ونسبة أول الشهر إليه كنسبة أول النهار إليه، وكان صخر راوي الحديث إذا بعث تجارة له بعثها في أول النهار فأثرى وكثر ماله ولا يبعد أن يكون أول السنة كأول النهار أيضا فللأوائل مزية القوة كما هو مشاهد في الشباب والشيخوخة، ولله تعالى تجليات في الأزمنة والأمكنة والأشخاص وليس ذلك من تأثير الكواكب في شيء، ومثل هذا يقال فيما ذكره الكرماني وقد مر، ما ذكره عن اليهودي الذي أخبر ابن عباس رضي الله تعالى عنه فلا نسلم صحته، وإن سلم ذلك فهو من جنس إخبار الكهان بشيء من المغيبات،
Ayın başının ona nispeti, günün başının ona nispeti gibidir. Hadisin ravisi Sahr, bir ticaret [kafilesi] göndereceği zaman onu günün ilk vaktinde gönderir, böylece zenginleşip malı çoğalırdı. Yılın başının da günün başı gibi olması uzak bir ihtimal değildir; zira gençlik ve ihtiyarlıkta müşahede edildiği üzere başlangıçların bir güç üstünlüğü/ayrıcalığı vardır. Allah Teâlâ'nın zamanlarda, mekânlarda ve şahıslarda tecellileri vardır; bunun yıldızların tesiriyle hiçbir ilgisi yoktur. Kirmânî'nin zikrettiği hususta da bunun benzeri söylenir; nitekim [bu konu] geçmişti. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'a haber veren Yahudi hakkında zikrettiği şeye gelince; biz bunun sıhhatini kabul etmiyoruz. Kabul edilse bile bu, kâhinlerin gaybî şeylerden bir kısmını haber vermesi türündendir.
وقد أخبر ابن الصياد النبي ﷺ بما أخبر فقال ﵊ له «إنما أنت من إخوان الكهان»
Nitekim İbn Sayyâd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiği şeyleri haber verince, [Resûlullah] aleyhisselâm ona: "Sen ancak kâhinlerin kardeşlerindensin!" buyurmuştur.
وعلم مقدمة المعرفة لا يختص بما ذكره المنجمون بل له عدة أسباب يصدق الحكم معها ويكذب منها
Önceden bilme ilmi (mukaddimetü'l-ma'rife) müneccimlerin zikrettiği şeylere mahsus değildir; bilakis hükmün kendileriyle birlikte bazen doğru bazen yalan çıktığı birtakım sebepleri vardır. Bunlardan biri...
الكهانة ومنها المنامات ومنها الفأل والزجر وضرب الحصى والخط والكتف والكشف المستند إلى الرياضة وهو كشف جزئي عن بعض الحوادث ويشترك فيه المؤمن والكافر ومنها غير ذلك، وللعمال في البحر والسعاة ونحوهم في البر علامات يعرفون بها أوقات المطر والصحو والبرد والريح وغيرها وقلما يخطئون في أخبارهم بل صوابهم في ذلك أكثر من صواب المنجم.
...kâhanettir; bir diğeri rüyalardır; bir diğeri ise fal, kuş uçurtma (zecr), çakıl taşı atma, kuma çizgi çekme (hatt), kürek kemiğine bakma (ketif) ve riyazete dayalı keşiftir ki bu, bazı hadiselere dair cüz'î bir keşif olup mümin ile kâfir onda müşterektir; bunlardan başka sebepler de vardır. Denizdeki gemicilerin ve karadaki haberciler ile benzerlerinin yağmur, açık hava, soğuk, rüzgâr ve diğer vakitleri kendisiyle bildikleri alametleri vardır; verdikleri haberlerde pek az yanılırlar, hatta bu husustaki isabetleri müneccimin isabetinden daha fazladır.
وأما ما ذكره من حديث أبي الدرداء فالمحفوظ فيه «توفي رسول الله ﷺ وتركنا وما طائر يقلب جناحيه إلا وقد ذكر لنا منه علما» وفيه روايات أخر صحيحة أيضا وكلها ليس فيها وليست الكواكب إلخ فهو من أعظم الأدلة على بطلان دعوى المنجمين إذ لم يذكر ﵊ من أحكام النجوم شيئا البتة وقد علمهم علم كل شيء حتى الخرأة، وأما قوله إنه جاء في الآثار أن أول من أعطى هذا العلم آدم ﵇ إلخ فكذب وافتراء على آدم ﵇، وقد عمل هذا الكاذب المفتري بالمثل السائر إذا كذبت فأبعد شاهدك، ونحوه ما روي عن ميمون بن مهران.
Ebû'd-Derdâ hadisinden zikrettiği şeye gelince; onda mahfuz olan lafız şudur: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, gökte kanat çırpan hiçbir kuş bırakmaksızın hepsinden bize bir ilim zikretmiş olarak vefat etti." Bu konuda başka sahih rivayetler de vardır ve hiçbirinde "yıldızlar hariç..." gibi bir ifade yoktur. Bu da müneccimlerin iddiasının batıl olduğuna dair en büyük delillerdendir; zira [Hz. Peygamber] aleyhisselâm onlara abdest bozma adabına varıncaya kadar her şeyin ilmini öğretmişken astrolojik hükümlerden kesinlikle hiçbir şey zikretmemiştir. Bu ilmin ilk defa Âdem aleyhisselâm'a verildiğine dair rivayetlerin bulunduğu yönündeki sözüne gelince; bu bir yalan ve Âdem aleyhisselâm'a yapılmış bir iftiradır. Bu yalancı iftiracı, "Yalan söyleyeceksen şahidini uzak tut" darb-ı meseliyle amel etmiştir. Meymûn b. Mihrân'dan rivayet edilen söz de bunun gibidir.
وأما ما نسب إلى الشافعي فهو بعض من حكاية ذكرها أبو عبد الله الحاكم فيما ألفه في مناقبه والحكايات التي ذكرت عنه في أحكام النجوم ثلاث. إحداها قال الحاكم: قرىء على أبي يعلى حمزة بن محمد العلوي وأكثر ظني أني حضرته ثنا أبو إسحاق إبراهيم بن محمد بن العباس الأزدي في آخرين قالوا ثنا محمد بن أبي يعقوب الجوال الدينوري ثنا عبد الله بن محمد البلوي حدثني خالي عمارة بن زيد قال: كنت صديقا لمحمد بن الحسن فدخلت معه يوما على هارون الرشيد فسأله ثم إني سمعت محمد بن الحسن وهو يقول: إن محمد بن إدريس يزعم أنه للخلافة أهل قال فاستشاط هارون من قوله غضبا ثم قال: علي به فلما مثل بين يديه أطرق ساعة ثم رفع رأسه إليه فقال: أيها قال الشافعي: ما أيها أمير المؤمنين أنت الداعي وأنا المدعو وأنت السائل وأنا المجيب فذكر حكاية طويلة سأله فيها عن العلوم ومعرفته بها إلى أن قال: كيف علمك بالنجوم؟ قال: أعرف الفلك الدائر والنجم السائر والقطب الثابت والمائي والناري وما كانت العرب تسميه الأنواء ومنازل النيرين والاستقامة والرجوع والنحوس والسعود وهيئاتها وطبائعها وما أستدل به في بري وبحري وأستدل في أوقات صلاتي وأعرف ما مضى من الأوقات في إمسائي وإصباحي وظعني في أسفاري ثم ساق العلوم على هذا النحو، ومن له علم بالمنقولات يعلم أن هذه الحكاية كذب مختلق وإفك مفترى على الشافعي والبلاء فيها من عند محمد بن عبد الله البلوي فإنه كذاب وضاع وهو الذي وضع رحلة الشافعي وذكر فيها مناظرته لأبي يوسف بحضرة الرشيد ولم ير الشافعي أبا يوسف ولا اجتمع به قط وإنما دخل بغداد بعد موته ويشهد بكذبها أنها تدل على أن محمدا وشى بالشافعي إلى الرشيد وأراد قتله ومحمد أجلّ من أن ينسب إليه ذلك وتعظيمه للشافعي ومحبته إياه هو المعروف كتعظيم الشافعي له وثنائه عليه، وفيها شواهد أخر على الكذب يعرفها العالم بالمنقول إذا اطلع عليها كلها، وثانيتها وهي التي أخذت منها ما ذكرها الإمام، قال الحاكم: أخبرنا أبو الوليد الفقيه قال حدثت عن الحسن بن سفيان عن حرملة: قال: كان الشافعي يديم النظر في كتب النجوم وكان له صديق وعنده جارية قد حبلت فقال: إنها تلد إليّ سبعة وعشرين يوما ويكون في فخذ الولد الأيسر خال أسود ويعيش أربعة وعشرين يوما ثم يموت فكان الأمر كما قال فأحرق بعد ذلك تلك الكتب وما عاود النظر في شيء منها، وهذا الإسناد رجاله ثقات لكن الشأن فيمن حدث أبا الوليد عن الحسن بن سفيان أو فيمن حدث الحسن عن حرملة، ويدل على كذب الحكاية أنها لو صحت لوجب أن تثنى الخناصر على هذا العلم وتشد به الأيدي لا أن تحرق كتبه ولا يعاود النظر في شيء منها، وأن الطالع عند المنجمين طالعان: طالع مسقط النطفة وهو الطالع الأصلي الذي يزعمون دلالته على وقت الولادة والحكاية لم تتضمن أن الشافعي نظر فيه ولو كان لتضمنته وطالع الولادة وأخبار الشافعي قبلها ضرورة أنه قال:
Şâfiî'ye nispet edilen şeye gelince; bu, Ebû Abdillâh el-Hâkim'in onun menâkıbına dair te'lif ettiği eserde zikrettiği bir hikâyenin bir parçasıdır. Nücûm hükümleri konusunda ondan nakledilen hikâyeler üç tanedir. Birincisi: Hâkim şöyle demiştir: Ebû Ya'lâ Hamza b. Muhammed el-Alevî'ye okundu -ki kuvvetle muhtemel ben de orada hazır bulundum-: Bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. el-Abbâs el-Ezdî ve başkaları rivayet edip dediler ki: Bize Muhammed b. Ebî Ya'kûb el-Cevvâl ed-Dîneverî rivayet etti, bize Abdullah b. Muhammed el-Belevî rivayet etti, bana dayım Umâre b. Zeyd rivayet edip dedi ki: Muhammed b. el-Hasen'in dostu idim. Bir gün onunla birlikte Hârûnürreşîd'in huzuruna girdim. [Halife] ona bazı sorular sordu. Sonra Muhammed b. el-Hasen'in şöyle dediğini işittim: "Muhammed b. İdrîs kendisinin hilafete ehil olduğunu iddia ediyor." [Ravi] dedi ki: Hârûn onun bu sözünden son derece öfkelendi ve: "Onu bana getirin!" dedi. [Şâfiî] huzuruna çıktığında [halife] bir müddet başını öne eğdi, sonra başını kaldırıp ona: "Hey sen!" dedi. Şâfiî: "Ne var ey Müminlerin Emiri? Çağıran sensin, çağrılan benim; soran sensin, cevap veren benim" dedi. Ravi uzun bir hikâye zikretti; [halife] onda [Şâfiî'ye] ilimleri ve onlara dair bilgisini sordu; nihayetinde: "Yıldızlar ilmine dair bilgin nasıldır?" dedi. [Şâfiî]: "Dönen feleği, hareket eden yıldızı, sabit kutbu, su ve ateş tabiatlı olanları, Arapların envâ dediği şeyleri, iki aydınlatıcının (güneş ve ayın) menzillerini, istikameti, rücûu, uğursuz ve uğurlu olanları, bunların şekil ve tabiatlarını, karamda ve denizimde kendileriyle yön bulduğum şeyleri, namaz vakitlerimi tayin ettiğim işaretleri, akşamımda, sabahımda ve yolculuklarımdaki göçlerimde geçen vakitleri bilirim" dedi; sonra diğer ilimleri de bu şekilde sıraladı. Menkul rivayetleri bilen kimse, bu hikâyenin Şâfiî'ye atılmış uydurma bir yalan ve bir iftira olduğunu bilir. Bundaki afet Muhammed b. Abdillâh el-Belevî'den kaynaklanmaktadır; zira o hadis uyduran bir yalancıdır. Şâfiî'nin seyahatnamesini uyduran ve orada Reşîd'in huzurunda Ebû Yûsuf ile münazarasını zikreden de odur; oysa Şâfiî, Ebû Yûsuf'u hiç görmemiş, onunla asla bir araya gelmemiştir; Bağdat'a ancak onun vefatından sonra girmiştir. Bu rivayetin yalan olduğuna, Muhammed'in Şâfiî'yi Reşîd'e gammazladığını ve onu öldürtmek istediğini göstermesi de şahittir. Hâlbuki Muhammed kendisine böyle bir şey nispet edilmesinden çok yücedir; onun Şâfiî'yi tazimi ve ona olan sevgisi -tıpkı Şâfiî'nin onu tazim edip övmesi gibi- herkesçe bilinmektedir. Bu rivayette, nakil ilmini bilen kimsenin tamamına vâkıf olduğunda göreceği başka yalancılık alametleri de vardır. İkincisi -ki İmam'ın zikrettiği rivayet bundan alınmıştır- şöyledir: Hâkim dedi ki: Bize Ebü'l-Velîd el-Fakîh haber verdi, dedi ki: Bana Hasen b. Süfyân'dan, o da Harmele'den rivayet edildi; dedi ki: "Şâfiî nücûm kitaplarına bakmayı sürdürürdü. Onun bir dostu vardı ve hamile bir cariyesi bulunuyordu. [Şâfiî]: 'Bu kadın yirmi yedi gün sonra doğum yapacak, çocuğun sol uyluğunda siyah bir ben olacak, yirmi dört gün yaşayıp sonra ölecek' dedi. Mesele aynen dediği gibi gerçekleşti. Bunun üzerine [Şâfiî] o kitapları yaktı ve bir daha hiçbirine bakmadı." Bu senedin ravileri sika (güvenilir) kimselerdir; fakat mesele Ebü'l-Velîd'e Hasen b. Süfyân'dan rivayet eden yahut Hasen'e Harmele'den rivayet eden kimsededir. Hikâyenin yalan olduğunu gösteren hususlardan biri şudur: Şayet bu doğru olsaydı, kitaplarının yakılıp bir daha hiçbirine bakılmaması değil, bilakis bu ilme dört elle sarılması ve parmakla gösterilmesi gerekirdi. Ayrıca müneccimlere göre iki tali' (doğuş anı) vardır: Nutfe tali'i (nutfe-i sâkıta) ki doğum vaktine delalet ettiğini iddia ettikleri asıl tali' budur; hâlbuki hikâye Şâfiî'nin buna baktığını içermemektedir, şayet baksaydı bunu içerirdi; ve doğum tali'i. Şâfiî'nin haberi ise zorunlu olarak doğumdan öncedir; çünkü o:
إنها تلد إلى سبعة وعشرين يوما، وثالثتها قال الحاكم: أنبأني عبد الرحمن بن الحسن القاضي أن زكريا بن يحيى الساجي حدثهم قال أخبرني أحمد بن محمد ابن بنت الشافعي قال سمعت أبي يقول: كان الشافعي وهو حدث ينظر في النجوم وما نظر في شيء إلا فاق فيه فجلس يوما وامرأة تلد فحسب فقال: تلد جارية عوراء على فرجها خال أسود وتموت إلى كذا وكذا فولدت فكان كما قال فجعل على نفسه أن لا ينظر فيه أبدا، وأمر هذه الحكاية كالتي قبلها فإن ابن بنت الشافعي لم يلق الشافعي ولا رآه والشأن فيمن حدث بها عنه، وأيضا طالع مسقط النطفة لم يؤخذ والخبر قبل تحقق طالع الولادة، ثم إن تحقق هذه الحكاية إن كان قبل تحقق الحكاية التي قبلها لم تكد تحقق وإن كان تحقق تلك قبل لم تكد هذه تحقق كما لا يخفى على المنصف، والذي صح عن الشافعي في أمر النجوم أنه كان يعرف ما كانت العرب تعرفه من علم المنازل والاهتداء بالنجوم في الطرقات وأما غير ذلك من الأحكام التي يزعمها المنجمون فلا، وكان رضي الله تعالى عنه شديد الإنكار
"Yirmi yedi gün sonra doğuracaktır" demiştir. Üçüncüsü: Hâkim dedi ki: Bana Kâdı Abdurrahmân b. el-Hasen haber verdi; Zekeriyyâ b. Yahyâ es-Sâcî'nin kendilerine şöyle rivayet ettiğini söyledi: Bana Şâfiî'nin kızının oğlu Ahmed b. Muhammed haber verdi, dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: "Şâfiî gençken yıldızlara bakardı; hangi şeye el attıysa onda temayüz etti. Bir gün bir kadın doğum yaparken oturdu ve hesap yapıp: 'Tek gözü kör bir kız doğuracak, avret yerinde siyah bir ben olacak ve şu kadar vakte kadar ölecektir' dedi. Kadın doğurdu ve aynen dediği gibi çıktı. Bunun üzerine [Şâfiî] bir daha bu ilme asla bakmayacağına dair kendi kendine söz verdi." Bu hikâyenin durumu da bir öncekinin durumu gibidir; zira Şâfiî'nin kızının oğlu Şâfiî'ye yetişmemiş ve onu görmemiştir; mesele bunu ondan kimin rivayet ettiğindedir. Ayrıca nutfe tali'i alınmamış olup verilen haber ise doğum tali'inin gerçekleşmesinden öncedir. Sonra bu hikâyenin gerçekleşmesi, şayet önceki hikâyenin gerçekleşmesinden önce ise önceki neredeyse hiç gerçekleşmiş sayılamaz; şayet öncekinin gerçekleşmesi bundan önce ise bu hikâye neredeyse hiç gerçekleşmiş sayılamaz; nitekim bu durum insaf sahibine gizli kalmaz. Nücûm konusunda Şâfiî'den sahih olan rivayet şudur: O, Arapların menziller ilmine ve yollarda yıldızlarla yön bulmaya dair bildiklerini biliyordu; müneccimlerin iddia ettiği diğer ahkâma gelince, hayır [onu kabul etmezdi]. Kendisi radıyallâhu teâlâ anh...
على المتكلمين مزريا بهم حكمه فيهم أن يضربوا بالجريد ويطاف بهم في القبائل فما تراه يرى في المنجمين الذين شاع هذيانهم وقبح عند ذوي العقول السليمة شأنهم، نعم كانت له رضي الله تعالى عنه اليد الطولى في علم الفراسة وقد خرج إلى اليمن لجمع كتبه فجمع منها ما جمع وله فيها حكايات يقضى منها العجب، ولعل إخباره بأمر المولود لو صح من ذلك العلم والناقل لجهله أو لأمر آخر أسنده للنظر في أحكام النجوم وقال ما قال. وأما ما ذكر عن ابن إسحاق من أن فرعون كان يقتل أبناء بني إسرائيل لإخبار المنجمين إياه بأنه سيولد لهم مولود يكون هلاكه على يده فهو كما قال بعض الأجلة من أخبار أهل الكتاب ومخالف لروايات أكثر المفسرين فإنهم أحالوا ذلك على أخبار الكهان. وروى بعضهم أن قومه أخبروه بأن بني إسرائيل يزعمون أنه يولد منهم مولود يكون هلاكك على يديه وفي أخبار الكهان ما هو أعجب من ذلك. ومنها خبرهم بظهور خاتم الرسل ﷺ وانتشار أمره، ونحن لا ننكر علم تقدمة المعرفة بأسباب مفضية إلى مثل ذلك يختلف قوى الناس في إدراكها وتحصيلها وإنما كلامنا مع المنجمين في أصول علم الأحكام وبيان فسادها وكذب أكثر الأحكام التي يسندونها إليها، وأما ما ذكره في الاستدلال بالمعقول من أنه ما خلت عن هذا العلم ملة من الملل ولا أمة من الأمم وأنهم لم يزالوا مشتغلين به معولين في معرفة المصالح عليه إلى آخر ما قال ففرية من غير مرية، ويا عجبا من دعواه إطباق أهل المشرق والمغرب من أول بناء العالم إلى آخره عليه وهم يقولون إنما أسست أصوله وأوضاعه في زمن هرمس الهرامسة يعنون به إدريس ﵇ وهو بعد بناء العالم بكثير، وأيضا قد رده كثير من الفلاسفة وجمع غفير من أساطين الإسلام حتى أنه قد ألف ما يزيده على مائة مصنف في رده وإبطاله، وقد قال أبو نصر الفارابي: اعلم أنك لو قلبت أوضاع المنجمين فجعلت الحار باردا والبارد حارا والسعد نحسا والنحس سعدا والذكر أنثى والأنثى ذكرا ثم حكمت لكانت أحكامك من جنس أحكامهم تصيب تارة وتخطىء تارات، وقد زيف أمرهم ابن سينا في كتابيه الشفاء والنجاة، وكذا أبو البركات البغدادي في كتاب التعبير له، هذا ما اختاره بعض المحققين في الرد على المنجمين وأعود فأقول: الذي أراه في هذا المقام ويترجح عندي من كلام العلماء الأعلام أن الله ﷿ لم يخلق شيئا باطلا خاليا عن حكمة ومنفعة بل خلق الأشياء علويها وسفليها جليلها ودنيها مشتملة على حكم لا تحصى ومنافع لا تستقصى وإن تفاوتت في أفرادها قلة وكثرة وخص كلا منها بخاصة لا توجد في غيرها مع اشتراك الكل في الدلالة على وجوده تعالى ووحدته وعلمه وقدرته:
kelâmcılara karşı son derece sert tepki gösterir, onları ayıplar ve onlar hakkındaki hükmünün hurma dallarıyla dövülmeleri ve kabileler arasında dolaştırılmaları olduğunu söylerdi. Saçmalıkları yayılmış ve akl-ı selim sahipleri nezdinde durumları çirkinleşmiş olan müneccimler hakkında ne düşüneceğini bir tasavvur et! Evet, [Şâfiî] radıyallâhu teâlâ anh firâset ilminde geniş bir vukufa sahipti; bu ilmin kitaplarını toplamak için Yemen'e gitmiş, toplayabildiğini toplamıştı ve bu hususta hayret verici hikâyeleri vardır. Doğacak çocukla ilgili haberi şayet sahih ise belki de bu ilimden kaynaklanmaktadır; aktaran ravi ise cehaletinden yahut başka bir sebepten ötürü bunu astrolojik hükümlere bakmaya dayandırmış ve o sözleri söylemiştir. İbn İshâk'tan zikredilen, müneccimlerin Firavun'a İsrailoğullarından bir çocuğun doğacağını ve helakinin onun elinden olacağını haber vermeleri sebebiyle Firavun'un İsrailoğullarının erkek çocuklarını öldürdüğü rivayetine gelince; bu, bazı büyük âlimlerin dediği gibi İsrâiliyyât haberlerindendir ve müfessirlerin çoğunun rivayetlerine aykırıdır; zira onlar bunu kâhinlerin haberlerine dayandırmışlardır. Bazıları ise kavminin ona, İsrailoğullarının kendi içlerinden doğacak bir çocuğun eliyle helak olacağını iddia ettiklerini haber verdiğini rivayet etmiştir. Kâhinlerin haberleri arasında bundan daha hayret verici olanlar da vardır; peygamberlerin sonuncusunun sallallâhu aleyhi ve sellem zuhuru ve davasının yayılacağına dair haberleri bunlardandır. Biz, insanların idrak ve elde etme güçlerinin farklılık arz ettiği böylesi sonuçlara ulaştıran sebeplerle bir önceden bilme ilminin varlığını inkâr etmiyoruz. Bizim müneccimlerle olan tartışmamız ahkâm ilminin esasları, bunların fesadının beyanı ve bunlara dayandırdıkları hükümlerin çoğunun yalan oluşu hakkındadır. Aklî delillendirme sadedinde zikrettiği, hiçbir din ve ümmetin bu ilimden hali kalmadığı, menfaatlerin bilinmesinde ona güvenerek daima onunla meşgul oldukları yönündeki sözlerine gelince; bu, şüphesiz apaçık bir iftiradır. Âlemin başlangıcından sonuna kadar doğu ve batı ehlinin bu hususta ittifak ettiği iddiasına şaşılır doğrusu! Hâlbuki onlar, bunun esas ve kurallarının Âlemin inşasından çok sonra yaşamış olan İdrîs aleyhisselâm'ı kastederek Hermisü'l-Herâmise zamanında kurulduğunu söylerler. Ayrıca filozofların çoğu ve İslâm'ın önde gelen şahsiyetlerinden oluşan büyük bir topluluk bu ilmi reddetmiştir; hatta onun reddi ve iptali hakkında yüzden fazla eser te'lif edilmiştir. Ebû Nasr el-Fârâbî şöyle demiştir: "Bil ki şayet sen müneccimlerin kurallarını tersine çevirsen; sıcağı soğuk, soğuğu sıcak, uğurluyu uğursuz, uğursuzluğu uğurlu, erkeği dişi, dişiyi erkek yapsan, sonra da hüküm versen, senin hükümlerin de tıpkı onların hükümleri gibi olur; bazen isabet eder, çoğu zaman da yanılır." İbn Sînâ da eş-Şifâ ve en-Necât adlı iki kitabında onların durumunun çürüklüğünü ortaya koymuştur; aynı şekilde Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî de et-Ta'bîr adlı eserinde bunu yapmıştır. Müneccimlere reddiye sadedinde bazı muhakkiklerin benimsediği görüş budur. Ben yine dönüp derim ki: Bu makamda gördüğüm ve büyük âlimlerin sözlerinden bence racih olan şudur: Allah azze ve celle hiçbir şeyi batıl, hikmetten ve menfaatten yoksun yaratmamıştır; bilakis gökteki ve yerdeki, büyüğü ve küçüğüyle tüm eşyayı, fertlerinde azlık ve çokluk yönünden farklılıklar bulunsa da sayılamayacak hikmetleri ve tüketilemeyecek menfaatleri içerecek şekilde yaratmış ve her birini başka birinde bulunmayan bir özellikle mümtaz kılmıştır; bununla birlikte hepsi Allah Teâlâ'nın varlığına, birliğine, ilmine ve kudretine delalet etmekte müşterektir:
ولله في كل تحريكة ... وتسكينة أبدا شاهد
Allah'ın her harekette / Ve her sükûnda daima bir şahidi vardır,
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
Ve her şeyde O'nun bir ayeti vardır / Bir olduğuna delalet eden.
