yüz elli dakika olarak taksim eder, sonra tâli'e bakar, eğer o müzekker bir burç ise ilk taksimi müzekkere, sonra ikincisini müennese verir, ta ki bütün burçları bitirsin; şayet müennes ise ilk taksimi müennese, sonra ikincisini müzekkere verir, ta ki sonuncusuna kadar gelsin. Bütün bunlarda onların hiçbir delili yoktur; üstelik feleğin basit (bileşimsiz) olduğuna dair sözleri, onun cüzlerinin sıcaklık, soğukluk, müzekkerlik ve müenneslik bakımından farklılık göstermesine bizzat manidir. Felekî cüzlerin zikredilen şekillerde taksim edilmesindeki hezeyanları gibi, yıldızları da buna göre taksim etmişler ve Ay ile Venüs'ün müennes olduğunu, Güneş, Satürn, Jüpiter ve Mars'ın ise müzekker olduğunu;
عطارد ذكر أنثى وأن سائر الكواكب تذكر وتؤنث بسبب الأشكال التي تكون لها بالقياس إلى الشمس وذلك أنها إذا كانت مشرقة متقدمة على الشمس فهي مذكرة وإن كانت مغربة تابعة كانت مؤنثة وإن ذلك يكون لها بالقياس إلى أشكالها من الأفق، وذلك أنها إذا كانت في الأشكال التي من المشرق إلى وسط السماء مما تحت الأرض فهي مذكرة وإذا كانت في الربعين الباقيين فهي مؤنثة، ويلزم عليه انقلاب المذكر مؤنثا والمؤنث مذكرا.
Merkür'ün hem müzekker hem müennes olduğunu, diğer yıldızların ise Güneş'e nispetle aldıkları şekiller sebebiyle müzekker veya müennes olduklarını iddia etmişlerdir. Şöyle ki: Şayet doğuda olup Güneş'ten önce iseler müzekker, batıda olup [Güneş'e] tâbi iseler müennes olurlar; yine bu durum onların ufka göre aldıkları şekillere nispetledir. Zira doğudan yer altındaki gök ortasına kadar olan şekillerde bulunduklarında müzekker, kalan iki çeyrekte bulunduklarında ise müennes olurlar. Bu durumda ise müzekkerin müennese, müennesin müzekkere dönüşmesi gerekir.
وأجاب بعضهم عن هذا الهذيان أنه لا مانع من اتصاف شيء بأمر بالقياس إلى شيء وبضده بالقياس إلى آخر وهو في نفسه غير متصف بشيء منهما كالأدكن فإنه يقال فيه أبيض بالقياس إلى الأسود وأسود بالقياس إلى الأبيض وهو في نفسه لا أسود ولا أبيض فكذا الكواكب يقال إنها ذكران وإناث بالقياس إلى الأشكال أعني الجهات والجهات إلى الرياح كالصبا والدبور والرياح إلى الكيفيات لا أنها ذكران وإناث في أنفسها، وهو تلبيس فإن الأدكن فيه شائبة بياض وسواد فمقتضى التشبيه يلزم أن يكون في الكوكب شائبة ذكورة وأنوثة، وأيضا الظاهر أن الانقسام المذكور بحسب الطبيعة والتأثير والتأثر ولا يكاد بعرف انقلاب الحقيقة والطبيعة بحسب الموضع والقرب والبعد، ومنه يعلم فساد ما قالوا: إن القمر من أول ما يهل إلى وقت انتصافه الأول في الضوء يكون فاعلا للرطوبة خاصة ومن ذلك إلى وقت الامتلاء يكون فاعلا للحرارة ومنه إلى وقت الانتصاف الثاني في الضوء يكون فاعلا لليبس ومن ذلك إلى وقت خفائه يكون فاعلا للبرودة وقاسوا ذلك على تأثيرات الشمس في الفصول والفرق مثل الشمس ظاهر، ويلزم عليه كون الشهر الواحد ذا فصول والحس يدفعه، وأيضا كلامهم هذا يخالف ما قالوه من أن قوة القمر الترطيب لقرب فلكه من الأرض وقبوله للبخارات الرطبة التي ترتفع منها إليه، ثم إن هذا القول باطل في نفسه لما أنه يلزم عليه ازدياد رطوبة القمر في كل يوم لو سلم تصاعد البخارات الرطبة إليه وتأثره منها، كذا القول بأن قوة زحل أن يبرد ويجفف تجفيفا يسيرا لبعده عن حرارة الشمس والبخارات الرطبة، وإن قوة المريخ مجففة محرقة لمشاكلة لونه لون النار ولقربه من الشمس، وكوكب الدب الأكبر كالمريخ، وإن عطاردا معتدل في التجفيف والترطيب لأنه لا يبعد عن الشمس بعدا كثيرا ولا وضعه فوق كرة القمر. ومن العجائب استدلال فضلائهم على اختلاف طبائع الكواكب باختلاف ألوانها حيث قالوا: لما كان لون زحل الغبرة والكمودة حكمنا بأنه على طبع السوداء وهو البرد واليبس فإن لها من الألوان الغبرة، ولما كان لون المريخ كلون النار قلنا طبعه حار يابس والحرارة واليبس في الشمس ظاهرتان، ولما كان لون الزهرة كالمركب من البياض والصفرة والبياض أظهر فيها قلنا طبعها البرودة والرطوبة كالبلغم، ولما كان صفرة المشتري أكثر مما في الزهرة كانت سخونته أكثر من سخونة الزهرة وكان في غاية الاعتدال، وأما القمر فهو أبيض وفيه كمودة فيدل بياضه على البرودة.
Onlardan bazıları bu hezeyana şöyle cevap vermiştir: Bir şeyin bir şeye nispetle bir vasıfla, başka bir şeye nispetle ise onun zıddıyla nitelenmesine bir engel yoktur; oysa o şey kendi zatında bu ikisinden hiçbirine sahip değildir; tıpkı esmer/boz (edken) gibi. Zira siyaha nispetle ona beyaz, beyaza nispetle ise siyah denir; oysa o kendi zatında ne siyahtır ne de beyaz. İşte yıldızlar da şekillere -yani yönlere-, yönler rüzgârlara -saba ve debûr gibi-, rüzgârlar da keyfiyetlere nispetle müzekker ve müennes olarak adlandırılırlar; yoksa bizzat kendilerinde müzekker ve müennes olduklarından değildir. Bu ise bir yanıltmacadır (telbis); zira esmer/boz renkte beyazlık ve siyahlık şaibesi (karışımı) vardır. Dolayısıyla benzetmenin gereği olarak yıldızda da müzekkerlik ve müenneslik şaibesinin bulunması icap eder. Ayrıca zahir olan şudur ki, zikredilen taksim tabiat, tesir etme ve tesir alma bakımındandır; hakikatin ve tabiatın mevkiye, yakınlığa ve uzaklığa göre değişip dönüştüğü ise asla bilinmemektedir. Buradan hareketle onların şu sözlerinin de fesadı anlaşılır: 'Ay hilal olduğu ilk andan ilk dördün vaktine kadar ışığında özellikle rutubet tesiri yapar; oradan dolunay vaktine kadar hararet tesiri yapar; oradan son dördün vaktine kadar kuruluk tesiri yapar; oradan görünmez olduğu zamana kadar ise soğukluk tesiri yapar.' Bunu da Güneş'in mevsimlerdeki tesirlerine kıyas etmişlerdir; oysa aradaki fark Güneş gibi apaçıktır. Üstelik bunun gereği olarak bir ayın kendi içinde mevsimlere sahip olması gerekir ki bunu duyu organları (his) reddetmektedir. Yine onların bu sözü, Ay'ın feleğinin yere yakın olması ve yerden kendisine doğru yükselen nemli buharları kabul etmesi sebebiyle onun gücünün 'nemlendirmek' olduğuna dair kendi söyledikleri sözle çelişmektedir. Sonra bu görüş kendi içinde de batıldır; zira nemli buharların ona yükseldiği ve onlardan etkilendiği kabul edilse bile, bunun neticesinde Ay'ın rutubetinin her geçen gün artması gerekirdi. Aynı şekilde Satürn'ün gücünün Güneş'in sıcaklığından ve nemli buharlardan uzak olması sebebiyle soğutmak ve azıcık kurutmak olduğu; Mars'ın gücünün ise renginin ateş rengine benzemesi ve Güneş'e yakınlığı sebebiyle kurutucu ve yakıcı olduğu; Büyük Ayı yıldızının da Mars gibi olduğu; Merkür'ün ise Güneş'ten pek uzak olmaması ve konumunun Ay küresinin üzerinde bulunmaması sebebiyle kurutmada ve nemlendirmede mutedil olduğu yönündeki sözler de böyledir. Seçkinlerinin, yıldızların tabiatlarının farklılığına renklerinin farklılığını delil getirmeleri de şaşılacak şeylerdendir. Şöyle demişlerdir: 'Satürn'ün rengi tozlu ve mat olduğu için onun sevda tabiatında, yani soğuk ve kuru olduğuna hükmettik; zira sevdanın renklerinden biri tozluluktur. Mars'ın rengi ateş rengi gibi olduğu için onun tabiatı sıcak ve kurudur dedik; Güneş'te ise sıcaklık ve kuruluk zaten zahirdir. Venüs'ün rengi beyaz ve sarıdan mürekkep gibi olup beyazlık onda daha baskın olduğu için tabiatı balgam gibi soğuk ve yaştır dedik. Jüpiter'in sarılığı Venüs'tekinden daha fazla olduğu için sıcaklığı Venüs'ün sıcaklığından daha fazladır ve son derece mutadildir. Ay'a gelince; o beyazdır ve içinde bir matlık vardır, dolayısıyla beyazlığı soğukluğa delalet eder.'
