Binûn

Sâffât Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ سبق ما يعلم منه بيانه عند تفسير نظيره في آخر قصة نوح، ولعل ذكر في العالمين هناك وعدم ذكره هنا لما أن لنوح ﵇ من الشهرة لكونه كآدم ثان للبشر ونجاة من نجا من أهل الطوفان ببركته ما ليس لإبراهيم ﵇.

{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık.” { سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhîm'e selâm olsun!” [ayetlerinin izahı], Nûh kıssasının sonunda yer alan benzerinin tefsirinde açıklanan hususlardan anlaşılmıştır. Orada 'âlemler içinde' ifadesinin zikredilip burada zikredilmemesi, muhtemelen Nûh aleyhisselâm'ın insanlığın ikinci Âdem'i olması ve tufan ehlinden kurtulanların onun bereketiyle kurtulmuş olması hasebiyle İbrâhîm aleyhisselâm'da bulunmayan bir şöhrete sahip olmasından ileri gelmektedir.

كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ذلك إشارة إلى إبقاء ذكره الجميل فيما بين الأمم لا إلى ما يشير إليه فيما سبق فلا تكرار وطرح هنا إِنَّا قيل مبالغة في دفع توهم اتحاده مع ما سبق كيف وقد سبق الأول تعليلا لجزاء إبراهيم وابنه ﵉ بما أشير إليه قبل وسيق هذا تعليلا لجزاء إبراهيم وحده بما تضمنه قوله تعالى وَتَرَكْنا عَلَيْهِ إلخ وما ألطف الحذف هنا اقتصارا حيث كان فيما قبله ما يشبه ذلك من عدم ذكر الابن والاقتصار على إبراهيم.

{ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” Buradaki 'işte böyle' ifadesi, milletler arasında onun güzel anısını baki kılmaya işarettir; daha önce geçen hususlara işaret değildir, dolayısıyla bir tekrar söz konusu değildir. Burada { إِنَّا } “Şüphesiz biz” kelimesinin hazfedilmesi, daha önce geçen ifadeyle aynı olduğu vehmini defetmede mübalağa için olduğu söylenmiştir. Nasıl öyle olmasın ki, birincisi daha önce işaret edilen şeyle İbrâhîm ve oğlunun aleyhimesselâm mükâfatlandırılmasının gerekçesi olarak sevk edilmişti; bu ise tek başına İbrâhîm'in, Allah Teâlâ'nın { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ } “Ona bıraktık...” ve devamındaki buyruğunun içerdiği şeyle mükâfatlandırılmasının gerekçesi olarak sevk edilmiştir. Bir önceki ifadede oğlun zikredilmeyip sadece İbrâhîm ile yetinilmesine benzer bir durum bulunduğu için buradaki ihtisar amaçlı hazif ne kadar da latiftir!

وقيل لعل ذلك اكتفاء بذكر إِنَّا مرة في هذه القصة، وقال بعض الأجلة: إنه للإشارة إلى أن قصة إبراهيم ﵇ لم تتم فإن ما بعد من قوله تعالى وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ إلخ من تكملة ما يتعلق به ﵇ بخلاف سائر القصص التي جعل إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ مقطعا لها فإن ما بعد ليس مما يتعلق بما قبل ومع هذا لم تخل القصة من مثل تلك الجملة بجميع كلماتها وسلك فيها هذا المسلك اعتناء بها فتأمل، وقوله تعالى: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ الكلام فيه كما تقدم وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا حال من إسحاق، وكذا قوله تعالى مِنَ الصَّالِحِينَ وفي ذلك تعظيم شأن الصلاح، وفي تأخيره إيماء إلى أنه الغاية لها لتضمنها معنى الكمال والتكميل والمقصود منهما الإتيان بالأفعال الحسنة السديدة وهو في الاستعمال يختص بها.

Bu kıssada { إِنَّا } kelimesinin bir defa zikredilmesiyle yetinildiği de söylenmiştir. Bazı seçkin âlimler şöyle demiştir: Bu, İbrâhîm aleyhisselâm'ın kıssasının henüz tamamlanmadığına işarettir; zira bundan sonra gelen { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ } “Biz ona İshak'ı müjdeledik...” ayeti, onunla aleyhisselâm ilgili hususların tamamlayıcısıdır. Oysa { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız” ifadesinin sonlandırıcı kılındığı diğer kıssalarda durum böyle değildir; çünkü onlardan sonra gelenler öncekilerle irtibatlı değildir. Bununla birlikte kıssa, bütün kelimeleriyle böylesi bir cümleden hali kalmamış ve kıssaya verilen ehemmiyetten ötürü bu yol tutulmuştur, iyi düşün! Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı” buyruğundaki açıklama daha önce geçtiği gibidir. { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا } “Biz ona bir peygamber olarak İshak'ı müjdeledik” ayetindeki 'peygamber olarak' ifadesi İshak'tan hâldir. Keza Allah Teâlâ'nın { مِنَ الصَّالِحِينَ } “Salihlerden [biri olarak]” buyruğu da böyledir. Bunda salah makamının yüceliği vardır. Bunun sonraya bırakılmasında, kemal ve tekmil manasını içermesi sebebiyle onun gaye olduğuna bir ima vardır; her ikisinden kastedilen ise güzel ve isabetli ameller işlemektir ki bu kelime kullanımda bunlara tahsis edilmiştir.

وجوز كون مِنَ الصَّالِحِينَ حالا وكون نَبِيًّا حالا من الضمير المستتر فيه، وقدم في اللفظ للاهتمام ولئلا تختل رؤوس الآي وفيه من البعد ما فيه، على أن في جواز تقديم الحال مطلقا أو اطراده في مثل هذا التركيب كلاما لا يخفى على من راجع الألفية وشروحها وفيه ما فيه بعد، وجوز أيضا كونه في موضع الصفة لنبيا والكلام على الأول وهو الذي عليه الجمهور أمدح كما لا يخفى، والمراد كونه نبيا وكونه من الصالحين في قضاء الله تعالى وتقديره أي مقتضيا كون نبيا مقتضيا كونه من الصالحين وإن شئت فقل مقدرا ولا يكونان بذلك من الحال المقدرة التي تذكر في مقابلة المقارنة بل هما بهذا الاعتبار حالان مقارنان للعامل وهو فعل البشارة أو شيء آخر محذوف أي بشرناه بوجود إسحاق نبيا إلخ، وأوجب غير واحد تقدير ذلك معللا بأن البشارة لا تتعلق بالأعيان بل بالمعاني. وتعقب بأنه إن أريد أنها لا تستعمل إلا متعلقة بالأعيان فالواقع خلافه كبشر أحدهم بالأنثى، فإن قيل إنما يصح بتقدير ولادة ونحوه من المعاني فهو محل النزاع فلا وجه له، والذي يميل إليه القلب أن المعنى على إرادة ذلك، وربما يدعي أن معنى البشارة تستدعي تقدير معنى من المعاني، وقيل هما حالان مقدران كقوله تعالى فَادْخُلُوها خالِدِينَ [الزمر: ٧٣] أي على إبراهيم ﵇ وَعَلى إِسْحاقَ أي أفضنا عليهما بركات الدين والدنيا بأن كثرنا نسلهما وجعلنا منهم أنبياء ورسلا.

{ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Salihlerden” ifadesinin hâl, { نَبِيًّا } “Bir peygamber olarak” kelimesinin ise onun içindeki müstetir (gizli) zamirden hâl olması caiz görülmüştür. Lafızda öne alınması ehemmiyetten ve ayet sonlarının uyumunun bozulmaması içindir; ancak bu görüşte bariz bir uzaklık vardır. Kaldı ki hâlin mutlak olarak öne geçmesinin caizliği veya bu tür bir terkipte yaygınlığı konusunda Elfiye ve şerhlerine müracaat edenlerin malumu olan tartışmalar mevcuttur ve bu görüşte hayli uzaklık vardır. Ayrıca onun, 'peygamber olarak' ifadesinin sıfatı konumunda olması da caiz görülmüştür. Birinci ihtimale göre olan izah -ki cumhurun benimsediği de budur- gizli kalmayacağı üzere daha çok övgü ifade eder. Kastedilen, onun Allah Teâlâ'nın kaza ve takdirinde peygamber ve salihlerden olmasıdır; yani peygamber olmasını ve salihlerden olmasını muktazi kılmıştır veya dilersen 'takdir edilmiştir' de. Dolayısıyla bunlar, mukâranetin (birlikteliğin) zıddı olarak zikredilen mukadder hâllerden olmaz; bilakis bu itibarla, müjdeleme fiili veya mahzuf başka bir şey olan amil ile eş zamanlı iki hâldir; yani 'biz ona İshak'ın peygamber olarak var olacağını müjdeledik...' demektir. Birden fazla âlim, müjdenin bizzat şahıslarla değil manalarla taalluk ettiğini gerekçe göstererek bunu takdir etmeyi vacip görmüştür. Buna, şayet müjdenin sadece şahıslarla irtibatlı olarak kullanılmadığı kastediliyorsa vuku bulan durumun 'onlardan biri bir kız çocuğu ile müjdelendiğinde' ayetinde olduğu gibi bunun hilafına olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Şayet bunun ancak doğum ve benzeri bir mananın takdiriyle sahih olacağı söylenirse, bu bizzat ihtilaf konusudur, dolayısıyla bir tutarlılığı yoktur. Kalbin meylettiği görüş, mananın bunun iradesi üzerine kurulu olduğudur. Hatta müjde manasının birtakım manaların takdirini gerektirdiği de iddia edilebilir. Allah Teâlâ'nın { فَادْخُلُوها خالِدِينَ } “Artık ebedî kalmak üzere oraya girin!” kavlinde olduğu gibi her ikisinin mukadder hâl olduğu da söylenmiştir; yani İbrâhîm aleyhisselâm'a { وَعَلى إِسْحاقَ } “Ve İshak'a da...”; yani soylarını çoğaltıp onlardan peygamberler ve resuller kılarak her ikisine din ve dünya bereketlerini bolca akıttık demektir.

وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ بالكفر والمعاصي ويدخل فيها ظلم الغير مُبِينٌ ظاهر ظلمه، وفي ذلك تنبيه على أن النسب لا أثر له في الهدى والضلال وأن الظلم في الأعقاب لا يعود على الأصول بنقيصة وعيب، هذا وفي الآيات بعد أبحاث الأول أنهم اختلفوا في الذبيح فقال- على ما ذكره الجلال السيوطي في رسالته القول الفصيح في تعيين الذبيح- علي وابن عمر، وأبو هريرة وأبو الطفيل وسعيد جبير ومجاهد والشعبي ويوسف بن مهران والحسن البصري، ومحمد ابن كعب القرظي وسعيد بن المسيب وأبو جعفر الباقر وأبو صالح والربيع بن أنس، والكلبي. وأبو عمرو بن العلاء.

{ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Kendi nefsine zulmeden de [vardır]” küfür ve günahlarla [zulmedendir]; başkasına zulmetmek de buna dâhildir. { مُبِينٌ } “Açıkça” zulmü apaçık olandır. Bunda, nesebin hidayet ve dalalette hiçbir tesirinin bulunmadığına ve sonraki nesillerdeki zulmün asıllara bir noksanlık ve kusur olarak dönmeyeceğine dair bir tenbih vardır. Bu ayetlerden sonra birtakım inceleme konuları bulunmaktadır: Birincisi: Kurban edilmek istenen kurbanlık (zebîh) konusunda ihtilaf etmişlerdir. Celâleddîn es-Süyûtî'nin 'el-Kavlü'l-Fasîh fî Ta'yîni'z-Zebîh' adlı risalesinde zikrettiğine göre; Ali, İbn Ömer, Ebû Hüreyre, Ebü't-Tufeyl, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Şa'bî, Yûsuf b. Mihrân, Hasen-i Basrî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Ca'fer el-Bâkır, Ebû Sâlih, Rebî' b. Enes, Kelbî, Ebû Amr b. el-Alâ,

وأحمد بن حنبل وغيرهم أنه إسماعيل ﵇ لا إسحاق ﵇ وهو إحدى الروايتين عن ابن عباس ورجحه

Ahmed b. Hanbel ve başkaları onun İshak aleyhisselâm değil, İsmâil aleyhisselâm olduğunu söylemişlerdir. Bu, İbn Abbâs'tan gelen iki rivayetten biridir ve bir topluluk,

جماعة خصوصا غالب المحدثين وقال أبو حاتم: هو الصحيح، وفي الهدى أنه الصواب عند علماء الصحابة والتابعين فمن بعدهم، وسئل أبو سعيد الضرير عن ذلك فأنشد:

bilhassa muhaddislerin ekserisi bunu tercih etmiştir. Ebû Hâtim: 'Sahih olan budur' demiştir. Zâdü'l-Meâd'da (el-Hedy) ise sahabe, tâbiîn ve sonraki âlimlerin nezdinde doğru olanın bu olduğu belirtilmiştir. Ebû Saîd ed-Darîr'e bu husus sorulduğunda şu şiiri inşad etmiştir:

إن الذبيح هديت إسماعيل ... نص الكتاب بذاك والتنزيل

Doğruya erdirilesin ki kurban edilen İsmâil'dir / Kitabın ve indirilen vahyin sarih lafzı (nassı) böyledir.