فالأجرام العلوية مشتركة في هذه الدلالة مختص كل منها بخاصة وشأن الكواكب في خواصها وتأثيراتها كشأن النباتات والمعدنيات والحيوانيات في خواصها وتأثيراتها، فمنها ما خاصته في نفسه غير متوقفة على ضم شيء آخر إليه، ومنها ما خاصته متوقفة على ضم شيء آخر، ومنها ما إذا ضم إليه شيء أسقط خاصته، وأبطل منفعته ومنها ما يعقل وجه تأثيره ومنها ما لا يعقل، ومنها ما يؤثر في مكان دون مكان وزمان دون مكان، ومنها ما يؤثر في جميع الأزمنة والأمكنة إلى غير ذلك من الأحوال، وكونها زينة للسماء لا يستدعي نفي أن يكون فيها منفعة أخرى على حد ما في الأرض فقد قال سبحانه: إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها [الكهف: ٧] مع اشتمال الأزهار وغيرها على ما تعلم وما لا تعلم من المنافع، وكذلك كونها علامات يهتدى بها في ظلمات البر والبحر وكونها رجوما للشياطين. ولا أقول ببساطة الأفلاك ولا ببساطة الكواكب ولا بانحصارها فيما يشاهد ببصر أو رصد ولا بذكورة بعض وأنوثة آخر إلى كثير مما يزعمه المنجمون، وأقول: إن الله تعالى أودع في بعضها تأثيرا حسبما أودع في أزهار الأرض ونحوها وإنها لا تؤثر إلا بإذنه ﷿ كما هو مذهب السلف في سائر الأسباب العادية وإن شئت فقل كما قال الأشاعرة فيها، وأنه لا يبعد أن يكون بعضها علامات لإحداثه تعالى أمورا لا بواسطتها في أحد العالمين العلوي والسفلي يعرفها من يوقفه الله تعالى عليها من ملائكته وخواص عباده، وارتباط كثير من السفليات بالعلويات، مما قال به الأكابر ولا ينكره إلا مكابر، ولا أنسب أثرا من الآثار إلى كوكب بخصوصه على القطع لاحتمال شركة كوكب أو أمر آخر، نعم الظاهر يقتضي كثرة مدخلية بعض الكواكب في بعض الآثار كالقمر في مد البحار وجزرها فإن منها ما يأخذ في الازدياد حين يفارق القمر الشمس إلى وقت الامتلاء ثم إنه يأخذ في الانتقاص ولا يزال نقصانه يستمر بحسب نقصان القمر إلى المحاق ومنها ما يحصل فيه المد في كل يوم وليلة مع طلوع القمر وغروبه كبحر فارس وبحر الهند وبحر الصين، وكيفيته أنه إذا بلغ القمر مشرقا من مشارق البحر ابتدأ البحر بالمد ولا يزال كذلك إلى أن يصير القمر في وسط سماء ذلك الموضع فإذا زال عن مغرب ذلك الموضع ابتدأ المد من تحت الأرض ولا يزال زائدا إلى أن يصل القمر إلى وتد الأرض فحينئذ ينتهي المد منتهاه ثم يبتدىء الجزر ثانيا ويرجع الماء كما كان، ومثل المد والجزر بحرانات الأمراض فإنها بحسب زيادة القمر ونقصانه على معنى كثرة مدخلية ذلك ظاهرا فيها إلى أمور كثيرة، ولا أقول: إن لكوكب تأثيرا في السعادة والشقاوة ونحوهما، ولا يبعد أن يكون كوكب أو كواكب باعتبار بعض الأحوال علامة لنحو ذلك يعرفها بعض الخواص، ولا وثوق بما قاله الأحكاميون وكل ما يقولونه ظن وتخمين لا دليل لهم عليه وهم فيما أسسوا عليه أحكامهم متناقضون وفي المذاهب مختلفون فللبابليين مذهب وللفرس مذهب ولأهل الهند مذهب ولأهل الصين مذهب وقد رد بعضهم على بعض وشهد بعض على بعض بفساد أصولهم ومبنى أحكامهم فقد كان أوائلهم من الأقدمين وكبار رصادهم من عهد بطليموس وطيموحارس ومانالارس قد حكموا حكما في الكواكب واتفقوا على صحته وأقام الناس على تقليدهم وبناء الأمر على ما قالوه أكثر من سبعمائة سنة فجاء من بعدهم خالد بن عبد الملك المروزي. وحسن صاحب الزيج المأموني ومحمد بن الجهم ويحيى بن أبي منصور فامتحنوا ما قالوا فوجودهم غالطين وأجمعوا على غلطهم وسموا رصدهم الرصد الممتحن. ثم حدثت بعدهم بنحو ستين سنة طائفة أخرى زعيمهم أبو معشر محمد بن جعفر فرد عليهم وبين خطاهم كما ذكره أبو سعيد شاذان المنجم في كتاب أسرار النجوم له وفيه قلت لأبي معشر الذنب بارد يابس فلم قلتم إنه يدل على التأنيث؟ فقال: هكذا قالوا قلت: فقد قالوا إنه ليس بصادق اليبس لكنه بارد عفن ملتوى كل الأعراض الغائية توهم لا يكون شيء منها يقينيا وإنما يكون توهم أقوى من توهم.
Ulvî cisimler bu delalette müşterek olup her biri bir özellikle mümtazdır; yıldızların özellikleri ve tesirleri hususundaki durumu da tıpkı bitkilerin, madenlerin ve hayvanların özellikleri ve tesirleri hususundaki durumu gibidir. Bunlardan bazısının özelliği kendi zâtında olup başka bir şeyin ona eklenmesine bağlı değildir; bazısının özelliği başka bir şeyin eklenmesine bağlıdır; bazısına bir şey eklendiğinde özelliğini düşürür ve menfaatini yok eder; bazısının tesir şekli akılla kavranabilir, bazısınınki kavranamaz; bazısı bir mekânda tesir edip diğerinde etmez, bir zamanda tesir edip diğerinde etmez; bazısı ise bütün zaman ve mekânlarda tesir eder ve durumlar böylece uzayıp gider. Onların sema için bir süs olması, yeryüzündeki şeylerde olduğu gibi onlarda başka bir menfaatin bulunmasını nefyetmeyi gerektirmez; nitekim [Allah] Teâlâ, çiçeklerin ve diğerlerinin bildiğin ve bilmediğin menfaatleri içermesiyle birlikte: “Şüphesiz biz yeryüzündeki şeyleri ona bir süs kıldık” [Kehf: 7] buyurmuştur. Aynı şekilde onların karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulunan alametler ve şeytanlar için taşlama vasıtaları olmaları da böyledir. Ben feleklerin basitliğine (tek bileşenli oluşuna), yıldızların basitliğine, gözle veya rasatla görülenlerle sınırlı olduğuna, bazısının erkek bazısının dişi olduğuna ve müneccimlerin iddia ettiği pek çok şeye kani değilim. Ben derim ki: Allah Teâlâ yeryüzü çiçeklerine ve benzerlerine tesir koyduğu gibi bunların bazısına da bir tesir koymuştur ve bunlar -bütün âdî sebeplerde selefin mezhebinin gerektirdiği üzere veya dilersen Eş'arîlerin bu konudaki sözü üzere- ancak O'nun azze ve celle izniyle tesir ederler. Ulvî ve süflî iki âlemden birinde Allah Teâlâ'nın vasıtasız olarak yaratacağı şeylere bazısının alamet olması da uzak bir ihtimal değildir; bunu meleklerinden ve seçkin kullarından Allah Teâlâ'nın muttali kıldığı kimseler bilir. Süflî varlıkların birçoğunun ulvî varlıklarla irtibatı, büyüklerin kabul ettiği bir husus olup bunu ancak inatçı bir kimse inkâr eder. Bir eseri kesin olarak belirli bir yıldıza nispet etmem; zira başka bir yıldızın veya başka bir işin ortaklığı ihtimali vardır. Evet, zahir olan durum bazı yıldızların bazı eserlerde büyük bir dahli olduğunu gerektirir; tıpkı denizlerin gelgitinde ayın etkisi gibi. Zira denizlerden bazısı ay güneşten ayrıldığı andan dolunay vaktine kadar kabarmaya başlar, sonra eksilmeye yüz tutar ve eksilmesi ayın hilale doğru küçülmesine paralel olarak devam eder. Bazılarında ise gelgit Fars Denizi, Hint Denizi ve Çin Denizi gibi ayın doğuşu ve batışıyla birlikte her gün ve gece meydana gelir. Bunun keyfiyeti şöyledir: Ay denizin doğu ufuklarından birine ulaştığında deniz kabarmaya başlar ve ay o mevkinin gök kubbesinin ortasına gelinceye kadar kabarma devam eder. O mevkinin batısına meylettiğinde ise yer altından kabarma başlar ve ay yerin dikey eksenine (vetedü'l-arz) ulaşıncaya kadar artarak devam eder; işte o zaman gelgit son noktasına ulaşır, ardından çekilme yeniden başlar ve su eski haline döner. Tıpkı gelgit gibi hastalıkların buhranları da -zahiren ayın durumunun bunda büyük bir dahli olması anlamında- ayın büyümesine ve küçülmesine göredir ve buna benzer pek çok mesele vardır. Ben bir yıldızın saadet, şekavet ve benzeri hususlarda bir tesiri olduğunu söylemem; ancak bir yıldız veya yıldızların bazı haller itibarıyla böylesi durumlara alamet olması ve bunu bazı seçkin kulların bilmesi uzak bir ihtimal değildir. Ahkâmcıların söylediklerine güven olmaz; söyledikleri her şey delilsiz bir zan ve tahminden ibarettir. Hükümlerini dayandırdıkları esaslarda çelişki içindedirler ve mezhepleri de farklıdır; zira Babillilerin bir mezhebi, Farsların bir mezhebi, Hint ehlinin bir mezhebi ve Çin ehlinin bir mezhebi vardır. Birbirlerini reddetmişler ve birbirlerinin esaslarının ve hükümlerinin dayanaklarının bozukluğuna şahitlik etmişlerdir. Nitekim eski devirlerdeki öncüleri ve Batlamyus, Timocharis ve Menelaus devrinden kalan büyük rasatçıları yıldızlar hakkında bir hüküm vermiş, bunun sıhhatinde ittifak etmişler ve insanlar yedi yüz yıldan fazla bir süre onları taklit edip işlerini söylediklerine dayandırmışlardır. Onlardan sonra Hâlid b. Abdilmelik el-Mervezî, Zîc-i Me'mûnî'nin sahibi Hasen, Muhammed b. el-Cahm ve Yahyâ b. Ebî Mansûr gelip onların söylediklerini sınamışlar, yanıldıklarını görmüşler, onların hatalı olduğunda icma etmişler ve kendi rasatlarına "er-Rasdü'l-Mümtehan" adını vermişlerdir. Sonra onlardan yaklaşık altmış yıl sonra önderleri Ebû Ma'şer Muhammed b. Ca'fer olan başka bir fırka ortaya çıkmış; müneccim Ebû Saîd Şâzân'ın Esrârü'n-Nücûm adlı kitabında zikrettiği gibi onlara reddiyede bulunup hatalarını beyan etmiştir. Orada [Şâzân] der ki: "Ebû Ma'şer'e dedim ki: Kuyruk (Zeneb) soğuk ve kurudur, peki niçin onun dişiliğe delalet ettiğini söylediniz? Dedi ki: 'Böyle dediler.' Dedim ki: 'Onlar onun tam anlamıyla kuru olmadığını, bilakis soğuk, kokuşmuş ve eğri büğrü olduğunu söylediler. Bütün gayî arazlar birer vehimdir; hiçbirisi yakînî değildir, ancak bir vehim diğer bir vehimden daha güçlü olabilir.'"
ومن تأمل أحوال القوم علم أن ما معهم تفرس يصيبون معه ويخطئون، ثم حدثت بعدهم طائفة أخرى بنحو
Bu topluluğun hallerini düşünen kimse, ellerindekinin bazen isabet edip bazen yanıldıkları bir firâsetten ibaret olduğunu anlar. Sonra onlardan yaklaşık...
سبعين سنة منهم أبو الحسين عبد الرحمن بن عمر المعروف بالصوفي فرد على من قبله وغلطه وألف كتابا بين فيه من الأغلاط ما بين وحمله إلى عضد الدولة ابن بويه فاستحسنه وأجزل ثوابه، ثم جاءت بعد نحو ثلاثين سنة طائفة أخرى منهم كوشيار الديلمي فألف المجمل في الأحكام وجهل فيه من يحتج للأحكام من الأحكاميين، وقال عن صناعة التنجيم: هي صناعة غير مبرهنة وللخواطر والظنون فيها مجال إلى أن قال: ومن المنفردين بعلم الأحكام من يأتي على جزئياته بحجج على سبيل النظر والجدل فيظن أنها براهين لجهله بطريق البرهان وطبيعته، ثم حدثت طائفة أخرى منهم منجم الحاكم بالديار المصرية المعروف بالفكري فوضع هو وأصحابه رصدا آخر سموه الرصد الحاكمي فخالفوا فيه أصحاب الرصد الممتحن وبنوا أمر الأحكام عليه.
yetmiş yıl sonra, aralarında es-Sûfî diye bilinen Ebü'l-Hüseyn Abdurrahmân b. Ömer'in de bulunduğu başka bir fırka ortaya çıktı; o da kendinden öncekileri reddedip hatalarını çıkardı, içindeki yanlışları beyan ettiği bir kitap te'lif edip bunu Adudüddevle İbn Büveyh'e sundu; [Adudüddevle] bunu beğendi ve mükâfatını bolca verdi. Sonra yaklaşık otuz yıl sonra aralarında Kûşyâr ed-Deylemî'nin bulunduğu başka bir fırka geldi; el-Mücmel fi'l-Ahkâm adlı eseri te'lif etti ve orada ahkâm lehine delil getiren ahkâmcıları cahillikle niteledi. Astroloji sanatı hakkında şöyle dedi: "O, bürhanla kanıtlanmamış bir sanattır; onda akla gelen düşüncelerin ve zanların geniş bir sahası vardır." Sözünün devamında şöyle dedi: "Ahkâm ilmine dalanlardan öyleleri vardır ki onun cüz'iyâtına nazar ve cedel yoluyla deliller getirirler; bürhan yolunu ve tabiatını bilmediklerinden bunları kesin delil (bürhan) zannederler." Sonra Mısır diyarında Hâkim'in müneccimi el-Fikrî diye bilinen zatın da aralarında bulunduğu başka bir fırka ortaya çıktı. O ve arkadaşları "er-Rasdü'l-Hâkimî" adını verdikleri başka bir rasat kurdular; bunda er-Rasdü'l-Mümtehan sahiplerine muhalefet ettiler ve ahkâm işini bunun üzerine bina ettiler.
ثم حدثت طائفة أخرى منهم أبو الريحان البيروني مؤلف كتاب التفهيم إلى صناعة التنجيم وكان بعد كوشيار بنحو أربعين سنة فخالف من تقدمه وأتى من مناقضاتهم والرد عليهم بما هو دال على فساد صناعتهم وختم كتابه بقوله في الخبء والضمير ما أكثر افتضاح المنجمين فيه وما أكثر إصابة الزاجرين بما يستعمل من الكلام وقت السؤال ويرونه باديا من الآثار والأفعال على السائل إلى آخر ما قال، ثم حدثت طائفة أخرى منهم أبو الصلت أمية بن عبد العزيز الأندلسي وكان بعد البيروتي بنحو ثمانين عاما وكان رأسا في الصناعة ومع هذا اعترف بأن قول المنجمين هذيان، ثم حدثت طائفة أخرى بالمغرب منهم أبو إسحاق الزرقال وأصحابه وكان بعد أبي الصلت بنحو مائة سنة فخالف الأوائل والأواخر في الصناعتين الرصدية والأحكامية.
Sonra Kûşyâr'dan yaklaşık kırk yıl sonra, Kitâbü't-Tefhîm li-Sınâ'ati't-Tencîm müellifi Ebü'r-Reyhân el-Bîrûnî'nin de aralarında bulunduğu başka bir fırka ortaya çıktı; kendinden öncekilere muhalefet etti, onların çelişkilerini ve sanatlarının fesadını gösteren reddiyeleri ortaya koydu. Kitabını, gizlenen şey (hab') ve zihinden geçirilen şey (zamîr) konusunda şu sözlerle noktaladı: "Müneccimlerin onda rezil rüsva olması ne kadar çoktur! Soru anında kullanılan sözlerden ve soranın üzerinde beliren eser ve fiillerden yola çıkan zecr (sezgi) ehlinin isabeti ise ne kadar fazladır!" sözünün sonuna kadar. Sonra Bîrûnî'den yaklaşık seksen yıl sonra, aralarında Ebü's-Salt Ümeyye b. Abdilazîz el-Endelüsî'nin de bulunduğu bir fırka ortaya çıktı; o bu sanatta bir önderdi, buna rağmen müneccimlerin sözünün hezeyan olduğunu itiraf etti. Sonra Mağrib'de Ebü's-Salt'tan yaklaşık yüz yıl sonra Ebû İshâk ez-Zerkālî ve arkadaşlarının bulunduğu bir fırka ortaya çıktı; rasat ve ahkâm sanatlarının her ikisinde de öncekilere ve sonrakilere muhalefet etti.
وآخر ما نعلم حدوثه زيج لالنت والقسيني وفيه من المخالفة لما قبله من الأزياج ما فيه. وقد ذكر فيه تقويم هرشل ومقدار حركته وهو كوكب سيار ظفر به هرشل أحد فلاسفة الإفرنج وسماه باسمه ولم يظفر به أحد قبله، وهذا الزيج أضبط الأزياج فيما يزعم المنجمون اليوم، والإفرنج على مهارة كثير منهم بعلم الرصد لا يقولون بشيء مما يقول به الأحكاميون الأوائل والأواخر ويسخرون منهم، وقد ذكر من يوثق به وجوها تدل على فساد ما بأيديهم من العلم وأنه لا يوثق به، الأول أن معرفة جميع المؤثرات الفلكية مما لا تتأتى، أما أولا فلأنه لا سبيل إلى معرفة الكواكب إلا بواسطة القوى الباصرة وإذا كان المرئي صغيرا أو في غاية البعد يتعذر رؤيته فإن أصغر الكواكب التي في فلك الثوابت وهو الذي به قوة البصر مثل كرة الأرض بضعة عشر مرة وكرة الأرض أعظم من كرة عطارد كذا مرة فلو قدرنا أنه حصل في الفلك الأعظم كواكب كثيرة كل منها كعطارد حجما فكيف ترى، ونفي هذا الاحتمال لا بدله من دليل ومع قيامه لا يحصل الجزم بمعرفة جميع المؤثرات، وإن قالوا: جاز ذلك إن أن آثار هذا الكوكب لصغره ضعيفة فلا تصل إلى هذا العالم. قلنا: صغر الجرم لا يوجب ضعف الأثر فقد أثبتم لعطارد آثارا قوية مع صغره بالنسبة إلى سائر السيارات بل أثبتم للرأس والذنب وسهم السعادة وسهم الغيب آثارا قوية وهي أمور وهمية، وأما ثانيا فالمرصود من الكواكب المرئية أقل قليل بالنسبة إلى غير المرصود فمن أين لهم الوقوف على طبيعة غير المرصود؟ وأما ثالثا فلأنه لم يحصل الوقوف على طبائع جميع المرصود أيضا وقلما تكلموا في معرفة غير الثوابت التي من القدر الأول والثاني، وأما رابعا فآلات الرصد لا تفي بضبط الثواني والثوالث فما فوق ولا شك أن الثانية الواحدة مثل الأرض كذا ألف مرة أو أقل أو أكثر، ومع هذا التفاوت العظيم كيف الوصول إلى الغرض وقد قيل إن الإنسان الشديد الجري بين رفعه رجله ووضعه الأخرى يتحرك جرم الفلك الأقصى ثلاثة آلاف ميل فإذا كان كذلك فكيف ضبط هذه المؤثرات؟ وأما خامسا فبتقدير أنهم عرفوا طبائع هذه الكواكب حال بساطتها فهل وقفوا على طبائعها حال امتزاج بعضها ببعض والامتزاجات الحاصلة من طبائع ألف كوكب أو أكثر بحسب الأجزاء الفلكية تبلغ في الكثرة إلى حيث لا يقدر العقل على ضبطها. وأما
Ortaya çıktığını bildiğimiz en son şey Lalande ve Cassini zîcidir; kendinden önceki zîclere ne kadar çok muhalefet içerdiği ortadadır. Onda Herschel'in takvimi ve hareket miktarı zikredilmiştir; bu, Frenk filozoflarından biri olan Herschel'in keşfettiği ve kendi adını verdiği gezegen bir yıldızdır (Uranüs), ondan önce hiç kimse onu keşfetmemiştir. Bu zîc, günümüz müneccimlerinin iddiasına göre en dakik zîctir. Frenkler ise birçoğunun rasat ilmindeki maharetine rağmen, önceki ve sonraki ahkâmcıların söylediği hiçbir şeyi kabul etmemekte ve onlarla alay etmektedirler. Kendisine güvenilen bir zat, ellerindeki ilmin bozuk olduğunu ve ona güvenilemeyeceğini gösteren vecihler zikretmiştir: Birincisi, bütün felekî tesirleri bilmenin imkânsız olmasıdır. İlki şudur: Yıldızları bilmenin görme duyusu vasıtası dışında hiçbir yolu yoktur. Görülen şey küçük olduğunda yahut son derece uzakta bulunduğunda onu görmek imkânsızlaşır. Sabit yıldızlar feleğinde bulunan en küçük yıldız -ki görme gücüyle [fark edilen] odur- yer küresinden on küsur kat büyüktür; yer küresi ise Merkür küresinden şu kadar kat büyüktür. Şayet en büyük felekte her biri hacimce Merkür kadar olan pek çok yıldız bulunduğunu varsaysak, bunlar nasıl görülecektir? Bu ihtimali nefyetmek için mutlaka bir delil lazımdır; bu ihtimal var oldukça bütün müessirlerin bilindiğine dair kesin bir bilgi hâsıl olamaz. Şayet "Bu caizdir; zira bu yıldızın tesirleri küçüklüğünden ötürü zayıftır, dolayısıyla bu âleme ulaşmaz" derlerse, deriz ki: Cismin küçüklüğü tesirin zayıflığını gerektirmez; nitekim diğer gezegenlere nispetle küçüklüğüne rağmen Merkür için güçlü tesirler kabul ettiniz; hatta Re's, Zeneb, Saadet Oku ve Gayb Oku gibi tamamen vehmî şeyler için dahi güçlü tesirler ispat ettiniz. İkincisi, görülen yıldızlardan rasat edilenler, rasat edilmeyenlere nispetle pek azdır; o hâlde rasat edilmeyenin tabiatına vâkıf olmayı nereden çıkarıyorlar? Üçüncüsü, rasat edilenlerin tamamının tabiatlarına da tam olarak vâkıf olunamamıştır; birinci ve ikinci kadirden olan sabit yıldızlar dışındakilerin bilinmesi hakkında pek az söz söylemişlerdir. Dördüncüsü, rasat aletleri saniyeleri, saliseleri ve ötesini zapt etmeye yetmez; şüphesiz tek bir saniye yeryüzü kadar binlerce kat yahut daha az veya daha fazladır. Bu muazzam fark varken maksada nasıl ulaşılacaktır? Denilmiştir ki: Hızlı koşan bir insan bir ayağını kaldırıp diğerini basana kadar en uzak feleğin cismi üç bin mil hareket eder; durum böyle olunca bu tesirler nasıl zapt edilecektir? Beşincisi, farz-ı muhal bu yıldızların tabiatlarını yalın hallerindeyken bildiler diyelim; peki bunların birbirleriyle karıştıkları hallerdeki tabiatlarına vâkıf oldular mı? Bin veya daha fazla yıldızın tabiatlarından felekî cüzler nispetinde hâsıl olan karışımlar, aklın zapt edemeyeceği bir çokluğa ulaşır. Altıncısı...
سادسا فيقال: هب أنا عرفنا تلك الامتزاجات الحاصلة في ذلك فلا ريب أنّه لا يمكننا معرفة الامتزاجات التي كانت حاصلة قبله مع أنا نعلم قطعا أن الأشكال السالفة ربما كانت عائقة ومانعة عن مقتضيات الأشكال الحاصلة في الحال، ولا ريب أنّا نشاهد أشخاصا كثيرة من النبات والحيوان والإنسان تحدث مقارنة لطالع واحد مع أن كل واحد منها مخالف للآخر في أكثر الأمور، وذلك أن الأحوال السابقة في حق كل واحد تكون مخالفة للأحوال السابقة في حق الآخر وذلك يدل على أنه لا اعتماد على مقتضى طالع الوقت بل لا بد من الإحاطة بالطوالع السالفة وذلك مما لا وقوف عليه فإنه ربما كانت تلك الطوالع دافعة مقتضيات هذا الطالع الحاضر، وعلى هذا الوجه عول ابن سينا في كتابيه الشفاء والنجاة في إبطال هذا العلم، الثاني أن تأثير الكواكب يختلف باختلاف أقدارها فما كان من القدر الأول أثر بوقوعه على الدرجة وإن لم تضبط الدقيقة، وما كان من القدر الأخير لم يؤثر إلا بضبط الدقيقة، ولا ريب بجهالة مقادير جميع الكواكب فكيف تضبط الآثار، الثالث فساد أصولهم وتناقض آرائهم واختلافهم اختلافا عظيما من غير دليل ومتى تعارضت الأقوال وتعذر الترجيح فيما بينها لا يعول على شيء منها.