وأما عطارد فتختلف ألوانه فربما رأيناه أخضر وربما رأيناه أغبر وربما رأيناه على خلاف هذين اللونين وذلك في أوقات مختلفة مع كونه من الأفق على ارتفاع واحد فلا جرم يكون له طبائع مختلفة إلا أنا لما وجدناه في الأغلب أغبر كالأرض قلنا هو مثلها في الطبع، ويرد عليه أن المشاركة في بعض الصفات لا تقتضي المشاركة في الطبيعة ولا في صفة أخرى، وأن دلالة مجرد اللون على الطبيعة ضعيفة جدا لاشتراك الكثير في لون مع اختلاف الطبائع، وأيضا الزرقة أظهر في الزهرة واختلاف ألوان عطارد لأنّا نراه قريب الأفق فيكون بيننا وبينه بخارات مختلفة، وقال أبو معشر: إن القمر لا ينسب لونه إلى البياض إلا من عدم قوة الحس البصري وفيه بعد ما فيه ولو سلم جميع ما قالوه من اختلاف طبائع البروج والكواكب بالحرارة والبرودة والرطوبة واليبوسة فقصارى ما يترتب على ذلك ما نجده من اختلاف الأقاليم حرارة وبرودة مثلا واختلاف أشجارها وأثمارها واختلاف أجسام أهلها وألوانهم واختلاف حيواناتها إلى غير
Merkür'e gelince; onun renkleri farklılık gösterir; bazen onu yeşil görürüz, bazen toz rengi görürüz, bazen de ufuktan aynı yükseklikte olmasına rağmen farklı vakitlerde bu iki rengin dışında görürüz; dolayısıyla onun farklı tabiatları olması kaçınılmazdır. Ancak onu çoğunlukla yeryüzü gibi toz rengi bulduğumuz için 'O tabiat bakımından yer gibidir' dedik.' Buna karşı şöyle denilir: Bazı sıfatlarda ortak olmak tabiatta veya başka bir sıfatta ortak olmayı gerektirmez; ayrıca sırf rengin tabiata delalet etmesi son derece zayıftır, zira tabiatları farklı olduğu halde aynı renkte birleşen pek çok şey vardır. Ayrıca Venüs'te mavilik daha belirgindir; Merkür'ün renklerinin farklılığı ise onu ufka yakın görmemizdendir, bu sebeple bizimle onun arasında farklı buharlar bulunur. Ebu Ma'şer şöyle demiştir: 'Ay'ın rengi, ancak görme duyusunun yetersizliğinden dolayı beyazlığa nispet edilir.' Bu görüşte de uzak olan taraflar vardır. Burçların ve yıldızların tabiatlarının sıcaklık, soğukluk, rutubet ve kuruluk bakımından farklılaştığına dair söyledikleri her şey kabul edilse bile, bundan doğacak netice en fazla iklimlerin sıcaklık ve soğukluk bakımından farklılaşması, ağaçlarının ve meyvelerinin farklılaşması, oralarda yaşayan insanların bedenlerinin ve renklerinin farklılaşması, hayvanlarının farklılaşması ve benzeri
ذلك من الاختلافات، ومع هذا نقول: إن الكواكب جزء السبب في ذلك لكن من أين لهم القول بأن جميع الحوادث في هذا العالم خيرها وشرها وصلاحها وفسادها وجميع أشخاصه وأنواعه وصوره وقواه ومدد بقاء أشخاصه وجميع أحوالها العارضة لها وتكوّن الجنين ومدة لبثه في بطن أمه وخروجه إلى الدنيا وعمره ورزقه وشقاوته وحسنه وقبحه وأخلاقه وحذقه وبلادته وجهله وعلمه إلى ما لا يحصى من أحواله وانقسام الحيوان إلى الطير وأصنافه وإلى الحيوان البحري وأنواعه والبري وأقسامه واختلاف صور الحيوانات وأفعالها وأخلاقها وثبوت العداوة بين أفراد نوع وأفراد نوع آخر منها كالذئاب والغنم وثبوت الصداقة كذلك وكذا ثبوت العداوة أو الصداقة بين أفراد النوع الواحد إلى غير ذلك مما يكون في العالم لا يكون إلا بتأثير الكواكب وهو مما لا يكاد يصح لأن طريق صحته إما الخبر الصادق أو الحس الذي يشترك فيه الناس أو ضرورة العقل أو نظره وشيء من هذا كله غير موجود، ولا يمكن الأحكاميين أن يدعوا واحدا من الثلاثة الأول وغايتهم أن يدعوا أن التجربة قادتهم إلى ذلك، ولا شك أن أقل ما لا بد منه فيها أن يحصل ذلك الشيء على حالة واحدة مرتين والوضع المعين لمجموع الكواكب لا يتكرر أصلا أو يتكرر بعد ألوف ألوف من السنين وعمر الإنسان الواحد بل عمر البشر لا تفي به. وزعم بعضهم لذلك أن مجموع الاتصالات ونسب الكواكب بعضها إلى بعض غير شرط في التأثير لتتوقف التجربة على تكراره بل يكفي بعض الاتصالات وقد يكفي واحد منها وذلك يتكرر في أزمنة قليلة فتتأتى التجربة، مثلا رداءة السفر وقد نزل القمر برج العقرب يستند إلى هذا النزول بالتجربة فإنا وجدنا تكرر ذلك وترتب الرداءة عليه كل مرة وهذا هو التجربة وكذا يقال في نظائره، وأنت تعلم أن التجارب التي دلت على كذب ما يقولون بوقوع خلافه أضعاف التجارب التي دلت على صدقه، فقد أجمع حذّاقهم سنة سبع وثلاثين عام خروج علي كرم الله تعالى وجهه إلى صفين على أنه يقتل ويقهر جيشه فانتصر على أهل الشام ولم يقدروا على التخلص إلا بالحيلة، وإن لم يسلم هذا الإجماع فإجماعهم على مثل في خروجه كرم الله تعالى وجهه لحرب الخوارج حيث كان القمر في العقرب وقوله رضي الله تعالى عنه: نخرج ثقة بالله تعالى وتوكلا عليه سبحانه وتكذيبا لقول المنجم، ونصرته الخارجة عن القياس مما شاع وذاع ولو قيل بتواتره لم يبعد، وأجمعوا سنة ست وستين على غلبة عبيد الله بن زياد وقد سار بنحو من ثمانين ألف مقاتل على المختار بن أبي عبيد فلقيه إبراهيم بن الأشتر صاحب المختار بأرض نصيبين فيما دون سبعة آلاف مقاتل فقتل من عسكره نحوا من ثلاثة وسبعين ألفا وضربه وهو لا يعرفه فقتله ولم يقتل من أصحابه أكثر من مائة.
farklılıklardır. Bununla beraber biz deriz ki: Yıldızlar bu hususta sebebin bir parçasıdır. Fakat bu âlemdeki bütün hadiselerin -hayrının, şerrinin, salahının, fesadının-, bütün şahıslarının, türlerinin, suretlerinin, güçlerinin, şahıslarının bekâ sürelerinin, başlarına gelen bütün hallerin, ceninin teşekkülünün, anne karnında kalma süresinin, dünyaya çıkışının, ömrünün, rızkının, şakavetinin, güzelliğinin, çirkinliğinin, ahlakının, zekâsının, ahmaklığının, cehaletinin, ilminin ve sayılamayacak kadar çok hallerinin; hayvanların kuşlara ve sınıflarına, deniz hayvanlarına ve türlerine, kara hayvanlarına ve kısımlarına ayrılmasının; hayvanların suretlerinin, fiillerinin ve ahlaklarının farklılaşmasının; kurtlarla koyunlar gibi bir türün fertleri ile başka bir türün fertleri arasında düşmanlığın sabit olmasının veya aynı şekilde dostluğun sabit olmasının; keza aynı türün fertleri arasında düşmanlık veya dostluğun sabit olmasının ve âlemde meydana gelen diğer şeylerin sadece yıldızların tesiriyle olduğunu söylemeyi nereden çıkarıyorlar? Bu, doğruluğu asla mümkün olmayan bir şeydir; çünkü bunun doğru olmasının yolu ya sadık haber, ya insanların ortak olduğu duyu organları (his), ya aklın zarureti yahut da aklî istidlaldir; oysa bunların hiçbiri mevcut değildir. Hüküm ehli müneccimlerin ilk üçünü iddia etmeleri mümkün değildir; varacakları son nokta tecrübenin kendilerini buna götürdüğünü iddia etmeleridir. Şüphe yok ki tecrübede asgari şart, o şeyin aynı hal üzere iki defa gerçekleşmesidir. Yıldızların tamamının belirli bir konumu ise ya asla tekrarlanmaz yahut milyonlarca yıl sonra tekrarlanır; tek bir insanın ömrü değil, bütün insanlığın ömrü bile buna yetmez. Bundan dolayı onlardan bazıları, tecrübenin tekrara bağlı kalması için bütün irtibatların ve yıldızların birbirine oranlarının tesirde şart olmadığını, bilakis bazı irtibatların yeterli olduğunu, hatta bazen tek bir irtibatın bile kâfi geldiğini ve bunun kısa zamanlarda tekrarlanmasıyla tecrübenin mümkün olduğunu iddia etmiştir. Mesela Ay Akrep burcuna indiğinde yolculuğun kötü geçmesi, tecrübe ile bu inişe dayandırılır; zira biz bunun tekrarlandığını ve her defasında kötülüğün buna terettüp ettiğini bulduk, işte tecrübe budur; benzerlerinde de böyle söylenir. Sen de bilirsin ki, aksinin meydana gelmesiyle söylediklerinin yalan olduğunu gösteren tecrübeler, doğruluğunu gösteren tecrübelerin kat kat fazlasıdır. Nitekim hicrî otuz yedi senesinde Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in Sıffîn'e çıktığı yıl, onların en mahirleri onun öldürüleceğine ve ordusunun hezimete uğrayacağına icmâ etmişlerdi; fakat o Şam ehline galip geldi ve onlar hileye başvurmaktan başka kurtuluş yolu bulamadılar. Şayet bu icmâ kabul edilmezse, [Ali] kerremallâhu teâlâ vecheh'in Haricilerle savaşmak üzere çıktığı ve Ay'ın Akrep burcunda bulunduğu zamandaki benzer icmâları ve [Ali] radıyallâhu teâlâ anh'ın: 'Biz Allah Teâlâ'ya güvenerek, O Sübhânehu'ya tevekkül ederek ve müneccimin sözünü yalanlayarak çıkıyoruz' demesi ortadadır; onun ölçülere sığmayan zaferi ise dillerde dolaşmış, yayılmış ve mütevatir olduğu söylense uzak olmayacak bir hadisedir. Hicrî altmış altı yılında, Ubeydullah b. Ziyad yaklaşık seksen bin savaşçıyla Muhtar b. Ebî Ubeyd üzerine yürüdüğünde onun galip geleceği hususunda icmâ etmişlerdi; ancak Muhtar'ın adamı İbrahim b. el-Eşter yedi binden az bir kuvvetle Nusaybin topraklarında onunla karşılaştı, ordusundan yaklaşık yetmiş üç bin kişiyi öldürdü, kendisini de tanımadan vurup öldürdü; kendi ashabından ise yüzden fazla kişi öldürülmedi.
وأجمعوا يوم أسست بغداد سنة ست وأربعين ومائة على أن طالعها يقضي بأنه لا يموت فيها خليفة وشاع ذلك حتى قال بعض شعراء المنصور مهنئا له:
Hicrî yüz kırk altı senesinde Bağdat kurulduğu gün, onun tâli'inin orada hiçbir halifenin ölmeyeceğine hükmettiği hususunda icmâ ettiler; bu durum öyle yayıldı ki, Mansûr'un şairlerinden biri onu tebrik ederek şöyle dedi:
يهنيك منها بلدة تقضى لنا ... ان الممات بها عليك حرام
Sana kutlu olsun o belde ki bize hükmetmiştir, ... Orada ölüm sana haram kılınmıştır.
لما قضت أحكام طالع وقتها ... أن لا يرى فيها يموت إمام
Vaktinin tâli'inin hükümleri hükmettiğinde, ... Orada bir imamın öldüğü görülmeyecektir.
فأول ما ظهر كذب ذلك بقتل الأمين بشارع باب الأنبار فقال بعض الشعراء:
Bunun yalan olduğu ilk defa el-Emîn'in Bâbü'l-Enbâr caddesinde öldürülmesiyle ortaya çıktı. Bunun üzerine şairlerden biri şöyle dedi:
كذب المنجم في مقالته التي ... كان ادعاها في بنا بغدان
Müneccim yalan söyledi o sözünde, ... Bağdat'ın inşasında iddia ettiği o şeyde.