شرف به خص الإله نبينا ... وأتى به التفسير والتأويل

İlahımızın peygamberimize tahsis ettiği bir şereftir bu / Tefsir ve tevil de bunu böylece getirmiştir.

إن كنت أمته فلا تنكر له ... شرفا به قد خصه التفضيل

Eğer onun ümmeti isen inkâr etme sakın / Üstünlüğün ona tahsis ettiği bu yüce şerefi!

وفي دعواه النص نظر وهو المشهور عند العرب قبل البعثة أيضا كما يشعر به أبيات نقلها الثعالبي في تفسير عن أمية بن الصلت واستدل له بأنه الذي وهب لإبراهيم ﵇ أثر الهجرة وبأن البشارة بإسحاق بعد معطوفة على البشارة بهذا الغلام، والظاهر التغاير فيتعين كونه إسماعيل وبأنه بشر بأن يوجد وينبأ فلا يجوز ابتلاء إبراهيم ﵇ بذبحه لأنه علم أن شرط وقوعه منتف، والجواب بأن الأول بشارة بالوجود وهذا بشارة بالنبوة ولكن بعد الذبح- قال صاحب الكشف- ضعيف لأن نظم الآية لا يدل على أن البشارة بنبوته بل على أن البشارة بأمر مقيد بالنبوة فإما أن يقدر بوجود إسحاق بعد الذبح ولا دلالة في اللفظ عليه وإما أن يقدر الوجود مطلقا وهو المطلوب، فإن قلت: يكفي في الدلالة تقدم البشارة بالوجود أو لا قلت: ذاك عليك لا لك ومن يسلم أن المتقدم بشارة بإسحاق حتى يستتب لك المرام وبأن البشارة به وقعت مقرونة بولادة يعقوب منه على ما هو الظاهر في قوله تعالى في هود فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ [هود: ٧١] ومتى بشر بالولد وولد الولد دفعة كيف يتصور الأمر بذبح الولد مراهقا قبل ولادة ولده، ومنع كونه إذ ذاك مراهقا لجواز أن يكون بالغا كما ذهب إليه اليهود قد ولد له يعقوب وغيره مكابرة لا يلتفت إليها وبأنه تعالى وصف إسماعيل ﵇ بالصبر في قوله سبحانه وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ [الأنبياء: ٨٥] وبأنه ﷿ وصفه بصدق الوعد في قوله تعالى إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ [مريم: ٥٤] ولم يصف سبحانه إسحاق بشيء منهما فهو الأنسب دونه بأن يقول القائل يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ [مريم: ٥٤] المصدق في قوله بفعله وبأن ما وقع كان بمكة وإسماعيل هو الذي كان فيها وبأن قرني الكبش كانا معلقين في الكعبة حتى احترقا معها أيام حصار الحجاج بن الزبير رضي الله تعالى عنه وكانا قد توارثهما قريش خلفا عن سلف، والظاهر أن ذاك لم يكن منهم إلا للفخر ولا يتم لهم إذا كان الكبش فدى لإسحاق دون أبيهم إسماعيل، وبأنه

Şairin nass bulunduğu iddiasında durup düşünmek gerekir; zira bu, Sa'lebî'nin tefsirinde Ümeyye b. Ebi's-Salt'tan naklettiği beyitlerin hissettirdiği üzere, bi'setten önce Araplar arasında da meşhur olan görüştü. Bu görüşün lehine şu deliller getirilmiştir: İbrâhîm aleyhisselâm'a hicretin akabinde bağışlanan odur; İshak ile müjdelenme, bu erkek çocukla müjdelenmenin ardına atfedilmiştir; zahir olan ise başkalıktır, dolayısıyla onun İsmâil olması kesinleşir. Ayrıca onun var olacağı ve peygamber olacağı müjdelenmiştir; dolayısıyla şartının gerçekleşmesinin intifa ettiği bilindiği için İbrâhîm aleyhisselâm'ın onu boğazlamakla imtihan edilmesi caiz olmaz. Birincisinin varlık müjdesi, bunun ise peygamberlik müjdesi olduğu -fakat kurban edilme hadisesinden sonra gerçekleştiği- şeklindeki cevabı Keşşâf sahibi zayıf bulmuş ve şöyle demiştir: Ayetin nazmı peygamberlikle müjdelendiğine değil, peygamberlikle kayıtlı bir duruma delalet eder; ya boğazlamadan sonra İshak'ın varlığı takdir edilecektir ki lafızda buna delalet yoktur ya da mutlak olarak varlığı takdir edilecektir ki istenen de budur. Eğer 'Önce varlıkla müjdelenmiş olması delalet için yeterlidir' dersen, derim ki: Bu senin aleyhinedir, lehine değil; muradının gerçekleşmesi için önceden geçen müjdenin İshak olduğuna dair müjde olduğunu kim kabul eder? Ayrıca, Hûd suresinde yer alan Allah Teâlâ'nın: { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik.” buyruğunun zahirine göre, onunla müjdelenme Yakub'un ondan doğmasıyla birlikte gerçekleşmiştir. Bir kimse aynı anda hem çocukla hem de torunla müjdelendiğinde, henüz çocuğu doğmadan bülûğ çağındayken o çocuğun boğazlanmasının emredilmesi nasıl düşünülebilir? Yahudilerin benimsediği gibi o sırada bülûğa ermiş, Yakub ve diğer çocukları doğmuş olabileceği gerekçesiyle o vakit bülûğ çağında olmasının inkâr edilmesi ise iltifat edilmeyecek bir inatlaşmadır. Yine Allah Teâlâ'nın { وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İsmail'i, İdris'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi.” buyruğunda İsmâil aleyhisselâm'ı sabırla vasfetmesi ve { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözünde duran biriydi” buyruğunda onu sözünde sadık olmakla vasfetmesidir; oysa Allah Teâlâ İshak'ı bu iki özellikle vasfetmemiştir. Dolayısıyla: { يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } “Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın!” diyen ve sözünü fiiliyle tasdik eden kimse olmaya İshak değil, İsmâil daha uygundur. Yine hadisenin Mekke'de vuku bulmuş olması ve orada bulunanın İsmâil olmasıdır. Ayrıca koçun iki boynuzunun Haccâc'ın İbnü'z-Zübeyr'i radıyallâhu teâlâ anh muhasara ettiği günlerde Kâbe ile birlikte yanıncaya kadar Kâbe'de asılı bulunması ve Kureyş'in bunları nesilden nesile tevarüs etmiş olmasıdır; zahir olan şu ki onlar bunu ancak övünmek için yapmışlardır, şayet koç babaları İsmâil'e değil de İshak'a fidye olsaydı bu övünç onlar için tamam olmazdı. Yine şu delil getirilmiştir:

روى الحاكم في المستدرك وابن جرير في تفسيره. والأموي في مغازيه والخلعي في فوائده من طريق إسماعيل بن أبي كريمة عن عمر بن أبي محمد الخطابي عن العتبي عن أبيه عن عبد الله بن سعيد الصنابحي قال: حضرنا مجلس معاوية فتذاكر القوم إسماعيل وإسحاق أيهما الذبيح؟ فقال بعض القوم: إسماعيل وقال بعضهم: بل إسحاق فقال معاوية: على الخبير سقطتم كنا عند رسول الله ﷺ فأتاه أعرابي فقال: يا رسول الله خلفت الكلأ يابسا والماء عابسا هلك العيال وضاع المال فعد علي مما أفاء الله تعالى عليك يا ابن الذبيحين فتبسم رسول الله ﷺ ولم ينكر عليه فقال القوم: من الذبيحان يا أمير المؤمنين؟ قال: إن عبد المطلب لما أمر بحفر زمزم نذر لله تعالى إن سهل أمرها أن ينحر بعض بنيه فلما فرغ أسهم بينهم فكانوا عشرة فخرج السهم على عبد الله فأراد أن ينحره فمنعه أخواله بنو مخزوم وقالوا: ارض ربك وافد ابنك ففداه بمائة ناقة قال معاوية: هذا واحد والآخر إسماعيل وبأنه ذكر في التوراة إن الله تعالى امتحن إبراهيم فقال له: يا إبراهيم فقال: لبيك قال: خذ ابنك وحيدك الذي تحبه وامض إلى بلد العبادة وأصعده ثم قربانا على أحد الجبال الذي أعرفك

Hâkim el-Müstedrek'te, İbn Cerîr tefsirinde, Emevî Megāzî'sinde ve Hılaî Fevâid'inde İsmâil b. Ebî Kerîme yoluyla Ömer b. Ebî Muhammed el-Hattâbî'den, o Utbî'den, o babasından, o da Abdullah b. Saîd es-Sünâbihî'den şöyle rivayet etmiştir: Muâviye'nin meclisinde bulunduk; topluluk İsmâil ve İshak'ı müzakere ederek hangisinin kurbanlık olduğunu konuştu. Cemaatten bazısı: 'İsmâil'dir' dedi, bazısı da: 'Bilakis İshak'tır' dedi. Bunun üzerine Muâviye: 'Tam ehline rast geldiniz; biz Resûlullah'ın ﷺ yanındaydık, bir bedevi gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Otlakları kurumuş, suları çekilmiş halde geride bıraktım; çoluk çocuk helak oldu, mal mülk zayi oldu. Ey iki kurbanlığın oğlu! Allah Teâlâ'nın sana fey olarak ihsan ettiklerinden bana lütufta bulun' dedi. Resûlullah ﷺ tebessüm etti ve onu yadırgamadı. Cemaat: 'Ey Müminlerin Emîri! İki kurbanlık kimdir?' diye sordu. Muâviye şöyle dedi: Abdülmuttalib Zemzem'i kazmakla emrolunduğunda, işi kolaylaşırsa oğullarından birini kurban etmeyi Allah Teâlâ'ya adadı. İşi bitirince aralarında kura çekti; onlar on kişiydiler. Kura Abdullah'a çıktı. Onu kurban etmek isteyince dayıları olan Mahzûmoğulları engel olup: 'Rabbini razı et ve oğluna fidye ver' dediler. O da yüz deve ile ona fidye verdi. Muâviye: 'Biri budur, diğeri ise İsmâil'dir' dedi. Bir diğer delil de Tevrat'ta Allah Teâlâ'nın İbrâhîm'i imtihan edip ona: 'Ey İbrâhîm!' dediği, onun da 'Buyur!' dediği; Allah'ın: 'Biricik oğlunu, sevdiğin oğlunu al, ibadet beldesine git ve onu orada sana bildireceğim dağlardan birinin üzerinde kurban olarak sun' dediğinin zikredilmesidir.

به فإن معنى وحيدك الذي ليس لك وغيره ولا يصدق ذلك على إسحاق حين الأمر بالذبح لأن إسماعيل كان موجودا إذ ذاك لأنه ولد لإبراهيم على ما في التوراة وهو ابن ست وثمانين سنة وولد

Zira senin biriciğin ifadesinin anlamı, kendisinden başka [çocuğun] bulunmayandır; bu durum kurban etme emri verildiği sırada İshak için geçerli olamaz, çünkü o sırada İsmâil mevcuttu. Zira Tevrat'taki bilgiye göre İsmâil, İbrâhîm seksen altı yaşındayken doğmuş,

إسحاق على ما فيها أيضا وهو ابن مائة سنة، وأيضا قوله تعالى الذي تحبه أليق بإسماعيل لأن أول ولد له من المحبة في الأغلب ما ليس لمن بعده من الأولاد ويعلم مما ذكر أن ما في التوراة الموجودة بأيدي اليهود اليوم من ذكر هو إسحاق بعد الذي تحبه من زياداتهم وأباطيلهم التي أدرجوها في كلام الله تعالى إذ لا يكاد يلتئم مع ما قبله، وأجاب بعض اليهود عن ذلك بأن إطلاق الوحيد على إسحاق لأن إسماعيل كان إذ ذاك بمكة وهو تحريف وتأويل باطل لأنه لا يقال الوحيد وصفا للابن إلا إذا كان واحدا في النبوة ولم يكن له شريك فيها، وقال لي بعض منهم: إن إطلاق ذلك عليه لأنه كان واحدا لأمه ولم يكن لها ابن غيره فقلت: يبعد ذلك كل التبعيد إضافته إلى ضمير إبراهيم ﵇، ويؤيد ما قلنا ما قاله ابن إسحاق ذكر محمد بن كعب أن عمر بن عبد العزيز أرسل إلى رجل كان يهوديا فأسلم وحسن إسلامه وكان من علمائهم فسأله أي ابني إبراهيم أمر بذبحه؟ فقال إسماعيل: والله يا أمير المؤمنين وأن يهود لتعلم بذلك ولكنهم يحسدونكم معشر العرب، وذكر ابن كثير أن في بعض نسخ التوراة بكرك بدل وحيدك وهو أظهر في المطلوب، وقيل: هو إسحاق ونسبه القرطبي للأكثرين وعزاه البغوي. وغيره إلى عمر وعلي وابن مسعود والعباس وعكرمة وسعيد بن جبير ومجاهد والشعبي وعبيد بن عمير وأبي ميسرة وزيد بن أسلم وعبد الله بن شقيق والزهري والقاسم بن يزيد ومكحول وكعب وعثمان بن حاضر والسدي والحسن وقتادة وأبي الهذيل وابن سابط ومسروق وعطاء ومقاتل وهو إحدى الروايتين عن ابن عباس واختاره أبو جعفر بن جرير الطبري وجزم به القاضي عياض في الشفاء.