Altıncısı, şöyle denilir: Farz edelim ki o anda hâsıl olan bu karışımları bildik; şüphesiz bundan önce hâsıl olmuş karışımları bilmemiz mümkün değildir. Hâlbuki biz kesin olarak biliyoruz ki geçmiş şekiller, şimdiki zamanda hâsıl olan şekillerin gerektirdiği şeylere bazen engel ve mani olabilmektedir. Şüphesiz bitki, hayvan ve insandan pek çok ferdin tek bir tali'e mukarin olarak doğduğunu görüyoruz; bununla birlikte her biri diğerine çoğu hususta aykırıdır. Bunun sebebi, her birinin hakkındaki geçmiş hallerin diğerinin hakkındaki geçmiş hallere aykırı olmasıdır. Bu da vaktin tali'inin gerektirdiği şeye itimat edilemeyeceğini, bilakis geçmiş tali'leri de ihata etmenin zorunlu olduğunu gösterir; bu ise vâkıf olunması imkânsız bir şeydir; zira geçmiş tali'lerin şimdiki tali'in gerektirdiği şeyleri bertaraf etmesi mümkündür. İbn Sînâ da eş-Şifâ ve en-Necât adlı eserlerinde bu ilmi iptal ederken bu veche dayanmıştır. İkincisi, yıldızların tesirinin kadirlerinin/büyüklüklerinin farklılığına göre değişmesidir: Birinci kadirden olan, dakika zapt edilmese bile dereceye denk gelmesiyle tesir eder; son kadirden olan ise ancak dakikanın zapt edilmesiyle tesir eder. Bütün yıldızların miktarlarının bilinmediğinde şüphe yoktur; o hâlde tesirler nasıl zapt edilecektir? Üçüncüsü, esaslarının bozukluğu, görüşlerinin çelişkisi ve hiçbir delil olmaksızın aralarındaki büyük ihtilaftır; görüşler tearuz edip aralarında tercih imkânsız olduğunda hiçbirine itimat edilmez.
الرابع أن أرصادهم لا تنفك عن نوع خلل وهي مبنى أحكامهم، وقد صنف أبو علي بن الهيثم رسالة بليغة في أقسام الخلل الواقع في آلات الرصد وبين أن ذلك ليس في وسع الإنسان دفعه وإزالته وإصابتهم في أوقات الخسوف والكسوف مع ذلك الخلل لا تستدعي إصابتهم في غيرها معه، الخامس أنا نشاهد عالما كثيرا يقتلون في ساعة واحدة في حرب وخلقا كثيرا يغرقون في ساعة واحدة مع اختلاف طوالعهم واقتضائها أحوالا مختلفة عندكم وهذا يدل على عدم اعتبار ما اعتبرتموه أولا، فإن قلتم: إن الطوالع قد يكون بعضها أقوى من بعض فلعل طالع الوقت أقوى من طالع الأصل فكان الحكم، قلنا: هذا بعينه يبطل عليكم اعتبار طالع المولود فإن الطوالع بعده مختلفة كثيرة ولعل بعضها أقوى منه فلا يفيد اعتباره شيئا، السادس أن العقل لا مساغ له في اقتضاء كوكب معين أو وضع معين تأثيرا خاصا والتجربة على قصورها معارضة بتجربة اقتضت خلافها إلى غير ذلك من من الوجوه، وأبو البركات البغدادي وإن زيف ما هم عليه إلا أنه يقر بقبول بعض الأحكام فإنه قال بعد ذكر شيء من أقوالهم التي لا دليل لهم عليها: وهذه أقوال قالها قائل فقبلها قابل ونقلها ناقل فحسن بها ظن السامع واغتر بها من لا خبرة له ولا قدرة له على النظر ثم حكم بحسبها الحاكمون بجيد ورديء وسلب وإيجاب وسعد ونحوس فصادف بعضه موافقة الوجود فصدق فاغتر به المغترون ولم يلتفتوا إلى كذب فيه بل عذروه وقالوا: هو منجم ما هو نبي حتى يصدق في كل ما يقول واعتذروا له بأن العلم أوسع من أن يحيط به ولو أحاط به لصدق في كل شيء، ولعمر الله تعالى إنه لو أحاط به علما صادقا لصدق والشأن أن يحيط به على الحقيقة لا على أن يفرض فرضا ويتوهم وهما فينقله إلى الوجود ويثبته في الموجود وينسب إليه ويقيس عليه، وبالذي يصح منه ويلتفت إليه العقلاء هي أشياء غير هذه الخرافات التي لا أصل لها مما حصل بتوقيف أو تجربة حقيقية كالقرانات والانتقالات والمقابلة وممر كوكب من المتحيرة تحت كوكب من الثابتة وما يعرض للمتحيرة من رجوع واستقامة ورجوع في شمال وانخفاض في جنوب وغير ذلك، وكأني أريد أن أختصر الكلام هاهنا وأوافق إشارتك وأعمل بحساب اختيارك رسالة في ذلك أذكر ما قيل فيها من علم أحكام النجوم من أصول حقيقية أو مجازية أو وهمية أو غلطية وفروع نتائج أنتجت عن تلك الأصول وأذكر الجائز من ذلك والممتنع والقريب والبعيد فلا أرد علم الأحكام من كل وجه كما رده من جهله ولا أقبل فيه كل قول كما قبله من لم يعقله بل أوضح موضع القبول والرد وموضع التوقيف والتجويز والذي من المنجم والذي من التنجيم والذي منهما وأوضح لك أنه لو أمكن الإنسان أن يحيط بشكل كل ما في الفلك علما لأحاط بكل ما يحويه الفلك لأن منه مبادئ الأسباب لكنه لا يمكن ويبعد عن
Dördüncüsü, hükümlerinin dayanağı olan rasatlarının bir tür kusurdan hali olmamasıdır. Ebû Alî b. el-Heysem, rasat aletlerinde meydana gelen kusur çeşitleri hakkında beliğ bir risale yazmış ve bunu defedip gidermenin insan takatinde olmadığını beyan etmiştir. Bu kusurla birlikte güneş ve ay tutulması vakitlerindeki isabetleri, onunla birlikte diğer konularda da isabet etmelerini gerektirmez. Beşincisi, bir savaşta aynı saatte pek çok insanın öldürüldüğünü, aynı saatte pek çok insanın boğulduğunu görmekteyiz; oysa tali'leri farklıdır ve size göre farklı haller gerektirmektedir. Bu da başlangıçta itibar ettiğiniz şeyin geçersizliğini gösterir. Şayet: "Tali'lerin bazısı bazısından daha güçlü olabilir; belki de o vaktin tali'i doğum tali'inden daha güçlüydü de hüküm ona göre oldu" derseniz, deriz ki: Bu durum, doğan çocuğun tali'ine itibar etmenizi tamamen geçersiz kılar; zira ondan sonraki tali'ler pek çok ve farklıdır, belki de bazısı ondan daha güçlüdür; dolayısıyla ona itibar etmenin hiçbir faydası kalmaz. Altıncısı, belirli bir yıldızın veya belirli bir konumun özel bir tesir gerektirmesine aklın hiçbir cevaz vermemesidir; yetersizliğiyle birlikte tecrübe de aksini gerektiren başka bir tecrübeyle karşı karşıyadır; diğer vecihler de böyledir. Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî, onların tutumunu çürütmekle birlikte bazı hükümleri kabul etmeyi ikrar eder. Nitekim hiçbir delilleri bulunmayan bazı sözlerini zikrettikten sonra şöyle demiştir: "Bunlar bir söyleyenin söylediği, bir kabul edenin kabul ettiği ve bir nakledenin naklettiği sözlerdir; dinleyenin bunlara hüsnüzannı artmış, tecrübesi ve inceleme gücü olmayan kimseler bunlara aldanmıştır. Sonra hüküm verenler bunlara göre iyi-kötü, olumlu-olumsuz, uğurlu-uğursuz hükümler vermişlerdir. Bazısı vâkıaya denk gelip doğru çıkınca aldananlar buna kanmış, ondaki yalana dönüp bakmamış, bilakis onu mazur görüp: 'O bir müneccimdir, söylediği her şeyde doğru çıkacak bir peygamber değildir' demişler ve: 'İlim onun ihata edemeyeceği kadar geniştir; şayet onu ihata etseydi her şeyde doğru söylerdi' diye mazeret ileri sürmüşlerdir. Allah Teâlâ'nın hakkı için, şayet onu doğru bir ilimle ihata etseydi elbette doğru söylerdi; asıl mesele onu faraziye ve vehim yoluyla varlığa aktarıp mevcuda nispet etmek ve ona kıyaslamak suretiyle değil, hakikati üzere ihata etmektir. Akıl sahiplerinin itibar ettiği ve ondan sahih olan şeyler, aslı astarı olmayan bu hurafelerin dışındaki şeylerdir; bunlar ya tevkif (vahiy/bildirme) yahut hakiki tecrübe ile elde edilen şeylerdir; kıranlar (kavuşumlar), intikaller, karşıtlıklar (mukabele), gezegen bir yıldızın sabit bir yıldızın altından geçmesi, gezegenlerin geri gitmesi (rücû), düz gitmesi (istikamet), kuzeye yönelmesi, güneye inmesi ve benzeri haller gibi. Sanki burada sözü kısa tutmak, senin işaretine muvafakat etmek ve seçtiğin hesap üzere bu konuda bir risale yazmak istiyorum; onda nücûm ahkâmı ilmine dair söylenen hakiki, mecazi, vehmî veya hatalı esasları ve bu esaslardan doğan neticelerin füruunu zikredeceğim; bunlardan caiz, mümteni, yakın ve uzak olanları belirteceğim. Böylece ahkâm ilmini onu bilmeyenlerin yaptığı gibi her yönden toptan reddetmeyeceğim; onu anlamayanların yaptığı gibi onda söylenen her sözü de kabul etmeyeceğim; bilakis kabul ve red yerini, tevkif ve tecviz mevkiini, müneccimden olanı, astrolojiden olanı ve her ikisinden kaynaklananı açıklayacağım. Sana açıklayacağım ki insan felekteki her şeyin şeklini ilmen ihata edebilseydi, feleğin kuşattığı her şeyi ihata ederdi; çünkü sebeplerin başlangıcı ondandır. Fakat bu mümkün değildir ve...
الإمكان بعدا عظيما والبعض الممكن منه لا يهدي إلى بعض الحكم لأن البعض الآخر المجهول قد يناقض المعلوم في حكمه ويبطل ما يوجبه فنسبة المعلوم إلى المجهول من الأحكام كنسبة المعلوم إلى المجهول من الأسباب وكفى بذلك بعدا انتهى، وفيه من التأييد لبعض ما تقدم من الأوجه ما فيه.
imkândan son derece uzaktır. Ondan mümkün olan cüz'î kısım ise hükmün bir kısmına dahi ulaştırmaz; zira meçhul olan diğer kısım, bilinen kısmın hükmüyle çelişebilir ve onun gerektirdiği şeyi iptal edebilir. Dolayısıyla hükümlerden bilinenin meçhule nispeti, sebeplerden bilinenin meçhule nispeti gibidir; bu da uzaklık olarak yeter!" [Sözü] bitti. Bunda daha önce geçen bazı vecihlere dair güçlü bir teyit vardır.
وأنا أقول: إن الإحاطة بالأسرار المودعة في الأجرام لا يبعد أن تحصل لبعض الخواص ذوي النفوس القدسية لكن بطريق الكشف أو نحوه دون الاستدلال الفكري والأعمال الرصدية مثلا وهو الذي يقتضيه كلام الشيخ الأكبر قدس سره قال في الباب الثالث والسبعين من الفتوحات: ومن الأولياء النقباء وهم اثنا عشر نقيبا في كل زمان لا يزيدون ولا ينقصون على عدد البروج الاثني عشر كل نقيب عالم بخاصية كل برج وبما أودع الله تعالى في مقامه من الأسرار والتأثيرات وما يعطى للنزلاء فيه من الكواكب السيارة والثوابت ثم قال: ومنهم النجباء وهم ثمانية في كل زمان إلى أن قال: ولهم القدم الراسخة في علم تسيير الكواكب من جهة الكشف والاطلاع لا من جهة الطريقة المعلومة عند العلماء بهذا الشأن، والنقباء هم الذين حازوا علم الفلك التاسع والنجباء حازوا علم الثمانية الأفلاك التي دونه وهي كل فلك في كوكب، ويفهم من هذا القول بالتأثيرات وأنها مفاضة من البرج على النازل فيه من الكواكب.
Ben derim ki: Cisimlere tevdi edilen sırları ihata etmenin, aklî istidlal ve rasat ameliyeleri yoluyla değil de kudsî nefislere sahip bazı havas kimselere keşif veya benzeri bir yolla hâsıl olması uzak bir ihtimal değildir. Şeyhülekber'in kaddesallâhu sırrah sözünün gerektirdiği de budur; el-Fütûhât'ın yetmiş üçüncü babında şöyle der: "Velilerden nukabâ vardır; bunlar her zamanda on iki nakiptir, on iki burcun sayısından ne artar ne eksilirler. Her nakip her bir burcun özelliğini, Allah Teâlâ'nın onun makamına tevdi ettiği sırları ve tesirleri, oraya inen seyyar ve sabit yıldızlara verilen şeyleri bilir." Sonra şöyle der: "Onlardan biri de nücebâdır; bunlar her zamanda sekiz kişidir..." sözünün devamında: "Bunların yıldızların seyri ilmine dair kudsî bir keşif ve ıttıla cihetinden sarsılmaz bir vukufları vardır; bu husustaki âlimlerin bildiği yol cihetinden değildir. Nukabâ dokuzuncu feleğin ilmini elde edenlerdir, nücebâ ise onun altındaki her feleğinde bir yıldız bulunan sekiz feleğin ilmini elde edenlerdir." Buradan tesirler görüşü ve bunların burçtan oraya inen yıldıza ifaza edildiği anlaşılmaktadır.
وقد تكررت الاشارة منه إلى ذلك ففي الفصل الثالث من الباب الحادي والسبعين والثلاثمائة من الفتوحات أن الله تعالى خلق في جوف الكرسي جسما شفافا مستديرا يعني الفلك الأطلس قسمه اثني عشر قسما هي البروج وأسكن كل برج منها ملكا إلى أن قال: وجعل لكل نائب من هؤلاء الأملاك الاثني عشر في كل برج ملكه إياه ثلاثين خزانة تحتوي كل خزانة منها على علوم شتى يهبون منها لمن نزل بهم ما تعطيه مرتبته وهي الخزائن التي قال الله تعالى فيها وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [الحجر: ٢١] وهذه الخزائن تسمى عند أهل التعاليم درجات الفلك والنازلون بها هم الجواري والنازل وعيوقاتها من الثوابت والعلوم الحاصلة من هذه الخزائن الإلهية هي ما يظهر في عالم الأركان من التأثيرات بل ما يظهر في مقعر فلك الثوابت إلى الأرض، وجعل لهؤلاء الاثني عشر نظرا في الجنان وأهلها وما فيها مخلصا من غير حجاب فما في الجنان من حكم فهو عن تولي هؤلاء بنفوسهم تشريفا لأهل الجنة وأما أهل الدنيا وأهل النار فما يباشرون ما لهم من الحكم إلا بالنواب وهم النازلون عليهم الذين ذكرناهم، وقال قدس سره في الفصل الرابع: إن الله تعالى جعل لكل كوكب من هذه الكواكب قطعا في الفلك الأطلس ليحصل من تلك الخزائن التي في بروجه وبأيدي ملائكته الاثني عشر من علوم التأثير ما تعطيه حقيقة كل كوكب وجعلها على حقائق مختلفة. انتهى المراد منه.
Onun buna işareti tekrar etmiştir. Nitekim el-Fütûhât'ın üç yüz yetmiş birinci babının üçüncü faslında, Allah Teâlâ'nın Kürsî'nin içinde şeffaf ve yuvarlak bir cisim -yani Atlas Feleği'ni- yarattığını, onu burçlar olan on iki kısma ayırdığını ve her burca bir melek iskân ettiğini zikreder; sözünün devamında şöyle der: "Bu on iki mülk sahibi meleğin her bir vekiline, tasarrufundaki her bir burçta otuz hazine kılmıştır; her hazine, yanlarına inenlere mertebelerinin gerektirdiği ölçüde bağışladıkları türlü türlü ilimleri içerir. Bunlar, Allah Teâlâ'nın haklarında: “Hiçbir şey yoktur ki hazineleri bizim yanımızda olmasın; biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” [Hicr: 21] buyurduğu hazinelerdir. Bu hazineler ta'lîm ehli (astronomi/geometri âlimleri) katında 'felek dereceleri' diye isimlendirilir. Oraya inenler seyyar yıldızlar ile inen yıldızlar ve sabit yıldızlardan olan Ayyûk yıldızlarıdır. Bu ilahî hazinelerden hâsıl olan ilimler, unsurlar âleminde beliren tesirler, hatta sabit yıldızlar feleğinin iç bükeyinden yeryüzüne kadar beliren tesirlerdir. Bu on iki meleğe cennetlere, cennet ehline ve cennetteki şeylere perdesiz, doğrudan bir bakış ve tasarruf vermiştir; dolayısıyla cennetlerdeki her bir hüküm, cennet ehline bir ikram olmak üzere bizzat bunların tasarrufundandır. Dünya ve cehennem ehline gelince; onlar haklarındaki hükmü ancak vekiller vasıtasıyla icra ederler ki bunlar zikrettiğimiz üzerlerine inen [yıldızlar]dır." [İbnü'l-Arabî] kaddesallâhu sırrah dördüncü fasılda şöyle der: "Allah Teâlâ bu yıldızların her biri için Atlas Feleği'nde bir kesit kılmıştır; tâ ki burçlarındaki ve on iki meleğin elindeki o hazinelerden, her yıldızın hakikatinin gerektirdiği tesir ilimlerinden hâsıl olsun; ve onları farklı hakikatler üzere kılmıştır." [Metinden] kastedilen bitti.
وله قدس سره كلام غير هذا أيضا وقد سرح بنحو ما صرح به المنجمون من اختلاف طبائع البروج وأن كل ثلاثة منها على مرتبة واحدة في المزاج وأنا لا أزيد على القول بأن للأجرام العلوية كواكبها وأفلاكها أسرارا وحكما وتأثيرات غير ذاتية بل مفاضة عليها من جانب الحق والفياض المطلق جل شأنه وعظم سلطانه ومنها ما هو علامة لما شاء الله تعالى ولا يتم دليل على نفي ما ذكر ولا يعلم كمية ذلك ولا كيفيته ولا أن تأثير كذا من كوكب كذا أو كوكب كذا علامة لكذا في نفس الأمر إلا الله تعالى العليم البصير أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [الملك: ١٤] إلا أنه سبحانه قد يطلع بعض خواص عباده من البشر والملك على شيء من ذلك، ولا يبعد أن يطلع سبحانه البعض على الكل ووقوع ذلك لنبينا ﷺ مما لا أكاد أشك فيه.
Onun kaddesallâhu sırrah bundan başka sözleri de vardır; nitekim müneccimlerin açıkladığı gibi burçların tabiatlarının farklı olduğunu ve her üç burcun mizaçta aynı mertebede bulunduğunu açıkça belirtmiştir. Ben ise ulvî cisimlerin -yıldızları ve felekleriyle- sırları, hikmetleri ve zâtî olmayan, bilakis Hak ve Mutlak Feyyâz celle şânuhû ve azame sultânuh katından kendilerine ifaza edilen tesirleri bulunduğu ve bazısının Allah Teâlâ'nın dilediği şeylere alamet olduğu sözünden öteye bir şey söylemem. Zikredilenlerin nefyi hakkında hiçbir delil tamamlanamaz. Bunun miktarını, keyfiyetini, filan tesirin filan yıldızdan olduğunu veya filan yıldızın gerçekte şuna alamet olduğunu Alîm ve Basîr olan Allah Teâlâ'dan başkası bilemez; “Yaratan bilmez mi? O, latiftir, her şeyden haberdardır” [Mülk: 14]. Ancak O Sübhânehu, insanlardan ve meleklerden bazı seçkin kullarını bunlardan bir kısmına muttali kılabilir. Sübhânehu'nun bazısını tamamına muttali kılması da uzak bir ihtimal değildir; bunun Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için vaki olduğunda ise neredeyse hiç şüphem yoktur.
وقد نص بعض ساداتنا الصوفية قدست أسرارهم وأشرقت علينا أنوارهم على أن علومه ﵊ التي وهبت له ثلاثة أنواع نوع أوجب عليه إظهاره وتبليغه وهو علم الشريعة والتكاليف الإلهية وقوله تعالى يا أَيُّهَا الرَّسُولُ
Sûfî büyüklerimizden bazısı -sırları mukaddes kılınsın ve nurları üzerimize doğsun- [Resûlullah] aleyhisselâm'a bahşedilen ilimlerin üç tür olduğunu açıkça belirtmişlerdir: Bir türü, izhar etmesi ve tebliğ etmesi kendisine farz kılınan ilimdir ki bu, şeriat ve ilahî mükellefiyetler ilmidir. Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ
بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ
{ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun”
[المائدة: ٦٧] ناظر إلى ذلك دون العموم المطلق أو خصوص خلافة علي كرم الله تعالى وجهه كما يقوله الشيعة، ونوع أوجب عليه كتمانه وهو علم الأسرار الإلهية التي لا تتحملها قوة غير قوته القدسية ﵊ فكما أن لله تعالى علما استأثر به دون أحد من خلقه كذلك لحبيبه الأعظم ﷺ علم استأثر به بعد ربه سبحانه لكنه مفاض منه تعالى عليه ولعله أشير إليه في قوله تعالى فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى
[Mâide: 67] “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” kavli, Şiilerin söylediği gibi mutlak umuma veya Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in hilafetinin hususiyetine değil, işte buna bakmaktadır. İkinci türü, gizlemesi kendisine vacip kılınan ilimdir ki bu, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın kudsî gücünden başka hiçbir gücün kaldıramayacağı ilahî sırlar ilmidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın mahlukatından hiçbirine bildirmediği kendine has bir ilmi olduğu gibi, O'nun Habîb-i A'zam'ının da sallallâhu aleyhi ve sellem -Rabbinden sonra- kendisine has bir ilmi vardır; fakat bu, Allah Teâlâ'dan ona feyzedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى
[النجم: ١٠] وقد يكون بين المحب والمحبوب من الأسرار ما يضن به على الأغيار، ومن هنا قيل:
[Necm: 10] } “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” kavlinde buna işaret edilmiş olabilir. Seven ile sevilen arasında başkalarından kıskanılıp saklanan sırlar bulunabilir; nitekim şöyle denilmiştir:
ومستخبر عن سر ليلى تركته ... بعمياء من ليلى بغير يقين
Leylâ'nın sırrını soran kimseyi bıraktım / Leylâ hakkında tam bir körlük ve şüphe içinde.
يقولون خبرنا فأنت أمينها ... وما أنا إن خبرتهم بأمين
Derler ki: "Bize haber ver, sen onun sırdaşısın!" / Hâlbuki onlara haber verirsem ben sırdaş/güvenilir olmam.
ونوع خيره الله تعالى فيه بين الأمرين، وهذا منه ما أظهره لمن رآه أهلا له ومنه ما لم يظهره لأمر ما فلعل ما وهب له ﵊ من العلم بدقائق أسرار الأجرام العلوية وحكمها وما أراد الله تعالى بها مما لم يظهره للناس كعلم الشريعة لأنه مما لا يضبط بقاعدة وتفصيل الأمر فيه لا يكاد يتيسر والبعض مرتبط بالبعض ومع هذا لا يستطيع العالم به أن يحمل الإقامة سفرا ولا الهزيمة ظفرا ولا العقد فلا ولا الإبرام نقضا ولا اليأس رجاء ولا العدو صديقا ولا البعيد قريبا ولا ولا ويوشك لو انتشر أمره وظهر حلوه ومره أن يضعف توكل كثير من العوام على الله تعالى والانقطاع إليه والرغبة فيما عنده وأن يلهوا به عن غيره وينبذوا ما سواه من العلوم النافعة لأجله فكل يتمنى أن يعلم الغيب ويطلع عليه ويدرك ما يكون في غد أو يجد سبيلا إليه بل ربما يكون ذلك سببا لبعض الأشخاص مفضيا إلى الاعتقاد القبيح والشرك الصريح، وقد كان في العرب شيء من ذلك فلو فتح هذا الباب لا تسع الخرق وعظم الشر، وقد ترك ﷺ هدم الكعبة وتأسيسها على قواعد إبراهيم ﵇ لنحو هذه الملاحظة،
Üçüncü türü ise Allah Teâlâ'nın kendisini iki husus arasında serbest bıraktığı ilimdir; bundan ehil gördüğü kimseye izhar ettiği şeyler olduğu gibi, bir hikmetten ötürü izhar etmediği şeyler de vardır. Ulvî cisimlerin ince sırlarına, hikmetlerine ve Allah Teâlâ'nın bunlarla ne murat ettiğine dair ona aleyhisselâm bahşedilen ilim de insanlara şeriat ilmi gibi açıklamadığı hususlardan olabilir; çünkü bu, bir kaide ile zapt edilemeyen bir şeydir ve bu hususun tafsilatı neredeyse mümkün değildir; bir kısmı diğer bir kısmıyla irtibatlıdır. Bununla birlikte bunu bilen kimse mukimliği yolculuğa, hezimeti zafere, bağı çözülmeye, sağlamlaştırmayı bozulmaya, ye'si ümide, düşmanı dosta, uzağı yakına çeviremez... Kaldı ki bunun yayılması, tatlısı ve acısıyla zahir olması durumunda pek çok avamın Allah Teâlâ'ya tevekkülünün, O'na yönelişinin ve O'nun katındakine rağbetinin zayıflaması; bununla meşgul olup diğer şeylerden gafil kalması ve bunun uğruna faydalı diğer ilimleri terk etmesi kuvvetle muhtemeldir. Zira herkes gaybı bilmeyi, ona muttali olmayı, yarın ne olacağını idrak etmeyi yahut buna bir yol bulmayı temenni eder; hatta belki de bu durum bazı şahıslar için çirkin bir inanca ve açık bir şirke sevk eden bir sebep olur. Nitekim Araplarda bundan bir pay vardı; şayet bu kapı açılsaydı gedik büyür ve şer azardı. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'yi yıkıp İbrâhîm aleyhisselâm'ın temelleri üzerine yeniden inşa etmeyi de benzer bir mülahazayla terk etmiştir;
فقد روي أنه ﵊ قال لعائشة رضي الله تعالى عنها: «لولا قومك حديثو عهد بكفر لهدمت الكعبة وأسستها على قواعد إبراهيم»
nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm'ın Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'ya şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kavmin küfürden yeni kurtulmuş olmasaydı, Kâbe'yi yıkar ve onu İbrâhîm'in temelleri üzerine kurardım."