قتل الأمين بها لعمري يقتضي ... تكذيبهم في سائر الحسبان
Ömrüme yemin olsun ki el-Emîn'in orada öldürülmesi gerektirir, ... Diğer bütün hesaplarında onları yalanlamayı.
ثم مات فيها جماعة من الخلفاء كالواثق والمتوكل والمعتضد والناصر وغيرهم إلى أمور أخر لا تكاد تحصى أجمعوا فيها على حكم وتبين كذبهم فيه، على أنه قد يقال لهم: المؤثر في السعود والنحوس ونحوهما هل هو الكوكب وحده أو البرج وحده أو الكوكب بشرط حصوله في البرج؟ فإن قالوا بأحد الأمرين الأولين لزمهم دوام الأثر
Sonra el-Vâsık, el-Mütevekkil, el-Mu'tazıd ve en-Nâsır gibi bir grup halife orada vefat etti; sayılamayacak kadar çok başka meselelerde de bir hüküm üzerinde icmâ etmişler ve onda yalancı oldukları açığa çıkmıştır. Bununla birlikte onlara şöyle denebilir: Uğur ve uğursuzlukta ve benzeri şeylerde tesir eden tek başına yıldız mıdır, tek başına burç mudur, yoksa burçta bulunması şartıyla yıldız mıdır? Şayet ilk iki durumdan birini söylerlerse, tesir edenin devamlılığından dolayı
لدوام المؤثر، وإن قالوا بالثالث لزمهم القول باختلاف البروج في الطبيعة وإلا لا تحدت آثار الكوكب فيها وكلهم مجموعون على أن الفلك بسيط لا تركيب فيه، والتزام التركيب من طبائع مختلفة ينافي قولهم بامتناع الانحلال.
eserin de devamlı olması gerekir. Şayet üçüncüyü söylerlerse, burçların tabiatça farklı olduğunu söylemeleri gerekir; aksi takdirde yıldızın onlardaki tesirleri tek bir şekilde olurdu; oysa hepsi feleğin basit (terkipsiz) olduğu ve onda hiçbir terkip bulunmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Farklı tabiatlardan mürekkep olduğunu kabul etmek ise onların çözülmenin/bozulmanın imkânsız olduğuna dair sözleriyle çelişir.
وزعم بعضهم أنها تفعل ما تفعل بالاختيار يستدعي إلغاء أمر الاتصال والانفصال والمقارنة والهبوط ونحو ذلك وكون ما ذكر شرطا للاختيار لا يخفى حاله، والقول بأنها تستدعي من حيث طبيعة أشعتها التسخين والتبريد وهما يوجبان اختلاف أمزجة الأبدان واختلافها يوجب اختلاف أفعال النفس يرد عليه أنا نرى التسخين مثلا يقتضي حرارة وحدة في المزاج يفعل بها شخص غاية الخير والأفعال الحميدة وآخر غاية الشر والأفعال الخبيثة فلا بد لهذا الاختلاف من موجب غير التسخين، وأيضا هم يقولون: جميع الحوادث الكونية مستند إلى الكواكب وحديث التسخين والتبريد واستلزامهما اختلاف أفعال النفس لا يتم به هذا الغرض، وذكر الإمام الرازي عليه الرحمة أن المثبتين لعلم الأحكام والتأثيرات أي من الإسلاميين احتجوا من كتاب الله تعالى بآيات وهي أنواع، الأول الآيات الدالة على تعظيم الكواكب فمنها قوله تعالى فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ [التكوير: ١٥، ١٦] وأكثر المفسرين على أن المراد هو الكواكب التي تصير راجعة تارة ومستقيمة أخرى، ومنها قوله تعالى فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ [الواقعة: ٧٥، ٧٦] وقد صرح سبحانه بتعظيم هذا القسم وذلك يدل على غاية جلالة مواقع النجوم ونهاية شرفها، ومنها قوله تعالى وَالسَّماءِ وَالطَّارِقِ وَما أَدْراكَ مَا الطَّارِقُ النَّجْمُ الثَّاقِبُ [الطارق: ١، ٣] قال ابن عباس:
Onlardan bazılarının yıldızların yaptıklarını ihtiyar ile yaptıklarını iddia etmeleri; kavuşum (ittisâl), ayrılma (infisâl), mukarenet, düşüş (hubût) ve benzeri hususların geçersiz kılınmasını gerektirir; zikredilenlerin ihtiyarın şartı olması ise durumu ortada olan [tutarsız] bir iddiadır. Yıldızların ışınlarının tabiatı gereği ısıtma ve soğutmayı iktiza ettiği, bu ikisinin bedenlerin mizaçlarının farklılaşmasını zorunlu kıldığı, mizaçların farklılaşmasının da nefsin fiillerinin farklılaşmasını gerektirdiği yönündeki söze gelince; buna karşı şöyle denilir: Biz görüyoruz ki mesela ısıtma, mizaçta bir hararet ve keskinlik gerektirir; bununla bir şahıs son derece hayırlı ve övgüye değer fiiller işlerken, bir başkası son derece şerli ve kötü fiiller işlemektedir. Dolayısıyla bu farklılık için ısıtmanın dışında bir sebebin bulunması şarttır. Ayrıca onlar, kevnî hadiselerin tamamının yıldızlara dayandığını söylemektedirler; ısıtma ve soğutma meselesi ve bunların nefsin fiillerinin farklılaşmasını gerektirmesi ise bu gayeyi gerçekleştirmeye yetmez. İmam Râzî -aleyhirrahme- ahkâm ve tesirler ilmini ispat edenlerin -yani İslâm bilginlerinden olanların- Allah Teâlâ'nın kitabından bazı ayetleri delil getirdiklerini zikretmiştir; bunlar da çeşit çeşittir. Birincisi, yıldızların tazimine delalet eden ayetlerdir. Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ } “Yemin ederim sinip gizlenenlere, akıp gidip yuvalarına giren [yıldız]lara” [Tekvîr: 15-16]. Müfessirlerin çoğu, bundan kastedilenin bazen geri giden (râcia), bazen doğru seyreden (müstakîme) yıldızlar olduğu görüşündedir. Bunlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim; şüphesiz bu, eğer bilirseniz pek büyük bir yemindir” [Vâkıa: 75-76]. Allah Teâlâ bu yemini tazim ettiğini açıkça beyan etmiştir; bu da yıldızların mevkilerinin son derece yüce ve şerefli olduğuna delalet eder. Bunlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَالسَّماءِ وَالطَّارِقِ وَما أَدْراكَ مَا الطَّارِقُ النَّجْمُ الثَّاقِبُ } “Göğe ve Târık'a andolsun. Târık'ın ne olduğunu sen ne bileceksin? O, [karanlığı] delen yıldızdır” [Târık: 1-3]. İbn Abbas şöyle demiştir:
الثاقب هو زحل لأنه يثقب بنوره سمك السماوات السبع، ومنها قوله تعالى وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ [الأعراف: ٥٤] فقد بيّن سبحانه إلهيته بكون هذه الكواكب تحت تدبيره وتسخيره، النوع الثاني ما يدل على وصفه تعالى بعض الأيام بالنحوسة كقوله سبحانه فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ [فصلت: ١٦] النوع الثالث الآيات الدالة على أن لها تأثيرا في هذا العالم كقوله تعالى فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً [النازعات: ٥] وقوله تعالى فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً [الذاريات: ٤] قال بعضهم المراد هذه الكواكب.
es-Sâkıb (delen), Satürn'dür; zira o ışığıyla yedi kat semanın kalınlığını delip geçer. Bunlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da O'nun emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]. İyi bilin ki yaratma da emir de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah yüceler yücesidir” [A'râf: 54]. Allah Teâlâ bu yıldızların kendi tedbiri ve teshiri altında bulunmasıyla ilahlığını beyan etmiştir. İkinci tür, Allah Teâlâ'nın bazı günleri uğursuzlukla nitelemesine delalet edenlerdir; nitekim O Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ } “Biz de o uğursuz günlerde üzerlerine dondurucu bir kasırga gönderdik” [Fussilet: 16]. Üçüncü tür, bu âlemde onların bir tesiri olduğuna delalet eden ayetlerdir; nitekim Allah Teâlâ: { فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً } “Derken bir işi çekip çevirenlere” [Nâziât: 5] ve { فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً } “Derken bir işi taksim edenlere” [Zâriyât: 4] buyurmuştur. Bazıları bundan kastın bu yıldızlar olduğunu söylemiştir.
الرابع الآيات الدالة على أنه تعالى جعل حركات هذه الأجرام وخلقها على وجه ينتفع بها في مصالح هذا العالم كقوله تعالى هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ [يونس: ٥] وقوله تعالى تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً [الفرقان: ٦١] .
Dördüncüsü, Allah Teâlâ'nın bu cisimlerin hareketlerini ve yaratılışını bu âlemin maslahatlarında kendilerinden yararlanılacak bir şekilde kıldığına delalet eden ayetlerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Güneşi bir ışık, ayı da bir nûr kılan, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller tayin eden O'dur. Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır” [Yûnus: 5] ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً } “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var eden [Allah] pek yücedir” [Furkân: 61].
النوع الخامس أنه تعالى حكى عن إبراهيم ﵇ أنه تمسك بعلم النجوم فقال سبحانه فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ [يونس: ٥] السادس أنه تعالى قال لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ [غافر: ٥٧] ولا يكون المراد كبر الجثة لأن كل أحد يعلمه فوجب أن يكون المراد كبر القدر والشرف، وقال سبحانه وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا [آل عمران: ١٩١] ولا يجوز أن يكون المراد أنه تعالى خلقها ليستدل بتركيبها وتأليفها على وجود الصانع لأن هذا القدر حاصل في تركيب البعوضة ودلالة حصول الحياة في بنية الحيوانات على وجود الصانع أقوى من دلالة تركيب الأجرام الفلكية عليه لأن الحياة لا يقدر عليها غيره تعالى وجنس التركيب يقدر عليه الغير فلما خصها ﷾ بهذا التشريف المستفاد من قوله تعالى رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا علمنا أن في تخليقها أسرارا عالية وحكما بالغة تتقاصر عقول البشر عن إدراكها، ويقرب من هذه الآية قوله تعالى وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ
Beşinci tür, Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm'dan, onun astroloji ilmine tutunduğunu nakletmesidir; nitekim O Sübhânehu: { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ } “Yıldızlara bir baktı ve: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” [Sâffât: 88-89] buyurmuştur. Altıncısı, Allah Teâlâ'nın şöyle buyurmasıdır: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler” [Gâfir: 57]. Buradaki murat cüsse büyüklüğü olamaz; zira bunu herkes bilir; o halde muradın kadir ve şeref büyüklüğü olması vacip olur. O Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler: 'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın' [derler]” [Âl-i İmrân: 191]. Buradaki muradın, Allah Teâlâ'nın bunları terkip ve telifinden Sanatkâr'ın varlığına istidlal edilsin diye yaratmış olması caiz değildir; çünkü bu kadarı bir sivrisineğin terkibinde de mevcuttur; hatta hayvanların bünyesinde hayatın meydana gelişinin Sanatkâr'ın varlığına delaleti, felekî cisimlerin terkibinin O'na delaletinden daha kuvvetlidir; zira hayata Allah Teâlâ'dan başkası güç yetiremez, terkip cinsine ise başkası da güç yetirebilir. Allah celle ve alâ bunları Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın” kavlinden anlaşılan bu teşrif ile tahsis edince, bildik ki bunların yaratılmasında insan akıllarının kavramaktan âciz kaldığı yüce sırlar ve hikmetler vardır. Bu ayete Allah Teâlâ'nın şu kavli de yakındır: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ }
ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا [ص: ٢٧] ولا يمكن أن يكون المراد أنه تعالى خلقها على وجه يمكن الاستدلال بها على وجود الصانع الحكيم لأن كونها دالة على الافتقار إلى الصانع أمر ثابت لها لذاتها لأن كل متحيز محدث وكل محدث مفتقر إلى الفاعل فثبت أن دلالة المتحيزات على وجود الفاعل أمر ثابت لها لذواتها وأعيانها وما كان كذلك لم يكن سبب الفعل والجعل فلم يمكن حمل الآية على هذا الوجه فوجب حملها على الوجه الذي ذكر.
{ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır” [Sâd: 27]. Muradın, Allah Teâlâ'nın bunları kendileriyle Hakîm Sanatkâr'ın varlığına istidlal edilebilecek bir şekilde yaratmış olması mümkün değildir; zira onların bir Sanatkâr'a muhtaç olduğuna delalet etmesi kendilerine zatları gereği sabit olan bir husustur; çünkü her yer kaplayan (mütehayyiz) sonradan yaratılmıştır (muhdes) ve her sonradan yaratılan bir Fâil'e muhtaçtır. Böylece yer kaplayanların Fâil'in varlığına delaletinin onların zatları ve bizzat kendileri için sabit bir husus olduğu sabit oldu; böyle olan bir şey ise fiilin ve kılmanın (ca'l) sebebi olamaz. Bu sebeple ayetin bu şekilde hamledilmesi mümkün olmayıp zikredilen veçhe hamledilmesi vacip olmuştur.
النوع السابع روي أن عمر بن الخيام كان يقرأ كتاب المجسطي على أستاذه فدخل عليهم واحد من المتفقهة فقال: ما تقومون؟ فقال عمر: نحن في تفسير آية من كتاب الله تعالى أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ [ق: ٦] فنحن ننظر كيف خلق السماء وكيف بناها وكيف صانها عن الفروج.
Yedinci tür, rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hayyâm hocasına el-Mecistî kitabını okuyordu; fıkıh heveslilerinden biri yanlarına girip: 'Ne yapıyorsunuz?' dedi. Ömer: 'Biz Allah Teâlâ'nın kitabından bir ayetin tefsiri üzerindeyiz: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ } “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik, nasıl süsledik ve onda hiçbir çatlak yoktur?” [Kâf: 6]. Biz de göğü nasıl yarattığına, nasıl bina ettiğine ve onu çatlaklardan nasıl koruduğuna bakıyoruz' dedi.
الثامن أن إبراهيم ﵇ لما استدل على إثبات الصانع بقوله تعالى رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [البقرة:
Sekizincisi, İbrahim aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim dirilten ve öldürendir” [Bakara:
٢٥٨] قال له نمرود أتدعي أنه يحيي ويميت بواسطة الطبائع والعناصر أو لا بواسطتها فإن ادعيت الأول فذلك مما لا تجده البتة لأن كل ما يحدث في هذا العالم فهو بواسطة العناصر والحركات الفلكية وإن ادعيت الثاني فمثل هذا الإحياء والإماتة حاصل مني ومن كل أحد وهو المراد بقوله أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ [البقرة: ٢٥٨] ثم إن إبراهيم ﵇ لم ينازع في كون هذه الحوادث السفلية مرتبطة بالحركات الفلكية بل أجاب بأن الله تعالى هو المبدأ لتلك الحركات فيكون الفعل منه سبحانه حقيقة والواحد منا لا يقدر على تحريك الأفلاك على خلاف التحريك الإلهي وهذا هو المراد بقوله فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [البقرة: ٢٥٨] وإذا عرفت نهج الكلام في هذا الباب عرفت أن القرآن العظيم مملوء من تعظيم الأجرام الفلكية وتشريف الكرات الكوكبية، وأما الأخبار فكثيرة منها ما روي أنه ﵊ نهى عن استقبال الشمس والقمر واستدبارهما عند قضاء الحاجة، ومنها أنه
258] kavliyle Sâni'in ispatına delil getirdiğinde Nemrud ona şöyle demiştir: 'Sen O'nun tabiatlar ve unsurlar vasıtasıyla mı diriltip öldürdüğünü, yoksa onlar vasıtası olmaksızın mı diriltip öldürdüğünü iddia ediyorsun? Şayet birincisini iddia ediyorsan bunu asla bulamazsın; çünkü bu âlemde meydana gelen her şey unsurlar ve felekî hareketler vasıtasıyladır. Şayet ikincisini iddia ediyorsan, böylesi bir diriltme ve öldürme benden de herkesten de meydana gelmektedir.' İşte: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” [Bakara: 258] kavlinden murat budur. Sonra İbrahim aleyhisselâm bu süflî hadiselerin felekî hareketlerle irtibatlı olduğu hususunda münakaşa etmemiş, bilakis Allah Teâlâ'nın o hareketlerin başlangıcı (mebdei) olduğunu, dolayısıyla fiilin hakikatte O Sübhânehu'dan meydana geldiğini ve bizden hiçbir ferdin felekleri ilahî hareket ettirmenin aksine hareket ettirmeye güç yetiremeyeceğini söyleyerek cevap vermiştir. İşte: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir!” [Bakara: 258] kavlinden murat budur. Bu konudaki sözün gidişatını bildiğinde, Yüce Kur'an'ın felekî cisimlerin tazimi ve gezegen kürelerinin şerefli kılınmasıyla dolu olduğunu anlarsın. Haberlere gelince; bunlar pek çoktur. Bunlardan biri O aleyhisselâm'ın kaza-i hacet esnasında Güneş'e ve Ay'a önünü veya arkasını dönmeyi nehyettiğine dair rivayettir. Bunlardan biri de
لما مات ولده ﷺ إبراهيم انكسفت الشمس فقال الناس: إنما انكسفت لموت إبراهيم فقال ﵊: «إن الشمس والقمر آيتان من آيات الله تعالى لا ينكسفان لموت أحد ولا لحياته فإذا رأيتم ذلك فافزعوا إلى الصلاة»
oğlu İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Güneş tutulmuştu da insanlar: 'Güneş ancak İbrahim'in ölümü sebebiyle tutuldu' demişlerdi. Bunun üzerine O aleyhisselâm: 'Şüphesiz Güneş ve Ay, Allah Teâlâ'nın ayetlerinden iki ayettir; hiç kimsenin ölümü veya hayatı sebebiyle tutulmazlar. Bunu gördüğünüzde hemen namaza sığının' buyurmuştur.
ومنها ما
Bunlardan biri de şudur:
روى ابن مسعود أن النبي ﷺ قال: «إذا ذكر القدر فأمسكوا وإذا ذكر أصحابي فأمسكوا وإذا ذكر النجوم فأمسكوا»
İbn Mes'ûd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Kader anıldığı zaman [ileri geri konuşmaktan] dilinizi tutun; ashabım anıldığı zaman dilinizi tutun; yıldızlar anıldığı zaman dilinizi tutun.'
ومن الناس من يروي أنه ﷺ قال: «لا تسافروا والقمر في العقرب»
İnsanlardan bazısı O sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Ay Akrep burcundayken yolculuğa çıkmayın' buyurduğunu rivayet eder.
ومنهم من يرويه عن علي كرم الله تعالى وجهه وإن كان المحدثون لا يقبلونه، وأما الآثار فكثيرة أيضا
Bazıları da bunu Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet eder; her ne kadar muhaddisler bunu kabul etmeseler de. Eserlere gelince, onlar da pek çoktur.
فعن علي كرم الله تعالى وجهه أن رجلا أتاه آخر الشهر فقال: أريد الخروج في تجارة فقال: تريد أن يمحق الله تعالى تجارتك استقبل هلال الشهر بالخروج.
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre, ayın sonunda bir adam yanına gelip: 'Ticaret için yola çıkmak istiyorum' dedi. Bunun üzerine o: 'Allah Teâlâ'nın ticaretini mahvetmesini mi istiyorsun? Çıkışını ayın hilalini karşılayacak şekilde [ayın başında] yap' dedi.
وعن عكرمة أن يهوديا منجما قال له ابن عباس: ويحك تخبر الناس بما لا تدري فقال: إن لك ابنا في المكتب يحم غدا ويموت في اليوم العاشر فقال ابن عباس: ومتى تموت أنت؟ قال: على رأس السنة ثم قال له: ولا تموت أنت حتى تعمى فكان كل ذلك. وعن الشعبي قال: «قال أبو الدرداء لقد فارق رسول الله ﷺ وتركنا ولا طائر يطير بجناحيه إلا ونحن ندعي فيه علما» وليست الكواكب موكلة بالفساد والصلاح ولكن فيها دليل بعض الحوادث عرف ذلك بالتجربة، وجاء في الآثار أن أول من أعطى هذا العلم آدم ﵇ وذلك أنه عاش حتى أدرك من ذريته أربعين ألف أهل بيت وتفرقوا عنه في الأرض وكان يغتم لخفاء خبرهم فأكرمه الله تعالى بهذا العلم فكان إذا أراد أن يعرف حال أحدهم نظر في النجوم فعرفه.
İkrime'den rivayet edildiğine göre İbn Abbas, Yahudi bir müneccime: 'Yazıklar olsun sana! Bilmediğin şeyleri insanlara haber veriyorsun' dedi. Müneccim: 'Mektepte bir oğlun var; yarın hummaya tutulacak ve onuncu günde ölecektir' dedi. İbn Abbas: 'Peki sen ne zaman öleceksin?' diye sordu. O: 'Yıl başında' dedi; sonra ona: 'Sen de kör olmadan ölmeyeceksin' dedi ve bütün bunlar aynen vuku buldu. Şa'bî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ebu'd-Derdâ şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki kanadıyla uçan bir kuş bile bırakmadı ki bize ondan bir bilgi vermiş olmasın vefat ettiğinde.' Yıldızlar fesat ve salah ile görevli değildir; fakat onlarda bazı hadiselerin delili vardır ve bu tecrübe ile bilinmiştir. Eserlerde gelmiştir ki bu ilmin ilk verildiği kişi Âdem aleyhisselâm'dır. Şöyle ki o, zürriyetinden kırk bin hane halkına erişecek kadar yaşadı; onlar da yeryüzüne dağıldılar. Onların haberlerinin gizli kalmasından dolayı üzülürdü; Allah Teâlâ da onu bu ilimle şereflendirdi; onlardan birinin durumunu bilmek istediğinde yıldızlara bakar ve onu bilirdi.