yine Tevrat'taki bilgiye göre İshak ise o yüz yaşındayken doğmuştur. Ayrıca Allah Teâlâ'nın 'sevdiğin' buyruğu İsmâil'e daha uygundur; çünkü ilk çocuğa duyulan sevgi çoğunlukla sonraki çocuklara duyulandan farklıdır. Zikredilenlerden anlaşılmaktadır ki, bugün Yahudilerin elinde bulunan Tevrat'ta 'sevdiğin' ifadesinden sonra gelen 'o İshak'tır' kaydı, Allah Teâlâ'nın kelamına sokuşturdukları ilavelerinden ve batıl sözlerindendir; zira öncesiyle asla uyuşmamaktadır. Yahudilerden bazısı buna, İshak'a 'biricik' denmesinin sebebinin İsmâil'in o sırada Mekke'de bulunması olduğu şeklinde cevap vermiştir; bu ise bir tahrif ve batıl bir tevilidir, zira bir evlat ancak peygamberlikte tek olup ortağı bulunmadığı takdirde biricik olarak nitelenir. Onlardan biri bana: 'Ona bu ismin verilmesi, annesinin tek çocuğu olması ve ondan başka oğlu bulunmaması sebebiyledir' dedi. Ben de: 'İbrâhîm aleyhisselâm'ın zamirine izafe edilmesi bu ihtimali tamamen uzaklaştırmaktadır' dedim. Söylediklerimizi İbn İshak'ın zikrettiği şu rivayet teyit etmektedir: Muhammed b. Ka'b, Ömer b. Abdilazîz'in Yahudi iken müslüman olup İslâm'ı güzelleşen ve onların âlimlerinden olan bir adama haber gönderip İbrâhîm'in hangi oğlunun kurban edilmekle emrolunduğunu sorduğunu nakletmiştir. O da: 'Vallahi ey Müminlerin Emîri, o İsmâil'dir! Yahudiler de bunu kesinlikle bilmektedir, fakat ey Arap topluluğu, onlar sizi kıskanıyorlar' demiştir. İbn Kesîr de Tevrat'ın bazı nüshalarında 'biriciğin' yerine 'ilk doğanın (bikrin)' yazdığını zikretmiştir ki bu, maksat için daha açıktır. 'O İshak'tır' da denilmiştir. Kurtubî bunu çoğunluğa nispet etmiş, Begavî ve başkaları ise Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Abbâs, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Şa'bî, Ubeyd b. Umeyr, Ebû Meysere, Zeyd b. Eslem, Abdullah b. Şakīk, Zührî, Kāsım b. Yezîd, Mekhûl, Kâ'b, Osmân b. Hâdır, Süddî, Hasan, Katâde, Ebü'l-Hüzeyl, İbn Sâbit, Mesrûk, Atâ ve Mukātil'e dayandırmıştır. Bu, İbn Abbâs'tan gelen iki rivayetten biridir; Ebû Ca'fer b. Cerîr et-Taberî bunu tercih etmiş ve Kādî İyâz da eş-Şifâ'da bunu kesin bir dille ifade etmiştir.

والسهيلي في التعريف والأعلام واستدل له بأنه لم يذكر الله تعالى أنه بشر بإسماعيل قبل كونه فهو إسحاق لثبوته بالنص ولأنه لم تكن تحته هاجر أم إسماعيل فالمدعو ولد من سارة، وأجيب بأنه كفى هذه الآية دليلا على أنه مبشر به أيضا لأن قوله تعالى: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ بعد استيفاء هذه القصة وتذييلها بما ذيل ظاهر الدلالة على أن هنالك بشارتين متغايرتين ثم عدم الذكر لا يدل على عدم الوجود ولا يلزم أن يكون طلب ولد من سارة ولا علم أنه ﵇ دعا بذلك قبل أن وهبت هاجر منه لأنها أهديت إليه في حران قبل الوصول إلى الشام على أن البشارة بإسحاق كانت في الشام نصا فظاهر هذه الآية أنها قبل الوصول إليها لأن البشارة عقيب الدعاء وكان قبل الوصول إلى الشام قاله في الكشف.

Süheylî de et-Ta'rîf ve'l-İ'lâm'da bunu savunmuş ve onun lehine şu delilleri getirmiştir: Allah Teâlâ var olmadan önce İsmâil ile müjdelendiğini zikretmemiştir; dolayısıyla nass ile sabit olduğu üzere o İshak'tır; ayrıca o sırada İsmâil'in annesi Hâcer onun nikâhı altında değildi, dolayısıyla duada istenen evlat Sâre'dendir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ayet onun da müjdelendiğine delil olarak yeterlidir; zira bu kıssanın tamamlanıp zikredilen şekilde sonlandırılmasından sonra Allah Teâlâ'nın: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ } “Biz ona İshak'ı müjdeledik” buyurması, orada birbirinden farklı iki müjdenin bulunduğuna açıkça delalet eder. Sonra zikredilmemesi yokluğa delalet etmez; ayrıca Sâre'den çocuk istemiş olması gerekmediği gibi, o aleyhisselâm'ın bu duayı Hâcer kendisine hibe edilmeden önce yaptığı da bilinmemektedir; zira Hâcer kendisine Şam'a varmadan önce Harran'da hediye edilmişti. Kaldı ki İshak ile müjdelenme nass gereği Şam'da idi; bu ayetin zahiri ise müjdenin oraya varmadan önce olduğunu göstermektedir, çünkü müjde duanın hemen akabindeydi ve dua da Şam'a varmadan önceydi; bunu Keşşâf sahibi söylemiştir.

وبما رواه ابن جرير عن أبي كريب عن زيد بن حباب عن الحسن بن دينار عن علي بن زيد بن جدعان عن الحسن عن الأحنف بن قيس عن العباس بن عبد المطلب عن النبي ﷺ قال: «الذبيح إسحاق» .

Yine İbn Cerîr'in Ebû Küreyb yoluyla Zeyd b. Hubâb'dan, onun Hasen b. Dînâr'dan, onun Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, onun Hasan'dan, onun Ahnef b. Kays'tan, onun Abbâs b. Abdilmuttalib'den, onun da Peygamber'den ﷺ rivayet ettiği şu hadisle delil getirilmiştir: «Kurbanlık İshak'tır».

وتعقب بأن الحسن بن دينار متروك وشيخه منكر الحديث، وبما

Buna, Hasen b. Dînâr'ın metrûk, hocasının ise münkerü'l-hadîs olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır. Yine

أخرج الديلمي في مسند الفردوس من طريق عبد الله بن ناجية عن محمد بن حرب النسائي عن عبد المؤمن بن عباد عن الأعمش عن عطية عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله ﷺ إن داود سأل ربه مسألة فقال اجعلني مثل إبراهيم وإسحاق ويعقوب فأوحى الله تعالى إليه إني ابتليت إبراهيم بالنار فصبر وابتليت إسحاق بالذبح فصبر وابتليت يعقوب فصبر»

Deylemî'nin Müsnedü'l-Firdevs'te Abdullah b. Nâciye yoluyla Muhammed b. Harb en-Nesâî'den, onun Abdülmü'min b. Abbâd'dan, onun A'meş'ten, onun Atıyye'den, onun da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirilmiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: Dâvûd Rabbinden bir dilekte bulunup 'Beni İbrâhîm, İshak ve Yakub gibi kıl' dedi. Allah Teâlâ ona: 'Ben İbrâhîm'i ateşle imtihan ettim, sabretti; İshak'ı boğazlanmakla imtihan ettim, sabretti; Yakub'u imtihan ettim, sabretti' diye vahyetti.»

وبما

Yine

أخرجه الدارقطني والديلمي في مسند الفردوس من طريقه عن محمد بن أحمد بن إبراهيم الكاتب عن الحسين بن فهم عن خلف بن سالم عن بهز بن أسد عن شعبة عن أبي إسحاق عن أبي الأحوص عن ابن مسعود قال: «قال رسول الله ﷺ الذبيح إسحاق»

Dârekutnî'nin ve onun tarikiyle Deylemî'nin Müsnedü'l-Firdevs'te Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm el-Kâtib'den, onun Hüseyn b. Fehm'den, onun Halef b. Sâlim'den, onun Behz b. Esed'den, onun Şu'be'den, onun Ebû İshak'tan, onun Ebü'l-Ahvas'tan, onun da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği şu hadisle delil getirilmiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Kurbanlık İshak'tır' buyurdu.»

وبما

Yine

أخرجه الطبراني في الأوسط وابن أبي حاتم في تفسيره من طريق الوليد بن مسلم عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم عن أبيه عن عطاء بن يسار عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ إن الله تعالى خيرني بين أن يغفر لنصف أمتي أو شفاعتي فاخترت شفاعتي ورجوت أن تكون أعم لأمتي ولولا الذي سبقني إليه العبد الصالح لعجلت دعوتي إن الله تعالى لما فرج عن إسحاق كرب الذبح قيل له: يا إسحاق سل تعطه قال: أما والله لأتعجلنها قبل نزغات الشيطان اللهم من مات

Taberânî'nin el-Evsat'ta ve İbn Ebî Hâtim'in tefsirinde Velîd b. Müslim yoluyla Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den, onun babasından, onun Atâ b. Yesâr'dan, onun da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirilmiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: Allah Teâlâ beni, ümmetimin yarısının bağışlanması ile şefaatim arasında muhayyer bıraktı; ben ümmetim için daha kapsamlı olmasını umarak şefaatimi seçtim. Salih kulun benden önce davrandığı şey olmasaydı duamı aceleyle yapardım. Allah Teâlâ İshak'tan kurban edilme sıkıntısını giderince ona: 'Ey İshak! İste, sana verilsin' denildi. O da: 'Vallahi şeytanın vesveselerinden önce davranacağım: Allahım! Kim sana hiçbir şeyi ortak koşmadan ve iyilik yapmış olarak vefat ederse

لا يشرك بك شيئا قد أحسن فاغفر له»

onu bağışla!' dedi.»

وتعقب هذا بأن عبد الرحمن ضعيف، وقال ابن كثير الحديث غريب منكر وأخشى أن يكون فيه زيادة مدرجة وهي قوله: إن الله تعالى لما فرج إلخ وإن كان محفوظا فالأشبه أن السياق عن إسماعيل وحرفوه بإسحاق إلى غير ذلك من الأخبار وفيها من الموقوف والضعيف والموضوع كثير، ومتى صح حديث مرفوع في أنه إسحاق قبلناه ووضعناه على العين والرأس.

Buna, Abdurrahman'ın zayıf olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır. İbn Kesîr de: 'Hadis garib ve münkerdir; içinde 'Allah Teâlâ İshak'tan sıkıntıyı giderince...' şeklindeki kısmın idraç edilmiş bir ziyade olmasından korkarım. Şayet mahfuz ise, siyakın İsmâil hakkında olması ve onu İshak diye tahrif etmiş olmaları daha muhtemeldir' demiştir. Bunlardan başka rivayetler de vardır ki içlerinde mevkuf, zayıf ve mevzu olanlar çoktur. Şayet onun İshak olduğuna dair merfu ve sahih bir hadis sabit olsaydı, onu başımızın üstüne koyup kabul ederdik.

والذاهبون إلى هذا القول يدعون صحة شيء منها في ذلك. وأجيب عن بعض ما استدل به للأول بأن وقوع القصة بمكة غير مسلم بل كان ذلك بالشام وتعليق القرنين في الكعبة لا يدل على وقوعها بمكة لجواز أنهما نقلا من بلاد الشام إلى مكة فعلقا فيها، وعلى تسليم الوقوع بمكة لا مانع من أن يكون إبراهيم قد سار به من الشام إليها بل قد روي القول به، أخرج عبد الله بن أحمد في زوائد الزهد عن سعيد بن جبير قال: لما رأى إبراهيم في المنام ذبح إسحاق سار به من منزله إلى المنحر بمنى مسيرة شهر في غداة واحدة فلما صرف عنه الذبح وأمر بذبح الكبش ذبحه ثم راح به رواحا إلى منزله في عشية واحدة مسيرة شهر طويت له الأودية والجبال، وأمر الفخر لو سلم ليس بالاستدلال به كثير فخر، والخبر الذي فيه يا ابن الذبيحين غريب وفي إسناده من لا يعرف حاله وفيه ما هو ظاهر الدلالة على عدم صحته من قوله فلما فرغ أسهم بينهم فكانوا عشرة فخرج السهم على عبد الله فإن عبد الله بإجماع أهل الأخبار لم يكن مولودا عند حفر زمزم، وقصة نذر عبد المطلب ذبح أحد أولاده تروى بوجه آخر وهو أنه نذر الذبح إذا بلغ أولاده عشرا فلما بلغوها بولادة عبد الله كان ما كان.