ولا يبعد أيضا أن يكون في علم الله تعالى إظهار ذلك وعلم الناس به سببا لتعطل المصالح الدنيوية ومنافيا للحكمة الإلهية فأوجب على رسوله ﷺ كتمه وترك تعليمه كما علم الشرائع.
Bunun izhar edilmesinin ve insanların bunu bilmesinin dünyevî maslahatların aksamasına bir sebep ve ilahî hikmete aykırı olmasının Allah Teâlâ'nın ilminde bulunması ve bu sebeple şeriatleri öğrettiği gibi bunu öğretmeyip gizlemesini Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vacip kılmış olması da uzak bir ihtimal değildir.
ويمكن أن يكون قد علم ﷺ أن العلم بذلك من العلوم الوهبية التي يمن الله تعالى بها على من يشاء من عباده وأن من وهب سبحانه له من أمته قوة قدسية يهب سبحانه له ما يتحمله قوته منه، وقد سمعت ما سمعت في النقباء والنجباء، ويمكن أن يكون قد علم ﵊ ذلك أمثالهم ومن هو أعلى قدرا منهم كالأمير علي كرم الله تعالى وجهه وهو باب مدينة العلم بطريق من طرق التعليم ومنها الإفاضة التي يذكرها بعض أهل الطرائق من الصوفية، ويجوز أن يقال: إن سر البعثة إنما هو إرشاد الخلق إلى ما يقربهم إليه سبحانه زلفى، وليس في معرفة التأثيرات الفلكية والحوادث الكونية قرب إلى الله تعالى والنبي ﷺ لم يأل جهدا في دعوة الخلق وإرشادهم إلى ما يقربهم لديه سبحانه وينفعهم يوم قدومهم عليه جل شأنه وما يتوقف عليه من أمر النجوم أمور دياناتهم كمعرفة القبلة وأوقات العبادات قد أرشد إليه من أرشد منهم وترك ما يحتاجون إليه من ذلك في أمور دنياهم كالزراعة إلى عاداتهم وما جربه كل قوم في أماكنهم وأشار إشارة إجمالية إلى بعض الحوادث الكونية لبعض الكواكب في بعض أحوالها كما في حديث الكسوف والخسوف السابق وأرشدهم إلى ما ينفعهم إذا ظهر مثل ذلك ويتضمن الاشارة الإجمالية أيضا أمره تعالى بالاستعاذة من شر القمر في بعض حالاته وذلك في قوله تعالى قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ وَمِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ [الفلق: ١- ٣] على ما جاء في حديث عائشة رضي الله تعالى عنها ويقرب في بعض الوجوه من شأنه ﷺ شأنه عليه
[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in, bunu bilmenin Allah Teâlâ'nın kullarından dilediğine lütfettiği vehbî ilimlerden olduğunu ve ümmetinden kendisine kudsî bir güç bağışladığı kimseye gücünün kaldırabileceği kadarını lütfedeceğini bilmiş olması da mümkündür; nitekim nukabâ ve nücebâ hakkında duyduklarını duydun. Kendisinin aleyhisselâm bunu onların benzerlerine ve ilim şehrinin kapısı olan Emîr Ali kerremallâhu teâlâ vecheh gibi onlardan daha üstün mertebede bulunanlara talim yollarından bir yolla -ki sûfiyye ehlinden bazılarının zikrettiği ifâza yolu da bunlardandır- öğretmiş olması da mümkündür. Şöyle denilmesi de caizdir: Peygamber göndermenin sırrı, ancak mahlukatı Allah Teâlâ'ya yakınlaştıracak şeylere irşad etmektir; felekî tesirleri ve kevnî hadiseleri bilmekte ise Allah Teâlâ'ya bir yakınlık yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mahlukatı Allah Teâlâ'nın katında kendilerine yakınlık sağlayacak ve O'nun celle şânuh huzuruna varacakları gün kendilerine fayda verecek şeylere davet ve irşad etmekte hiçbir gayreti esirgememiştir. Kıblenin ve ibadet vakitlerinin bilinmesi gibi dinî işlerinin yıldızlarla ilgili olan kısımlarına gelince, bunlara irşad edilmesi gerekenleri irşad etmiş; ziraat gibi dünyevî işlerinde ihtiyaç duydukları kısımları ise onların âdetlerine ve her kavmin kendi beldelerinde tecrübe ettiği şeylere bırakmıştır. Önceki güneş ve ay tutulması hadisinde olduğu gibi, bazı hallerinde bazı yıldızlara ait kevnî hadiselerden bazılarına icmâlî olarak işaret etmiş ve böylesi bir durum ortaya çıktığında kendilerine fayda verecek şeylere onları irşad etmiştir. Bu icmâlî işaret, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hadisinde geldiği üzere Allah Teâlâ'nın: “De ki: Yarattığı şeylerin şerrinden, karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden sabahın Rabbine sığınırım” [Felak: 1-3] kavlinde ayın bazı hallerindeki şerrinden sığınmayı emretmesini de içerir. Bir bakıma onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumu...
الصلاة والسلام في أمر النباتات ونحوها فبين لهم ما يحل ويحرم من ذلك وأشار إلى منفعة بعض الأشياء من نبات وغيره ولم يفصل القول في الخواص وترك الناس فيما يأكلون ويشربون مما هو حلال على عاداتهم إلا أنه قال: كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا [الأعراف: ٣١] نعم نهى ﷺ عن الخوض في علم النجوم لطلب معرفة الحوادث المستقبلة بواسطة الأوضاع المتوقف بزعم المنجمين على معرفة الطبائع سدا لباب الشر والوقوع في الباطل لأن معرفة ذلك على التحقيق ليست كسبية كمعرفة خواص النباتات ونحوها والمعرفة الكسبية التي يزعمها المنجمون ليست بمعرفة وإنما هي ظنون لا دليل لهم عليها كما تقدم وصرح به ارسطاليس أيضا فإنه قال في أول كتابه السماع الطبيعي: إنه لا سبيل إلى اليقين بمعرفة تأثير الكواكب وحكي نحوه عن بطليموس، وكون المنهي عنه ذلك هو الذي صرح به بعض الأجلة وعليه حمل
bitkiler ve benzerleri konusundaki durumuna benzemektedir; zira onlardan helal ve haram olanları açıklamış, bitki ve diğer şeylerden bazılarının menfaatine işaret etmiş, özellikler (havass) hakkında sözü tafsilatlandırmamış ve helal olan şeylerden yiyip içtikleri hususunda insanları kendi âdetleri üzere bırakmış, sadece: “Yiyin, için fakat israf etmeyin” [A'râf: 31] buyurmuştur. Evet, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şer kapısını ve batıla düşmeyi engellemek amacıyla, müneccimlerin iddiasına göre tabiatların bilinmesine dayanan konumlar vasıtasıyla gelecekteki hadiseleri bilmeyi aramak için yıldızlar ilmine dalmayı nehyetmiştir; çünkü bunu hakikati üzere bilmek bitkilerin özelliklerini bilmek gibi kesbî değildir. Müneccimlerin iddia ettiği kesbî bilgi ise bir bilgi olmayıp daha önce geçtiği üzere delilleri bulunmayan zanlardan ibarettir. Aristoteles de bunu açıkça ifade etmiş ve es-Semâü't-Tabîî (Fizik) adlı kitabının başında: "Yıldızların tesirini bilmede yakîne ulaşmanın hiçbir yolu yoktur" demiştir; Batlamyus'tan da bunun benzeri nakledilmiştir. Nehyedilen hususun bu olduğu bazı büyük âlimlerce açıkça ifade edilmiş ve...
خبر أبي داود وابن ماجة «من اقتبس علما من النجوم اقتبس شعبة من السحر»
Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin: "Kim yıldızlardan bir ilim iktibas ederse sihirden bir şube iktibas etmiş olur" haberi de buna hamledilmiştir.
وأما الخوض في علم النجوم لتحصيل ما يعرف به أوقات الصلوات وجهة القبلة وكم مضى من الليل أو النهار وكم بقي وأوائل الشهور الشمسية ونحو ذلك ومنه فيما أرى ما يعرف به وقت الكسوف والخسوف فغير منهي عنه بل العلم المؤدي لبعض ما ذكر من فروض الكفاية بل إن كان علم النجوم عبارة عن العلم الباحث عن النجوم باعتبار ما يعرض لها من المقارنة والمقابلة والتثليث والتسديس وكيفية سيرها ومقدار حركاتها ونحو ذلك مما يبحث عنه في الزيج أو كان عبارة عما يعم ذلك والعلم الذي يتوصل به إلى معرفة ارتفاع الكوكب وانخفاضه ومعرفة الماضي من الليل والنهار ومعرفة الأطوال والأعراض ونحو ذلك مما تضمنه علم الأسطرلاب والربع المجيب ونحوهما فهو مما لا أرى بأسا في تعلمه مطلقا وإن كان عبارة عن العلم الباحث عن أحكامها وتأثيراتها التي تقتضيها باعتبار أوضاعها وطبائعها على ما يزعمه الأحكاميون.
Namaz vakitlerinin, kıble cihetinin, geceden ve gündüzden ne kadar geçtiğinin ve ne kadar kaldığının, şemsî ayların başlangıçlarının ve benzeri hususların bilinmesini temin etmek için -ki bana göre güneş ve ay tutulması vaktinin kendisiyle bilindiği ilim de bunlardandır- yıldızlar ilmine dalmaya gelince; bu nehyedilmemiştir, hatta zikredilenlerin bir kısmına ulaştıran ilim farz-ı kifâyedir. Bilakis şayet yıldızlar ilmi, zîclerde incelendiği üzere kavuşum, karşıtlık, üçgen ve altıgen açılar, seyir keyfiyeti, hareket miktarları ve benzeri arız olan haller itibarıyla yıldızlardan bahseden ilimden ibaret ise; yahut bunu ve usturlap ile rub'u müceyyeb (sinüs kadranı) ve benzerlerinin içerdiği yıldızın yüksekliği ve alçaklığı, gece ve gündüzden geçeni bilme, boylam ve enlemleri bilme gibi hususlara kendisiyle ulaşılan ilmi kuşatan bir ilimden ibaret ise, bunu öğrenmekte mutlak olarak hiçbir beis görmüyorum. Şayet ahkâmcıların iddia ettiği üzere konumları ve tabiatları itibarıyla gerektirdiği hükümlerinden ve tesirlerinden bahseden ilimden ibaret ise...
فهذا الذي اختلف في أمره فقال بعضهم بحرمة تعلمه لحديث أبي داود وابن ماجة السابق والقائل بهذا قائل بحرمة تعلم السحر وهو أحد أقوال في المسألة فيها الإفراط والتفريط، ثانيها أنه مكروه، ثالثها أنه مباح، رابعها أنه فرض كفاية، خامسها أنه كفر والجمهور على الأول ولأن فيه ترويج الباطل وتعريض الجهلة لاعتقاد أن أحكام النجوم المعروفة بين أهلها حق والكواكب مؤثرة بنفسها، وقيل: يحرم تعلمه لأنه منسوخ فقد قال الكرماني في عجائبه: كان علم النجوم علما نبويا فنسخ. وتعقب هذا بأنه لا معنى لنسخ العلم نفسه وإن حمل الكلام على معنى كان تعلمه مباحا فنسخ ذلك إلى التحريم كان في الاستدلال مصادرة وقال بعضهم: لا حرمة في تعلمه إنما الحرمة في اعتقاد صحة الأحكام وتأثيرات الكواكب على الوجه الذي يقوله جهلة الأحكاميين لا مطلقا، وأجيب عن الخبر السابق بأنه محمول على تعلم شيء من علم النجوم على وجه الاعتناء بشأنه كما يرمز إليه- اقتبس- وذلك لا يتم بدون اعتقاد صحة حكمة وأن الكواكب مؤثرات، وتعلمه على هذا الوجه حرام وبدونه مباح وفيه بحث.
işte durumu ihtilaflı olan budur. Bazıları daha önce geçen Ebû Dâvûd ve İbn Mâce hadisinden ötürü bunu öğrenmenin haram olduğunu söylemiştir; bunu söyleyenler sihir öğrenmenin haram olduğunu da söyleyenlerdir ki bu, meseledeki ifrat ve tefrit içeren görüşlerden biridir. İkincisi mekruh olduğu, üçüncüsü mubah olduğu, dördüncüsü farz-ı kifâye olduğu, beşincisi ise küfür olduğudur; cumhur ise birinci görüştedir. Çünkü bunda batılı yaymak ve cahilleri ehli arasında bilinen astrolojik hükümlerin hak olduğuna ve yıldızların bizzat müessir bulunduğuna inanma tehlikesine maruz bırakmak vardır. Bir görüşe göre ise mensuh olduğu için öğrenilmesi haramdır; nitekim Kirmânî Acâib'inde: "Yıldızlar ilmi nebevî bir ilim idi, sonra neshedildi" demiştir. Bu görüş, ilmin kendisinin neshedilmesinin bir anlamı olmadığı; söz şayet öğrenilmesinin mubah olup sonradan bunun haramlıkla neshedildiği manasına hamledilirse delillendirmede kısır döngü (müsâdere ale'l-matlûb) bulunacağı gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bunu öğrenmekte haramlık yoktur; haramlık mutlak olarak değil, ancak cahil ahkâmcıların söylediği şekilde hükümlerin sıhhatine ve yıldızların bizzat tesirine inanmaktadır. Önceki hadise ise, onun -'iktibas etti' lafzının da ima ettiği üzere- yıldızlar ilmine ehemmiyet verip benimseme yoluyla öğrenilmesine hamledildiği, bunun da ancak hükmünün doğruluğuna ve yıldızların müessir olduğuna inanmakla tamam olacağı; dolayısıyla bu vecihle öğrenmenin haram, bundan hali olarak öğrenmenin mubah olduğu şeklinde cevap verilmiştir; ancak bunda tartışılacak yönler vardır.
وقيل في الجواب: إن خبر فيمن ادعى علما بحكم من الأحكام آخذا له من النجوم قائلا الأمر كذا ولا بد لأن النجم يقتضيه البتة وهو لا شك في إثمه وحرمة دعواه التي قامت الأدلة على كذبها وهو كما ترى، كلام بعض أجلة العلماء صريح في إباحة تعلمه متى اعتقد أن الله تعالى أجرى العادة بوقوع كذا عند حلول الكوكب الفلاني منزلة كذا مثلا مع جواز التخلف، واستظهر بعض حرمة التعلم مطلقا متى كان فيه إغراء الجهلة بذلك العلم وإيقاعهم في محذور اعتقاد التأثير أو كان فيه غير ذلك من المفاسد وكراهته إن سلم من ذلك لما فيه من تضييع الأوقات فيما لا فائدة فيه ومبناه ظنون وأوهام وتخيلات، ولا يبعد القول بأنه يباح للعالم الراسخ النظر في كتبه للإطلاع على ما قالوا والوقوف على مناقضاتهم واختلافاتهم التي سمعت بعضا منها لينفر عنها الناس ويرد العاكفين عليها كما يباح له النظر في كتب
Cevap sadedinde şöyle de denilmiştir: Hadis, yıldızlardan delil çıkararak bir hükme dair ilim iddia eden ve "yıldız bunu kesin olarak gerektirdiği için iş mutlaka böyledir" diyen kimse hakkındadır; yalan olduğuna dair delillerin ikame edildiği bu iddianın günahında ve haramlığında şüphe yoktur ve bu durum gördüğün gibidir. Bazı büyük âlimlerin sözü, aksinin gerçekleşmesi caiz olmakla birlikte mesela filan yıldız filan menzile girdiğinde Allah Teâlâ'nın âdeti böyle cereyan ettirdiğine inanıldığı takdirde bunu öğrenmenin mubah olduğu hususunda açıktır. Bazıları ise cahilleri bu ilme teşvik etme ve tesir inancı mahzuruna düşürme yahut başka fesatlar barındırma ihtimali bulunduğunda öğrenmenin mutlak olarak haram olacağını; bundan salim olduğunda ise faydasız şeylerde vakit zayi etme içerdiğinden ve dayanağı zan, vehim ve hayallerden ibaret olduğundan kerahet taşıyacağını açıkça belirtmiştir. Rasih bir âlimin, insanların ondan nefret etmesini sağlamak ve ona bağlananları reddetmek amacıyla söylediklerine muttali olmak ve bir kısmını işittiğin çelişki ve ihtilaflarına vâkıf olmak için bu ilmin kitaplarına bakmasının mubah olduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir; nitekim aynı amaçla...
سائر أهل الباطل كاليهود والنصارى لذلك بل لو قيل بسنيته لهذا الغرض لم يبعد لكن أنت تعلم أن السلف الصالح لم يحوموا حول شيء منه بسوى ذمه وذم أهله ولم يتطلبوا كتابا من كتبه لينظروا فيه على أي وجه كان النظر ونسبة خلاف ذلك إلى أحد منهم لا تصح فالحزم اتباعهم في ذلك وسلوك مسلكهم فهو لعمري أقوم المسالك، وهذا واعترض القول باطلاعه ﷺ على ما ذكر من شأن الأجرام العلوية بأن فيه فتح باب الشبهة في كون اخباره ﷺ بالغيوب من الوحي لجواز أن تكون من أحكام النجوم على ذلك القول. وأجيب بأن الشبهة إنما تتأتى لو ثبت أنه ﵊ رصد ولو مرة كوكبا من الكواكب وحقق منزلته وأخبر بغيب إذ مجرد العلم بأن لكوكب كذا حكم كذا إذا حل بمنزلة كذا لا يقيد بدون معرفة أنه حل في تلك المنزلة فحيث لم يثبت أنه ﷺ فعل ذلك لا يفتح باب الشبهة وفيه بحث ظاهر، وبأن علمه ﷺ بما تدل عليه الأوضاع عند القائلين به ليس إلا عن وحي فغاية ما يلزم على تلك الشبهة أن يكون خبره بالغيب بواسطة علم أحكام النجوم الذي علمه بالوحي وأي خلل يحصل من هذا في نبوته ﵊ بل هذه الشبهة تستدعي كونه نبيا كما أن عدمها كذلك.
Yahudiler ve Hristiyanlar gibi diğer batıl ehlinin kitaplarına bakmak da ona mubahtır; hatta bu amaçla bakmanın sünnet olduğu söylense bile bu uzak bir ihtimal olmaz. Fakat sen bilirsin ki Selef-i Sâlihîn onu ve ehlini yermekten başka onun hiçbir tarafına yanaşmamış, her ne şekilde olursa olsun bakmak için onun kitaplarından bir kitap dahi aramamıştır; onlardan birine bunun aksini nispet etmek sahih değildir. O hâlde ihtiyatlı olan, bu hususta onlara uymak ve onların yolundan gitmektir; ömrüme yemin olsun ki bu, yolların en doğrusudur. Bununla birlikte, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ulvî cisimlerin zikredilen hallerine muttali olduğu görüşüne şöyle itiraz edilmiştir: Bunda, onun sallallâhu aleyhi ve sellem gaybları haber vermesinin vahiyden olduğu hususunda şüphe kapısı açma vardır; zira bu görüşe göre haberlerinin astroloji hükümlerinden olması muhtemeldir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Şüphe ancak [Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın bir kez olsun yıldızlardan birini rasat ettiği, menzilini tahkik ettiği ve gaybı haber verdiği sabit olsaydı söz konusu olurdu; zira filan yıldız filan menzile girdiğinde filan hükmü taşır şeklindeki salt bilgi, onun o menzile girdiğini bilmeksizin bir fayda vermez. Dolayısıyla [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu yaptığı sabit olmadığına göre şüphe kapısı açılmaz; gerçi bunda da açık bir tartışma payı vardır. İkinci cevap ise şudur: Konumların delalet ettiği şeye dair onun sallallâhu aleyhi ve sellem ilmi -bunu savunanlara göre- ancak vahiy iledir; dolayısıyla o şüpheden doğacak en ileri netice, onun gaybı vahiy yoluyla öğrendiği nücûm ahkâmı ilmi vasıtasıyla haber vermiş olmasıdır; bundan onun aleyhisselâm peygamberliğine ne gibi bir halel gelir? Bilakis bu şüphe, onun bulunmayışı gibi onun peygamber olmasını iktiza eder.
وتعقب بأنه متى سلم أن للأوضاع الفلكية دلالة على أمور الغيبية وأنه ﷺ يعلم ما تدل عليه يقع الاشتباه بينه وبين غيره من علماء ذلك العلم المخبرين بالغيب إذا وقع كما أخبروا والتفرقة بأنه ﵊ قد أوحى إليه بذلك دون الغير فرع كونه نبيا وهو أول المسألة، واختير في الجواب أن يقال: إن إخباره ﷺ بالغيب إن كان بعد ثبوت نبوته بمعجز غير ذلك لا تتأتى الشبهة إن أفهم أن خبره بواسطة الوحي ولا تضر إن لم يفهم إذ غاية ما في الباب أنه نبي لظهور المعجز على يده قبل أن أخبر بغيب بواسطة وضع فلكي وشاركه غيره في ذلك، وإن كان قبل ثبوت نبوته بمعجز غيره بأن كان التحدي بذلك الخبر ووقوع ما أخبر به فالذي يدفع الشبهة حينئذ عدم القدرة على المعارضة فلا يستطيع منجم أن يخبر صادقا بمثل ذلك بمقتضى علمه بالأوضاع ومقتضياتها فتدبر، ثم الظاهر على ما ذكره الشيخ الأكبر قدس سره في النقباء والنجباء أن لكل من الأنبياء ﵈ اطلاعا على ذلك إذ رتبة النبي فوق رتبة الولي وعلمه فوق علمه إذ هو الركن الأعظم في الفضل.
Bu görüş şu şekilde tenkit edilmiştir: Felekî konumların gaybî işlere delalet ettiği ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem bunların delalet ettiği şeyi bildiği kabul edildiği anda, haber verdikleri şey gerçekleştiğinde onunla bu ilmin gaybdan haber veren diğer âlimleri arasında bir iltibas/karışıklık meydana gelir. [Peygamber] aleyhisselâm'a başkasına değil de bizzat kendisine vahyedildiği şeklindeki ayrım ise onun peygamber olmasının bir fer'idir (sonucudur), hâlbuki asıl mesele budur. Cevapta şu görüş tercih edilmiştir: Onun sallallâhu aleyhi ve sellem gaybdan haber vermesi şayet bundan başka bir mucize ile peygamberliğinin sübutundan sonra ise, haberinin vahiy vasıtasıyla olduğunu hissettirdiğinde şüphe söz konusu olmaz; hissettirmese bile zarar vermez, zira meselenin varacağı son nokta, felekî bir konum vasıtasıyla gaybdan haber vermeden ve başkası bu konuda ona ortak olmadan önce elinde mucize zuhur ettiği için onun bir peygamber olduğudur. Şayet peygamberliğinin başka bir mucize ile sübutundan önce idiyse -yani meydan okuma o haberle ve haber verdiği şeyin vuku bulmasıyla olmuşsa- o vakit şüpheyi defeden şey karşı koyma (muâraza) gücünün bulunmamasıdır; zira hiçbir müneccim konumlara ve bunların gereklerine dair ilminin iktizasıyla böylesi bir haberi dosdoğru veremez; artık iyi düşün. Sonra Şeyhülekber'in kaddesallâhu sırrah nukabâ ve nücebâ bahsinde zikrettiğine göre zahir olan şudur ki, peygamberlerin aleyhimüsselâm her birinin buna ıttılaı vardır; zira peygamberin mertebesi velinin mertebesinin, ilmi de onun ilminin üstündedir; çünkü peygamber faziletin en büyük rüknüdür.
ولا حجة في قصة موسى والخضر ﵉ على خلافه، أما على القول بنبوة الخضر ﵇ فظاهر وكذا على القول بولايته وأنه فعل ما فعل عن أمر الله تعالى بواسطة نبي، وأما على القول بولايته وأنه فعل ذلك لعلم أوتيه بلا واسطة نبي فلأنه لا يدل إلا على فقدان موسى ﵇ العلم بتلك الأمور الثلاثة وعلم الخضر بها ولا يلزم من ذلك أن يكون الخضر أعلم منه مطلقا وهو ظاهر، وعلى هذا جوز إبقاء الآية على ظاهرها فيكون إبراهيم ﵇ قد نظر في النجوم حسبما علمه الله تعالى من أحوال الملكوت الأعلى واستدل على أنه سيسقم بما استدل، ولعل نظره كان في طالع الوقت أو نحوه أو طالع ولادته أو طالع سقوط النطفة التي خلق منها والعلم به بالوحي أو بواسطة العلم بطالع الولادة والاعتراض على ذلك بأنه يلزم عليه تقويته ﵇ ما هم عليه من الباطل في أمر النجوم وارد أيضا على حمل ما في الآية على التعريض والجواب هو الجواب، هذا وإذا أحطت خبرا بجميع ما ذكرت لك في هذا المقام فأحسن التأمل فيما تضمنه من النقض والإبرام وقد جمعت لك ما لم أعلم أنه جمع في تفسير ولا أبرىء نفسي عن الخطأ والسهو والتقصير والله سبحانه ولي التوفيق وبيده ﷿ أزمة التحقيق، وقوله تعالى فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ تفريع على قوله ﵇ إِنِّي سَقِيمٌ أي أعرضوا وتركوا قربه، والمراد أنهم ذهبوا إلى معيدهم وتركوه، ومُدْبِرِينَ إما حال مؤكدة أو حال مقيدة بناء على أن المراد بسقيم مطعون أو أنهم توهموا مرضا له عدوى مرض الطاعون أو غيره فإن المرض الذي له عدوى بزعم الأطباء لا يختص بمرض الطاعون فكأنه قيل: فأعرضوا
Mûsâ ve Hızır aleyhimesselâm kıssasında bunun aksine bir delil yoktur: Hızır aleyhisselâm'ın peygamberliği görüşüne göre durum açıktır. Velayeti ve yaptığı şeyleri bir peygamber vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın emriyle yaptığı görüşüne göre de böyledir. Velayeti ve bunu bir peygamber vasıtası olmaksızın kendisine verilen bir ilimle yaptığı görüşüne göre ise, bu kıssa sadece Mûsâ aleyhisselâm'ın o üç meseleye dair bilgisinin bulunmadığına ve Hızır'ın bunları bildiğine delalet eder; bundan Hızır'ın mutlak olarak ondan daha âlim olması gerekmez ve bu durum açıktır. Buna binaen ayeti zahiri üzere bırakmak caiz görülmüştür; buna göre İbrâhîm aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kendisine melekût-ı a'lânın hallerinden öğrettiği şey doğrultusunda yıldızlara bakmış ve istidlal ettiği şeyle hastalanacağına istidlal etmiştir. Belki de onun bakışı vaktin tali'ine veya benzerine, yahut doğum tali'ine veya kendisinden yaratıldığı nutfenin düşüş tali'ine idi; bunu bilmesi ise vahiy yoluyla yahut doğum tali'ini bilme vasıtasıyla idi. Buna karşı, onun aleyhisselâm onların yıldızlar konusundaki batıl inançlarını güçlendirmesinin gerekeceği şeklindeki itiraz, ayetteki ifadenin ta'rîze (kinayeli anlatıma) hamledilmesi durumunda da varittir ve cevap aynı cevaptır. İşte bu makamda sana zikrettiğim her şeyi etraflıca kavradığında, içerdiği nakz ve ibramları (red ve kabulleri) güzelce tefekkür et! Zira sana hiçbir tefsirde toplandığını bilmediğim şeyleri topladım; bununla birlikte nefsimi hata, yanılgı ve kusurdan beri kılmam. Tevfikin velisi Allah Sübhânehu'dur; tahkikin dizginleri O'nun azze ve celle elindedir. Allah Teâlâ'nın: “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan kaçtılar” kavli, [İbrâhîm] aleyhisselâm'ın: “Ben gerçekten hastayım” sözü üzerine terettüp eden bir sonuçtur; yani yüz çevirip onun yanından uzaklaştılar. Kastedilen, bayram yerlerine gidip onu terk ettikleridir. مُدْبِرِينَ kelimesi ya tekit edici bir haldir yahut 'sakīm' (hasta) ile vebalı kimsenin kastedildiği veya onların veba yahut başka bir bulaşıcı hastalığı vehmettikleri esasına göre mukayyed bir haldir; zira tabiplerin iddiasına göre bulaşıcı hastalık veba hastalığına mahsus değildir. Sanki şöyle denilmiştir: Bulaşma korkusuyla...