وعن ميمون بن مهران أنه قال: إياكم والتكذيب بالنجوم فإنه من علم النبوة، وروي عن الشافعي أنه كان عالما بالنجوم، وجاء لبعض جيرانه ولد فحكم له بأن هذا الولد ينبغي أن يكون على عضوه الفلاني خال صفته كذا وكذا فوجد الأمر كما قال، وروى ابن إسحاق أن المنجمين أخبروا فرعون أنه سيجيء ولد من بني إسرائيل يكون هلاكه على
Meymûn b. Mihrân'dan onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Yıldızları yalanlamaktan sakının; zira o peygamberlik ilmindendir.' Şâfiî'den de onun nücum ilmini bildiği rivayet edilmiştir. Komşularından birinin çocuğu olmuştu; o da bu çocuğun filan uzvunda şöyle şöyle vasıfta bir ben bulunması gerektiğine hükmetti ve durum aynen dediği gibi çıktı. İbn İshâk müneccimlerin Firavun'a, İsrâiloğulları'ndan bir çocuğun geleceğini ve onun helakinin
يده. وكذا كان كما قص الله تعالى يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ [القصص: ٤] وأما المعقول فهو أن هذا العلم ما خلت عنه ملة من الملل ولا أمه من الأمم ولم يزالوا مشتغلين به معولين عليه في معرفة المصالح، ولو كان فاسدا بالكلية لاستحال إطباق أهل المشرق والمغرب من أول بناء العالم إلى آخره عليه، والتجارب في هذا الباب أكثر من أن تحصى اه كلامه.
onun eliyle olacağını haber verdiklerini rivayet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ } “Onların oğullarını boğazlıyor, kadınlarını ise sağ bırakıyordu” [Kasas: 4] şeklinde anlattığı gibi durum aynen böyle vuku buldu. Aklî delile gelince; bu ilimden hiçbir din ve hiçbir ümmet hali kalmamış, maslahatları bilmede onunla meşgul olmaktan ve ona dayanmaktan geri durmamışlardır. Şayet tamamen batıl olsaydı, âlemin kuruluşunun başından sonuna kadar doğu ve batı ehlinin onun üzerinde ittifak etmesi imkânsız olurdu; bu babdaki tecrübeler ise sayılamayacak kadar çoktur.' [Râzî'nin] sözü burada bitti.
ولعمري لقد نثر الكنانة ونفض الجعبة واستفرغ الوسع وبذل الجهد وروج وبهرج وقعقع وفرقع ومن غير طحن جعجع وجمع بين ما يعلم بالضرورة أنه كذب على رسول الله ﷺ وعلى أصحابه وما يعلم بالضرورة أنه خطأ في تأويل كلام الله تعالى ومعرفة مراده سبحانه، ولا يروج ما ذكره إلا على مفرط في الجهل أو مقلد لأهل الباطل من المنجمين وإن أردت الإيضاح وأحببت الاتضاح فاسمع لما نقول: ما ذكره من الاستدلالات أو هي من بيوت العناكب وأشبه شيء بناء الحباحب فأما الاستدلال بقوله تعالى: فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ [التكوير: ١٥، ١٦] ففيه إنا لا نسلم إن هناك قسما بالنجوم فقد روي عن ابن مسعود أن المراد بالخنس بقر الوحش وهي رواية عن ابن عباس واختاره ابن جبير، وحكى الماوردي أنها الملائكة، وإذا سلم ذلك بناء على أنه الذي ذهب إليه الجمهور فأي دلالة فيه على التأثير وقد أقسم سبحانه بالليل والنهار والضحى ومكة والوالد وما ولد والفجر وليال عشر والشفع والوتر والسماء والأرض واليوم الموعود وشاهد ومشهود والمرسلات والعاصفات والناشرات والفارقات والنازعات والناشطات والسابحات والسابقات والتين والزيتون وطور سينين إلى غير ذلك فلو كان الإقسام بشيء دليلا على تأثيره لزم أن يكون جميع ما أقسم به تعالى مؤثرا وهم لا يقولون به وإن لم يكن دليلا فالاستدلال به باطل، ومثله في ذلك الاستدلال بقوله تعالى: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ [الواقعة: ٧٢] وقد فسر غير واحد مواقع النجوم بمنازل القرآن ونجومه التي نزلت على النبي ﷺ في مدة ثلاث وعشرين سنة، وكذا الاستدلال بقوله ﷾ وَالسَّماءِ وَالطَّارِقِ [الطارق: ١] .
Ömrüme yemin olsun ki o, sadaktaki okları saçmış, torbayı boşaltmış, bütün gücünü harcamış, olanca cehdini sarf etmiş, parlatmış, süslemiş, gürültü patırtı koparmış, öğütmeden değirmen sesi çıkarmış; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına iftira olduğu zarureten bilinen şeyler ile Allah Teâlâ'nın kelamını tevil etmede ve O Sübhânehu'nun muradını anlamada hata olduğu zarureten bilinen şeyleri bir araya getirmiştir. Onun zikrettiklerine ancak cehalette aşırı giden veya müneccimlerin batıl ehline körü körüne uyan kimseler rağbet eder. Eğer hakikatin açıklanmasını ve aydınlanmayı istersen, söyleyeceklerimize kulak ver: Onun zikrettiği istidlaller örümcek ağlarından daha çürüktür ve ateş böceğinin parıltısına pek benzer. Allah Teâlâ'nın: { فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ } “Yemin ederim sinip gizlenenlere, akıp gidip yuvalarına giren [yıldız]lara” [Tekvîr: 15-16] kavliyle istidlal etmesine gelince; burada biz yıldızlara yemin edildiğini kabul etmiyoruz. Zira İbn Mes'ûd'dan el-Hunnes ile kastedilenin yaban sığırları olduğu rivayet edilmiştir; bu İbn Abbas'tan da bir rivayettir ve İbn Cübeyr bunu tercih etmiştir. Mâverdî ise bunların melekler olduğunu nakletmiştir. الجمهور'un gittiği görüş bu olduğu için bunun kabul edildiği farz edilse bile, bunda tesire dair ne gibi bir delalet vardır? Oysa O Sübhânehu geceye, gündüze, kuşluk vaktine, Mekke'ye, babaya ve doğurduğuna, fecr'e, on geceye, çifte ve teke, göğe ve yere, vadedilen güne, şahitlik edene ve edilene, Mürselât'a, Âsıfât'a, Nâşirât'a, Fârikât'a, Nâziât'a, Nâşitât'a, Sâbihât'a, Sâbikât'a, incire, zeytine, Tûr-i Sînâ'ya ve daha başka şeylere yemin etmiştir. Şayet bir şeye yemin etmek onun tesirine delil olsaydı, Allah Teâlâ'nın kendisine yemin ettiği her şeyin müessir olması gerekirdi; oysa onlar bunu söylememektedirler. Şayet delil değilse, onunla istidlal batıldır. Allah Teâlâ'nın: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim” [Vâkıa: 75] kavliyle istidlal etmesi de böyledir; pek çok âlim Mevâkıu'n-Nücûm'u Kur'an'ın menzilleri ve yirmi üç sene zarfında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e parça parça inen kısımları (nücûm) olarak tefsir etmiştir. Keza O celle ve alâ'nın: { وَالسَّماءِ وَالطَّارِقِ } “Göğe ve Târık'a andolsun” [Târık: 1] kavliyle istidlal etmesi de böyledir.
وأما قوله تعالى فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً [النازعات: ٥] فلم يقل أحد من الصحابة والتابعين وعلماء التفسير أنه إقسام بالنجوم فهذا ابن عباس وعطاء وعبد الرحمن بن سابط وابن قتيبة وغيرهم قالوا: إن المراد بالمدبرات أمرا الملائكة حتى قال ابن عطية: لا أحفظ خلافا في ذلك، وكذلك فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً [الذاريات: ٤] فتفسيرهما بالنجوم تفسير المنجمين ومن سلك سبيلهم وهو تفسير بالرأي والعياذ بالله تعالى، وأما وصفه تعالى بعض الأيام بالنحوسة كما في الآية التي ذكرها فليس ذلك لتأثير الكواكب ونحوستها بحسب ما يزعم المنجم بل لأن الله تعالى عذب أعداءه فيها فهي أيام مشاتيم على الأعداء فوصف تلك الأيام بنحسات كوصف يوم القيامة بأنه عسير على الكافرين.
Allah Teâlâ'nın: { فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً } “Derken bir işi çekip çevirenlere” [Nâziât: 5] kavline gelince; sahabeden, tâbiînden ve tefsir âlimlerinden hiç kimse bunun yıldızlara yemin olduğunu söylememiştir. İşte İbn Abbas, Atâ, Abdurrahman b. Sâbıt, İbn Kuteybe ve diğerleri 'el-müdebbirâti emrâ' ile kastedilenin melekler olduğunu söylemişlerdir; hatta İbn Atiyye: 'Bu konuda bir ihtilaf bilmiyorum' demiştir. Aynı şekilde { فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً } “Derken bir işi taksim edenlere” [Zâriyât: 4] kavli de böyledir; bu ikisinin yıldızlarla tefsir edilmesi müneccimlerin ve onların yolundan gidenlerin tefsiridir ve Allah Teâlâ'ya sığınırız ki re'y ile yapılmış bir tefsirdir. Allah Teâlâ'nın zikrettiği ayette olduğu gibi bazı günleri uğursuzlukla nitelemesine gelince; bu, müneccimin iddia ettiği gibi yıldızların tesiri ve uğursuzluğu sebebiyle değil, bilakis Allah Teâlâ o günlerde düşmanlarına azap ettiği içindir; dolayısıyla o günler düşmanlar üzerine uğursuz günlerdir; o günlerin uğursuz (nahisât) olarak nitelenmesi, kıyamet gününün kâfirlere çetin (asîr) olarak nitelenmesi gibidir.
وكذا يقال في قوله تعالى فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ [القمر: ١٩] وليس مُسْتَمِرٍّ فيه صفة يَوْمِ بل هو صفة نَحْسٍ أي نحس دائم لا يقلع عنهم كما تقلع مصائب الدنيا عن أهلها، والقول بأنه صفة يَوْمِ وإن المراد به يوم أربعاء آخر الشهر وإنه نحس أبدا غلط ولا يكاد المنجم يزعم نحوسة يوم أربعاء آخر الشهر ولو شهر صفر أبدا بل كثيرا ما يحكم بغاية سعده حسبما تقتضيه الأوضاع الفلكية فيه بزعمه.
Allah Teâlâ'nın: { فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } “Uğursuzluğu sürekli bir günde” [Kamer: 19] kavlinde de aynı şey söylenir. Buradaki 'müstemir' kelimesi 'yevm' kelimesinin sıfatı değil, 'nahs' kelimesinin sıfatıdır; yani dünya musibetlerinin ehlinden çekilip gitmesi gibi kendilerinden asla çekilip gitmeyen sürekli bir uğursuzluk demektir. Bunun 'yevm' kelimesinin sıfatı olduğu, bununla ayın son çarşamba gününün kastedildiği ve onun ebediyen uğursuz olduğu yönündeki söz ise bir hatadır; zira müneccim bile -Safer ayı dahi olsa- ayın son çarşambasının ebediyen uğursuz olduğunu asla iddia etmez, bilakis kendi iddiasınca o gündeki felekî konumların gerektirdiğine göre çoğu zaman onun son derece uğurlu olduğuna hükmeder.