Bu görüşe gidenler, bu husustaki rivayetlerden bazılarının sahih olduğunu iddia etmektedirler. Birinci görüş lehine getirilen bazı delillere şöyle cevap verilmiştir: Hadisenin Mekke'de geçtiği kabul edilmemektedir, bilakis Şam'da gerçekleşmiştir; boynuzların Kâbe'ye asılmış olması ise hadisenin Mekke'de geçtiğine delalet etmez, zira Şam diyarından Mekke'ye nakledilip oraya asılmış olması mümkündür. Mekke'de vuku bulduğu kabul edilse bile, İbrâhîm'in onu Şam'dan oraya götürmüş olmasına bir engel yoktur; nitekim bu görüş de rivayet edilmiştir. Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: İbrâhîm rüyasında İshak'ı boğazladığını görünce, bir sabah vakti onu evinden Mina'daki kurban kesim yerine bir aylık mesafeye götürdü. Boğazlama kendisinden kaldırılıp koçu kurban etmesi emredilince onu boğazladı, sonra bir akşam vakti vadiler ve dağlar kendisine dürülerek bir aylık mesafedeki evine geri döndü. Övünç meselesi kabul edilse bile onunla istidlal pek güçlü bir delil değildir. İçinde 'Ey iki kurbanlığın oğlu' ifadesi geçen haber ise gariptir, senedinde durumu bilinmeyen ravi vardır ve içinde 'İşi bitirince aralarında kura çekti, onlar on kişiydiler, kura Abdullah'a çıktı' ifadesinde olduğu gibi sıhhatinin bulunmadığına açıkça delalet eden husus bulunmaktadır; zira tarihçilerin icmasıyla Abdullah, Zemzem'in kazılması sırasında henüz doğmamıştı. Abdülmuttalib'in çocuklarından birini kurban etme adağı kıssası başka bir vecihle rivayet edilmektedir ki o da: Çocukları ona ulaşınca kurban etmeyi adamış, Abdullah'ın doğumuyla ona ulaşınca da olanlar olmuştur.

وما شاع من خبر أنا ابن الذبيحين قال العراقي لم أقف عليه، والخبر السابق بعد ما عرف حاله لا يكفي لثبوته حديثا فلا حاجة إلى تأويله بأنه أريد بالذبيحين فيه إسحاق وعبد الله بناء على أن الأب قد يطلق على العم أو أريد بهما الذابحان وهما إبراهيم وعبد المطلب بحمل فعيل على معنى فاعل لا مفعول، وحمل هؤلاء وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا على البشارة بنبوته وما تقدم على البشارة بأن يوجد قبل ولما كان التبشير هناك قبل الولادة والتسمية إنما تكون بعدها في الأغلب لم يسم هناك وسماه هنا لأنه بعد الولادة واستأنس للاتحاد بوصفه بكونه من الصالحين لأن مطلوبه كان ذلك فكأنه قيل له هذا الغلام الذي بشرت به أولا هو ما طلبته بقولك رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات:

Meşhur olan 'Ben iki kurbanlığın oğluyum' haberine gelince, Irâkī: 'Buna rastlayamadım' demiştir. Önceki haber ise durumu öğrenildikten sonra hadis olarak sübutu için yeterli değildir; dolayısıyla onda geçen iki kurbanlıktan kastın, amcaya da bazen baba denilebilmesi esasına dayanılarak İshak ve Abdullah olduğu veya 'feîl' vezninin mef'ûl değil fâil manasına hamledilmesiyle iki kurban edenin İbrâhîm ve Abdülmuttalib olduğu şeklinde tevil edilmesine gerek yoktur. Bu âlimler, { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا } “Biz ona bir peygamber olarak İshak'ı müjdeledik” ayetini peygamberliğiyle müjdelenmeye, daha önce geçen kısmı ise doğumundan önce var olacağı müjdesine hamletmişlerdir. Oradaki müjdeleme doğumdan önce olduğu ve isimlendirme de çoğunlukla doğumdan sonra yapıldığı için orada isim verilmemiş, burada ise doğumdan sonra olduğu için ismi zikredilmiştir. İkisinin aynı kişi oluşuna, salihlerden biri olarak vasfedilmesiyle istinas edilmiştir; çünkü onun istediği buydu, sanki kendisine: 'İlk olarak müjdelendiğin bu erkek çocuk, senin: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” [Sâffât,

١٠٠] وأنت تعلم أن حمل على البشارة بالنبوة خلاف الظاهر إذ كان الظاهر أن يقال لو أريد ذلك بشرناه بنبوته ونحوه. وتقدير أن يوجد نبيا لا يدفعه كما لا يخفى وكذا وصفه بالصلاح الذي طلبه فتأمل.

100] sözünle talep ettiğin kimsedir' denilmiştir. Sen de bilirsin ki bunun peygamberlik müjdesine hamledilmesi zahire aykırıdır; zira şayet bu kastedilseydi 'onu peygamberliğiyle müjdeledik' veya benzeri bir ifadenin kullanılması zahir olurdu. Peygamber olarak var olacağının takdir edilmesi de gizli kalmayacağı üzere bunu defetmez; keza talep ettiği salah ile vasfedilmesi de öyledir, iyi düşün!

ومن العلماء من رأى قوة الأدلة من الطرفين ولم يترجح شيء منها عنده فتوقف في التعيين كالجلال السيوطي عليه الرحمة فإنه قال في آخر رسالته السابقة: كنت ملت إلى القول بأن الذبيح إسحاق في التفسير وأنا الآن متوقف عن ذلك، وقال بعضهم كما نقله الخفاجي: إن في الدلالة على كونه إسحاق أدلة كثيرة وعليه جملة أهل الكتاب ولم ينقل في الحديث ما يعارضه فلعله وقع مرتين مرة بالشام لإسحاق ومرة بمكة لإسماعيل ﵉، والتوقف عندي خير من هذا القول، والذي أميل أنا إليه أنه إسماعيل ﵇ بناء على ظاهر الآية يقتضيه وأنه المروي عن كثير من أئمة أهل البيت ولم أتيقن صحة حديث مرفوع يقتضي خلاف ذلك، وحال أهل الكتاب لا يخفى على ذوي الألباب.

Âlimlerden bir kısmı her iki tarafın delillerini de güçlü görmüş, kendisinde bunlardan hiçbiri ağır basmadığı için belirleme konusunda tevakkuf etmiştir; nitekim Celâleddîn es-Süyûtî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- önceki risalesinin sonunda şöyle demiştir: 'Tefsirde kurbanlığın İshak olduğu görüşüne meyletmiştim, fakat şu anda bu konuda tevakkuftayım.' Bazıları da Hafâcî'nin naklettiği üzere şöyle demiştir: 'Onun İshak olduğuna delalet eden pek çok delil vardır, Ehl-i kitabın tamamı da bu görüştedir ve hadiste buna aykırı bir şey nakledilmemiştir; belki de bu hadise iki defa vuku bulmuştur: Bir defasında Şam'da İshak için, bir defasında da Mekke'de İsmâil aleyhimesselâm için.' Tevakkuf etmek bana göre bu sözden daha hayırlıdır. Benim meylettiğim görüş ise ayetin zahirinin bunu gerektirmesi ve Ehl-i beyt imamlarının çoğundan böyle rivayet edilmesi hasebiyle onun İsmâil aleyhisselâm olduğudur; bunun aksini gerektiren merfu bir hadisin sıhhatine ise kani olamadım. Ehl-i kitabın durumu ise akıl sahiplerine gizli değildir.

البحث الثاني أنه استدل بما في القصة على جواز النسخ قبل الفعل وهو مذهب كثير من الأصوليين وخالف فيه المعتزلة والصيرفي، ووجه الاستدلال على ما قرره بعض الأجلة أن إبراهيم ﵇ أمر بذبح ولده بدليل قوله

İkinci inceleme konusu: Kıssada geçen hususlarla, fiilden önce neshin caiz olduğuna delil getirilmiştir ki bu, usulcülerin çoğunun mezhebidir; Mu'tezile ve Sayrafî ise buna muhalefet etmiştir. Bazı seçkin âlimlerin takrir ettiği üzere istidlalin vechi şudur: İbrâhîm aleyhisselâm oğlunu kurban etmekle emrolunmuştur; nitekim [oğlunun]:

افْعَلْ ما تُؤْمَرُ ولأنه ﵇ أقدم على الذبح وترويع الولد ولو لم يكن مأمورا به لكان ذلك ممتنعا شرعا وعادة ونسخ عنه قبل الفعل لأنه لم يفعل ولو كان ترك الفعل مع حضور الوقت لكان عاصيا.

{ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı yap” sözü buna delildir. Ayrıca o aleyhisselâm kurban etmeye ve çocuğu dehşete düşürmeye kalkışmıştır; şayet bununla emrolunmamış olsaydı bu durum şer'an ve âdeten imkânsız olurdu. Fakat fiili işlemeden önce bu emir kendisinden neshedilmiştir; zira o fiili işlememiştir, şayet vakit gelmişken fiili terk etmiş olsaydı asi olurdu.