عنه هاربين مخافة العدوى فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فذهب بخفية إلى أصنامهم التي يعبدونها، وأصل الروغان ميل الشخص في جانب ليخدع من خلفه فتجوز به عما ذكر لأنه المناسب هنا فَقالَ للأصنام استهزاء أَلا تَأْكُلُونَ من الطعام الذي عندكم، وكان المشركون يضعون في أيام أعيادهم طعاما لدى الأصنام لتبرك عليه، وأتى بضمير العقلاء لمعاملته ﵇ إياهم معاملتهم ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ بجوابي فَراغَ عَلَيْهِمْ فمال مستعليا عليهم وقوله تعالى ضَرْباً مصدر لراغ عليهم باعتبار المعنى فإن المراد منه ضربهم أو لفعل مضمر هو مع فاعله حال من فاعله أي فراغ عليهم يضربهم ضربا أو هو حال منه على أنه مصدر بمعنى الفاعل أي ضاربا أو مفعول له أي لأجل ضرب. وقرأ الحسن «سفقا» و «صفقا» أيضا بِالْيَمِينِ أي باليد اليمين كما روي عن ابن عباس، وتقييد الضرب باليمين للدلالة على شدته وقوته لأن اليمين أقوى الجارحتين وأشدهما في الغالب وقوة الآلة تقتضي شدة الفعل وقوته أو بالقوة على أن اليمين مجاز عنها.
...ondan kaçarak yüz çevirdiler. “Bunun üzerine gizlice onların ilahlarına yöneldi”, yani taptıkları putlarına gizlice gitti. 'Ravagān' (روغان) kelimesinin aslı, bir kimsenin arkasındakini aldatmak için bir yana meyletmesidir; burada uygun olan mana bu olduğu için zikredilen anlama mecazen nakledilmiştir. “Dedi ki” alay yollu putlara: “[Önünüzdeki yemekten] yemez misiniz?”, müşrikler bayram günlerinde bereketlenmesi için putların yanına yemek koyarlardı; [İbrâhîm] aleyhisselâm onlara akıl sahipleri gibi muamele ettiği için akıl sahipleri zamirini getirmiştir. “Neniz var ki konuşmuyorsunuz?”, yani cevabımı vermiyorsunuz? “Bunun üzerine üzerlerine yöneldi”, yani üzerlerine çullanarak meylediverdi. Allah Teâlâ'nın: “[sağ eliyle] vurarak” kavlindeki ضَرْباً kelimesi, anlam itibarıyla فَراغَ عَلَيْهِمْ fiilinin masdarıdır; çünkü ondan kastedilen onlara vurmasıdır. Yahut failiyle birlikte فَراغَ عَلَيْهِمْ'in failinden hal olan gizli bir fiilin [masdarıdır]; yani 'onlara vura vura üzerlerine yürüdü' demektir. Yahut fâil anlamında bir masdar olarak ondan haldir; yani 'vurucu olarak' demektir; yahut mef'ûlün leh'tir; yani 'vurmak için' demektir. Hasen «سفقا» ve «صفقا» şeklinde de okumuştur. “Sağ eliyle”, yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere sağ eliyle [vurdu]. Vurmanın sağ el ile mukayyet kılınması, onun şiddet ve kuvvetine delalet etmek içindir; çünkü sağ el çoğunlukla iki uzuvdan daha güçlü ve daha şiddetli olanıdır ve aletin kuvveti fiilin şiddet ve kuvvetini gerektirir. Yahut sağ el güçten kinaye olmak üzere güç ile [vurdu demektir].
روي أنه ﵇ كان يجمع يديه في الآلة التي يضربها بها وهي الفأس فيضربها بكمال قوته، وقيل المراد باليمين الحلف، وسمي الحلف يمينا إما لأن العادة كانت إذا حلف شخص لآخر جعل يمينه بيمينه فحلف أو لأن الحلف يقوي الكلام ويؤكده، وأريد باليمين قوله ﵇ تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ [الأنبياء: ٥٧] والباء عليه للسببية أي ضربا بسبب اليمين الذي حلفه قبل وهي على ما تقدم للاستعانة أو للملابسة فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ أي إلى إبراهيم ﵇ بعد رجوعهم من عيدهم وسؤالهم عن الكاسر وقولهم فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ [الأنبياء: ٦١] يَزِفُّونَ حال من واو أقبلوا أي يسرعون من زف النعام أسرع لخلطه الطيران بالمشي ومصدره الزف والزفيف، وقيل يَزِفُّونَ أي يمشون على تؤدة ومهل من زفاف العروس إذ كانوا في طمأنينة من أن ينال أصنامهم بشيء لعزتها، وليس بشيء.
Rivayet edildiğine göre [İbrâhîm] aleyhisselâm vurduğu aleti -ki o baltadır- iki eliyle birden kavrar ve bütün gücüyle vururdu. 'Yemîn'den maksadın yemin olduğu da söylenmiştir; yemine 'yemîn' (sağ el) denilmesinin sebebi, ya bir kimse diğerine yemin ettiği zaman sağ elini onun sağ eline koyup yemin etmesi âdetinden yahut yeminin sözü kuvvetlendirip tekit etmesinden ötürüdür. Yeminden kastedilen ise onun aleyhisselâm: “Allah'a yemin ederim ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” [Enbiyâ: 57] sözüdür. Bu takdirde [bâ] harf-i cerri sebebiyet içindir; yani daha önce ettiği yemin sebebiyle bir vuruş [demektir]. Önceki anlama göre ise istiane (yardım dileme) veya mülâbese (birliktelik) içindir. “Bunun üzerine ona yöneldiler”, yani bayramlarından dönüp kıranı sorduktan ve: “Onu insanların gözü önüne getirin” [Enbiyâ: 61] dedikten sonra İbrâhîm aleyhisselâm'a yöneldiler. “Koşarak” [kelimesi] أَقْبَلُوا fiilindeki vâv'dan haldir; yani devekuşunun koşuşu (zefîf) gibi uçmayı yürümeye katarak hızla geldiler; masdarı 'zef' ve 'zefîf'tir. Bir görüşe göre يَزِفُّونَ, gelin alayının (zifaf) yürüyüşü gibi vakar ve teenni ile yürüdüler demektir; zira azametinden ötürü putlarına bir zarar gelebileceğinden yana emniyet içindeydiler; fakat bu bir şey değildir.
وقرأ حمزة ومجاهد وابن وثاب والأعمش «يزفّون» بضم الياء من أزف دخل في الزفيف فالهمزة ليست للتعدية أو حمل غيره على الزفيف فهي لها قاله الأصمعي وقرأ مجاهد أيضا وعبد الله بن يزيد والضحاك ويحيى بن عبد الرحمن المقري وابن أبي عبلة «يزفون» مضارع وزف بمعنى أسرع، قال الكسائي، والفراء: لا نعرف وزف بمعنى زف وقد أثبته الثقات فلا يضر عدم معرفتهما. وقرىء «يزفون» بالبناء للمفعول، وقرىء «يزفون» بسكون الزاي من زفاه إذا حداه كأن بعضهم يزفو بعضا لتسارعهم إليه قالَ بعد أن أتوا به ﵇ وجرى ما جرى من المحاورة على سبيل التوبيخ والإنكار عليهم أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ أي الذي تنحتونه من الأصنام فما موصولة حذف عائدها وهو الظاهر المتبادر، وجوز كونها مصدرية أي أتعبدون نحتكم، وتوبيخهم على عبادة النحت مع أنهم يعبدون الأصنام وهي ليست نفس النحت للإشارة إلى أنهم في الحقيقة إنما عبدوا النحت لأن الأصنام قبله حجارة ولم يكونوا يعبدونها وإنما عبدوها بعد أن نحتوها ففي الحقيقة ما عبدوا إلا نحتهم، وفيه ما فيه وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ في موضع الحال من ضمير تَعْبُدُونَ لتأكيد الإنكار والتوبيخ والاحتجاج على أنه لا ينبغي تلك العبادة، وما موصولة حذف عائدها أيضا أي خلقكم وخلق الذي تعملونه أي من الأصنام كما هو الظاهر، وهي عبارة عن مواد وهي الجواهر الحجرية وصور حصلت لها بالنحت وكون المواد مخلوقة له ﷿ ظاهر، وكون الصور والأشكال كذلك مع أنها بفعلهم باعتبار أن الأقدار على الفعل وخلق ما يتوقف عليه من الدواعي والأسباب منه تعالى، وكون الأصنام وهي ما سمعت معمولة لهم باعتبار جزئها الصوري فهو مع كونه معمولا لهم مخلوق لله تعالى بذلك الاعتبار فلا إشكال.
Hamza, Mücâhid, İbn Vessâb ve A'meş, 'hızlı yürüyüşe girdi' anlamındaki 'ezefe' (أزف) fiilinden [türeterek] yâ harfinin zammesiyle «يُزِفُّونَ» şeklinde okumuşlardır; buna göre hemze ta'diye (geçişlilik) için değildir; yahut başkasını hızlı yürüyüşe sevk etti anlamında olup ta'diye içindir; bunu Asmaî söylemiştir. Mücâhid, Abdullah b. Yezîd, Dahhâk, Yahyâ b. Abdirrahmân el-Mukrî ve İbn Ebî Able de hızlandı anlamındaki 'vezafe' (وزف) fiilinin muzarisi olarak «يَزِفُونَ» okumuşlardır. Kisâî ve Ferrâ: "Biz zefe (زف) anlamında vezafe (وزف) fiilini bilmiyoruz" demişlerdir; fakat güvenilir âlimler bunu ispat etmişlerdir, dolayısıyla ikisinin bilmemesi zarar vermez. Meçhul sîgasıyla «يُزَفُّونَ» şeklinde de okunmuştur. Ona doğru koşuşmalarından ötürü sanki bazısı bazısını sevk ediyormuşçasına 'sevk etti' anlamındaki 'zefâhü' (زفاه) fiilinden zâ harfinin sükûnu ile «يُزْفُونَ» şeklinde de okunmuştur. [İbrâhîm] aleyhisselâm'ı getirdikten ve aralarında geçen muhavereden sonra kınama ve inkâr yollu “Dedi ki:” “Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?”, yani putlardan yonttuğunuz şeylere mi [tapıyorsunuz]? 'Mâ' (ما) ismi mevsuldür ve âidi hazfedilmiştir; zahir ve ilk akla gelen mana da budur. Masdariye olması da caiz görülmüştür; yani 'Yontmanıza mı tapıyorsunuz?' demektir. Putlara tapıyor olmalarına ve putlar da bizzat yontmanın kendisi olmamasına rağmen yontmaya tapmakla kınanmaları; putların yontulmadan önce taş oldukları, onlara tapmadıkları, ancak yonttuktan sonra taptıkları ve dolayısıyla hakikatte ancak kendi yonttuklarına taptıklarına işaret etmek içindir; bunda ise eleştirilecek yönler vardır. “Hâlbuki sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” [cümlesi], inkârı ve kınamayı pekiştirmek ve bu ibadetin uygunsuzluğunu delillendirmek üzere تَعْبُدُونَ fiilindeki zamirden hal konumundadır. 'Mâ' (ما) yine âidi hazfedilmiş ismi mevsuldür; yani zahir olduğu üzere 'sizi de yaptıklarınızı -yani putları- da O yaratmıştır' demektir. Putlar ise taş cevherleri olan maddeler ve yontma ile onlara hâsıl olan şekillerden ibarettir. Maddelerin O'nun azze ve celle mahluku olduğu açıktır; şekil ve suretlerin de -kendi fiilleriyle meydana gelmekle birlikte- böyle olması, fiile kadir kılmanın ve ona bağlı olan saik ve sebepleri yaratmanın Allah Teâlâ'dan olması itibarıyladır. Putların -ki ne olduklarını işittin- onlar tarafından yapılmış olması ise suret cüzü itibarıyladır; dolayısıyla o, onlar tarafından yapılmış olmakla birlikte bu itibar ile Allah Teâlâ'nın mahlukudur; binaenaleyh hiçbir müşkillik yoktur.
وفي المتمة للمسألة المهمة تأليف الشيخ إبراهيم الكوراني عليه الرحمة صريح الكلام دال على أن الله تعالى
Şeyh İbrâhîm el-Kûrânî'nin -ona rahmet olsun- te'lif ettiği el-Mütimmeli'l-Meseleti'l-Mühimme adlı eserinde, açık ifadeler Allah Teâlâ'nın...
خالق للأصنام بجميع أجزائها التي منها الأشكال، ومعلوم أن الأشكال إنما حصلت بتشكيلهم فتكون الأشكال مخلوقة لله تعالى معمولة لهم لكون نحتهم وتشكيلهم عين خلق الله تعالى الأشكال بهم.
...şekillerin de aralarında bulunduğu bütün cüzleriyle putların yaratıcısı olduğuna delalet etmektedir. Malumdur ki şekiller ancak onların şekillendirmesiyle hâsıl olmuştur; dolayısıyla onların yontması ve şekillendirmesi Allah Teâlâ'nın şekilleri onlar vasıtasıyla yaratmasının ta kendisi olduğu için, şekiller Allah Teâlâ'nın mahluku, onların ise mamulü/yapımı olmaktadır.
ولا استحالة في ذلك لأن العبد لا قوة له إلا بالله تعالى بالنص ومن لا قوة له إلا بغيره فالقوة لذلك الغير لا له فلا قوة حقيقة إلا لله تعالى، ومن المعلوم أنه لا فعل للعبد إلا بقوة فلا فعل له إلا بالله تعالى فلا فعل حقيقة إلا لله تعالى، وكل ما كان كذلك كان النحت والتشكيل عين خلق الله سبحانه الأشكال بهم وفيهم بالذات وغيره بالاعتبار فيكون المعمول عين المخلوق بالذات وغيره بالاعتبار فإن إيجاد الله ﷿ يتعلق بذات الفعل من حيث هو وفعل العبد بالمعنى المصدري يتعلق بالفعل بمعنى الحاصل بالمصدر من حيث كونه طاعة أو معصية أو مباحا لكونه مكلفا والله تعالى له الإطلاق ولا حاكم عليه سبحانه انتهى فافهم.
Bunda hiçbir imkânsızlık yoktur; zira nas ile sabittir ki kulun Allah Teâlâ'dan başka hiçbir gücü yoktur. Gücü ancak başkasıyla olan kimsenin gücü ise kendisine değil o başkasına aittir; dolayısıyla hakikatte Allah Teâlâ'dan başka hiçbir güç yoktur. Malumdur ki kulun bir güç olmaksızın hiçbir fiili olamaz; o hâlde Allah Teâlâ olmaksızın onun hiçbir fiili yoktur; binaenaleyh hakikatte Allah Teâlâ'dan başka fail yoktur. Durum böyle olunca yontma ve şekillendirme, Allah Sübhânehu'nun şekilleri onlar vasıtasıyla ve onların içinde yaratmasının bizzat zâtı, itibar bakımından ise gayrısı olur. Böylece mamul (yapılan), bizzat zâtı itibarıyla mahlukun ta kendisi, itibar bakımından ise gayrısı olur; zira Allah'ın azze ve celle icadı olduğu gibi fiilin zâtına taalluk eder; kulun masdar anlamındaki fiili ise mükellef olması hasebiyle itaat, masiyet veya mubah olması bakımından masdardan hâsıl olan (hâsıl bi'l-masdar) anlamındaki fiile taalluk eder; Allah Teâlâ ise mutlak tasarruf sahibidir ve O Sübhânehu üzerine hiçbir hüküm koyucu yoktur." [Sözü] bitti, artık iyi anla.
والزمخشري جعل أيضا ما موصولة إلا أنه جعل المخلوق له تعالى هو الجواهر ومعمولهم هو الشكل والصورة إما على أن الكلام على حذف مضاف أي وما تعملون شكله وصورته، وإما على أن الشائع في الاستعمال ذلك فإنهم يقولون عمل النجار الباب والصائغ الخلخال والبناء البناء ولا يعنون إلا عمل الشكل بدون تقدير شكل في النظم كأن تعلق العمل بالشيء هو هذا التعلق لا تعلق التكوين، وهو مبني على اعتقاده الفاسد من أن أفعال العباد مخلوقة لهم، والاحتجاج في الآية على الأول بأن يقال: إنه تعالى خلق العابد والمعبود مادة وصورة فكيف يعبد المخلوق المخلوق؟ وعلى الثاني بأنه تعالى خلق العابد ومادة المعبود فكيف يعبد المخلوق المخلوق على أن العابد منهما هو الذي عمل صورة المعبود، والأول أظهر، وعدل عن ضمير ما تَنْحِتُونَ أو الإتيان به دون ما تعملون للإيذان بأن مخلوقية الأصنام لله ﷿ ليس من حيث نحتهم لها فقط بل من حيث سائر أعمالهم أيضا من التصوير والتحلية والتزيين. وفي الكشف فائدة العدول الدلالة على أن تأثيرهم فيها ليس النحت ثم العمل يقع على النحت والأثر الحاصل منه ولا يقع النحت على الثاني فلا بد من العدول لهذه النكتة وبه يتم الاحتجاج أي الذي قيل على اعتبار الزمخشري. وجوز أن يكون الموصول عاما للأصنام وغيرها وتدخل أوليا ولا يتأتى عليه حديث العدول، وقيل ما مصدرية والمصدر مؤول باسم المفعول ليطابق ما تَنْحِتُونَ على ما هو الظاهر فيه ويتحد المعنى مع ما تقدم على احتمال الموصولية، وجوز بقاء المصدر على مصدريته والمراد به الحاصل بالمصدر أعني الأثر وكثيرا ما يراد به ذلك حتى قيل: إنه مشترك بينه وبين التأثير والإيقاع أي خلقكم وخلق عملكم، واحتج بالآية على المعتزلة وتعقب بأنه لا يصح لأن الاستدلال بذلك على أن العابد والمعبود جميعا خلق الله تعالى فكيف يعبد المخلوق مخلوقا ولو قيل: إن العابد وعمله من خلق الله تعالى لفات الملاءمة والاحتجاج، ولأن ما في الأول موصولة فهي في الثاني كذلك لئلا ينفك النظم، وما قاله القاضي البيضاوي من أنه لا يفوت الاحتجاج بل إنه أبلغ فيه لأن فعلهم إذا كان بخلق الله تعالى كان مفعولهم المتوقف على فعلهم أولى بذلك، وأيد بأن الأسلوب يصير من باب الكناية وهو أبلغ من التصريح ولا فائدة في العدول عن الظاهر إلا هذا فيجب صونا لكلام الله تعالى عن العبث تعقبه في الكشف بأنه لا يتم لأن الملازمة ممنوعة عند القوم ألا ترى أنهم معترفون بأن العبد وقدرته وإرادته من خلق الله تعالى ثم المتوقف عليهما وهو الفعل يجعلونه خلق العبد، والتحقيق أنه يفيد التوقف عليه تعالى وهم لا ينكرونه إنما الكلام في الإيجاد والأحداث ثم قال: وأظهر منه أن يقال: لأن المعمول من حيث المادة كانوا لا ينكرون أنه من خلق الله تعالى فقيل هو من حيث الصورة أيضا خلقه فهو مخلوق من جميع الوجوه مثلكم من غير فرق فلم تسوونه بالخالق وما ازداد بفعلكم إلا بعد استحقاق عن العبادة ولما كان هذا المعنى في تقرير الزمخشري على أبلغ وجه كان هذا البناء متداعيا كيفما قرر، على
Zemahşerî de 'mâ'yı ismi mevsul kabul etmiş; ancak Allah Teâlâ'nın mahlukunu cevherler, onların mamulünü ise şekil ve suret kılmıştır. Bu ya sözün bir muzaf hazfi üzere olması esasına göredir; yani 've şeklini, suretini yaptıklarınızı' demektir; yahut kullanımda yaygın olanın bu olması esasına göredir; nitekim onlar "Dülger kapıyı yaptı, kuyumcu halhalı yaptı, mimar binayı yaptı" derler ve nazımda bir şekil takdir etmeksizin ancak şeklin yapılmasını kastederler; sanki fiilin bir şeye taalluku yaratma taalluku değil, işte bu taalluktur. Bu ise onun kulların fiillerinin kendileri tarafından yaratıldığı şeklindeki fasit inancına dayanmaktadır. Ayetteki delillendirme birinci yaklaşıma göre şöyle yapılır: "Allah Teâlâ tapanı da tapılanı da madde ve suret olarak yaratmıştır; mahluk mahluka nasıl tapar?" İkinci yaklaşıma göre ise şöyle yapılır: "Allah Teâlâ tapanı ve tapılanın maddesini yaratmıştır; ikisinden tapan olanı tapılanın suretini yapmışken mahluk mahluka nasıl tapar?" Birincisi daha zahirdir. مَا تَنْحِتُونَ zamirinden yüz çevrilmesi yahut مَا تَعْمَلُونَ yerine onun getirilmemesi; putların Allah'ın azze ve celle mahluku oluşunun sadece onların yontması cihetinden değil, aynı zamanda tasvir, süsleme ve bezeme gibi diğer bütün amelleri cihetinden de olduğunu bildirmek içindir. el-Keşf'te yüz çevirmenin (udûl) faydasının, onların putlar üzerindeki tesirinin sadece yontma olmadığını göstermek olduğu belirtilmiştir; zira amel/yapma yontmaya ve ondan hâsıl olan esere taalluk eder, yontma ise ikincisine taalluk etmez; binaenaleyh bu nükte için yüz çevirme zorunludur ve delillendirme -yani Zemahşerî'nin yaklaşımına göre söylenen delillendirme- bununla tamamlanır. Mevsulün putlara ve diğer şeylere şamil olan bir umum ifade etmesi ve putların öncelikle dahil olması da caiz görülmüştür; bu durumda yüz çevirme meselesi vârit olmaz. 'Mâ'nın masdariye olduğu ve مَا تَنْحِتُونَ kavmindeki zahir manaya mutabık olması için masdarın ism-i mef'ûl ile tevil edildiği de söylenmiştir; bu takdirde anlam mevsul olma ihtimalindeki önceki anlamla birleşir. Masdarın kendi masdariyeti üzere kalması ve ondan hâsıl bi'l-masdarın -yani eserin- murat edilmesi de caiz görülmüştür; nitekim masdardan çokça bu kastedilir, hatta onun bu mana ile tesir ve icra etme manası arasında müşterek olduğu dahi söylenmiştir; yani 'sizi de amelinizi de yarattı' demektir. Bu ayetle Mu'tezile'ye karşı delil getirilmiştir; ancak bu yaklaşım şu gerekçeyle tenkit edilmiştir: Bu doğru değildir; çünkü ayetle yapılan istidlal, tapanın da tapılanın da bütünüyle Allah Teâlâ'nın mahluku olduğu, dolayısıyla mahlukun mahluka nasıl tapacağı esasına dayanmaktadır; şayet 'tapan da ameli de Allah Teâlâ'nın mahlukudur' denilirse uygunluk ve delillendirme ortadan kalkar. Ayrıca birincideki 'mâ' mevsule olduğuna göre nazım kopukluğa uğramasın diye ikincideki de mevsule olur. Kâdı Beyzâvî'nin delillendirmenin kaybolmayacağı, bilakis daha beliğ olacağı; zira fiilleri Allah Teâlâ'nın mahluku olunca fiillerine dayanan mef'ulleri (mamulleri) buna evleviyetle dahil olacağı yönündeki sözü ve üslubun kinaye kabilinden olup tasrihten daha beliğ olduğu, zahirden yüz çevirmede bundan başka bir fayda bulunmadığı ve Allah Teâlâ'nın kelamını abesten korumak için bunun vacip olduğu şeklindeki teyidi, el-Keşf'te şu şekilde tenkit edilmiştir: Bu tamamlanamaz; zira bu gereklilik (mülâzeme) o topluluk (Mu'tezile) nezdinde men' edilmiştir; görmez misin ki onlar kulun, kudretinin ve iradesinin Allah Teâlâ'nın mahluku olduğunu itiraf ederler, sonra bu ikisine dayanan fiili ise kulun yaratması kılarlar. Tahkik şudur ki bu, Allah Teâlâ'ya bağlılığı ifade eder; onlar da bunu inkâr etmezler, asıl tartışma icat ve ihdastadır. Sonra şöyle demiştir: Bundan daha zahiri şöyle denilmesidir: Madde cihetinden mamulün Allah Teâlâ'nın mahluku olduğunu inkâr etmiyorlardı; binaenaleyh 'o suret cihetinden de O'nun mahlukudur; dolayısıyla tıpkı sizin gibi hiçbir fark olmaksızın her yönden mahluktur; o hâlde onu nasıl Yaratan'a denk tutarsınız? O, sizin fiilinizle ibadete müstahak olmaktan uzaklaşmaktan başka bir şey kazanmadı' denilmiştir. Bu mana Zemahşerî'nin takririnde en beliğ şekilde yer aldığı için, bu bina her nasıl kurulursa kurulsun çökmeye mahkûmdur; üstelik...