وأما استدلاله بالآيات الدالة على أنه سبحانه وضع حركات هذه الأجرام على وجه ينتفع بها في مصالح هذا العالم فمن الطرائف إذ الأليق لو صح زعم المنجم أن يذكر في الآية ما يقتضيه النجوم من السعد والنحس وتعطيه من السعادة والشقاوة وتهبه من الأعمار والأرزاق والعلوم والمعارف وسائر ما في العالم من الخير والشر فإن العبرة بذلك
O Sübhânehu'nun bu cisimlerin hareketlerini bu âlemin maslahatlarında kendilerinden yararlanılacak bir şekilde koyduğuna delalet eden ayetlerle istidlal etmesine gelince; bu da tuhaf şeylerdendir. Zira müneccimin iddiası doğru olsaydı, ayette yıldızların iktiza ettiği uğur ve uğursuzluğun, bahşettiği saadet ve şakavetin, ihsan ettiği ömürlerin, rızıkların, ilimlerin, marifetlerin ve âlemdeki diğer bütün hayır ve şerrin zikredilmesi daha uygun olurdu; çünkü bunlardan alınacak ibret,
أعظم من العبرة بمجرد الضياء والنور ومعرفة عدد السنين والحساب، وأما ما ذكر عن إبراهيم ﵇ من أنه تمسك بعلم النجوم حين قال إِنِّي سَقِيمٌ فسقيم جدا وقد سمعت ما قيل في الآية، ولا ينبغي أن يظن بإمام الحنفاء وشيخ الأنبياء وخليل رب الأرض والسماء أنه كان يتعاطى علم النجوم ويأخذ منه أحكام الحوادث ولو فتح هذا الباب على الأنبياء ﵈ لاحتمل أن يكون جميع أخبارهم عن المستقبلات من أوضاع النجوم لا من الوحي وهو كما ترى، وأما الاستدلال بقوله تعالى لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [غافر: ٥٧] وإن المراد به كبر القدر والشرف لأكبر الجثة ففي غاية الفساد فإن المراد من الخلق هاهنا الفعل لا المفعول، والآية للدلالة على المعاد.
sırf ışıktan, nurdan, yılların sayısını ve hesabı bilmekten alınacak ibretten daha büyüktür. İbrahim aleyhisselâm'dan { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” dediğinde astroloji ilmine tutunduğuna dair zikredilen hususa gelince; bu son derece hastalıklı (çürük) bir iddiadır; nitekim ayet hakkında söylenenleri işitmiştin. Haniflerin imamı, peygamberlerin piri ve yer ile göğün Rabbinin Halil'i hakkında onun astroloji ilmiyle uğraştığını ve hadiselerin hükümlerini ondan çıkardığını düşünmek asla uygun düşmez. Eğer bu kapı peygamberlere aleyhimüsselâm açılacak olsaydı, onların geleceğe dair bütün haberlerinin vahiyden değil de yıldızların konumlarından kaynaklanmış olması ihtimal dahilinde olurdu; bu ise gördüğün gibi [korkunç bir batıldır]. Allah Teâlâ'nın: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür” [Gâfir: 57] kavliyle, buradaki muradın cüsse büyüklüğü değil kadir ve şeref büyüklüğü olduğu şeklindeki istidlale gelince; bu da son derece bozuktur. Zira buradaki 'halk'tan murat mef'ûl (yaratılan) değil fiil (yaratma)dir ve ayet ahirete delalet etmek içindir.
أي إن الذي خلق السماوات والأرض وخلقهما أكبر من خلقكم كيف يعجزه أن يعيدكم بعد الموت، ونظيرها قوله تعالى أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] وأين هذا من بحث أحكام النجوم وتأثيراتها، ومثل هذا الاستدلال بقوله تعالى وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا [آل عمران: ١٩١] فإن خلق السماوات والأرض من أعظم الأدلة على وجود فاطرهما وكمال قدرته وحكمته وعلمه وانفراده بالربوبية ومن سوى بينهما وبين البقة فقد كابر، ولذا ترى الأشياء الضعيفة كالبعوضة والذباب والعنكبوت إنما تذكر في سياق ضرب الأمثال مبالغة في الاحتقار والضعف ولا تذكر في سياق الاستدلال على عظمة ذي الجلال جل شأنه، على أن الآية لو دلت على أن للكواكب تأثيرا لدلت على أن للأرض تأثيرا أيضا كالكواكب وهم لم يقولوا به، وما ذكره بعد من أن دلالة حصول الحياة في أبدان الحيوانات أقوى من دلالة السماوات والأرض إلى آخر ما قال في حيز المنع، ونظير ذلك الاستدلال بقوله تعالى وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا [ص: ٢٧] فإنه لا يدل أيضا على أن للكواكب تأثيرا، وغاية ما تدل عليه هذه الآية ونظائرها أن تلك المخلوقات فيها حكم ومصالح وليست باطلة أي خالية عن ذلك، ونحن نقول بما تدل عليه ولكن لا نقول بأن تلك الحكم هي الإسعاد والإشقاء وهبة الأعمار والأرزاق إلى غير ذلك مما يزعمه المنجمون بل هي الآثار الظاهرة في عالم الطبيعة على ما سمعت ونحوها كالدلالة على وجود الصانع وكثير من صفاته جل شأنه التي ينكرها الكفرة ولا مانع من أن يقال خلق الله تعالى كذا لتظهر دلالته على كذا، ولا تتعين العبارة التي ذكرها على أنه لا بأس بها عند تدقيق النظر، ولعل ما قاله من فروع كون الماهيات غير مجعولة والكلام فيه شهير، وأما ما ذكره عن عمر بن الخيام فهو على طرف التمام، وأما ما ذكره في محاجة إبراهيم ﵇ وتقرير المناظرة على ما قرره فلم يقل به أحد من المفسرين سلفهم وخلفهم بل قد يقطع بأنه لم يخطر بقلب المشرك الناظر وما هو إلا تفسير بالرأي والتشهي نعوذ بالله تعالى من ذلك، وأما استدلاله بما روي من نهيه ﵊ عن استقبال الشمس والقمر عند قضاء الحاجة فبعيد عن حاجته بل لا دلالة للنهي المذكور على تأثير الكواكب الذي يزعمونه وإلا لدل النهي عن استقبال الكعبة عند قضاء الحاجة على أن لها تأثيرا، على أن بعض الأجلّة قد ذكر أن ذلك النهي لم ينقل فيه عن رسول الله ﷺ كلمة واحدة لا بإسناد صحيح ولا ضعيف ولا متصل ولا مرسل وإنما قال بعض الفقهاء في آداب التخلي ولا يستقبل الشمس والقمر فقيل لأن ذلك أبلغ في التستر، وقيل: لأن نورهما من نوره تعالى، وقيل: لأن اسم الله تعالى مكتوب عليهما.
Yani gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratması sizin yaratılışınızdan daha büyük olan Zât, ölümden sonra sizi tekrar diriltmekten nasıl âciz kalır? Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?” [Yâsîn: 81]. Nerede bu [anlam], nerede yıldızların hükümleri ve tesirleri bahsi! Bunun gibi, Allah Teâlâ'nın: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler: 'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın' [derler]” [Âl-i İmrân: 191] kavliyle yapılan istidlal de böyledir. Zira göklerin ve yerin yaratılışı, onları Yaratan'ın varlığına, kudretinin, hikmetinin ve ilminin kemaline ve rububiyette tek olduğuna en büyük delillerdendir; bu ikisi ile bir sivrisineği bir tutan kimse apaçık inat etmiştir. Bu sebepledir ki sivrisinek, karasinek ve örümcek gibi zayıf varlıklar küçümseme ve zayıflıkta mübalağa amacıyla darbımesel bağlamında zikredilir; Celâl sahibi Zât'ın -şânı yücedir- azametine delil getirme bağlamında zikredilmez. Kaldı ki ayet yıldızların bir tesiri olduğuna delalet etseydi, yıldızlar gibi yerin de bir tesiri olduğuna delalet ederdi; oysa onlar bunu söylememektedirler. Sonrasında hayvanların bedenlerinde hayatın meydana gelişinin delaletinin gökler ve yerin delaletinden daha kuvvetli olduğuna dair zikrettiği şeylere gelince; söylediği sözün sonuna kadar hepsi men edilmiştir (kabul edilemez). Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık” [Sâd: 27] kavliyle istidlal edilmesidir; zira bu da yıldızların bir tesiri olduğuna delalet etmez. Bu ayetin ve benzerlerinin delalet ettiği nihai husus, o mahlukatta hikmetler ve maslahatlar bulunduğu ve onların batıl -yani bunlardan yoksun- olmadığıdır. Biz de onun delalet ettiği şeyi kabul ediyoruz; fakat bu hikmetlerin müneccimlerin iddia ettiği gibi saadet veya şekavet verme, ömür ve rızık bahşetme ve benzeri şeyler olduğunu söylemiyoruz; bilakis bunlar işittiğin gibi tabiat âleminde zahir olan eserler ve Sâni'in varlığına ve kâfirlerin inkâr ettiği Celâl sahibi Zât'ın pek çok sıfatına delalet etmek gibi şeylerdir. 'Allah Teâlâ şuna delaleti ortaya çıksın diye şunu yarattı' denilmesine bir mani yoktur; onun zikrettiği ifade ise -dikkatli bir bakışla bakıldığında bunda bir beis olmasa da- tayin edici değildir. Belki de onun söylediği, mahiyetlerin yaratılmış (mec'ûl) olmadığı görüşünün kollarındandır ki bu konudaki söz meşhurdur. Ömer b. el-Hayyâm'dan naklettiği şeye gelince, o bütünüyle tamamdır. İbrahim aleyhisselâm'ın hüccet getirmesi ve münazaranın takriri hakkında zikrettiği şeylere gelince; selef ve haleften müfessirlerden hiçbiri bunu söylememiştir; hatta münazara eden müşrikin kalbinden bile bunun geçmediği kesinlikle söylenebilir; bu ise re'y ve heva ile yapılmış bir tefsirden başka bir şey değildir, bundan Allah Teâlâ'ya sığınırız. O aleyhisselâm'dan kaza-i hacet esnasında Güneş'e ve Ay'a önünü dönmeyi nehyettiğine dair rivayetle istidlal etmesine gelince; bu onun ihtiyacından çok uzaktır; hatta zikredilen nehyin müneccimlerin iddia ettiği yıldızların tesirine hiçbir delaleti yoktur; aksi takdirde kaza-i hacet esnasında Kâbe'ye önünü dönme nehyinin de onun tesir ettiğine delalet etmesi gerekirdi. Kaldı ki bazı büyük âlimler, bu nehiy hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ne sahih, ne zayıf, ne muttasıl ne de mürsel tek bir kelimenin bile nakledilmediğini; ancak bazı fukahanın hela adabında 'Güneş'e ve Ay'a önünü dönmez' dediğini, bunun da örtünmede daha ileri bir tedbir olduğu için, yahut ikisinin nuru Allah Teâlâ'nın nurundan olduğu için, yahut üzerlerinde Allah Teâlâ'nın ismi yazılı olduğu için söylendiğini belirtmişlerdir.