واعترض عليه بأنا لا نسلم أنه لو لم يفعل وقد حضر الوقت لكان عاصيا لجواز أن يكون الوقت موسعا فيحصل التمكن فلا يعصى بالتأخير ثم ينسخ. وأجيب أما أولا فبأنه لو كان موسعا لكان الوجوب متعلقا بالمستقبل لأن الأمر باق عليه قطعا فإذا نسخ فقد نسخ تعلق الوجوب بالمستقبل وهو المانع من النسخ عندهم فإنهم يقولون: إذا تعلق الوجوب بالمستقبل مع بقاء الأمر عليه امتنع رفع ذلك التعلق بالنهي عنه وإلا لزم توارد الأمر والنهي على شيء واحد وهو محال، فإذا جوزوا النسخ في الواجب الموسع في وقته قبل فعله مع أن الوجوب فيه تعلق بالمستقبل والأمر باق عليه فقد اعترفوا بجواز ما منعوه وهو المطلوب، وأما ثانيا فبأنه لو كان موسعا لأخر الفعل ولم يقدم على الذبح وترويع الولد عادة إما رجاء أن ينسخ عنه وإما رجاء أن يموت فيسقط عنه لعظم الأمر ومثله مما يؤخر عادة. وتعقب هذا بأن عادة الأنبياء ﵈ المبادرة إلى امتثال أمر الله تعالى على خلاف عادة أكثر الناس ولا تستبعد منهم خوارق العادات وإبراهيم من أجلّهم قدرا سلمنا أن العادة ولو بالنسبة إلى الأنبياء تقتضي التأخير لكن من أين علم أنه ﵇ لم يؤخر إلى آخر الوقت اتباعا للعادة فالمعول عليه الجواب الأول وبه يتم الاستدلال، وربما دفعوه بوجوه أخر، منها أنه لم يؤمر بشيء وإنما توهم ذلك توهما بإراءة الرؤيا ولو سلم فلم يؤمر بالذبح إنما أمر بمقدماته من إخراج الولد وأخذه المدية وتله للجبين، وتعقب هذا بأنه ليس بشيء لما مر من قوله افْعَلْ ما تُؤْمَرُ واقدامه على الذبح والترويع المحرم لولا الأمر كيف ويدل على خلافه قوله تعالى إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ وقوله سبحانه وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ ولولا الأمر لما كان بلاء مبينا ولما احتاج إلى الفداء، وكون الفداء عن ظنه أنه مأمور بالذبح لا يخفى حاله، وعلى أصل المعتزلة هو توريط لإبراهيم ﵇ في الجهل بما يظهر أنه أمر وليس بأمر وذلك غير جائز، ومن لا يجوز الظن الفاسد على الأنبياء ﵈ فهذا عنده أدنى من لا شيء، ومنها أنا لا نسلم أنه لم يذبح بل روي أنه ذبح وكان كلما قطع شيئا يلتحم عقيب القطع وأنه خلق صفيحة نحاس أو حديد تمنع الذبح، وتعقب بأن هذا لا يسمع، أما أولا فلأنه خلاف العادة والظاهر ولم ينقل نقلا معتبرا. وأجيب بأن الرواية سند للمنع والضعف لا ينافيه والاحتمال كاف في المقام ولا ريب في جوازه كإرسال الكبش من الجنة، وأما ثانيا فلأنه لو ذبح لما احتيج إلى الفداء، وكونه لأن الإزهاق لم يحصل ليس بشيء، ولو منع الذبح بالصفيحة مع الأمر به لكان تكليفا بالمحال وهم لا يجوزونه ثم قد نسخ عنه وإلا لأثم بتركه فيكون نسخا قبل التمكن فهو لنا لا علينا. ومن السادة الحنفية من قال: ما نحن فيه ليس من النسخ لأنه رفع الحكم لا إلى بدل وهنا له بدل قائم مقامه كالفدية للصوم في حق الشيخ الفاني فعلم أنه لم يرفع حكم المأمور به. وفي التلويح فإن قيل: هب أن الخلف قام مقام الأصل لكنه استلزم حرمة الأصل أي ذبحه وتحريم الشيء بعد وجوبه نسخ لا محالة لرفع حكمه، قيل: لا نسلم كونه نسخا وإنما يلزم لو كان حكما شرعيا وهو ممنوع فإن حرمة ذبح الولد ثابتة في الأصل فزالت بالوجوب ثم عادت بقيام الشاة مقام الولد فلا تكون حكما شرعيا حتى يكون ثبوتها نسخا للوجوب انتهى، وتعقب بأن هذا بناء على ما تقرر من أن رفع الإباحة الأصلية ليس نسخا أما على أنه نسخ كما التزمه بعض الحنفية إذ لا إباحة ولا تحريم إلا بشرع كما قرروه يكون رفع الحرمة الأصلية نسخا وإذا كان رفعها نسخا أيضا يبقى الإيراد المذكور من غير جواب على ما قرر في شرح التحرير، هذا وتمام الكلام في حجة الفريقين مفصل في أصول الفقه وهذا المقدار كاف لغرض المفسر.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Vakit girdiği halde yapmamış olsaydı asi olacağını kabul etmiyoruz; zira vaktin geniş (müvessa') olması caizdir, böylece yapabilme imkânı hasıl olur da ertelemekle asi olmaz, ardından da neshedilir. Buna ilk olarak şöyle cevap verilmiştir: Şayet vakit geniş olsaydı, vücub geleceğe taalluk ederdi; çünkü emir kesin olarak devam etmektedir. Dolayısıyla neshedilince, vücubun geleceğe taalluku neshedilmiş olur ki bu da onlara göre neshe mani olan durumdur. Zira onlar şöyle derler: Vücub geleceğe taalluk edip emir de baki kaldığında, o taallukun nehiy ile kaldırılması imkânsızdır; aksi takdirde bir şeye hem emrin hem de nehyin aynı anda yönelmesi gerekir ki bu muhaldir. Vakti geniş olan vacipte fiilden önce kendi vaktinde neshin caiz olduğunu kabul ettiklerinde -oysa vücub onda geleceğe taalluk etmiş ve emir de baki kalmıştır- menettikleri şeyin caiz olduğunu itiraf etmiş olurlar ki istenen de budur. İkinci olarak: Şayet vakit geniş olsaydı, fiili erteler ve meselenin büyüklüğünden ötürü âdete binaen ya neshedilmesi ümidiyle ya da çocuğun vefat edip sorumluluğun düşmesi ümidiyle kurban etmeye ve çocuğu dehşete düşürmeye kalkışmazdı; zira böylesi bir iş âdeten ertelenir. Buna da peygamberlerin aleyhimüsselâm âdetinin, insanların çoğunun âdetinin aksine Allah Teâlâ'nın emrini yerine getirmeye süratle koşmak olduğu, onlardan harikulade hallerin uzak görülmeyeceği ve İbrâhîm'in onların kadrü kıymeti en yücelerinden olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Âdetin -peygamberlere nispetle de olsa- ertelemeyi gerektirdiğini kabul etsek bile, o aleyhisselâm'ın âdete uyarak vaktin sonuna ertelemediği nereden bilinmektedir? Dolayısıyla itimat edilecek olan birinci cevaptır ve istidlal onunla tamamlanır. Mu'tezile bunu başka yönlerle de savuşturmaya çalışmıştır; bunlardan biri: Ona hiçbir şey emredilmemiştir, o sadece rüyanın gösterilmesiyle böyle bir vehme kapılmıştır; kabul edilse bile kurban etmekle değil, çocuğu çıkarmak, bıçağı almak ve onu şakağı üzerine yatırmak gibi onun mukaddimeleriyle emrolunmuştur. Buna da daha önce geçen { افْعَلْ ما تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı yap” kavli ve emir olmasaydı haram olan boğazlamaya ve dehşete düşürmeye girişmesi sebebiyle bunun tutarsız olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Nasıl olmasın ki, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır.” ve { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik.” buyrukları bunun aksine delalet etmektedir; zira emir olmasaydı bu apaçık bir imtihan olmaz ve fidyeye de ihtiyaç duyulmazdı. Fidyenin, kurban etmekle emrolunduğu zannına karşılık olması ihtimalinin durumu ise ortadadır. Mu'tezile'nin esasına göre bu, İbrâhîm aleyhisselâm'ı emir gibi görünen ama emir olmayan bir hususta cehalete düşürmektir ki bu caiz değildir. Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında fasit zannı caiz görmeyen kimseye göre ise bu, hiç mesabesindedir. Bir diğer savunmaları: Kurban etmediğini kabul etmiyoruz; bilakis kestiği, her ne zaman bir yeri kesse kesilen yerin hemen ardından kaynadığı ve kesmeyi engelleyen bakır veya demir bir levhanın yaratıldığı rivayet edilmiştir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Bu dinlenmez; birincisi âdete ve zahire aykırıdır ve muteber bir nakille de aktarılmamıştır. Buna, rivayetin menetmeye bir dayanak olduğu, zayıflığın buna mani teşkil etmediği, ihtimalin bu makamda yeterli olduğu ve cennetten koç gönderilmesi gibi bunun da caiz olduğunda şüphe bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir. İkincisi: Şayet kurban etseydi fidyeye ihtiyaç kalmazdı; canın çıkmamasından ötürü olduğu iddiası ise tutarsızdır. Emir devam ederken levha ile kesmenin engellenmesi imkânsız olanı teklif etmek olurdu ki onlar bunu caiz görmezler; sonra bu emir kendisinden neshedilmiştir, aksi takdirde onu terk etmekle günahkâr olurdu; dolayısıyla bu, imkândan önce bir nesh olur ve aleyhimize değil lehimize delil teşkil eder. Hanefî âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Üzerinde bulunduğumuz mesele nesh kabilinden değildir; çünkü nesh, hükmün bedelsiz olarak kaldırılmasıdır; burada ise pir-i fani hakkındaki oruç fidyesinde olduğu gibi onun yerine geçen bir bedel vardır; dolayısıyla emrolunan şeyin hükmünün kalkmadığı anlaşılmıştır. et-Telvîh'te şöyle denmektedir: Şayet 'Bedelin aslın yerine geçtiğini kabul edelim, fakat bu durum aslın yani boğazlanmasının haram kılınmasını gerektirmiştir; bir şeyin vacip olduktan sonra haram kılınması ise hükmünün kalkması sebebiyle muhakkak neshtir' denilirse, şöyle cevap verilir: Bunun nesh olduğunu kabul etmiyoruz; bu ancak şer'î bir hüküm olsaydı gerekirdi, bu ise memnudur; zira evladı boğazlamanın haramlığı asılda sabittir, vücub ile zail olmuş, sonra koyunun evladın yerine geçmesiyle geri dönmüştür; dolayısıyla onun sübutu vücubun neshi olacak şekilde şer'î bir hüküm değildir, ifade burada bitti. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Bu, aslî ibahanın kaldırılmasının nesh olmadığı esasına dayanmaktadır; fakat bazı Hanefîlerin benimsediği gibi onun nesh olduğu kabul edilirse -çünkü onların takrir ettiği üzere şeriat olmaksızın ibaha da tahrîm de yoktur- aslî haramlığın kaldırılması nesh olur; onun kaldırılması da nesh olunca, Şerhu't-Tahrîr'de takrir edildiği üzere zikredilen itiraz cevapsız kalır. Bu hususta her iki tarafın hüccetlerine dair sözün tamamı fıkıh usulünde tafsil edilmiştir ve bu kadarı müfessirin maksadı için kâfidir.

البحث الثالث أنه استدل أبو حنيفة بالقصة على أن لو نذر أن يذبح ولده فعليه شاة، ووافقه في ذلك محمد،

Üçüncü inceleme konusu: Ebû Hanîfe bu kıssa ile bir kimsenin çocuğunu kurban etmeyi adaması halinde üzerine bir koyun gerekeceğine delil getirmiştir; Muhammed de bu hususta ona muvafakat etmiştir.

ونقله الإمام القرطبي عن مالك. وفي تنوير الأبصار وشرحه الدر المختار نذر أن يذبح ولده فعليه شاة لقصة الخليل ﵇ وألغاه الثاني والشافعي كنذره قتله ونقل الجصاص أن نذر القتل كنذر الذبح، واعترض على الإمام بأنه نذر معصية وجاء لا نذر في معصية الله تعالى، وقال هو: إن ذلك في شرع إبراهيم ﵇ عبارة عن ذبح شاة ولم يثبت نسخه فليس معصية، وقال بعض الشافعية: ليس في النظم الجليل ما يدل على أنه كان نذرا من إبراهيم ﵇ حتى يستدل به. وأجيب بأنه ورد في التفسير المأثور أنه نذر ذلك وهو في حكم النص ولذا قيل له لما بلغ معه السعي: أوف بنذرك، وبأنه إذا قامت الشاة مقام ما أوجبه الله تعالى عليه علم قيامها مقام ما يوجبه على نفسه بالطريق الأولى فيكون ثابتا بدلالة النص، والإنصاف أن مدرك الشافعي وأبي يوسف عليهما الرحمة أظهر وأقوى من مدرك الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه في هذه المسألة فتأمل وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ أنعمنا عليهما بالنبوة وغيرها من المنافع الدينية والدنيوية وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ هذا وما بعده من قبيل عطف الخاص على العام، والكرب العظيم تغلب فرعون ومن معه من القبط، وقيل الغرق وليس بذاك وَنَصَرْناهُمْ الضمير لهما مع القوم وقيل لهما فقط وجيء به ضمير جمع لتعظيمهما فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ بسبب ذلك على فرعون وقومه وهُمُ يجوز أن يكون فصلا أو توكيدا أو بدلا، والتنجية وإن كانت بحسب الوجود مقارنة لما ذكر من النصر لكنها لما كانت بحسب المفهوم عبارة عن التخليص عن المكروه بدأ بها ثم بالنصر الذي يتحقق مدلوله بمحض تنجية المنصور من عدوه من غير تغلب عليه ثم بالغلبة لتوفية مقام الامتنان حقه بإظهار أن كل مرتبة من هذه المراتب الثلاث نعمة جليلة على حيالها وَآتَيْناهُمَا بعد ذلك الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ أي البليغ في البيان والتفصيل كما يشعر به زيادة البنية وهو التوراة وَهَدَيْناهُمَا بذلك الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ الموصل إلى الحق والصواب بما فيه من تفاصيل الشرائع وتفاريع الأحكام وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ الكلام فيه نظير ما سبق في نظيره وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ قال الطبري: هو إلياس بن ياسين بن فنحاص بن العيزار بن هارون أخي موسى ﵉ فهو إسرائيلي من سبط هارون، وحكى القتيبي أنه من سبط يوشع، وحكى الطبرسي أنه ابن عم اليسع وأنه بعث بعد حزقيل، وفي العجائب للكرماني أنه ذو الكفل، وعن وهب أنه عمر كما عمر الخضر ويبقى إلى فناء الدنيا.