أن فائدة العدول قد اتضحت حق الوضوح فبطل الحصر أيضا، وقد قيل عليه: إن المراد بالفعل الحاصل بالمصدر لأنه بالمعنى الآخر أعني الإيقاع من النسب التي ليست بموجودة عندهم، وتوقف الحاصل بالإيقاع على قدرة العبد وإرادته توقف بعيد بخلاف توقفه على الإيقاع الذي لا وجود له فيكون ما ذكره في معرض السند مجتمعا مع المقدمة الممنوعة فلا يصلح للسندية، والمراد بمفعولهم أشكال الأصنام المتوقف على ذلك المعنى القائم بهم. إذا كان ذاك بخلقه تعالى فلأن يكون الذي لا يقوم بهم بل بما يباينهم بخلقه تعالى أولى.
...yüz çevirmenin faydası tam anlamıyla vuzuha kavuşmuş, dolayısıyla hasır da batıl olmuştur. Buna karşı şöyle denilmiştir: Fiilden murat hâsıl bi'l-masdardır; zira diğer anlamıyla yani icra etme/vâki kılma anlamıyla fiil, onlara göre mevcut olmayan nispetlerdendir. İcra etme ile hâsıl olanın kulun kudretine ve iradesine dayanması uzak bir dayanaklıktır; varlığı olmayan icra etmeye dayanması ise böyle değildir. Dolayısıyla sened sadedinde zikrettiği şey men' edilen öncülle birleşir, bu yüzden sened olmaya elverişli değildir. Onların mef'ulünden kastedilen ise kendilerinde kaim olan o manaya dayanan putların şekilleridir. Şayet o Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla ise, kendilerinde değil kendilerinden ayrı olanda kaim olan şeyin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olması evleviyetle geçerlidir.
ولا مجال للخصم أن يمنع هذه الملازمة إذ قد أثبت خلق المتولدات مطلقا للعباد بواسطة خلقهم لما يقوم بهم، وانتفاء الأول ملزوم لانتفاء الثاني فتأمل، وقال في التقريب انتصارا لمن قال بالمصدرية: إن الجواهر مخلوقة له تعالى وفاقا والأعمال مخلوقة أيضا لعموم الآية فكيف يعبد ما لا مدخل له في الخلق فدعوى فوات الاحتجاج باطلة وكذلك فك النظم والتبتير، وتعقبه في الكشف أيضا فقال فيه: إن المقدمة الوفاقية إذا لم يكن بد منها ولم تكن معلومة من هذا السياق يلزم فوات الاحتجاج، وأما الحمل على التغليب في الخطاب فتوجيه لا ترجيح والكلام في الثاني.
Hasmın bu mülâzemeyi men' etmesine imkân yoktur; zira kendilerinde kaim olan şeyi yaratmaları vasıtasıyla kullar için mütevellidâtın yaratılmasını mutlak olarak ispat etmişlerdir; birincisinin yokluğu ikincisinin yokluğunu gerektirir; artık iyi düşün. et-Takrîb'de masdariye görüşünü savunanlara destek olarak şöyle denilmiştir: "Cevherler ittifakla Allah Teâlâ'nın mahlukudur; ameller de ayetin umumiyeti gereği mahluktur; o hâlde yaratmada hiçbir dahli olmayan şeye nasıl tapılır? Dolayısıyla delillendirmenin ortadan kalktığı iddiası batıldır; aynı şekilde nazmın çözüldüğü ve kesintiye uğradığı iddiası da böyledir." el-Keşf'te bu da tenkit edilerek şöyle denilmiştir: "Şayet ittifak edilen öncül zorunlu ise ve bu bağlamdan bilinmiyorsa delillendirmenin zayi olması gerekir. Hitaptaki tağlîbe hamletmeye gelince, bu bir tevil yoludur, tercih sebebi değildir; söz ise ikincisindedir."
ثم قال: وأما أن المصدرية أولى لئلا يلزم حذف الضمير فمعارض بأن الموصولة أكثر استعمالا وهي أنسب بالسياق السابق على أنه لا بد من تقدير عملهم في المنحوت فيزداد الحذف.
Sonra şöyle dedi: "Zamir hazfinin gerekmemesi için masdariyenin evlâ olduğu iddiasına gelince; mevsulenin daha çok kullanıldığı ve önceki bağlama daha uygun olduğu gerekçesiyle buna karşı çıkılır; kaldı ki yontulanda onların amelini takdir etmek zorunludur, bu da hazfi artırır."
واعترض بأنا لا نسلم الأكثرية وكذا لا نسلم أنها أنسب بالسياق لما سمعت من أن الأسلوب على ذلك من باب الكناية وهو أبلغ من التصريح والتقدير المذكور ليس بلازم لجواز إبقاء الكلام على عمومه الشامل للمنحوت بالطريق الأولى أو يقدر بمصدر مضاف إضافة عهدية، وبعضهم جعلها موصولة كناية عن العمل لئلا ينفك النظم ويظهر احتجاج الأصحاب على خلق أفعال العباد. وتعقبه أيضا بأنه أفسد من الأول لما فيه من التعقيد وفوات الاحتجاج، وكون الموصول في الأول عبارة عن الأعيان وفي الثاني كناية عن المعاني وانفكاك النظم ليس لخصوص الموصولية والمصدرية بل لتباين المعنيين وهو باق. وصاحب الانتصاف قال بتعين حملها على المصدرية لأنهم لم يعبدوا الأصنام من حيث كونها حجارة وإنما عبدوها من حيث أشكالها فهم في الحقيقة إنما عبدوا عملهم وبذلك تبتلج الحجة عليهم بأنهم وعملهم مخلوقان لله تعالى فكيف يعبد المخلوق مخلوقا مثله مع أن المعبود كسب العابد وعمله، وأجاب عن حديث لزوم انفكاك النظم بأن لنا أن نحمل الأولى على المصدرية أيضا فإنهم في الحقيقة إنما عبدوا نحتوا، وفي دعوى التعين بحث، وجوز كون ما الثانية استفهامية للإنكار والتحقير أي وأي شيء تعملون في عبادتكم أصناما نحتموها أي لا عمل لكم يعتبر، وكونها نافية أي وما أنتم تعملون شيئا في وقت خلقكم ولا تقدرون على شيء، ولا يخفى أن كلا الاحتمالين خلاف الظاهر بل لا ينبغي أن يحمل عليه التنزيل، وأظهر الوجوه كونها موصولة وتوجيه ذلك على ما يقوله الأصحاب ثم كونها مصدرية، والاستدلال بالآية عليه ظاهر، وقول صاحب الكشف: والإنصاف أن استدلال الأصحاب بهذه الآية لا يتم أن أراد به ترجيح احتجاج المعتزلة خارج عن دائرة الانصاف، ثم إنها على تقدير أن لا تكون دليلا لهم لا تكون دليلا للمعتزلة أيضا كما لا يخفى على المنصف، هذا ولما غلبهم إبراهيم ﵇ بالحجة مالوا إلى الغلبة بقوة الشوكة قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً حائطا توقدون فيه النار، وقيل: منجنيقا.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Biz daha çok kullanıldığını kabul etmiyoruz; aynı şekilde bağlama daha uygun olduğunu da kabul etmiyoruz; zira işittiğin gibi bu takdirde üslup kinaye kabilinden olur ki bu tasrihten daha beliğdir. Zikredilen takdir de zorunlu değildir; çünkü sözün yontulanı evleviyetle kuşatan umumiyeti üzere bırakılması yahut ahdî izafetle muzâf bir masdar ile takdir edilmesi caizdir. Bazıları nazım çözülmesin ve Ehl-i Sünnet âlimlerinin kulların fiillerinin yaratılması konusundaki delillendirmesi zahir olsun diye 'mâ'yı amele kinaye olan bir mevsule kılmışlardır. [el-Keşf sahibi] bunu da tenkit ederek onda kapalılık ve delillendirmenin zayi olması bulunduğu için birinciden daha bozuk olduğunu; zira mevsulün birincide ayânlardan (somut varlıklardan), ikincide ise manalardan kinaye olduğunu; nazmın çözülmesinin mevsul veya masdar olmanın hususiyetinden değil, iki mananın birbirinden farklı olmasından kaynaklandığını ve bu farkın aynen devam ettiğini söylemiştir. el-İntisâf sahibi ise masdariyeye hamledilmesinin taayyün ettiğini (zorunlu olduğunu) söylemiştir; çünkü onlar putlara taş olmaları hasebiyle değil, şekilleri hasebiyle tapmışlardır; dolayısıyla hakikatte ancak kendi amellerine tapmışlardır. Böylece kendilerinin de amellerinin de Allah Teâlâ'nın mahluku olduğu; tapılan şey tapanın kesbi ve ameli iken bir mahlukun kendi gibi bir mahluka nasıl tapacağı hususundaki hüccet onların aleyhine açıkça parıldar. Nazmın çözülmesi gerekliliği bahsine ise, birinci 'mâ'yı da masdariyeye hamletmemizin mümkün olduğu, zira onların hakikatte yonttukları şekle taptıkları cevabını vermiştir; ancak taayyün iddiasında tartışma vardır. İkinci 'mâ'nın inkâr ve tahkir için istifhamiye olması da caiz görülmüştür; yani 'Yonttuğunuz putlara taparken ne amel işliyorsunuz? Yani itibar edilecek hiçbir ameliniz yoktur' demektir. Nâfiye olması da caizdir; yani 'Yaratılışınız anında siz hiçbir şey yapmıyordunuz ve hiçbir şeye güç yetiremiyordunuz' demektir. Her iki ihtimalin de zahire aykırı olduğu, hatta Kur'an'ın buna hamledilmemesi gerektiği gizli değildir. En zahir vecih, mevsule olması ve Ehl-i Sünnet âlimlerinin söylediği doğrultuda tevcih edilmesidir; sonra da masdariye olmasıdır ve ayetle buna istidlal edilmesi açıktır. el-Keşf sahibinin: "İnsaf şudur ki Ehl-i Sünnet'in bu ayetle istidlali tamamlanamaz" sözü, şayet bununla Mu'tezile'nin delillendirmesini tercih etmeyi kastettiyse insaf dairesinin dışındadır. Kaldı ki bu ayet onların lehine delil olmasa bile Mu'tezile lehine de delil olamaz; nitekim bu durum insaf sahibine gizli kalmaz. İbrâhîm aleyhisselâm onları hüccet ile mağlup edince, kaba kuvvetle galip gelmeye yöneldiler. “Dediler ki: Onun için bir bina yapın”, yani içinde ateş yakacağınız bir duvar [yapın]; mancınık [yapın] da denilmiştir.
فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ في النار الشديدة من الجحمة وهي شدة التأجج والانقاد، واللام بدل عن المضاف إليه أو للعهد، والمراد جحيم ذلك البنيان التي هي فيه أو عنده فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً سوءا باحتيال فإنه ﵇ لما قهرهم بالحجة قصدوا تعذيبه بذلك لئلا يظهر للعامة عجزهم فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ الأذلين بإبطال كيدهم وجعله برهانا ظاهرا ظهور نار القرى ليلا على علم على علو شأنه ﵇ حيث جعل سبحانه النار عليه بردا وسلاما،
{فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} “Onu çılgınca yanan o ateşe atın!” [ifadesindeki cahîm], alevlenmenin ve tutuşmanın şiddeti anlamına gelen 'el-cahme' kökünden [türemiş] pek şiddetli ateş demektir. Başındaki lâm harfi, muzafun ileyhin yerini tutmaktadır veya ahd içindir; bundan kastedilen de o yapının içinde veya yanında bulunduğu çılgın ateştir. {فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً} “Ona bir tuzak kurmak istediler”, yani hileli bir kötülük [yapmak istediler]. Zira o aleyhisselâm onları hüccet ile alt edince, acizlikleri halka aşikâr olmasın diye ona bu şekilde azap etmeyi kastettiler. {فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ} “Fakat biz onları en alçaklar kıldık”, yani tuzaklarını boşa çıkarıp bunu, gece vakti yüksek bir tepe üzerinde yakılan yolcu ateşinin parıldaması gibi apaçık bir delil kılarak İbrâhîm aleyhisselâm'ın şanının yüceliğine vesile kıldık; zira Allah Sübhânehu ateşi ona serinlik ve esenlik yapmıştır.
وقيل: أي الهالكين، وقيل: أي المعذبين في الدرك الأسفل من النار والأول أنسب.
Helak edilenler [manasında olduğu] da söylenmiştir. Cehennemin en alt tabakasında azap edilenler [manasında olduğu] da söylenmiştir; ancak birincisi daha uygundur.
وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي إلى حيث أمرني أو حيث أتجرد فيه لعبادته ﷿ جعل الذهاب إلى المكان الذي أمره ربه تعالى بالذهاب إليه ذهابا إليه وكذا الذهاب إلى مكان يعبده تعالى فيه لا أن الكلام بتقدير مضاف، والمراد بذلك المكان الشام، وقيل مصر وكأن المراد إظهار اليأس من إيمانهم وكراهة البقاء معهم أي إني مفارقكم ومهاجر منكم إلى ربي سَيَهْدِينِ إلى ما فيه صلاح ديني أو إلى مقصدي.
{وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي} “Ve dedi ki: Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum”, yani O'nun bana emrettiği yere veya O'na azze ve celle ibadet etmek için her şeyden soyutlanacağım yere [gidiyorum]. Rabbinin gitmesini emrettiği yere gitmeyi bizzat O'na gidiş kılmıştır; aynı şekilde O Teâlâ'ya ibadet edeceği bir mekana gitmeyi de öyle saymıştır; yoksa kelamda hazfedilmiş bir muzaf takdiri yoktur. Bu mekandan kastedilen Şam'dır; Mısır olduğu da söylenmiştir. Sanki bununla onların iman etmesinden ümit kesildiği ve onlarla birlikte kalmanın hoş karşılanmadığı gösterilmek istenmiştir; yani 'Ben sizden ayrılıyorum ve sizden Rabbime hicret ediyorum' [demiştir]. {سَيَهْدِينِ} “O bana doğru yolu gösterecektir”, yani dinimin salahına olan şeye veya hedefime [beni iletecektir].
والسين لتأكيد الوقوع في المستقبل لأنها في مقابلة لن المؤكد للنفي كما ذكره سيبويه، وبت ﵇ القول لسبق وعده تعالى إياه بالهداية لما أمره سبحانه بالذهاب أو لفرط توكله ﵇ أو للبناء على عادته تعالى معه وإنما لم يقل موسى ﵇ مثل ذلك بل قال: عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ [القصص: ٢٢] بصيغة التوقع قيل: لعدم سبق وعد وعدم تقدم عادة واقتضاء مقامه رعاية الأدب معه تعالى بأن لا يقطع عليه سبحانه بأمر قبل وقوعه، وتقديمه على رعاية فرط التوكل ومقامات الأنبياء متفاوتة وكلها عالية، وقيل لأن موسى ﵇ قال ما قال قبل البعثة وإبراهيم ﵇ قال ذلك بعدها، وقيل لأن إبراهيم كان بصدد أمر ديني فناسبه الجزم وموسى كان بصدد أمر دنيوي فناسبه عدم الجزم، ومن الغريب ما قيل ونحا إليه قتادة أنه لم يكن مراد إبراهيم ﵇ بقوله إِنِّي إلخ الهجرة وإنما أراد بذلك لقاء الله تعالى بعد الإحراق ظانا أنه يموت في النار إذا ألقي فيها وأراد بقوله سَيَهْدِينِ الهداية إلى الجنة، ويدفع هذا القول دعاؤه بالوالد حيث قال: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ بعض الصالحين يعينني على الدعوة والطاعة ويؤنسني في الغربة، والتقدير ولدا من الصالحين وحذف لدلالة الهبة عليه فإنها
[سَيَهْدِينِ kelimesindeki] sîn harfi, gelecekte meydana gelmeyi tekit etmek içindir; zira Sîbeveyh'in belirttiği gibi nefyi (olumsuzluğu) tekit eden 'len' edatının mukabilindedir. İbrâhîm aleyhisselâm'ın bu sözü kesin bir dille söylemesi, Allah Teâlâ'nın ona gitmesini emrettiğinde hidayet vaadinde bulunmuş olmasından veya o aleyhisselâm'ın aşırı tevekkülünden yahut O Teâlâ'nın kendisiyle olan adetine güvenmesinden ötürüdür. Mûsâ aleyhisselâm ise böyle söylememiş, aksine beklenti ifade eden bir sîga ile: {عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ} “Umulur ki Rabbim beni doğru yola iletir” [el-Kasas: 22] demiştir. Bunun sebebi olarak, önceden verilmiş bir vaadin ve geçmiş bir adetin bulunmayışı ile makamının O Teâlâ ile edebi gözetmeyi, yani vuku bulmadan önce O Sübhânehu hakkında bir hükmü kesinleştirmemeyi gerektirmesi ve bunu aşırı tevekkülü gözetmenin önüne geçirmesi gösterilmiştir. Peygamberlerin makamları birbirinden farklıdır ve hepsi de yücedir. Mûsâ aleyhisselâm'ın bu sözü peygamberlikten önce, İbrâhîm aleyhisselâm'ın ise peygamberlikten sonra söylediği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre İbrâhîm dini bir mesele ile meşguldü, bu yüzden kesin ifade uygun düştü; Mûsâ ise dünyevi bir durumla meşguldü, bu yüzden kesin olmama durumu uygun düştü. Söylenen ve Katâde'nin de benimsediği garip görüşlerden biri de şudur: İbrâhîm aleyhisselâm'ın {إِنِّي} [diyerek başlayan] sözünden kastı hicret değil, ateşe atıldığında öleceğini zannederek yakılmanın ardından Allah Teâlâ'ya kavuşmaktı; {سَيَهْدِينِ} sözüyle de cennete iletilmeyi kastetmişti. Ancak onun çocuk istemek için yaptığı şu dua bu görüşü reddeder: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} “Rabbim, bana salihlerden [birini] bağışla!”, yani davette ve itaatte bana yardım edecek, gurbette bana can yoldaşı olacak salihlerden birini [bağışla]. Takdiri 'salihlerden bir evlat' şeklindedir; hibe kelimesinin buna delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; çünkü hibe kelimesi
في القرآن وكلام العرب غالب استعمالها مع العقلاء في الأولاد، وقوله تعالى وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا [مريم: ٥٣] من غير الغالب أو المراد فيه هبة نبوته لا هبة ذاته وهو شيء آخر، ولقوله تعالى فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ فإنه ظاهر في أن ما بشر به عين ما استوهبه مع أن مثله إنما يقال عرفا في حق الأولاد، ولقد جمع بهذا القول بشارات أنه ذكر لاختصاص الغلام به وأنه يبلغ أو أن البلوغ بالسن المعروف فإنه لازم لوصفه بالحليم لأنه لازم لذلك السن بحسب العادة إذ قلما يوجد في الصبيان سعة صدر وحسن صبر وذلك إغضاء في كل أمر، وجوز أن يكون ذلك مفهوما من قوله تعالى (غلام) فإنه قد يختص بما بعد البلوغ وإن كان ورد عاما وعليه العرف كما ذكره الفقهاء وأنه يكون حليما وأي حلم مثل حلمه عرض عليه أبوه وهو مراهق الذبح فقال سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ فما ظنك به بعد بلوغه، وقيل مانعت الله تعالى نبيا بالحلم لعزة وجود غير إبراهيم وابنه ﵉، وحالهما المذكورة فيما بعد تدل على ما ذكر فيهما.
Kur'an'da ve Arap kelamında akıl sahipleri için çoğunlukla evlatlar hakkında kullanılır. Allah Teâlâ'nın: {وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا} “Ve rahmetimizden ona, bir peygamber olarak kardeşi Hârûn'u bağışladık” [Meryem: 53] kavli ise galip (yaygın) olan kullanımın dışındadır ya da buradaki kasıt onun bizzat kendisinin bağışlanması değil, peygamberliğinin bağışlanmasıdır ki bu başka bir şeydir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: {فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ} “Biz de ona halîm (yumuşak huylu) bir oğul müjdeledik” kavli gereği, müjdelenen şeyin bizzat bağışlanmasını istediği şey olduğu açıktır; üstelik böyle bir ifade örfte ancak çocuklar hakkında kullanılır. Bu sözle birçok müjde bir araya getirilmiştir: Çocuğun erkek olduğu (çünkü 'gulâm' kelimesi erkeğe mahsustur), buluğ çağına ereceği veya bilinen yaşa ulaşacağı müjdelenmiştir; zira 'halîm' sıfatıyla nitelenmesi bunu gerektirir; çünkü bu sıfat adete göre o yaş için lazımdır, zira çocuklarda göğüs genişliği, güzel sabır ve her meselede hoşgörü nadiren bulunur. Bunun Allah Teâlâ'nın (غلام) 'gulâm' kavlinden anlaşıldığı da caiz görülmüştür; zira her ne kadar genel anlamda kullanılsa da fakihlerin zikrettiği üzere örfte bazen buluğdan sonrasına tahsis edilir. Bir diğer müjde de onun halîm olacağıdır; nitekim onun hilmi gibi bir hilm nerede görülmüştür! Henüz büluğ çağına yaklaşmış bir çocukken babası ona kurban edilmeyi teklif ettiğinde: {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” demiştir; artık onun büluğdan sonraki halini sen düşün! Allah Teâlâ'nın, İbrâhîm ve oğlundan aleyhimesselâm başka kimsede nadir bulunması sebebiyle başka hiçbir peygamberi 'hilm' ile nitelemediği de söylenmiştir. Onların bundan sonra zikredilecek olan durumları da kendileri hakkında söylenen bu hususlara delalet etmektedir.
والفاء في قوله تعالى فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ فصيحة تعرب عن مقدر قد حذف تعويلا على شهادة الحال وإيذانا بعدم الحاجة إلى التصريح به لاستحالة التخلف أي فوهبناه له ونشأ فلما بلغ رتبة أن يسعى معه في أشغاله وحوائجه، و «مع» ظرف للسعي وهي تدل على معنى الصحبة واستحداثها، وتعلقها بمحذوف دل عليه المذكور لأن صلة المصدر لا تتقدمه لأنه عند العمل مؤول بأن المصدرية والفعل ومعمول الصلة لا يتقدم على الموصول لأنه كتقدم جزء الشيء المرتب الأجزاء عليه أو لضعفه عن العمل فيه بحث، أما أولا فلأن التأويل المذكور على المشهور في المصدر المنكر دون المعرف، وأما ثانيا فلأنه إذا سلم العموم فليس كل ما أول بشيء حكمه حكم ما أول به، وأما ثالثا فلأن المقدم هنا ظرف وقد اشتهر أنه يغتفر فيه ما لا يغتفر في غيره.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk onunla beraber koşup yürüyecek yaşa gelince” kavlindeki fâ harfi, halin şahitliğine güvenilerek ve gerçekleşmesinin imkansız olmaması sebebiyle açıkça belirtilmesine gerek kalmadığını bildirmek üzere hazfedilmiş mukadder bir cümleyi ifade eden fasîhadır; yani 'Biz de onu ona bağışladık, o da büyüdü ve onunla birlikte işlerinde ve ihtiyaçlarında koşup çabalayacak dereceye ulaşınca' demektir. 'Ma'a' (مَعَ) kelimesi 'es-sa'y' için zarftır; beraberlik manasına ve bu beraberliğin sonradan meydana geldiğine delalet eder. Masdarın sılası (bağlı olduğu lafız) masdardan önce gelemeyeceği için bunun zikredilenin delalet ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi -çünkü masdar amel ettiği zaman masdariyye olan 'en' ve fiil ile tevil edilir; sılanın mamulü ise mevsulün önüne geçemez, zira bu durum parçaları tertipli bir şeyin bir parçasının o şeyin önüne geçmesi gibidir yahut masdar amel etmede zayıf olduğu içindir- tartışmalıdır. İlki şudur: Bahsi geçen tevil meşhur görüşe göre marife olan masdarda değil, nekire olan masdarda geçerlidir. İkincisi: Genellik kabul edilse bile, bir şey ile tevil edilen her şeyin hükmü bizzat tevil edildiği şeyin hükmüyle aynı olmaz. Üçüncüsü: Burada öne geçen şey zarftır ve zarflarda başkalarında hoş görülmeyen şeylerin hoş görüldüğü meşhurdur.