وأما ما ذكر من حديث كسوف الشمس يوم موت إبراهيم وقوله ﵊ ما قال فصحيح لكن لا يدل على ما يزعمه المنجمون، وصدر الحديث يدل على أن الشمس والقمر آيتان وليسا بربين ولا إلهين ففيه إشارة إلى
İbrahim'in vefat ettiği gün güneşin tutulduğuna ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın söylediği sözlere dair rivayete gelince; bu sahihtir, fakat müneccimlerin iddia ettiği şeye delalet etmez. Hadisin baş tarafı Güneş ve Ay'ın iki ayet (delil) olup ne iki rab ne de iki ilah olduklarına delalet etmektedir; binaenaleyh bunda...
نفي التصرف عنهما، وفي قوله ﵊ لا ينكسفان لموت أحد ولا لحياته قولان، أحدهما أن موت أحد وحياته لا يكونان سببا لانكسافهما، وثانيهما أنه لا يحصل عن انكسافهما موت ولا حياة وإنما ذلك تخويف من الله تعالى لعباده أجرى العادة بحصوله في أوقات معلومة بالحساب لطلوع الهلال وإبداره وسراره، فأما سبب كسوف الشمس فتوسط القمر بين جرم الشمس وأبصارنا كسحابة تمر تحتها فإن لم يكن للقمر عرض ستر عنا كل الشمس وإن كان له عرض فبقدر ما يوجبه عرضه، وأما سبب خسوف القمر فهو توسط الأرض بينه وبين الشمس حتى يصير ممنوعا من اكتساب النور من الشمس ويبقى ظلام ظل الأرض المخروط في ممره فقد يقع كله في المخروط وقد يقع بعضه فيه ويبقى بعضه الآخر خارجا إلى آخر ما قرر في موضعه وليس في الشرع ما يأباه والوقوف على وقت الكسوف والخسوف ومقدارهما أمر سهل ولا يلزم من صدق المنجم في ذلك صدقه فيما يزعم من التأثيرات وما الإخبار بهما إلا كالإخبار بوقت طلوع الشمس في يوم كذا في ساعة كذا وكالإخبار بوقت الهلال والإبدار والسرار، ثم إنّا لا ننكر أن الله تعالى يحدث عند الكسوفين من أقضيته وأقداره ما يكون بلاء لقوم ومصيبة لهم ويجعل الكسوف سببا لذلك ولهذا أمر ﷺ عند الكسوف بالفزع إلى ذكر الله تعالى والصلاة والعتاقة والصدقة لأن هذه الأشياء تكون سببا لدفع موجب الكسف الذي جعله الله تعالى سببا لما جعله فلولا انعقاد سبب التخويف لما أمر ﵊ بدفع موجبه بهذه العبادات، ولله تعالى في أيام دهره أوقات يحدث فيها ما يشاء من البلاء والنعماء ويقضي من الأسباب بما يدفع موجب تلك الأسباب لمن قامت به أو يقلله أو يخففه فمن فزع إلى تلك الأسباب أو بعضها اندفع عنه الشر الذي جعل الله تعالى الكسوف سببا له أو بعضه، ولهذا قل ما يسلم أطراف الأرض حيث يخفي الإيمان وما جاءت به الرسل فيها من شر عظيم يحصل بسبب الكسوف ويسلم منه الأماكن التي يظهر فيها نور النبوة والقيام بما جاءت به الرسل أو يقل فيها جدا.
onlardan tasarruf özelliğinin nefyedildiğine işaret vardır. O aleyhisselâm'ın: 'Hiç kimsenin ölümü veya hayatı sebebiyle tutulmazlar' kavlinde iki görüş vardır: Birincisi, bir kimsenin ölümünün ve hayatının onların tutulmasına sebep olamayacağıdır. İkincisi ise, onların tutulmasından hiçbir ölüm veya hayatın hâsıl olmayacağıdır; bilakis bu durum Allah Teâlâ'nın kullarını korkutmasıdır ki hilalin doğuşu, dolunay ve ayın son geceleri (sirâr) için hesapla bilinen vakitlerde meydana gelmesini âdet kılmıştır. Güneş tutulmasının sebebi, Ay'ın Güneş'in cismi ile bizim bakışlarımız arasına -altından geçen bir bulut gibi- girmesidir; şayet Ay'ın enlemi (arzı) yoksa Güneş'in tamamını bizden gizler, şayet enlemi varsa enleminin gerektirdiği ölçüde gizler. Ay tutulmasının sebebi ise, yer kürenin Ay ile Güneş arasına girmesidir; öyle ki Ay'ın Güneş'ten nur alması engellenir ve yerin koni şeklindeki gölgesinin karanlığı onun geçiş yolunda kalır; bazen tamamı koni içine düşer, bazen de bir kısmı içine düşüp diğer kısmı dışarıda kalır; bu mesele kendi yerinde açıklandığı gibidir ve şeriatta buna mani olacak hiçbir şey yoktur. Güneş ve Ay tutulmasının vaktini ve miktarını bilmek kolay bir iştir; müneccimin bu husustaki doğruluğundan, iddia ettiği tesirlerde de doğru olduğu neticesi çıkmaz; bu ikisini haber vermek, falanca günde filanca saatte Güneş'in doğuş vaktini haber vermek yahut hilal, dolunay ve gizlenme vaktini haber vermek gibidir. Sonra biz, Allah Teâlâ'nın iki tutulma esnasında kazalarından ve kaderlerinden bir kavim için bela ve musibet olacak şeyleri yarattığını ve tutulmayı buna sebep kıldığını inkâr etmeyiz; bu sebepledir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tutulma anında Allah Teâlâ'yı zikretmeye, namaza, köle azat etmeye ve sadaka vermeye koşulmasını emretmiştir; çünkü bu şeyler, Allah Teâlâ'nın dilediği şeye sebep kıldığı tutulmanın gereğini defetmeye vesile olur. Şayet korkutma sebebi gerçekleşmiş olmasaydı, O aleyhisselâm bu ibadetlerle onun gereğinin savuşturulmasını emretmezdi. Allah Teâlâ'nın zaman içinde dilediği bela ve nimeti yarattığı vakitleri vardır; o sebepleri yerine getiren kimse için bu sebeplerin gereğini defedecek, azaltacak veya hafifletecek sebepleri takdir buyurur. Kim bu sebeplere veya bazısına koşarsa, Allah Teâlâ'nın tutulmayı sebep kıldığı şer veya onun bir kısmı kendisinden defolur. Bu sebepledir ki, imanın ve peygamberlerin getirdiği şeylerin gizli kaldığı yeryüzü uçlarının tutulma sebebiyle meydana gelen büyük şerden kurtulduğu pek azdır; nübüvvet nurunun zahir olduğu ve peygamberlerin getirdiği esasların ikame edildiği yerler ise bundan kurtulur veya oradaki şer son derece azalır.
وقد جاء أنه ﷺ لما كسفت الشمس في عهده قام فزعا مسرعا يجر رداءه ونادى في الناس الصلاة جامعة وخطبهم بتلك الخطبة البليغة
Rivayette gelmiştir ki, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem asrında Güneş tutulduğunda endişe ve süratle kalkmış, ridasını sürüyerek insanlara 'Namaz toplayıcıdır' diye seslenmiş ve onlara pek beliğ bir hutbe irat etmiştir;
وأخبر أنه لم ير كيومه ذلك في الخير والشر وأمرهم عند حصول مثل تلك الحالة بالعتاقة والصدقة والصلاة والتوبة وما ذلك إلا لكونه ﵊ أعلم الخلق بالله تعالى وبأمره وشأنه وتصريفه أمور مخلوقاته وتدبيره وأنصحهم للأمة وأشفقهم على العباد ولم يبين لهم ﵊ أسباب الكسوفين وحسابهما لأن الجهل بذلك لا يضر والعلم به لا ينفع نفع العلم بما جاءت به الرسل ﵈.
ve hayır ile şer konusunda o günkü gibi bir gün görmediğini haber vermiş, böyle bir hal meydana geldiğinde onlara köle azat etmeyi, sadaka vermeyi, namaz kılmayı ve tövbe etmeyi emretmiştir. Bu da ancak O'nun aleyhisselâm yaratılmışlar içinde Allah Teâlâ'yı, O'nun emrini, şânını, mahlukatının işlerini sevk ve idare edişini en iyi bilen, ümmete en çok nasihat eden ve kullara en çok şefkat gösteren zat olmasındandır. O aleyhisselâm onlara iki tutulmanın sebeplerini ve hesabını açıklamamıştır; çünkü bunu bilmemek zarar vermez, bunu bilmek de peygamberlerin aleyhimüsselâm getirdiği şeyleri bilmenin faydası gibi fayda sağlamaz.
وقد يقال: الأمور بالصلاة عندهما كالأمر بالصلاة عند طلوع الفجر والغروب والزوال مع تضمن ذلك رفع موجبهما الذي جعلهما الله تعالى سببا له، ومن الناس من أنكر أن يكون الكسوفان سببين لشيء من البلاء أصلا وأن سبب حصولهما ليس ما أطال الكلام فيه المنجمون ومر بعضه بل السبب هو تجلي الله تعالى عليهما لما
Şöyle de denebilir: Bu iki tutulma anında namaz kılma emri, Allah Teâlâ'nın onları sebep kıldığı gerekliliğin kaldırılmasını tazammun etmekle birlikte, fecrin doğuşu, batış ve zeval vaktinde namaz kılınması emri gibidir. İnsanlardan bazıları ise iki tutulmanın hiçbir şekilde bir belanın sebebi olduğunu inkâr etmiş ve meydana gelme sebeplerinin müneccimlerin uzun uzadıya bahsettiği ve bir kısmı geçen şeyler olmadığını, bilakis sebebin Allah Teâlâ'nın o ikisine tecelli etmesi olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira
أخرجه ابن ماجة في سننه. والإمام أحمد والنسائي من حديث النعمان بن بشير قال: انكسفت الشمس على عهد النبي ﷺ فخرج فزعا يجر ثوبه حتى أتى المسجد فلم يزل يصلي حتى انجلت ثم قال: إن ناسا يزعمون أن الشمس والقمر لا ينكسفان إلا لموت عظيم من العظماء وليس كذلك إن الشمس والقمر لا ينكسفان لموت أحد ولا لحياته فإذا تجلى الله لشيء من خلقه خشع له
İbn Mâce Sünen'inde, İmam Ahmed ve Nesâî Nu'mân b. Beşîr hadisinden rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Güneş tutuldu; O da elbisesini sürüyerek endişe içinde çıktı, mescide geldi ve [Güneş] açılıncaya kadar sürekli namaz kıldı. Sonra şöyle buyurdu: 'Bazı insanlar Güneş ve Ay'ın ancak büyüklerden bir büyüğün ölümü sebebiyle tutulduğunu iddia ediyorlar; oysa öyle değildir. Şüphesiz Güneş ve Ay hiç kimsenin ölümü veya hayatı sebebiyle tutulmazlar. Ancak Allah mahlukatından bir şeye tecelli ettiği zaman o şey O'na huşû duyar/boyun eğer.'