İmam Kurtubî bunu Mâlik'ten de nakletmiştir. Tenvîrü'l-Ebsâr ve şerhi ed-Dürrü'l-Muhtâr'da: 'Çocuğunu boğazlamayı adarsa Halîl aleyhisselâm'ın kıssasından ötürü üzerine bir koyun gerekir; İkinci [İmam Ebû Yûsuf] ve Şâfiî ise onu öldürmeyi adaması gibi bunu batıl saymışlardır' denilmektedir. Cessâs da öldürmeyi adamanın kurban etmeyi adamak gibi olduğunu nakletmiştir. İmâm'a, bunun bir masiyet adağı olduğu ve 'Allah Teâlâ'ya isyanda adak yoktur' hadisinin varlığı ile itiraz edilmiştir. O ise şöyle demiştir: Bu durum İbrâhîm aleyhisselâm'ın şeriatında bir koyun kesmekten ibaretti ve neshedildiği de sabit olmamıştır, dolayısıyla masiyet değildir. Bazı Şâfiîler: 'Yüce nazımda, kendisiyle istidlal edilecek şekilde bunun İbrâhîm aleyhisselâm'dan bir adak olduğuna delalet eden bir şey yoktur' demiştir. Buna, me'sur tefsirde onun bunu adadığının rivayet edildiği ve bunun nass hükmünde olduğu, bu yüzden onunla beraber koşma çağına erdiğinde kendisine 'Adağını yerine getir' denildiği; ayrıca koyun Allah Teâlâ'nın ona vacip kıldığı şeyin yerine geçtiğinde, evleviyet yoluyla kişinin kendi nefsine vacip kıldığı şeyin de yerine geçeceğinin anlaşıldığı ve böylece nassın delaletiyle sabit olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İnsafla bakılırsa, Şâfiî ve Ebû Yûsuf'un -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- dayanağı, bu meselede İmam-ı Âzam'ın radıyallâhu teâlâ anh dayanağından daha zahir ve daha kuvvetlidir, iyi düşün! { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk.” Her ikisine peygamberlik ve diğer dinî ve dünyevî menfaatleri bahşettik. { وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık.” Bu ve sonrasındakiler hassın âmm üzerine atfı kabilindendir. Büyük sıkıntı, Firavun ve beraberindeki Kıptîlerin tahakkümüdür; suda boğulma olduğu da söylenmiştir ama pek tutarlı değildir. { وَنَصَرْناهُمْ } “Onlara yardım ettik” zamir, kavimle birlikte her ikisine aittir; sadece ikisine ait olduğu ve onları tazim etmek için cemi zamiri getirildiği de söylenmiştir. { فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ } “Böylece galip gelenler kendileri oldular.” Bu sayede Firavun ve kavmine üstün geldiler. { هُمُ } zamirinin fasıl, tekit veya bedel olması caizdir. Kurtarma, varlık bakımından zikredilen yardım ile eş zamanlı olsa da mefhum bakımından hoşa gitmeyen şeyden kurtarmaktan ibaret olduğu için önce onunla başlanmış; ardından mansurun düşmanına galebe çalmaksızın sırf düşmanından kurtarılmasıyla mazmunu tahakkuk eden yardım ile devam edilmiş; sonra da bu üç mertebeden her birinin başlı başına yüce bir nimet olduğunu göstermek suretiyle minnet makamının hakkını vermek üzere galebe ile tamamlanmıştır. { وَآتَيْناهُمَا } Bundan sonra her ikisine verdik { الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ } “O apaçık Kitab'ı” yani kelime yapısının ziyadeliğinin hissettirdiği üzere beyanı ve tafsilatı son derece beliğ olan [Kitab'ı] ki o Tevrat'tır. { وَهَدَيْناهُمَا } Bununla her ikisini ilettik { الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Dosdoğru yola” şeriatların tafsilatları ve hükümlerin teferruatıyla hakka ve doğruya ulaştıran [yola]. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında her ikisine de [iyi bir nam] bıraktık.” { سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun!” { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” { إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz ikisi de bizim mümin kullarımızdandı.” Buradaki izah, daha önce geçen benzerindeki gibidir. { وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi.” Taberî şöyle demiştir: O, Mûsâ'nın aleyhimesselâm kardeşi Hârûn'un oğlu el-Ayzar'ın oğlu Fınhas'ın oğlu Yâsîn'in oğlu İlyâs'tır; dolayısıyla Hârûn sıbtından (kolundan) bir İsrâiloğludur. Kuteybî onun Yûşa' sıbtından olduğunu nakletmiş; Tabersî ise Elyesa'ın amcasının oğlu olduğunu ve Hazkīl'den sonra gönderildiğini aktarmıştır. Kirmânî'nin el-Acâib'inde onun Zülkifl olduğu yer almaktadır. Vehb'den ise Hızır'ın uzun ömürlü kılındığı gibi onun da uzun ömürlü kılındığı ve dünyanın sonuna kadar baki kalacağı rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن عساكر عن الحسن أنه موكل بالفيافي والخضر بالبحار والجزائر وإنهما يجتمعان بالموسم في كل عام، وحديث اجتماعه مع النبي ﷺ في بعض الأسفار وأكله معه من مائدة نزلت عليهما عليهما الصلاة والسلام من السماء هي خبز وحوت وكرفس وصلاتهما العصر معا رواه الحاكم عن أنس وقال: هذا حديث صحيح الإسناد وكل ذلك من التعمير وما بعده لا يعول عليه. وحديث الحاكم ضعفه البيهقي، وقال الذهبي. موضوع قبح الله تعالى من وضعه ثم قال: وما كنت أحسب ولا أجوز أن الجهل يبلغ بالحاكم إلى أن يصحح هذا، وأخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن عساكر: عن ابن مسعود أن إلياس هو إدريس ونقل عنه أنه قرأ «وإن إدريس لمن المرسلين» والمستفيض عنه أنه قرأ كالجمهور نعم قرأ ابن وثاب والأعمش والمنهال بن عمرو والحكم بن عتيبة الكوفي كذلك.

İbn Asâkir'in Hasan'dan naklettiğine göre, o çöllere, Hızır ise denizlere ve adalara memur kılınmıştır ve her yıl hac mevsiminde bir araya gelirler. Bazı seferlerde Peygamber ﷺ ile bir araya geldiği, gökten kendilerine indirilen ekmek, balık ve kerevizden ibaret bir sofradan onunla birlikte yedikleri ve ikindiyi beraber kıldıklarına dair Hâkim'in Enes'ten rivayet ettiği hadis hakkında Hâkim: 'Bu, isnadı sahih bir hadistir' demiştir. Fakat uzun ömürlü kılınmaya ve sonrasına dair bütün bu anlatılanlar itimada şayan değildir. Hâkim'in hadisini Beyhakī zayıf bulmuş, Zehebî ise: 'Uydurmadır, onu uyduranı Allah Teâlâ kahretsin!' demiş ve ardından eklemiştir: 'Hâkim'in cehaletinin bunu tashih edecek dereceye varacağını zannetmez ve ihtimal vermezdim.' Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir İbn Mes'ûd'dan İlyâs'ın İdrîs olduğunu nakletmişlerdir; ondan 'Ve şüphesiz İdrîs de gönderilen peygamberlerdendi' şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Ondan tevatüren gelen meşhur kıraat ise cumhurun kıraati gibidir; evet, İbn Vessâb, A'meş, Minhâl b. Amr ve Kûfeli Hakem b. Uteybe de bu şekilde okumuşlardır.

وقرىء «إدراس» وهو لغة في إدريس كإبراهام في إبراهيم، وإذا فسر إلياس بإدريس على أن أحد اللفظين اسم

«İdrâs» şeklinde de okunmuştur; bu, İbrâhîm kelimesinde İbrâhâm denmesi gibi İdrîs kelimesinin bir lügatidir (farklı bir söylenişidir). Şayet İlyâs, iki lafızdan biri isim

والآخر لقب فإن كان المراد بهما من سمعت نسبه فلا بأس به وإن كان المراد بهما إدريس المشهور الذي رفعه الله تعالى مكانا عليا وهو على ما قيل أخنوخ بن يزد بن مهلاييل بن أنوش بن قينان بن شيث بن آدم وكان على ما ذكره المؤرخون قبل نوح، وفي المستدرك عن ابن عباس أن بينه وبين نوح ألف سنة، وعن وهب أنه جد نوح أشكل الأمر في قوله تعالى وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ [الأنعام: ٨٣- ٨٦] لأن ضمير ذُرِّيَّتِهِ إما أن يكون لإبراهيم لأن الكلام فيه وإما أن يكون لنوح لأنه أقرب ولأن يونس ولوطا ليسا من ذرية إبراهيم، وعلى التقديرين لا يتسنى نظم إلياس المراد به إدريس الذي هو قبل نوح على ما سمعت في عداد الذرية، ويرد على القول بالاتحاد مطلقا أنه خلاف الظاهر فلا تغفل.

diğerinin lakap olması esasına göre İdrîs ile tefsir edilirse; şayet her ikisiyle de nesebini işittiğin zat kastediliyorsa bunda bir beis yoktur. Eğer her ikisiyle de Allah Teâlâ'nın yüce bir mekâna yükselttiği meşhur İdrîs kastediliyorsa -ki o söylendiğine göre Âdem oğlu Şît oğlu Kaynan oğlu Enûş oğlu Mehlâil oğlu Yerd oğlu Ahnûh'tur ve tarihçilerin zikrettiğine göre Nûh'tan öncedir; Müstedrek'te İbn Abbâs'tan onunla Nûh arasında bin yıl olduğu, Vehb'den ise Nûh'un dedesi olduğu nakledilmiştir- bu takdirde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda iş müşkil bir hal alır: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “İşte bu, kavmine karşı İbrâhîm'e verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. Biz ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik; hepsini de doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da hidayete erdirmiştik. İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [doğru yola ilettik]. Hepsi de salihlerdendi. İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da [hidayete erdirdik]. Hepsini de âlemlere üstün kıldık.” [En'âm: 83-86] Zira { ذُرِّيَّتِهِ } “Onun soyundan” ifadesindeki zamir, ya söz onun hakkında olduğu için İbrâhîm'e aittir ya da daha yakın olduğu ve Yûnus ile Lût İbrâhîm'in zürriyetinden olmadığı için Nûh'a aittir. Her iki takdire göre de işittiğin üzere Nûh'tan önce olan ve kendisiyle İdrîs kastedilen İlyâs'ın zürriyet sayımına dâhil edilmesi mümkün olmaz. Mutlak olarak ikisinin aynı kişi olduğu görüşüne ise bunun zahire aykırı olduğu itirazı yöneltilir, gafil olma!

وقرأ عكرمة. والحسن بخلاف عنهما والأعرج وأبو رجاء وابن عامر وابن محيصن «وإن الياس» بوصل الهمزة فاحتمل أن يكون قد وصل همزة القطع واحتمل أن يكون اسمه يأسا ودخلت عليه أل كما قيل في اليسع، وفي حرف أبي ومصحفه و «أن إبليس» بهمزة مكسورة بعدها ياء أيضا ساكنة آخر الحروف بعدها لام مكسورة بعدها ياء أيضا ساكنة وسين مهملة مفتوحة.

İkrime ve Hasan -kendilerinden gelen farklı bir rivayette-, A'rec, Ebû Recâ, İbn Âmir ve İbn Muhaysın hemzeyi vasıl yaparak «وإن الياس» şeklinde okumuşlardır. Bu durumda katı' hemzesini vasletmiş olması da isminin 'Yâs' olup Elyesa kelimesinde söylendiği gibi başına elif-lam dâhil olmuş bulunması da muhtemeldir. Übey'in kıraatinde ve mushafında ise esreli hemze, ardından yine sakin ya, ardından esreli lâm, ardından yine sakin yâ ve fethalı sîn ile «وأن إبليس» şeklindedir.

إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ وهم على المشهور في إلياس سبط من بني إسرائيل أسكنهم يوشع لما فتح الشام المدينة المعروفة اليوم ببعلبك وزعم بعضهم أنها كانت تسمى بكة وقيل بك بلاها. ثم سميت بما عرف على طريق التركيب المزجي، وإِذْ عند جمع مفعول اذكر محذوفا أي اذكر وقت قوله لقومه أَلا تَتَّقُونَ عذاب الله تعالى ونقمته بامتثال أوامره واجتناب نواهيه أَتَدْعُونَ بَعْلًا أي أتعبدونه أو تطلبون حاجكم منه، وهو اسم صنم لهم كما قال الضحاك والحسن وابن زيد وفي بعض نسخ القاموس أنه لقوم يونس، ولا مانع من أن يكون لهما أو ذلك تحريف. قيل وكان من ذهب طوله عشرون ذراعا وله أربعة أوجه فتنوا به وعظموه حتى أخدموه أربعمائة سادن وجعلوهم أنبياءه فكان الشيطان يدخل في جوفه ويتكلم بشريعة الضلالة والسدنة يحفظونها ويعلمونها الناس، وقيل هو اسم امرأة أتتهم بضلالة فاتبعوها واستؤنس له بقراءة بعضهم، بعلاء بالمد على وزن حمراء، وظاهر صرفه أنه عربي على القولين فلا تغفل.

{ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani o kavmine şöyle demişti:” İlyâs hakkındaki meşhur görüşe göre onlar, Yûşa' Şam'ı fethettiğinde bugün Ba'lebek diye bilinen şehre yerleştirdiği İsrâiloğullarından bir sıbttır (kabiledir). Bazıları bu şehrin 'Bekke' diye isimlendirildiğini, bazısı da 'he' harfi olmaksızın 'Bek' diye adlandırıldığını; sonra terkîb-i mezcî yoluyla bilinen ismi aldığını iddia etmiştir. Bir topluluğa göre { إِذْ } mahzuf olan 'hatırla' fiilinin mef'ûlüdür; yani kavmine şöyle dediği vakti hatırla: { أَلا تَتَّقُونَ } “Siz hiç korkup sakınmaz mısınız?” Emirlerini yerine getirip yasaklarından sakınarak Allah Teâlâ'nın azabından ve intikamından korkmaz mısınız? { أَتَدْعُونَ بَعْلًا } “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz...” yani ona mı kulluk ediyorsunuz veya ihtiyaçlarınızı ondan mı talep ediyorsunuz? Dahhâk, Hasan ve İbn Zeyd'in belirttiği üzere bu, onların bir putunun ismidir. el-Kāmûs'un bazı nüshalarında onun Yûnus'un kavmine ait olduğu yazılıdır; her ikisine ait olması da bunun bir tahrif olması da mümkündür. Boyunun yirmi arşın, altından ve dört yüzlü olduğu; onunla fitneye düşüp onu o kadar yücelttikleri, hatta ona dört yüz hizmetkâr tahsis edip onları putun peygamberleri kıldıkları; şeytanın putun içine girip dalalet şeriatını konuştuğu, hizmetkârların da bunu ezberleyip insanlara öğrettiği söylenmiştir. Bir görüşe göre ise kendilerine bir dalalet getirip peşinden gittikleri bir kadının ismidir; bazılarının 'hamrâ' vezninde med ile «بعلاء» (Ba'lâ) şeklindeki kıraatiyle de buna istinas edilmiştir. Kelimenin munsarıf kılınmasının zahiri, her iki görüşe göre de Arapça olduğunu gösterir, gafil olma!