وصرحوا بأنه يكفيه رائحة الفعل وبهذا يضعف حديث المنع لضعف العامل عن العمل فالحق أنه لا حاجة في مثل ذلك إلى التقدير معرفا كان المصدر أو منكرا كقوله تعالى وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ [النور: ٢] وهو الذي ارتضاه الرضى وقال به العلامة الثاني، واختار صاحب الفرائد كونها متعلقة بمحذوف وقع حالا من السَّعْيَ أي فلما بلغ السعي حال كون ذلك السعي كائنا معه، وفيه أن السعي معه معناه اتفاقهما فيه فالصحبة بين الشخصين فيه، وما قدره يقتضي الصحبة بين السعي وإبراهيم ﵇ ولا يطابق المقام، وجوز تعلقه ببلغ، ورد بأنه يقتضي بلوغهما معا حد السعي لما سمعت من معنى مع وهو غير صحيح، وأجيب بأن مع على ذلك لمجرد الصحبة على أن تكون مرادفة عند نحو فلان يتغنى مع السلطان أي عنده ويكون حاصل المعنى بلغ عند أبيه وفي صحبته متخلقا بأخلاقه متطبعا بطباعه ويستدعي ذلك كمال محبة الأب إياه، ويجوز على هذا أن تتعلق بمحذوف وقع حالا من فاعل بَلَغَ ومن مجيء مع لمجرد الصحبة قوله تعالى حكاية عن بلقيس سْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
Âlimler, fiil kokusunun bulunmasının zarf için yeterli olduğunu açıkça belirtmişlerdir; bu sebeple âmilin amel etmekten zayıf kalması gerekçesiyle men etme bahsi zayıflar. Dolayısıyla hak olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ} “Onlara karşı bir acıma duygusu sizi tutmasın” [en-Nûr: 2] kavlinde olduğu gibi, masdar ister marife ister nekire olsun böyle durumlarda takdire ihtiyaç yoktur. er-Radî'nin tercih ettiği ve Allâme-i Sânî'nin benimsediği görüş de budur. el-Ferâid sahibi ise bu edatın 'es-sa'y' kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk ettiğini tercih etmiştir; yani 'bu çabalama onunla birlikte olduğu halde çabalama çağına erince' demektir. Ancak buna karşı şu itiraz vardır: Onunla beraber çabalamak demek, ikisinin bu işte birleşmesi demektir, yani beraberlik bu iki şahıs arasındadır; oysa onun takdir ettiği mana, çabalama ile İbrâhîm aleyhisselâm arasında bir beraberlik gerektirir ki bu da makama uygun düşmez. 'Belağa' (بَلَغَ) fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür; fakat 'ma'a' edatının manasından işittiğin üzere bu durum ikisinin birden aynı anda çabalama çağına ulaşmasını gerektirir denilerek reddedilmiştir ki bu doğru değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durumda 'ma'a' sadece beraberlik içindir ve tıpkı 'falan kimse sultanın yanında şarkı söylüyor/yaşıyor' ifadesindeki gibi 'ınde' (عِنْدَ / yanında) anlamında müradiftir; mananın neticesi ise 'babasının yanında ve onun maiyetinde, onun ahlakıyla ahlaklanarak, onun tabiatıyla tabiatlanarak büyüdü' şeklinde olur ki bu da babanın ona olan sevgisinin kemalini gerektirir. Buna göre 'ma'a' edatının, 'belağa' fiilinin failinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir. 'Ma'a' edatının sırf beraberlik için geldiğine delil, Allah Teâlâ'nın Belkıs'tan naklettiği şu kavlidir: {أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ}
[النمل: ٤٤] فلتكن فيما نحن فيه مثلها في تلك الآية وتعقب بأن ذاك معنى مجازي والحمل على المجاز هنالك للصارف ولا صارف فيما نحن فيه فليحمل على الحقيقة على أنه لا يتعين هنالك أن تكون لمعية الفاعل لجواز أن يراد أسلمت لله ولرسوله مثلا، تقديم (مع) إشعارا منها بأنها كانت تظن أنها على دين قبل وأنها مسلمة لله تعالى فيما كانت تعبد من الشمس فدل على أنه إسلام يعتد به من أثر متابعة نبيه لا إسلام كالأول فاسد، قال صاحب الكشف: وهذا معنى صحيح جمل الآية عليه أولى وإن حمل على معية الفاعل لم يكن بد من محذوف مع بلوغ دعوته وإظهار معجزته لأن فرق ما بين المقيد ومطلق الجمع معلوم بالضرورة، وزعم بعض أنه لا مانع من إرادة الحقيقة واستحداث إسلامهما معا على معنى أنه ﵇ وافقها أو لقنها وليس بشيء كما لا يخفى.
[en-Neml: 44] “Süleyman'la birlikte alemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum”. O halde üzerinde konuştuğumuz ayetteki kullanım da o ayetteki gibi olsun. Buna karşılık, o ayetteki mananın mecazi olduğu, oradaki mecaza hamlin ise [hakikati engelleyen] bir karineden kaynaklandığı, bizim meselemizde ise böyle bir karine bulunmadığı, dolayısıyla hakikate hamledilmesi gerektiği söylenerek itiraz edilmiştir. Kaldı ki o ayette de failin beraberliği için olması taayyün etmez (zorunlu değildir); zira 'Allah'a ve örneğin elçisine teslim oldum' manasının kastedilmiş olması caizdir; 'ma'a' edatının öne alınması, daha önce bir din üzere olduğunu ve güneşe taparken de Allah Teâlâ'ya teslim olduğunu zannettiğini, dolayısıyla bu teslimiyetin ilki gibi batıl bir teslimiyet değil peygamberine uymanın eseri olan muteber bir teslimiyet olduğunu hissettirmek içindir. el-Keşf sahibi der ki: Bu doğru bir manadır ve ayetin buna hamledilmesi daha evladır. Şayet failin beraberliğine hamledilirse, 'onun davetinin ulaşması ve mucizesini göstermesiyle birlikte' şeklinde mahzuf bir kayıt takdir etmek kaçınılmaz olur; çünkü mukayyet olan ile mutlak cem arasındaki fark zorunlu olarak bilinir. Bazıları ise hakikatin ve ikisinin birden aynı anda müslüman olmasının kastedilmesine hiçbir engel olmadığını, bunun da onun aleyhisselâm Belkıs'a muvafakat etmesi veya ona telkinde bulunması manasında olduğunu ileri sürmüşlerdir; fakat gizli olmadığı üzere bu bir hiçtir.
وقيل يراد بالسعي على تقدير تعلق مع ببلغ المسعى وهو الجبل المقصود إليه بالمشي وهو تكلف لا يصار إليه.
'Ma'a' edatının 'belağa' fiiline taalluk etmesi takdirinde sa'y ile kastedilenin 'mes'â', yani yürünerek varılması hedeflenen dağ olduğu da söylenmiştir; ancak bu, itibar edilmeyecek bir tekellüftür (zorlamadır).
وبالجملة الأولى تعلقها بالسعي، والتخصيص لأن الأب أكمل في الرفق وبالاستصلاح له فلا يستسعيه قبل أوانه أو لأنه ﵇ استوهبه لذلك، وفيه على الأول بيان أوانه وأنه في غضاضة عوده كان فيه ما فيه من رصانة العقل ورزانة الحلم حتى أجاب بما أجاب، وعلى الثاني بيان استجابة دعائه ﵇ وكان للغلام يومئذ ثلاث عشرة سنة والولد أحب ما يكون عند أبيه في سن يقدر فيه على إعانة الأب وقضاء حاجة ولا يقدر فيه على العصيان قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ يحتمل أنه ﵇ رأى في منامه أنه فعل ذبحه فحمله على ما هو الأغلب في رؤيا الأنبياء ﵈ من وقوعها بعينها، ويحتمل أنه رأى ما تأويله ذلك لكن لم يذكره وذكر التأويل كما يقول الممتحن وقد رأى أنه راكب في سفينة رأيت في المنام أني ناج من هذه المحنة، وقيل إنه رأى معالجة الذبح ولم ير أنهار الدم فأني أذبحك أني أعالج ذبحك، ويشعر صنيع بعضهم اختيار أنه ﵇ أتى في المنام فقيل له اذبح ابنك ورؤيا الأنبياء وحي كالوحي في اليقظة، وفي رواية أنه رأى ليلة التروية كأن قائلا يقول إن الله تعالى يأمرك بذبح ابنك فلما أصبح روأ في ذلك وفكر من الصباح إلى الرواح أمن الله تعالى هذا الحلم أم من الشيطان فمن ثم سمي يوم التروية فلما أمسى رأى مثل ذلك فعرف أنه من الله تعالى فمن ثم سمي يوم عرفة ثم رأى مثله في الليلة الثالثة فهم بنحره فسمي يوم النحر، وقيل إن الملائكة حين بشرته بغلام حليم قال هو إذن ذبيح الله فلما ولد وبلغ حد السعي معه قيل له أوف بنذرك، ولعل هذا القول كان في المنام وإلا فما يصنع قوله إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ وفي كلام التوراة التي بأيدي اليهود اليوم ما يرمز إلى أن الأمر بالذبح كان ليلا فإنه بعد أن ذكر قول الله تعالى له ﵇ خذ ابنك وامض إلى بلد العبادة وأصعده ثم قربانا على أحد الجبال الذي أعرفك به قيل فأدلج إبراهيم بالغداة إلخ فالأمر إما مناما وإما يقظة لكن وقع تأكيدا لما في المنام إذ لا محيص عن الإيمان بما قصه الله تعالى علينا فيما أعجز به الثقلين من القرآن والحزم الجزم بكونه في المنام لا غير إذ لا يعول على ما في أيدي اليهود وليس في الأخبار الصحيحة ما يدل على وقوعه يقظة أيضا.
Hülasa, birinci vecih onun sa'y kelimesine taalluk etmesidir. [Onunla beraber ifadesinin] tahsis edilmesi, babanın ona şefkat göstermede ve onun yararına olanı gözetmede daha mükemmel olması sebebiyle vaktinden önce onu çalıştırmayacağı içindir veya o aleyhisselâm'ın çocuğu bunun için bağışlamasını istemiş olmasındandır. Birinci gerekçeye göre bunda, çocuğun o çağının ve henüz taze bir fidanken akıl ve hilm olgunluğuna sahip olduğu için o cevabı verebildiğinin beyanı vardır; ikinci gerekçeye göre ise onun aleyhisselâm duasının kabul edildiğinin beyanı vardır. O gün çocuk on üç yaşındaydı; çocuk ise babasına yardım etmeye, ihtiyacını görmeye güç yetirdiği ve henüz isyan edemeyeceği bir yaşta babasının yanında en sevimli halindedir. {قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “[Babası] dedi ki: Yavrucuğum! Rüyada ben seni boğazladığımı görüyorum”. O aleyhisselâm'ın rüyasında bizzat onu boğazlama fiilini görmüş olması ve bunu peygamberlerin aleyhimesselâm rüyalarında galip olduğu üzere aynen gerçekleşecek bir durum olarak kabul etmiş olması muhtemeldir. Tevili bu olan bir şey görüp de tevilini zikretmiş olması, tıpkı imtihana çekilen bir kimsenin gemiye bindiğini gördüğünde 'Rüyamda bu sıkıntıdan kurtulduğumu gördüm' demesi gibi olması da muhtemeldir. Boğazlama teşebbüsünü gördüğü, fakat kanların aktığını görmediği, dolayısıyla 'seni boğazlıyorum' sözünün 'seni boğazlamaya girişiyorum' demek olduğu da söylenmiştir. Bazılarının tutumu ise, rüyada ona gelinip 'oğlunu kurban et' denildiğini tercih ettiğini hissettirmektedir; peygamberlerin rüyası da uyanıklıktaki vahiy gibi bir vahiydir. Bir rivayette ise şöyle denilmiştir: Terviye gecesi rüyasında sanki bir sözcünün 'Şüphesiz Allah Teâlâ sana oğlunu kurban etmeni emrediyor' dediğini gördü. Sabah olunca bu meseleyi düşündü (revve'e) ve sabahtan akşama kadar 'Bu rüya Allah Teâlâ'dan mıdır yoksa şeytandan mıdır?' diye tefekkür etti; işte bundan dolayı o güne Terviye günü denildi. Akşam olunca yine aynısını gördü ve bunun Allah Teâlâ'dan olduğunu anladı (arafe); işte bundan dolayı o güne Arefe günü denildi. Sonra üçüncü gece de aynısını gördü ve onu kurban etmeye azmetti; bu sebeple de o güne Nahr (kurban) günü denildi. Meleklerin ona halîm bir oğul müjdeledikleri zaman onun 'O halde o, Allah'ın kurbanıdır (zebîhullâh)' dediği, çocuk doğup kendisiyle beraber koşup yürüyecek yaşa gelince ona 'Adağını yerine getir' denildiği de söylenmiştir. Bu söz belki de rüyada söylenmiştir; aksi takdirde onun {إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} sözü nasıl açıklanabilir? Bugün Yahudilerin ellerinde bulunan Tevrat metninde de kurban emrinin gece olduğuna işaret eden ifadeler vardır; zira Allah Teâlâ'nın ona aleyhisselâm 'Oğlunu al, ibadet beldesine git ve sana bildireceğim dağlardan biri üzerinde onu kurban olarak takdim et' kavlini zikrettikten sonra, 'İbrâhîm sabah erkenden yola çıktı...' denilmektedir. Dolayısıyla emir ya rüyada ya da uyanıkken vaki olmuştur; fakat uyanıkken olması rüyadakini tekit etmek içindir; çünkü Allah Teâlâ'nın Kur'an'da insanları ve cinleri aciz bırakan beyanında bize anlattıklarına iman etmekten başka çare yoktur. Kesin ve sağlam olan tutum ise bunun sadece rüyada olduğuna hükmetmektir; zira Yahudilerin elindekilere güvenilmez ve sahih haberlerde bunun uyanıkken de gerçekleştiğine delalet eden bir şey yoktur.
ولعل السر في كونه مناما لا يقظة أن تكون المبادرة إلى الامتثال أدل على كمال الانقياد والإخلاص.
Bunun uyanıklıkta değil de rüyada olmasındaki hikmet, emre uymaya koşmanın boyun eğişin ve ihlasın kemaline daha çok delalet etmesi olabilir.
وقيل: كان ذلك في المنام دون اليقظة ليدل على أن حالتي الأنبياء يقظة ومناما سواء في الصدق، والأول أولى، والتأكيد لما في تحقق المخبر به من الاستبعاد، وصيغة المضارع في الموضعين قيل لاستحضار الصورة الماضية لنوع غرابة، وقيل: في الأول لتكرر الرؤيا وفي الثاني للاستحضار المذكور أو لتكرر الذبح حسب تكرر الرؤيا أو للمشاكلة ومن نظر بعد ظهر له غير ذلك.
Peygamberlerin uyanıklık ve rüya hallerinin doğruluk bakımından eşit olduğunu göstermek için uyanıklıkta değil de rüyada olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. Tekit ise haber verilen şeyin akıldan uzak görülmesinden ötürüdür. Her iki yerdeki muzari sîgasının, bir tür gariplik taşıması sebebiyle geçmişteki sureti canlandırmak için olduğu söylenmiştir. Birincisinde rüyanın tekrarlanması, ikincisinde ise zikredilen canlandırma veya rüyanın tekrarlanmasına göre boğazlamanın tekrarlanması yahut müşakele (lafız uygunluğu) için olduğu söylenmiştir; etraflıca bakan kimseye başka gerekçeler de zahir olur.
فَانْظُرْ ماذا تَرى من الرأي وإنما شاوره في ذلك وهو حتم ليعلم ما عنده فيما نزل من بلاء الله ﷿ فيثبت قدمه إن جزع ويأمن عليه إن سلم وليوطن نفسه عليه فيهون عليه ويكتسب المثوبة بالانقياد لأمر الله تعالى قبل نزوله وليكون سنة في المشاورة، فقد قيل: لو شاور آدم الملائكة في أكله من الشجرة لما فرط منه ذلك، وقرأ حمزة والكسائي «ماذا تري» بضم التاء وكسر الراء خالصة أي ما الذي تريني إياه من الصبر وغيره أو أي شيء تريني على أن ما مبتدأ وذا موصول خبره ومفعولي ترى محذوفان أو ماذا كالشيء الواحد مفعول ثان لترى والمفعول الأول محذوف، وقرىء «ماذا ترى» بضم التاء وفتح الراء على البناء للمفعول أي ماذا تريك نفسك من الرأي، و (انظر) في جميع القراءات معلقة عن العمل وفي ماذا الاحتمالان فلا تغفل.
{فَانْظُرْ ماذا تَرى} “Bir bak, ne düşünürsün?”, yani görüşün nedir? Bu iş kesin bir emir olduğu halde onunla istişare etmesi, Allah'ın azze ve celle inen bu imtihanı karşısında onun tavrını bilmek, şayet feryat ederse ayağını sabit kılmak, teslim olursa da emin olmak, nefsini buna alıştırıp işin ona kolay gelmesini sağlamak, inmeden önce Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğerek sevap kazanmasını temin etmek ve istişarede bir sünnet oluşturmak içindir. Nitekim şöyle denilmiştir: Şayet Âdem ağaçtan yeme konusunda meleklerle istişare etseydi, bu hata kendisinden sadır olmazdı. Hamza ve Kisâî, tâ harfinin zammesi ve râ harfinin halis kesresi ile 'mâzâ türî' (ماذا تري) şeklinde okumuşlardır; yani 'Sabır ve başka hususlarda bana ne gösteriyorsun?' veya 'mâ' mübteda, 'zâ' onun haberi olan mevsul ve 'türî' fiilinin iki mef'ûlü mahzuf olmak üzere yahut 'mâzâ' tek bir şey gibi 'türî' fiilinin ikinci mef'ûlü ve birinci mef'ûlü mahzuf olmak üzere 'Bana ne gösterirsin?' demektir. Tâ harfinin zammesi ve râ harfinin fethasıyla meçhul olarak 'mâzâ türâ' (ماذا ترى) şeklinde de okunmuştur; yani 'Kendi nefsin sana görüş olarak neyi gösteriyor?' demektir. Bütün kıraatlerde 'unzur' (انظر) fiili amelden ta'lik edilmiştir; 'mâzâ' lafzında ise iki ihtimal vardır, gaflet etme!
قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ أي الذي تؤمر به فحذف الجار والمجرور دفعة أو حذف الجار أولا فعدي الفعل
{قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ} “[Oğlu] dedi ki: Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap!”, yani emredildiğin şeyi [yap]. Câr ve mecrûr birden hazfedilmiştir veya önce câr hazfedilip fiil
بنفسه نحو أمرتك الخير ثم حذف المجرور بعد أن صار منصوبا ثانيا، والحذف الأول شائع مع الأمر حتى كاد يعد متعديا بنفسه فكأنه لم يجتمع حذفان أو افعل أمرك على أن ما مصدرية والمراد بالمصدر الحاصل بالمصدر أي المأمور به، ولا فرق في جواز إرادة ذلك من المصدر بين أن يكون صريحا وأن يكون مسبوكا.
'sana hayrı emrettim' cümlesinde olduğu gibi bizzat müteaddi kılınmış, ardından ikinci mef'ûl olan mecrûr hazfedilmiştir. Birinci hazif ise 'emir' fiiliyle o kadar yaygındır ki neredeyse bizzat müteaddi sayılacak hale gelmiştir; dolayısıyla sanki iki hazif bir araya gelmemiş gibidir. Veya 'mâ' edatının masdariye olması ve masdardan kastın da masdardan elde edilen şey, yani emredilen iş olması üzere 'emrini yerine getir' demektir. Masdardan bunun kastedilmesinin cevazında, masdarın sarih olması ile müevvel olması arasında bir fark yoktur.
وإضافته إلى ضمير إبراهيم إضافة إلى المفعول ولا يخفى بعد هذا الوجه، وهذا الكلام يقتضي تقدم الأمر وهو غير مذكور فإما أن يكون فهم من كلامه ﵇ أنه رأى أنه يذبحه مأمورا أو علم أن رؤيا الأنبياء حق وأن مثل ذلك لا يقدمون عليه إلا بأمر، وصيغة المضارع للإيذان بغرابة ذلك مثلها في كلام إبراهيم على وجه وفيه إشارة إلى أن ما قاله لم يكن إلا عن حلم غير مشوب بجهل بحال المأمور به، وقيل: للدلالة على أن الأمر متعلق به متوجه إليه مستمر إلى حين الامتثال به، وقيل: لتكرر الرؤيا، وقيل: جيء بها لأنه لم يكن بعد أمر وإنما كانت رؤيا الذبح فأخبره بها فعلم لعلمه بمقام أبيه وإنه ممن لا يجد الشيطان سبيلا بإلقاء الخيالات الباطلة إليه في المنام أنه سيكون ذلك ولا يكون إلا بأمر إلهي فقال له افعل ما تؤمر بعد من الذبح الذي رأيته في منامك، ولما كان خطاب الأب يا بُنَيَّ على سبيل الترحم قال هو يا أَبَتِ على سبيل التوقير والتعظيم ومع ذلك أتى بجواب حكيم لأنه فوض الأمر حيث استشاره فأجاب بأنه ليس مجازها وإنما الواجب إمضاء الأمر.
Onun İbrâhîm'in zamirine izafeti ise mef'ûle izafettir; bu vechin uzaklığı gizli değildir. Bu ifade daha önce bir emrin geçtiğini gerektirir ki bu zikredilmemiştir; bu durum ya o aleyhisselâm'ın sözünden rüyasında kendisini emrolunmuş olarak boğazladığını gördüğünün anlaşılmasından ya da peygamberlerin rüyasının hak olduğunu ve böyle bir şeye ancak bir emirle girişeceklerini bilmesinden kaynaklanmaktadır. Muzari sîgası, İbrâhîm'in sözündeki bir veche göre olduğu gibi bu işin garipliğini bildirmek içindir; bunda söylediği sözün ancak emredilen şeyin mahiyetine dair bir cehaletle karışmamış bir hilmden kaynaklandığına işaret vardır. Emrin onunla taalluk ettiğini, ona yöneldiğini ve yerine getirilinceye kadar devam ettiğini göstermek için olduğu da söylenmiştir. Rüyanın tekrarlanmasından ötürü olduğu da söylenmiştir. Henüz bir emir bulunmayıp sadece boğazlama rüyası olduğu, babası bunu kendisine haber verince babasının makamını ve şeytanın rüyada ona batıl hayaller fısıldamaya yol bulamayacak kimselerden olduğunu bildiği için bunun mutlaka gerçekleşeceğini ve ancak ilahi bir emirle olabileceğini anladığı, bu sebeple de ona 'Rüyanda gördüğün ve bundan sonra sana emredilecek olan boğazlama işini yap' dediği için bu sîganın getirildiği de söylenmiştir. Babanın hitabı {يا بُنَيَّ} 'yavrucuğum' şeklinde şefkat yoluyla olunca, oğlu da {يا أَبَتِ} 'babacığım' diyerek saygı ve tazim yoluyla karşılık vermiş, bununla birlikte hikmetli bir cevap vermiştir; çünkü babası onunla istişare ederek işi ona havale etmiş, o ise bunun bir tercih meselesi olmadığını, bilakis vacip olanın emri yerine getirmek olduğunu bildirerek cevap vermiştir.
سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ على قضاء الله تعالى ذبحا كان أو غيره، وقيل: على الذبح والأول أولى لعموم ويدخل الذبح دخولا أوليا، وفي قوله مِنَ الصَّابِرِينَ دون صابرا وإن كانت رؤوس الآي تقتضي ذلك من التواضع ما فيه، وقيل ولعله وفق للصبر ببركته مع بركة الاستثناء وموسى ﵇ لما لم يسلك هذا المسلك من التواضع في قوله: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً [الكهف: ٦٩] حيث لم ينظم نفسه الكريمة في سلك الصابرين بل أخرج الكلام على وجه لا يشعر بوجود صابر سواه لم يتيسر له الصبر مع أنه لم يهمل أمر الاستثناء. وفيه أيضا إغراء لأبيه ﵇ على الصبر لما يعلم من شفقته عليه مع عظم البلاء حيث أشار إلى أن لله تعالى عبادا صابرين وهي زهرة ربيع لا تتحمل الفرك فَلَمَّا أَسْلَما أي استسلما وانقادا لأمر الله تعالى فالفعل لازم أو سلم الذبيح نفسه وإبراهيم ابنه على أنه متعد والمفعول محذوف.
{سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın”, yani ister boğazlama olsun ister başka bir şey olsun Allah Teâlâ'nın kazasına sabredenlerden [bulacaksın]. Boğazlanmaya sabredenlerden [bulacaksın manasında olduğu] da söylenmiştir; ancak genellik ifade etmesi ve boğazlanmanın da buna öncelikle dahil olması sebebiyle birinci görüş daha evladır. Ayet sonları bunu gerektirse bile 'sâbiran' (sabreden bir kimse) yerine {مِنَ الصَّابِرِينَ} 'sabredenlerden' demesinde büyük bir tevazu vardır. İstisna bereketinin yanı sıra bu tevazu bereketiyle sabretmeye muvaffak kılındığı da söylenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm ise: {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın” [el-Kehf: 69] kavlinde bu tevazu yolunu tutmayıp yüce nefsini sabredenler zümresine katmadığı, bilakis sözü kendisinden başka sabreden yokmuş intibaı verecek şekilde çıkardığı için, istisna kaydını ihmal etmemiş olmasına rağmen sabretmek kendisine kolaylaşmamıştır. Bu ifadede ayrıca, imtihanın büyüklüğü karşısında babasının kendisine olan şefkatini bildiği için onu da aleyhisselâm sabretmeye teşvik etme vardır; zira Allah Teâlâ'nın sabreden nice kulları bulunduğuna işaret etmiştir. Oysa o, dokunmaya bile gelmeyen bir bahar çiçeğidir. {فَلَمَّا أَسْلَما} “Her ikisi de teslim olunca”, yani Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğip teslim olunca. Fiil bu durumda lazımdır; yahut kurban edilecek olan nefsini, İbrâhîm de oğlunu teslim etti [manasındadır] ki buna göre müteaddidir ve mef'ûl mahzuftur.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس وعبد الله ومجاهد والضحاك وجعفر بن محمد والأعمش والثوري «سلما» وخرجت على ما سمعت ويجوز أن يكون المعنى فوضا إليه تعالى في قضائه وقدره، وقرىء «استسلما» وأصل لأفعال الثلاثة سلم هذا لفلان إذا خلص له فإنه سلم من أن ينازع فيه وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ صرعه على شقه فوقع جبينه على الأرض، وأصل التل الرمي على التل وهو التراب المجتمع ثم عمم في كل صرع، والجبين أحد جانبي الجبهة وشذ جمعه على أجبن وقياسه في القلة أجبنة ككثيب وأكثبة وفي الكشرة جبنان وجبن ككثبان وكثب، واللام لبيان ماخر عليه كما في قوله تعالى يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ [الإسراء: ١٠٧، ١٠٩] وقوله:
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs, Abdullah, Mücâhid, Dahhâk, Ca'fer b. Muhammed, A'meş ve Sevrî 'sellemâ' (سلّما) şeklinde okumuşlardır ve işittiğin şekilde açıklanmıştır; mananın 'O Teâlâ'nın kaza ve kaderine teslim oldular' şeklinde olması da caizdir. 'İsteslemâ' (استسلما) şeklinde de okunmuştur. Bu üç fiilin aslı, bir şey bir kimseye halis olduğunda söylenen 'seleme hâzâ li-fulân' ifadesidir; zira o şey hakkında münazaa edilmekten salim olmuştur. {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “Ve onu şakağı üzerine yatırdı”, yani onu yanı üzerine devirdi de şakağı yere geldi. 'Tel' (التل) kelimesinin aslı, toplanmış toprak demek olan tepe üzerine atmaktır; sonra her türlü yere yıkma için genel anlamda kullanılmıştır. 'Cebîn' ise alnın iki yanından biridir; çoğulunun 'ecbün' şeklinde gelmesi şazdır; kıllet çoğulundaki kıyası 'kesîb-ekisbe' gibi 'ecbine', kesret çoğulundaki kıyası ise 'kusbân-kuseb' gibi 'cübnân' ve 'cübün' şeklindedir. Başındaki lâm harfi, Allah Teâlâ'nın: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ} “Çeneleri üstü kapanırlar” [el-İsrâ: 107, 109] kavlinde ve şairin:
وخر صريعا لليدين وللفم وليست للتعدية، وقيل المراد كبه على وجهه وكان ذلك بإشارة منه. أخرج غير واحد عن مجاهد أنه قال لأبيه:
'İki eli ve ağzı üzerine yere yıkıldı' mısraında olduğu gibi, üzerine yıkıldığı şeyi açıklamak içindir; ta'diye (geçişlilik) için değildir. Kastedilenin onu yüzüstü yatırmak olduğu ve bunun da oğlunun işaretiyle gerçekleştiği söylenmiştir. Birçok âlim Mücâhid'den onun babasına şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لا تذبحني وأنت تنظر إلى وجهي عسى أن ترحمني فلا تجهز علي اربط يدي إلى رقبتي ثم ضع وجهي للأرض ففعل فكان ما كان، ولا يخفى أن ارادة ذلك من الآية بعيد، نعم لا يبعد أن يكون الذبيح قال هذا.