وأن الأمر بالصلاة لظهور آثار تجلي الجلال في هذين الجرمين العظيمين أو هو كالأمر بالصلاة عند غروب الشمس وطلوع الفجر مثلا وحكمته كحكمته والقائلون بهذا مكابرون للفلاسفة في أشياء لا ينبغي المكابرة فيها ولعلها تضر بالدين وتصير سببا لطعن الملحدين فيكابرون في كون الأفلاك مستديرة والأرض كرية وأن نور القمر مستفاد من ضياء الشمس وأن الكسوف القمري عبارة عن انمحاء نور القمر بتوسط الأرض بينه وبين الشمس من حيث
Ve namaz kılma emrinin bu iki büyük cisimde celâl tecellisinin eserlerinin zahir olmasından kaynaklandığını, yahut bunun Güneş'in batışı ve fecrin doğuşundaki namaz emri gibi olup hikmetinin de onun hikmeti gibi olduğunu söylemişlerdir. Bunu söyleyenler, inatlaşılmaması gereken hususlarda felsefecilere karşı inat eden kimselerdir ki bu durum dine zarar verebilir ve mülhidlerin ta'n etmesine sebep olur. Onlar feleklerin yuvarlak, yerin küre şeklinde olduğu, Ay'ın nurunun Güneş'in ışığından alındığı ve Ay tutulmasının
إن نوره مقتبس منها وأن الكسوف الشمسي عبارة عن وقوع جرم القمر بين الناظر والشمس عند اجتماعهما في العقدتين على دقيقة واحدة وقولهم بتأثير الأسباب المحسوسة في مسبباتها وإثبات القوى والطبائع والأفعال والانفعالات إلى غير ذلك مما تقوم عليه الأدلة اليقينية ولا تعارضه النصوص الشرعية القطعية، وما ذكروه من الحديث تعقبه حجة الإسلام الغزالي فقال: إن زيادة فإن الله إلخ لم يصح نقلا فيجب تكذيب قائلها ولو صحت لكان تأويلها أهون من مكابرة أمور قطعية فكم من ظواهر أوّلت بالأدلة العقلية التي لم تبلغ في الوضوح إلى هذا الحد وأعظم ما يفرح به الملحدة أن يصرح ناصر الشرع بأن هذا وأمثاله على خلاف الشرع فيسهل عليه إبطال الشرع إن كان شرطه أمثال ذلك اه وليس الأمر في هذه كما قال من عدم الصحة فإن إسنادها لا مطعن فيه، فابن ماجة يروي الحديث بهذه الزيادة عن محمد بن المثنى وأحمد بن ثابت وحميد بن الحسن وهم يروونه عن عبد الوهاب عن خالد الحذاء عن أبي قلابة عن النعمان بن بشير وكل هؤلاء ثقات حفاظ نعم الحديث الخالي عنها رواه بضعة عشر صحابيا منهم علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس وعائشة وأسماء أختها وأبيّ بن كعب وجابر بن عبد الله وسمرة بن جندب وقبيصة الهلالي وعبد الله بن عمرو ومن هنا خاف بعض الأجلة أن تكون مدرجة في الحديث لكنه خلاف الظاهر وحينئذ يقال: إن كسوف الشمس والقمر يوجب لهما ضعف سلطاتهما وبهائهما وذلك يوجب لهما من الخشوع والخضوع لرب العالمين وعظمته وجلاله سبحانه ما يكون سببا لتجليه ﷿ لهما، ولا يستنكر أن يكون تجلي الله سبحانه لهما في وقت معين كما يدنو سبحانه من أهل الموقف عشية عرفة وكما ينزل ﵎ كل ليلة إلى سماء الدنيا عند مضي نصف الليل فيحدث لهما ذلك التجلي خشوعا آخر ليس هو الكسوف فإنه إنما حدث بالسبب الذي عرفت ولم يقل النبي ﷺ إن الله تعالى إذا تجلى لهما انكسفا بل قال فإذا تجلى الله لشيء من خلقه خشع له.
nuru Güneş'ten alındığı cihetle yerin onunla Güneş arasına girmesiyle Ay'ın nurunun silinmesinden ibaret olduğu, Güneş tutulmasının ise iki düğüm noktasında aynı dakikada bir araya geldiklerinde Ay cisminin bakan kimse ile Güneş arasına girmesinden ibaret olduğu hususunda; ayrıca onların hissedilen sebeplerin müsebbeplerinde tesir ettiği, güçlerin, tabiatların, fiillerin ve infiallerin (etkilenmelerin) sabit olduğu yönündeki sözlerinde ve kesin delillerin üzerine kurulduğu, kat'î şer'î nasların da çelişmediği daha başka hususlarda inatlaşmaktadırlar. Zikrettikleri hadise gelince, Hüccetü'l-İslâm Gazâlî onu eleştirip şöyle demiştir: 'Şüphesiz 'Allah tecelli ettiği zaman...' ziyadesi nakil bakımından sahih değildir, dolayısıyla onu söyleyeni yalanlamak gerekir. Sahih olsaydı bile onu tevil etmek kat'î hususlarda inatlaşmaktan daha kolay olurdu; zira açıklıkta bu dereceye ulaşmamış olan akli delillerle nice zahir naslar tevil edilmiştir. Mülhidlerin en çok sevineceği şey, şeriatın yardımcısının bu ve benzeri şeylerin şeriata aykırı olduğunu açıkça söylemesidir; zira şeriatın şartı böylesi şeyler olduğu takdirde onu iptal etmek mülhide kolay gelir.' [Gazâlî'nin sözü bitti]. Hadisin sıhhati olmaması meselesinde durum onun dediği gibi değildir; zira onun senedinde ta'n edilecek bir kusur yoktur. Nitekim İbn Mâce bu hadisi bu ziyade ile Muhammed b. el-Müsennâ, Ahmed b. Sâbit ve Humeyd b. el-Hasen'den; onlar Abdülvehhâb'dan; o Hâlid el-Hazzâ'dan; o Ebû Kılâbe'den; o da Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etmektedir ve bunların hepsi sika hâfızlardır. Evet, bu ziyadenin bulunmadığı hadisi Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbas, Âişe, kız kardeşi Esmâ, Übey b. Ka'b, Câbir b. Abdillâh, Semure b. Cündeb, Kabîsa el-Hilâlî ve Abdullah b. Amr'ın da aralarında bulunduğu on küsur sahabî rivayet etmiştir. Buradan hareketle bazı büyük âlimler bu cümlenin hadise sonradan eklenmiş (müdrec) olmasından korkmuşlardır; ancak bu zahire aykırıdır. Bu durumda şöyle denilir: Güneş ve Ay'ın tutulması onların hâkimiyetlerinin ve parlaklıklarının zayıflamasını gerektirir; bu da onlarda Âlemlerin Rabbi'ne, O Sübhânehu'nun azamet ve celâline karşı bir huşû ve boyun eğmeyi zorunlu kılar ki bu hal Allah celle ve alâ'nın onlara tecelli etmesine bir sebep teşkil eder. Nitekim O Sübhânehu'nun Arefe akşamı vakfe ehline yaklaşması ve O tebâreke ve teâlâ'nın her gece gecenin yarısı geçtiğinde dünya semasına inmesi gibi, Allah Sübhânehu'nun onlara belirli bir vakitte tecelli etmesi de yadırganamaz. Böylece o tecelli onlarda başka bir huşû meydana getirir ki bu huşû tutulmanın kendisi değildir; zira o ancak bildiğin sebeple meydana gelmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Allah Teâlâ o ikisine tecelli ettiği zaman tutulurlar dememiş, bilakis 'Allah mahlukatından bir şeye tecelli ettiği zaman o şey O'na huşû duyar/boyun eğer' buyurmuştur.
وفي رواية الإمام أحمد «إذا بدا الله لشيء من خلقه خشع له»
İmam Ahmed'in rivayetinde ise: 'Allah mahlukatından bir şeye tecelli ettiği (bedâ) zaman o şey O'na huşû duyar' şeklindedir.
فهاهنا خشوعان خشوع أوجبه كسوفهما الحادث من وضعهما الخاص وخشوع أوجبه تجليه تعالى لهما لذلك الخشوع الذي أوجبه الكسوف. وهذا توجيه لطيف المنزع يقبله العقل المستقيم والفطرة السليمة إن شاء الله تعالى. وأما استدلاله بحديث ابن مسعود ففيه على ما قيل أن الحديث لو ثبت لكان حجة عليه لا له إذ لو كان علم النجوم حقا لم يأمر ﷺ بالإمساك عند ذكر النجوم فالظاهر أنه ﵊ لم يأمر بذلك إلا لأن الخوض في ذلك خوض فيما لا علم للخائض به فتأمل.
Burada iki huşû vardır: Biri onların özel konumlarından doğan tutulmalarının gerektirdiği huşû, diğeri ise tutulmanın gerektirdiği bu huşû sebebiyle Allah Teâlâ'nın onlara tecelli etmesinin gerektirdiği huşûdur. Bu, istikamet sahibi aklın ve selim fıtratın -inşâallâhu teâlâ- kabul edeceği latif bir tevil yoludur. İbn Mes'ûd hadisiyle istidlal etmesine gelince; söylendiği üzere bunda, şayet hadis sabit olsaydı onun lehine değil aleyhine bir hüccet olurdu; zira nücum ilmi hak olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yıldızlar anıldığında dil tutmayı emretmezdi. Zahir olan şudur ki O aleyhisselâm bunu ancak bu konuya dalmanın dalan kimsenin hiçbir bilgisinin olmadığı bir şeye dalmak olmasından dolayı emretmiştir; artık iyi düşün.
وأما حديث النهي عن السفر والقمر في العقرب فصحيح من كلام المنجمين دون رسول رب العالمين ﷺ، وروايته عن علي كرم الله تعالى وجهه كذب أيضا والمشهور عنه خلاف ذلك كما سمعت في قصة خروجه لقتال الخوارج، وأما ما احتج به من الأثر عن علي كرم تعالى وجهه أن رجلا أتاه إلخ فلا يعلم ثبوته عنه رضي الله تعالى عنه، والكذابون كثيرا ما ينفقون سلعهم الباطلة بنسبتها إليه أو إلى أهل بيته، ثم لو صح عنه فليس فيه تعرض لثبوت أحكام النجوم بوجه،
Ay Akrep burcundayken yolculuk yapmayı nehyeden hadise gelince; bu Âlemlerin Rabbinin Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem değil, müneccimlerin sözü olarak sahihtir. Bunun Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edilmesi de bir yalandır; nitekim Haricilerle savaşmak üzere çıkması kıssasında işittiğin gibi ondan meşhur olan bunun aksidir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten delil getirdiği 'Bir adam ona geldi...' şeklindeki esere gelince; bunun [Ali] radıyallâhu teâlâ anh'tan sabit olduğu bilinmemektedir; yalancılar batıl mallarını ona veya ehl-i beytine nispet ederek çokça revaçta tutarlar. Sonra ondan sabit olduğu farz edilse bile, onda hiçbir surette astroloji hükümlerinin sabit olduğuna dair bir temas yoktur;
وقد جاء عن النبي ﵊ أنه قال: «اللهم بارك لأمتي في بكورها»
nitekim Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Allah'ım! Ümmetime sabahın erken vakitlerini bereketli kıl.'