'Bana yüzüme bakarak kurban etme, umulur ki bana acırsın da işimi çabuk bitiremezsin. Ellerimi boynuma bağla, sonra yüzümü yere koy.' O da öyle yaptı ve olanlar oldu. Ayetten bunun kastedilmesinin uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir; evet, kurban edilecek oğlun bunu söylemiş olması ise uzak bir ihtimal değildir.
وفي الآثار حكاية أقوال غير ذلك أيضا، منها ما
Rivayetlerde bundan başka sözler de nakledilmiştir. Bunlardan biri şudur:
في خبر للسدي أنه قال لأبيه ﵉: يا أبت اشدد رباطي حتى لا اضطرب واكفف عن ثيابك حتى لا ينتضح عليها من دمي شيء فتراه أمي فتحزن واسرع مر السكين
Süddî'nin bir haberinde geçtiğine göre o, babasına aleyhimesselâm şöyle demiştir: 'Babacığım, çırpınmamam için bağımı sıkı bağla. Elbiseni benden uzak tut ki kanımdan üzerine bir şey sıçrayıp da annem görüp üzülmesin. Bıçağı
على حلقي فيكون أهون للموت علي فإذا أتيت أمي فاقرأ ﵍ مني فأقبل عليه إبراهيم يقبله. وكل منهما يبكي
boğazıma hızlıca çal ki ölmek benim için daha kolay olsun. Anneme gittiğinde benden ona selam söyle.' Bunun üzerine İbrâhîm ona yönelip onu öpmeye başladı; her ikisi de ağlıyordu.
، ومنها ما
Bunlardan bir diğeri de şudur:
في حديث أخرجه أحمد وجماعة عن ابن عباس أنه قال لأبيه وكان عليه قميص أبيض يا أبت ليس لي ثوب تكفنني فيه غيره فاخلعه حتى تكفنني فيه فعالجه ليخلعه فكان ما قص الله ﷿.
Ahmed ve bir cemaatin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği bir hadiste geçtiğine göre o, üzerinde beyaz bir gömlek varken babasına şöyle demiştir: 'Babacığım, beni içinde kefenleyeceğin bundan başka elbisem yok; onu çıkar ki beni onunla kefenleyesin.' Babası da onu çıkarmak için onunla ilgilendi; derken Allah'ın azze ve celle anlattığı şey vuku buldu.
وكان ذلك عند الصخرة التي بمنى، وعن الحسن في الموضع المشرف على مسجد مني، وعن الضحاك في المنحر الذي ينحر فيه اليوم، وقيل كان ببيت المقدس وحكي ذلك عن كعب، وحكى الإمام مع هذا القول أنه كان بالشام.
Bu hadise Mina'daki kayanın yanında gerçekleşmiştir. Hasan'dan [nakledildiğine göre] Mina Mescidi'ne bakan yüksek mevkidedir; Dahhâk'tan [nakledildiğine göre] bugün kurban kesilen kurban kesim yerindedir (menhardadır). Beytü'l-Makdis'te olduğu da söylenmiş ve bu Ka'b'dan rivayet edilmiştir; İmam [Fahreddin er-Râzî] bu görüşle birlikte olayın Şam'da gerçekleştiğini de nakletmiştir.
وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا قيل ناداه من خلفه ملك من قبله تعالى بذلك، وأَنْ مفسرة بمعنى أي وقرأ زيد بن علي قد صدقت بحذفها، وقرىء «صدقت» بالتخفيف، وقرأ فياض «الريا» بكسر الراء والإدغام، وتصديقه ﵇ الرؤيا توفيته حقها من العمل وبذل وسعه في إيقاعها وذلك بالعزم والإتيان بالمقدمات ولا يلزم فيه وقوع ما رآه بعينه، وقيل هو إيقاع تأويلها وتأويلها ما وقع، ويفهم من كلام الإمام أنه الاعتراف بوجوب العمل بها، ولا يدل على الإتيان بكل ما رآه في المنام، وهل أمر ﵇ الشفرة على حلقه أم لا قولان ذهب إلى الثاني منهما كثير من الأجلة، وقد أخرج الإمام أحمد عن ابن عباس أنه ﵇ لما أخذ الشفرة وأراد أن يذبحه نودي من خلفه أن يا إبراهيم قد صدقت الرؤيا، وأخرج هو وابن جرير وابن أبي حاتم والطبراني وابن مردويه والبيهقي في شعب الإيمان عنه أنه عالج قميصه ليخلعه فنودي بذلك.
{وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ} “Ve ona: Ey İbrâhîm! diye seslendik.” {قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا} “Gerçekten rüyayı doğruladın”. Ona arkasından Allah Teâlâ tarafından bir meleğin bu şekilde seslendiği söylenmiştir. 'En' (أَنْ) harfi 'yani' manasında tefsiriyedir. Zeyd b. Ali, onu hazfederek 'kad saddakte' şeklinde okumuştur. Şeddesiz olarak 'sadakte' şeklinde de okunmuştur. Feyyâd ise râ harfinin kesresi ve idgam ile 'er-riyâ' (الريا) şeklinde okumuştur. O'nun aleyhisselâm rüyayı doğrulaması, gereğini amel olarak yerine getirmesi, azmederek ve mukaddimelerini ifa ederek rüyayı gerçekleştirmek için bütün gücünü harcamasıdır; bunda bizzat gördüğü şeyin aynen vuku bulması gerekmez. Bunun rüyanın tevilini gerçekleştirmek olduğu ve tevilinin de vuku bulan şey olduğu söylenmiştir. İmam'ın sözünden anlaşılan ise onunla amel etmenin vacip olduğunu ikrar etmesidir; rüyada gördüğü her şeyi bizzat yerine getirdiğine delalet etmez. Onun aleyhisselâm bıçağı boğazından geçirip geçirmediği hususunda iki görüş vardır; büyük âlimlerin birçoğu ikinci görüşe (geçirmediğine) meyletmiştir. İmam Ahmed'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o aleyhisselâm bıçağı alıp onu boğazlamak isteyince arkasından 'Ey İbrâhîm, rüyayı doğruladın!' diye seslenilmiştir. Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî'nin yine ondan rivayet ettiğine göre, onu kefenlemek için gömleğini çıkarmakla uğraşırken kendisine bu şekilde seslenilmiştir.
وأخرج ابن المنذر والحاكم وصححه من طريق مجاهد عنه أيضا فلما أدخل يده ليذبحه فلم يحمل المدية حتى نودي أن يا إبراهيم قد صدقت الرؤيا فأمسك يده
İbnü'l-Münzir ve Hâkim'in rivayet edip sahihlediği Mücâhid tarikiyle yine ondan gelen rivayette: 'Onu boğazlamak için elini uzattığında henüz bıçağı çalmamıştı ki «Ey İbrâhîm, rüyayı doğruladın!» diye seslenildi, o da elini çekti' denilmiştir.
،
,
وأخرج عبد بن حميد وغيره من مجاهد فلما أدخل يده ليذبحه نودي أن يا إبراهيم قد صدقت الرؤيا فأمسك يده ورفع رأسه فرأى الكبش ينحط إليه حتى وقع عليه فذبحه
Abd b. Humeyd ve başkalarının Mücâhid'den rivayet ettiğine göre: 'Onu boğazlamak için elini uzattığında «Ey İbrâhîm, rüyayı doğruladın!» diye seslenildi; elini çekti, başını kaldırdı ve koçun kendisine doğru indiğini, nihayet üzerine düştüğünü gördü ve onu boğazladı.'
، وفي رواية أخرى عنه أخرجها عبد بن حميد أيضا وابن المنذر أنه أمرّ السكين فانقلبت، وإلى عدم الإمرار ذهبت اليهود أيضا لما في توراتهم مد إبراهيم يده فأخذ السكين فقال له ملاك الله من السماء قائلا: يا إبراهيم يا إبراهيم قال: لبيك قال: لا تمد يدك إلى الغلام ولا تصنع به شيئا، وذهب إلى الأول طائفة فمنهم من قال: إنه أمرها ولم تقطع مع عدم المانع لأن القطع بخلق الله تعالى فيها أو عندها عادة وقد لا يخلق سبحانه، ومنهم من قال: أنه أمرها ولم تقطع لمانع،
Yine ondan gelen, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in tahriç ettiği başka bir rivayette ise bıçağı çaldığı, fakat bıçağın ters döndüğü belirtilmiştir. Yahudiler de Tevratlarında yer alan şu ifadeden ötürü bıçağın çalınmadığı görüşüne varmışlardır: 'İbrâhîm elini uzatıp bıçağı aldı; bunun üzerine gökten Allah'ın meleği ona seslenerek: İbrâhîm! İbrâhîm! dedi. O da: Buyur, dedi. Melek: Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma! dedi.' Bir grup ise birinci görüşe (bıçağı çaldığına) meyletmiştir. Bunlardan bir kısmı şöyle demiştir: Bıçağı boğazına çalmıştır, ancak hiçbir engel olmamasına rağmen bıçak kesmemiştir; çünkü kesme fiili adet olarak Allah Teâlâ'nın bıçakta veya bıçağın yanında yaratmasıyladır, nitekim O Sübhânehu bazen bunu yaratmaz. Bir kısmı da bir engel sebebiyle kesmediğini söylemiştir.
فقد أخرج سعيد بن منصور وابن المنذر عن عطاء بن يسار أنه ﵇ قام إليه بالشفرة فبرك عليه فجعل الله تعالى ما بين لبته إلى منحره نحاسا لا تؤثر فيه الشفرة
Nitekim Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Atâ b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre, o aleyhisselâm bıçakla ona doğru yönelip üzerine çökmüş, Allah Teâlâ da göğsünün üst kısmı ile boğazı arasını bıçağın tesir etmeyeceği bir bakır haline getirmiştir.
،
,
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي أنه ﵇ جر السكين على حلقه فلم ينحر وضرب الله تعالى على حلقه صفيحة من نحاس
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre, o aleyhisselâm bıçağı boğazına çekmiş fakat kesmemiş, Allah Teâlâ da boğazının üzerine bakırdan bir levha koymuştur.
،
,
وأخرج الخطيب في تالي التلخيص عن فضيل بن عياض قال: أضجعه ووضع الشفرة فقلبها جبريل ﵇
Hatîb'in Tâlî et-Telhîs'te Fudayl b. İyâz'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Onu yatırdı ve bıçağı koydu; Cibrîl aleyhisselâm ise bıçağı ters çevirdi.'
،
,
وأخرج الحاكم بسند فيه الواقدي عن عطاء أنه نحر في حلقه فإذا هو قد نحر في نحاس فشحذ الشفرة مرتين أو ثلاثا بالحجر
Hâkim'in senedinde Vâkıdî bulunan bir yolla Atâ'dan rivayet ettiğine göre, boğazına bıçağı çalmış, bir de bakmış ki bakıra çalmış; bunun üzerine bıçağı taşla iki veya üç defa bilemiştir.
، وضعف جميع ذلك. وقيل إنه ﵇ ذبح لكن كان كلما قطع موضعا من الحلق أوصله الله تعالى، وزعموا ورود ذلك في بعض الأخبار ولا يكاد يصح، وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى ما يتعلق بهذا المقام من الكلام، وجواب لما محذوف مقدر بعد صَدَّقْتَ الرُّؤْيا أي كان ما كان مما تنطق به الحال ولا يحيط به المقال من استبشارهما وشكرهما الله تعالى على ما أنعم عليهما من دفع البلاء بعد حلوله والتوفيق لما لم يوفق غيرهما لمثله وإظهار فضلهما مع إحراز الثواب العظيم إلى غير ذلك، وهو أولى من تقدير فإذا ونحوه، وقدره بعض البصريين بعد وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ أي أجزلنا أجرهما، وعن الخليل وسيبويه تقديره قبل
, ve bütün bunlar zayıf kabul edilmiştir. O aleyhisselâm'ın kestiği, fakat boğazdan kestiği her yeri Allah Teâlâ'nın tekrar bitiştirdiği de söylenmiştir. Bunun bazı rivayetlerde yer aldığını iddia etmişlerdir; ancak [bu rivayetler] asla sahih değildir. İnşâallâhu Teâlâ bu makamla ilgili açıklamalar yakında gelecektir. [Ayet-i kerimede geçen] Lammâ (لَمَّا) edatının cevabı mahzûf olup { صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Rüyayı doğruladın” kavlinden sonra takdir edilmiştir. Yani hâlin lisanıyla ifade edilen ve sözün kuşatamayacağı durumlar meydana geldi; başlarına geldikten sonra belânın defedilmesi, başkalarına benzeri nasip olmayan bir muvaffakiyetin bahşedilmesi ve büyük bir ecri kazanmakla birlikte faziletlerinin açığa çıkarılması gibi üzerlerine ihsan edilen nimetlerden ötürü birbirlerini müjdelemeleri ve Allah Teâlâ'ya şükretmeleri kabilinden [sayısız güzellikler] vuku buldu, demektir. Bu takdir, { فإذا } ve benzeri bir ifadeyi takdir etmekten daha evladır. Bazı Basralılar ise bu cevabı { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } “ve onu şakağı üzerine yatırdı” kavlinden sonraya, yani 'mükâfatlarını bolca verdik' şeklinde takdir etmişlerdir. Halîl ve Sîbeveyh'ten ise bunun takdirinin [...] öncesinde olduğu nakledilmiştir
وَتَلَّهُ قال في البحر: والتقدير فلما أسلما أسلما وتله، وقال ابن عطية: وهو عندهم كقول امرئ القيس:
{وَتَلَّهُ} kavlinden önce takdir edildiği nakledilmiştir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Takdiri 'teslim olduklarında teslim oldular ve onu şakağı üzerine yatırdı' şeklindedir. İbn Atiyye ise bunun onlara göre İmruü'l-Kays'ın şu sözü gibi olduğunu belirtmiştir:
فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى أي أجزنا وانتحى، وهو كما ترى، وقال الكوفيون: الجواب مثبت وهو وَنادَيْناهُ على زيادة الواو، وقالت فرقة: هو وتَلَّهُ على زيادتها أيضا، ولعل الأولى ما تقدم.
'Kabilenin avlusunu geçtiğimizde ve o yöneldiğinde...', yani 'geçtiğimizde yöneldi' demektir; bu ise gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür. Kûfeliler cevabın müspet olduğunu, vāv harfinin ziyadeliğiyle bizzat {وَنادَيْناهُ} kavli olduğunu söylemişlerdir. Bir grup da yine vāv harfinin ziyadeliğiyle {وتَلَّهُ} kavli olduğunu söylemiştir. Evla olanı ise belki de daha önce geçen açıklamadır.
وقوله تعالى: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ابتداء كلام غير داخل في النداء وهو تعليل لإفراج تلك الشدة المفهوم من الجواب المقدر أو من الجواب المذكور أعني نادينا إلخ على القول بأنه الجواب أو منه وإن لم يكن الجواب والعلة في المعنى إحسانهما، وكونه تعليلا لما انطوى عليه الجواب من الشكر ليس بشيء.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız” kavli, nidanın içine dahil olmayan yeni bir kelamın başlangıcıdır (istînâftır); mukadder cevaptan veya mezkûr cevaptan -yani cevap olduğu görüşüne göre 'nâdeynâhu...' kavlinden- yahut cevap olmasa bile bizzat bu ifadeden anlaşılan o şiddetin giderilmesinin gerekçesidir (ta'lîlidir). Mana bakımından illet ise ikisinin ihsanıdır. Bunun, cevabın ihtiva ettiği şükrün illeti kılınması ise bir hiçtir.
إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ أي الابتلاء والاختبار البين الذي يتميز فيه المخلص من غيره أو المحنة البينة وهي المحنة الظاهرة صعوبتها وما وقع لا شيء أصعب منه ولا تكاد تخفى صعوبته على أحد ولله ﷿ أن يبتلي من شاء بما شاء وهو سبحانه الحكيم الفعال لما يريد. ولعل هذه الجملة لبيان كونهما من المحسنين، وقيل لبيان حكمة ما نالهما، وعلى التقديرين هي مستأنفة استئنافا بيانيا فليتدبر.
{إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ} “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır”, yani ihlaslının başkasından ayırt edildiği apaçık bir deneme ve imtihandır veya apaçık bir meşakkattir ki bu da zorluğu apaçık olan bir sıkıntıdır. Vuku bulan bu hadiseden daha zor hiçbir şey yoktur ve bunun zorluğu neredeyse hiç kimseye gizli kalmaz. Dilediğini dilediği şeyle imtihan etmek Allah'a azze ve celle aittir; O Sübhânehu hikmet sahibidir, dilediğini hakkıyla yapandır. Bu cümlenin, onların muhsinlerden olduğunu beyan etmek için olması muhtemeldir; başlarına gelen şeyin hikmetini beyan etmek için olduğu da söylenmiştir. Her iki takdire göre de beyani bir istînâftır; iyi düşünülsün!
وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ بحيوان يذبح بدله عَظِيمٍ قيل أي عظيم الجثة سمين وهو كبش أبيض أقرن أعين وفي رواية: أملح بدل أبيض، وعن الحسن أنه وعل اهبط عن ثبير، والجمهور على الأول ووافقهم الحسن في رواية رواها عنه ابن أبي حاتم وفيها أن اسمه حرير، واليهود على أنه كبش أيضا. وفسر المعظم العظيم بعظيم القدر وذلك على ما روي عن ابن عباس لأنه الكبش الذي قربه هابيل فتقبل منه وبقي يرعى في الجنة إلى يوم هذا الفداء، وفي رواية عنه وعن ابن جبير أنهما قالا: عظمه كونه من كباش الجنة رعى فيها أربعين خريفا.
{وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ} “Ve ona fidye olarak bir kurbanlık verdik”, yani onun yerine boğazlanacak bir hayvan [verdik]. {عَظِيمٍ} “Büyük [bir kurbanlık]”. Cüssesi büyük, semiz olduğu söylenmiştir ki o; beyaz, boynuzlu ve iri gözlü bir koçtur. Bir rivayette beyaz yerine alaca denilmiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre o, Sebîr dağından indirilen bir dağ keçisidir. Cumhur birinci görüş üzeredir; İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiği bir nakilde Hasan da onlara muvafakat etmiştir ve orada koçun isminin 'Harîr' olduğu belirtilmiştir. Yahudiler de onun bir koç olduğu görüşündedir. Çoğunluk 'azîm' kelimesini kadrinin büyüklüğü ile tefsir etmiştir; İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu, Hâbîl'in kurban edip kabul olunan ve bu fidye gününe kadar cennette otlayan koçtur. Ondan ve İbn Cübeyr'den gelen bir rivayette ise ikisi şöyle demiştir: Onun büyüklüğü, kırk sonbahar cennette otlamış bir cennet koçu olmasındandır.
وقال مجاهد وصف بالعظم لأنه متقبل يقينا، وقال الحسن بن الفضل: لأنه كان من عند الله ﷿، وقال أبو بكر الوراق: لأنه لم يكن عن نسل بل عن التكوين، وقال عمرو بن عبيد: لأنه جرت السنة به وصار دينا باقيا آخر الدهر، وقيل لأنه فدى به نبي وابن نبي، وهبوطه من ثبير كما قال الحسن في الوعل وجاء ذلك في رواية عن ابن عباس.
Mücâhid, kesin olarak kabul edilmiş bir kurban olduğu için büyüklükle vasıflandığını söylemiştir. Hasan b. Fadl: 'Allah'ın azze ve celle katından olduğu içindir' demiştir. Ebû Bekir el-Verrâk: 'Bir nesilden değil, doğrudan yaratılışla meydana geldiği içindir' demiştir. Amr b. Ubeyd: 'Onunla bir sünnet cari olduğu ve kıyamete kadar baki kalacak bir din kılındığı içindir' demiştir. Bir peygambere ve peygamber oğluna fidye kılındığı için olduğu da söylenmiştir. Onun Sebîr dağından inmesi, Hasan'ın dağ keçisi hakkında söylediği gibidir ve bu İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette de geçmiştir.
وفي رواية عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه وجده ﵇ قد ربط بسمرة في أصل ثبير.
Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh gelen bir rivayette ise, o aleyhisselâm koçu Sebîr dağının eteğinde bir selem ağacına bağlı olarak bulmuştur.
وعن عطاء بن السائب أنه قال: كنت قاعدا بالمنحر فحدثني قرشي عن أبيه أن رسول الله ﷺ قال له: إن الكبش نزل على إبراهيم في هذا المكان.
Atâ b. es-Sâib'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Kurban kesim yerinde (menharda) oturuyordum, Kureyşli bir zat babasından naklen bana Resûlullah'ın ﷺ kendisine: 'Koç, İbrâhîm'e işte bu mekanda indirildi' buyurduğunu anlattı.
وفي رواية عن ابن عباس أنه خرج عليه كبش من الجنة قد رعى فيها أربعين خريفا فأرسل إبراهيم ﵇ ابنه واتبعه فرماه بسبع حصيات وأحرجه عند الجمرة الأولى فافلت ورماه بسبع حصيات وأحرجه عند الجمرة الوسطى فأفلت ورماه بسبع حصيات وأحرجه عند الجمرة الكبرى فأتى به المنحر من منى فذبح قيل وهذا أصل سنية رمي الجمار، والمشهور أن أصل السنية رمي الشيطان هناك
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise, cennette kırk sonbahar otlamış bir koç onun karşısına çıktı. İbrâhîm aleyhisselâm oğlunu bıraktı ve onun peşine düştü. Birinci cemrenin yanında ona yedi taş attı ve onu sıkıştırdı, koç kaçtı; orta cemrenin yanında ona yedi taş attı ve onu sıkıştırdı, koç kaçtı; büyük cemrenin yanında ona yedi taş attı ve onu sıkıştırdı, nihayet onu Mina'daki kurban kesim yerine getirdi ve boğazladı. Taş atmanın sünnet oluşunun aslının bu olduğu söylenmiştir. Meşhur olan ise sünnetin aslının orada şeytanın taşlanması olduğudur.
ففي خبر عن قتادة أن الشيطان أراد أن يصيب حاجته من إبراهيم وابنه يوم أمر يذبحه فتمثل بصديق له فأراد أن يصده عن ذلك فلم يتمكن فتعرض لابنه فلم يتمكن فأتى الجمرة فانتفخ حتى سد الوادي ومع إبراهيم ملك فقال له: ارم يا إبراهيم فرمى بسبع حصيات يكبر في أثر كل حصاة فأفرج له عن الطريق ثم انطلق حتى أتى الجمرة الثانية فسد الوادي أيضا فقال الملك: ارم يا إبراهيم فرمى كما في الأولى وهكذا في الثالثة،
Nitekim Katâde'den gelen bir haberde şöyle denilmiştir: Şeytan, oğlunu boğazlaması emredildiği gün İbrâhîm ve oğlundan muradına ermek istedi; bir dostu kılığında görünüp onu bundan vazgeçirmek istedi fakat muvaffak olamadı. Oğluna yöneldi fakat muvaffak olamadı. Sonra cemreye gelip vadiyi kapatacak şekilde şişti. İbrâhîm'in yanında ise bir melek vardı ve ona: 'At, ey İbrâhîm!' dedi. O da her taşın ardından tekbir getirerek yedi taş attı; bunun üzerine yol ona açıldı. Sonra ilerleyip ikinci cemreye geldi, şeytan yine vadiyi kapattı; melek: 'At, ey İbrâhîm!' dedi, o da birincideki gibi attı. Üçüncüde de aynı şekilde yaptı.
وظاهر الآية أن الفداء كان بحيوان واحد وهو المعروف. وأخرج عبد بن حميد عن ابن عباس أنه فدى بكبشين أملحين أقرنين أعينين ولا أعرف له صحة، ويراد بالذبح عليه لو صح الجنس، والفادي على الحقيقة إبراهيم ﵇، وقال سبحانه: فَدَيْناهُ على التجوز في الفداء أي أمرنا أو أعطينا أو في اسناده إليه تعالى، وجوز أن يكون هناك استعارة مكنية أيضا، وفائدة العدول عن الأصل التعظيم.
Ayetin zahiri, fidyenin tek bir hayvanla gerçekleştiğini göstermektedir ki meşhur olan da budur. Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o alaca, boynuzlu ve iri gözlü iki koç ile fidye verilmiştir; ancak bunun sahih olduğunu bilmiyorum. Şayet bu rivayet sahih kabul edilirse, kurbanlık kelimesiyle cins kastedilmiştir. Hakikatte fidyeyi veren İbrâhîm aleyhisselâm'dır. Allah Teâlâ'nın { فَدَيْناهُ } “Onu fidye ile kurtardık” buyurması ise fidye vermede mecazdır; yani 'emrettik' veya 'verdik' manasındadır ya da eylemin Allah Teâlâ'ya isnadında mecaz vardır. Burada istiare-i mekniyye bulunduğu da caiz görülmüştür. Asıl ifadeden dönülmesinin faydası ise tazimdir.