وقال عكرمة وقتادة، البعل الرب بلغة اليمن: وفي رواية أخرى عن قتادة بلغة أزد شنوءة وأستام بن عباس ناقة رجل من حمير فقال له: أنت صاحبها؟ قال: بعلها فقال ابن عباس أتدعون بعلا: أتدعون ربا ممن أنت؟ قال: من حمير، والمراد عليه أتدعون بعض البعول أي الأرباب والمراد بها الأصنام أو المعبودات الباطلة فالتنكير للتبعيض فيرجع لما قيل قبله وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ أي وتتركون عبادته تعالى أو طلب جميع حاجكم منه ﷿ على أن الكلام على حذف مضاف وقيل إن المراد بتركهم إياه سبحانه تركهم عبادته ﷿ والمراد بالخالق من يطلق عليه ذلك، وله بهذا الاعتبار إفراد وإن اختلفت جهة الإطلاق فيها فلا إشكال في إضافة أفعل إلى ما بعده، وهاهنا سؤال مشهور وهو ما وجه العدول عن تدعون بفتح التاء والدال مضارع ودع بمعنى ترك إلى تَذَرُونَ مع مناسبته ومجانسته لتدعون قبله دون تذرون وأجيب عن ذلك بأجوبة الأول أن في ذلك نوع تكلف والجناس المتكلف غير ممدوح عند البلغاء ولا يمدح عندهم ما لم يجىء عفوا بطريق الاقتضاء ولذا ذموا متكلفة فقيل فيه:

İkrime ve Katâde: 'el-Ba'l, Yemen lügatinde rab (efendi) demektir' demişlerdir. Katâde'den gelen diğer bir rivayette Ezd-i Şenûe lügatinde olduğu belirtilmiştir. İbn Abbâs, Himyerli bir adamın devesini pazarlık konusu yapmış ve ona: 'Sen bunun sahibi misin?' demiştir. Adam: 'Ba'liyim (sahibiyim)' deyince İbn Abbâs: 'Ba'l'e mi yalvarıyorsunuz yani bir rabbe mi yalvarıyorsunuz? Sen kimlerdensin?' diye sormuş, adam da: 'Himyer'denim' demiştir. Buna göre mana: 'Bazı ba'llere yani rablere mi yalvarıyorsunuz?' demektir; bunlarla kastedilen ise putlar veya batıl ilahlardır; buradaki tenkir teb'îz (kısmîlik) içindir, dolayısıyla daha önce söylenene raci olur. { وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } “ve yaratıcıların en güzelini bırakıyorsunuz?” Sözün muzafın hazfi üzere olması esasına göre, yani Allah Teâlâ'ya ibadeti veya bütün ihtiyaçlarınızı O'ndan azze ve celle talep etmeyi terk mi ediyorsunuz? Bir görüşe göre, onların O'nu terk etmelerinden murat O'na azze ve celle ibadeti terk etmeleridir; 'hâlık' ile kastedilen ise kendisine bu isim ıtlak olunan kimsedir; bu itibarla bu ismin ıtlak ciheti farklı olsa bile onun fertleri mevcuttur, dolayısıyla ef'al-i tafdilin kendisinden sonrakine izafesinde bir müşkül yoktur. Burada meşhur bir soru vardır: Tâ ve dâlın fethasıyla terk etti manasındaki vede'a fiilinin muzarisi olan 'ted'avne' fiili öncesindeki 'ted'ûne' ile tam bir uyum ve cinas içinde iken bundan vazgeçilip { تَذَرُونَ } fiiline dönülmesinin vechi nedir? Buna birtakım cevaplar verilmiştir: Birincisi: Bunda bir nevi tekellüf (zorlama) vardır ve tekellüflü cinas beliğler nezdinde övülmez; onlara göre ancak mukteza gereği kendiliğinden geldiği takdirde övülür, bu sebeple onu zorlayanları yermişler ve bu hususta şöyle denilmiştir:

طبع المجنس فيه نوع قيادة ... أو ما ترى تأليفه للأحرف

Cinas yapanın tabiatında bir nevi pezevenklik vardır / Görmez misin harfleri nasıl birbirine çattığını!

قاله الخفاجي، وفي كون هذا البيت في خصوص المتكلف نظر وبعد فيه ما فيه، الثاني أن في تدعون إلباسا

Bunu Hafâcî söylemiştir; bu beytin bizzat tekellüflü olan hakkında olduğuna dair görüşte durup düşünmek gerekir ve bunda bir uzaklık vardır. İkincisi: 'Ted'avne' lafzında,

على من يقرأ من المصحف دون حفظ من العوام بأن يقرأه كتدعون الأول ويظن أن المراد إنكار بين دعاء بعل ودعاء أحسن الخالقين، وليس بالوجه إذ ليس من سنة الكتاب ترك ما يلبس على العوام كما لا يخفى على الخواص.

avâmdan ezbere dayanmaksızın mushaftan okuyan kimseye karşı bir iltibas (karışıklık) vardır; şöyle ki onu birinci 'ted'ûne' gibi okur ve muradın Ba'l'e dua etmek ile yaratıcıların en güzeline dua etmek arasında bir inkâr olduğunu zanneder. Bu pek tutarlı bir vecih değildir; zira havas zümresine gizli kalmayacağı üzere, avama iltibas teşkil eden şeyleri terk etmek Kitab'ın sünnetinden (üslubundan) değildir.

والصحابة أيضا لم يراعوهم وإلا لما كتبوا المصحف غير منقوط ولا ذا شكل كما هو المعروف اليوم، وفي بقاء الرسم العثماني معتبرا إلى انقضاء الصحابة ما يؤيد ما قلنا، الثالث أن التجنيس تحسين وإنما يستعمل في مقام الرضا والإحسان لا في مقام الغضب والتهويل، وفيه بأنه وقع فيما نفاه قال تعالى وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ [الروم: ٥٥] وقال سبحانه يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ [النور: ٤٣، ٤٤] وفيهما الجناس التام ولا يخفى حال المقام، الرابع ما نقل عن الإمام فإنه سئل عن سبب ترك تدعون إلى تَذَرُونَ فقال: ترك لأنهم اتخذوا الأصنام آلهة وتركوا الله تعالى بعد ما علموا أن الله سبحانه ربهم ورب آبائهم الأولين استكبارا واستنكارا فلذلك قيل وَتَذَرُونَ ولم يقل وتدعون، وفيه القول بأن دع أمر بالترك قبل العلم وذر أمر بالترك بعده ولا تساعده اللغة والاشتقاق، الخامس أن لإنكار كل من فعلي دعاء بعل وترك أحسن الخالقين علة غير علة إنكار الآخر فترك التجنيس رمزا إلى شدة المغايرة بين الفعلين، السادس أنه لما لم يكن مجانسة بين المفعولين بوجه من الوجوه ترك التجنيس في الفعلين المتعلقين بهما وإن كانت المجانسة المنفية بين المفعولين شيئا والمجانسة التي نحن بصددها بين الفعلين شيئا آخر، وكلا الجوابين كما ترى، السابع أن يدع إنما استعملته العرب في الترك الذي لا يذم مرتكبه لأنه من الدعة بمعنى الراحة ويذر بخلافه لأنه يتضمن إهانة وعدم اعتداد لأنه من الوذر قطعة اللحم الحقيرة التي لا يعتد بها. واعترض بأن المتبادر من قوله بخلافه أن يذر إنما استعملته العرب في الترك الذي يذم مرتكبه فيرد عليه قوله تعالى فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ [الأنعام: ١١٢، ١٣٧] وقوله سبحانه وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا [البقرة: ٢٧٨] إلى غير ذلك وفيه تأمل. الثامن أن يدع أخص من يذر لأنه بمعنى ترك الشيء مع اعتناء به بشهادة الاشتقاق نحو الإيداع فإنه ترك الوديعة مع الاعتناء بحالها ولهذا يختار لها من هو مؤتمن ونحوه موادعة الأحباب وأما يذر فمعناه الترك مطلقا أو مع الاعراض والرفض الكلي، قال الراغب يقال فلان يذر الشيء أي يقذفه لقلة الاعتداد به ومنه الوذر وهو ما سمعت آنفا، ولا شك أن السياق إنما يناسب هذا دون الأول إذ المراد تبشيع حالهم في الإعراض عن ربهم وهو قريب من سابقه لكنه سالم عن بعض ما فيه، التاسع أن في تدعون بفتح التاء والدال ثقلا ما لا يخفى على ذي الذوق السليم والطبع المستقيم وَتَذَرُونَ سالم عنه فلذا اختير عليه فتأمل والله تعالى أعلم، وقد أشار ﷾ بقوله أَحْسَنَ الْخالِقِينَ إلى المقتضي للانكار المعنى بالهمز وصرح به للاعتناء بشأنه في قوله تعالى:

Sahabe de onları gözetmemiştir; aksi takdirde mushafı bugün bilindiği gibi noktasız ve harekesiz olarak yazmazlardı. Osmânî resm-i hattın sahabe asrının sonuna kadar muteber kalması da söylediğimizi teyit etmektedir. Üçüncüsü: Tecnis (cinas) bir güzelleştirmedir ve ancak rıza ve ihsan makamında kullanılır, gazap ve tehvil makamında kullanılmaz. Buna da onun nefyettiği hususun bizzat vuku bulduğu söylenerek karşı çıkılmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler.” [Rûm: 55] ve { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } “Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecektir. Allah gece ile gündüzü birbiri ardınca çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır.” [Nûr: 43-44] buyurmuştur. Her ikisinde de tam cinas vardır ve makamın durumu ortadadır. Dördüncüsü: İmam'dan nakledilen şu izahtır; kendisine 'ted'avne' fiilinden vazgeçilip { تَذَرُونَ } lafzına dönülmesinin sebebi sorulunca şöyle demiştir: Vazgeçildi, çünkü onlar putları ilah edindiler ve Allah Teâlâ'nın kendilerinin ve önceki atalarının Rabbi olduğunu bildikten sonra kibirlenerek ve kabul etmeyerek Allah Teâlâ'yı terk ettiler; bu yüzden { وَتَذَرُونَ } denildi ve 've ted'avne' denilmedi. Bunda, 'da' kelimesinin bilgiden önce terk emri, 'zer' kelimesinin ise bilgiden sonra terk emri olduğu iddiası vardır ki lügat ve iştikak buna yardımcı olmaz. Beşincisi: Ba'l'e yalvarma ve yaratıcıların en güzelini terk etme fiillerinin her birini inkâr etmenin gerekçesi diğerini inkâr etmenin gerekçesinden farklıdır; bu yüzden iki fiil arasındaki şiddetli başkalığa işaret etmek üzere tecnis terk edilmiştir. Altıncısı: İki mef'ûl arasında hiçbir vecihle bir türdeşlik (mücaneset) bulunmadığı için onlara taalluk eden iki fiilde de tecnis terk edilmiştir; her ne kadar iki mef'ûl arasında nefyedilen mücaneset başka bir şey, üzerinde durduğumuz iki fiil arasındaki mücaneset başka bir şey olsa da. Her iki cevap da gördüğün gibidir. Yedincisi: Araplar 'yeda'u' fiilini ancak işleyenin yerilmediği terk için kullanmışlardır; çünkü o rahatlık manasındaki 'eda'at' kökündendir. 'Yezaru' ise bunun aksinedir; çünkü o hakir görülen ve itibar edilmeyen et parçası manasındaki 'vezar' kökünden geldiği için bir aşağılama ve itibar etmeme manası içerir. Buna, 'bunun aksine' sözünden ilk akla gelenin Arapların 'yezaru' fiilini ancak işleyenin yerildiği terk için kullandığı manası olduğu, bu durumda Allah Teâlâ'nın: { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Artık onları iftiralarıyla baş başa bırak!” [En'âm: 112, 137] ve { وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا } “ve faizin kalanını bırakın!” [Bakara: 278] buyruklarının buna itiraz teşkil edeceği söylenmiştir; bunda durup düşünmek gerekir. Sekizincisi: 'Yeda'u' fiili 'yezaru' fiilinden daha hastır; çünkü o iştikakın şahitliğiyle bir şeye ihtimam göstererek terk etmek manasınadır; nitekim 'îdâ' (emanet bırakmak) böyledir, zira o durumuna ihtimam gösterilerek emanetin terk edilmesidir, bu yüzden onun için güvenilir kimse seçilir; dostların barışması (muvâdaa) da böyledir. 'Yezaru' fiiline gelince, onun manası mutlak terk veya yüz çevirme ve tamamen bırakma ile birlikte terktir. Râgıb şöyle demiştir: 'Filan adam bir şeyi yezaru denir; yani az itibar ettiği için onu fırlatıp atar; az önce işittiğin vezar kelimesi de bundandır.' Hiç şüphe yok ki siyak, ilkine değil ancak buna uygundur; zira murat, Rablerinden yüz çevirme hususundaki çirkin hallerini ortaya koymaktır; bu bir öncekine yakındır ancak onda bulunan bazı sakıncalardan uzaktır. Dokuzuncusu: Tâ ve dâlın fethasıyla 'ted'avne' lafzında selim zevk ve müstakim tabiat sahiplerine gizli kalmayacak bir ağırlık vardır; { وَتَذَرُونَ } ise bundan salimdir, bu yüzden ona tercih edilmiştir; iyi düşün, Allah Teâlâ en iyisini bilir. Allah azze ve celle { أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } “Yaratıcıların en güzeli” buyruğuyla hemze ile kastedilen inkârın gerekçesine işaret etmiş ve şanına verilen ehemmiyetten ötürü şu buyruğunda bunu açıkça ifade etmiştir:

اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ بالنصب على البدلية من أحسن الخالقين، قال أبو حيان: ويجوز كون ذاك عطف بيان إن قلنا إن إضافة أفعل التفضيل محضة، وقرأ غير واحد من السبعة بالرفع على أن الاسم الجليل مبتدأ ورَبَّكُمْ خبره أو هو خبر مبتدأ محذوف وربكم عطف بيان أو بدل منه، وروي عن حمزة أنه إذا وصل نصب وإذا وقف رفع، والتعرض لذكر ربوبيته تعالى لآبائهم الأولين لتأكيد إنكار تركهم إياه تعالى والإشعار ببطلان آراء آبائهم أيضا فَكَذَّبُوهُ فيما تضمنه كلامه من إيجاب الله تعالى التوحيد وتحريمه سبحانه الإشراك وتعذيبه تعالى عليه، وجوز أن يكون تكذيبهم راجعا إلى ما تضمنه قوله الله ربكم فَإِنَّهُمْ بسبب ذلك لَمُحْضَرُونَ أي في العذاب وإنما أطلقه اكتفاء بالقرينة أو لأن الإحضار المطلق مخصوص بالشر في العرف العام أو حيث استعمل في القرآن لإشعاره بالجبر إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ استثناء متصل من الواو في كذبوه فيدل على أن من قومه مخلصين لم يكذبوه، ومنع

{ اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “Rabbiniz ve önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı?” 'Yaratıcıların en güzeli' ifadesinden bedel olarak nasb ile okunmuştur. Ebû Hayyân: 'Eğer ef'al-i tafdilin izafetinin mahz (hakiki) olduğunu söylersek bunun atf-ı beyan olması da caizdir' demiştir. Yedi kurrâdan birden fazlası, lafza-i celâlin mübteda, { رَبَّكُمْ } kelimesinin onun haberi olması veya lafza-i celâlin mahzuf mübtedanın haberi olup 'rabbüküm' kelimesinin atf-ı beyan yahut ondan bedel olması esasına göre ref ile okumuştur. Hamza'dan vasl halinde nasb ile vakıf halinde ise ref ile okuduğu rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın onların önceki atalarının da Rabbi olduğunun zikredilmesi, O'nu Teâlâ terk etmelerini inkârı pekiştirmek ve atalarının görüşlerinin de batıl olduğunu hissettirmek içindir. { فَكَذَّبُوهُ } “Fakat onlar onu yalanladılar.” Sözünün içerdiği Allah Teâlâ'nın tevhidi farz kıldığı, şirki haram kıldığı ve şirk üzerine azap edeceği hususunda [yalanladılar]. Yalanlamalarının 'Allah sizin Rabbinizdir' sözünün içerdiği manaya raci olması da caiz görülmüştür. { فَإِنَّهُمْ } Bu sebeple şüphesiz onlar { لَمُحْضَرُونَ } “[azaba] hazır bulundurulacaklardır.” Yani azaba [hazır edileceklerdir]; karine ile yetinildiği için veya mutlak ihzar genel örfte yahut Kur'an'da kullanıldığı yerlerde zorlamayı hissettirdiği için sadece şerre tahsis edildiğinden mutlak bırakılmıştır. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.” Bu, 'yalanladılar' fiilindeki vâv zamirinden muttasıl istisnadır; dolayısıyla kavminden onu yalanlamayan ihlaslı kimselerin bulunduğuna delalet eder.

كونه استثناء متصلا من ضمير (محضرون) لأنه للمكذبين فإذا استثني منه اقتضى أنهم كذبوه ولم يحضروا وفساده ظاهر، وقيل: لأنه إذا لم يستثن من ضمير كذبوا كانوا كلهم مكذبين فليس فيهم مخلص فضلا عن مخلصين ومآله ما ذكر، لكن اعترضه ابن كمال بأنه لا فساد فيه لأن استثناءهم من القوم المحضرين لعدم تكذيبهم على ما دل عليه التوصيف بالمخلصين لا من المكذبين فمآل المعنى واحد.

Bunun 'hazır bulundurulanlar' kelimesindeki zamirden muttasıl istisna olması menedilmiştir; zira o yalanlayanlar içindir, şayet ondan istisna edilirse onların hem yalanladıkları hem de azaba getirilmedikleri manası çıkar ki bunun fesadı açıktır. 'Çünkü yalanladılar zamirinden istisna edilmediği takdirde onların hepsi yalanlayanlardan olur; bu durumda içlerinde ihlasa erdirilmiş kimseler bir yana, ihlaslı tek bir kişi bile kalmaz' denilmiştir ki neticesi zikredilen husustur. Fakat İbn Kemâl buna şöyle itiraz etmiştir: Bunda bir fesat yoktur; zira onların hazır bulundurulan kavimden istisna edilmesi -ihlasa erdirilmişler vasfının delalet ettiği üzere- yalanlamamış olmalarından ötürüdür, yoksa yalanlayanlardan değildir; dolayısıyla mananın neticesi birdir.

ورد بأن ضمير محضرين للقوم كضمير كذبوا. وقال الخفاجي: لا يخفى أن اختصاص الإحضار بالعذاب كما صرح به غير واحد يعين كون ضمير محضرين للمكذبين لا لمطلق القوم فإن لم يسلمه فهو أمر آخر، وفي البحر ولا يناسب أن يكون استثناء منقطعا إذ يصير المعنى لكن عباد الله المخلصين من غير قومه لا يحضرون في العذاب وفيه بحث.

Buna, hazır bulundurulanlar zamirinin de tıpkı yalanladılar zamiri gibi kavme ait olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Hafâcî şöyle demiştir: 'Birden fazla âlimin açıkça belirttiği gibi ihzarın azaba tahsis edilmesinin, hazır bulundurulanlar zamirinin mutlak kavme değil yalanlayanlara ait olmasını gerektirdiği gizli değildir; şayet bunu kabul etmezse o başka bir meseledir.' el-Bahr'da: 'Bunun munkatı' istisna olması uygun düşmez; zira bu takdirde mana: Lakin Allah'ın kavminden olmayan ihlaslı kulları azapta hazır bulundurulmazlar şeklinde olur' denilmiştir; bunda durup düşünmek gerekir.

وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ الكلام فيه كما في نظيره بيد أنه يقال هاهنا إن آل ياسين لغة في إلياس وكثيرا ما يتصرفون في الأسماء الغير العربية. وفي الكشاف لعل لزيادة الياء والنون معنى في اللغة السريانية، ومن هذا الباب سيناء وسينين، واختار هذه اللغة هنا رعاية للفواصل، وقيل: هو جمع إلياس على طريق التغليب بإطلاقه على قومه وأتباعه كالمهلبين للمهلب وقومه.

{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık.” { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } “İlyâs'a selâm olsun!” { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı.” Buradaki izah benzerindeki gibidir; ancak şu kadar var ki burada 'İl-Yâsîn' kelimesinin İlyâs isminde bir lügat olduğu söylenir ve Araplar Arapça olmayan isimlerde çokça tasarrufta bulunurlar. Keşşâf'ta: 'Yâ ve nûn ilavesinin Süryanice dilinde bir manası olabilir; Sînâ ve Sînîn de bu kabildendir' denilmektedir. Fasıla uyumu gözetilerek burada bu lügat tercih edilmiştir. Mühelleb ve kavmi için 'Mühellebûn' denildiği gibi, kavmine ve tabiilerine ıtlak edilerek tağlîb yoluyla İlyâs'ın cemisi olduğu da söylenmiştir.

وضعف بما ذكره النحاة من أن العلم إذا جمع أو ثني وجب تعريفه باللام جبرا لما فاته من العلمية، ولا فرق فيه بين ما فيه تغليب وبين غيره كما صرح به ابن الحاجب في شرح المفصل، لكن هذا غير متفق عليه، قال ابن يعيش في شرح المفصل يجوز استعماله نكرة بعد التثنية والجمع نحو زيدان كريمان وزيدون كريمون وهو مختار الشيخ عبد القاهر وقد أشبعوا الكلام على ذلك في مفصلات كتب النحو، ثم إن هذا البحث إنما يتأتى مع من لم يجعل لام إلياس للتعريف أما من جعلها له فلا يتأتى البحث معه، وقيل: هو جمع إلياسي بياء النسبة فخفف لاجتماع الياءات في الجر والنصب كما قيل أعجمين في أعجميين وأشعرين في أشعريين، والمراد بالياسين قوم إلياس المخلصون فإنهم الاحقاء بأن ينسبوا إليه، وضعف بقلة ذلك وإلباسه بإلياس إذا جمع وإن قيل: حذف لام إلياس مزيل للإلباس، وأيضا هو غير مناسب للسياق والسباق إذ لم يذكر آل أحد من الأنبياء.

Bu görüş, nahivcilerin şu açıklamasıyla zayıf görülmüştür: Özel isim tesniye veya cemi yapıldığında, alemîliğinden kaybettiği şeyi telafi etmek için başına elif-lâm getirilerek marife kılınması vacip olur; İbnü'l-Hâcib'in Şerhu'l-Mufassal'da açıkça belirttiği üzere tağlib bulunan ile bulunmayan arasında bu hususta bir fark yoktur. Ancak bu üzerinde ittifak edilmiş bir kural değildir; İbn Yaîş Şerhu'l-Mufassal'da şöyle demiştir: Tesniye ve cemiden sonra nekire olarak kullanılması caizdir; nitekim 'iki cömert Zeyd' ve 'cömert Zeydler' denilir ki Şeyh Abdülkāhir'in tercihi de budur; nahiv kitaplarının mufassal olanlarında bu konudaki sözü etraflıca açıklamışlardır. Sonra bu tartışma ancak İlyâs kelimesinin başındaki lâmı tarif için kılmayan kimseyle yürütülebilir; onu tarif için kılan kimseyle ise bu tartışma yürütülemez. Bir görüşe göre o nisbet yâ'sı ile 'İlyâsî' kelimesinin cemidir; cer ve nasb halinde yâ'ların bir araya gelmesi sebebiyle hafifletilmiştir, nitekim 'A'cemiyyîn' yerine 'A'cemîn' ve 'Eş'ariyyîn' yerine 'Eş'arîn' denilmiştir. 'İlyâsîn' ile kastedilen İlyâs'ın ihlaslı kavmidir; zira ona nispet edilmeye en layık olanlar onlardır. Bu görüş de böylesi kullanımın azlığı ve cemi yapıldığında İlyâs kelimesi ile iltibasa yol açması sebebiyle zayıf bulunmuştur; her ne kadar İlyâs'ın başındaki lâmın hazfedilmesinin iltibası giderdiği söylense de. Ayrıca peygamberlerden hiçbirinin âli zikredilmemişken bu durumun siyak ve sibaka uygun düşmediği de açıktır.

وقرأ نافع وابن عامر ويعقوب وزيد بن علي «آل ياسين» بالإضافة، وكتب في المصحف العثماني منفصلا ففيه نوع تأييد لهذه القراءة، وخرجت عن أن ياسين اسم أبي إلياس ويحمل الآل على إلياس وفي الكناية عنه تفخيم له كما في آل إبراهيم عن نبينا ﷺ، وجوز أن يكون الآل مقحما على أن ياسين هو إلياس نفسه.

Nâfi', İbn Âmir, Ya'kūb ve Zeyd b. Ali izafet ile «آل ياسين» (Âl-i Yâsîn) şeklinde okumuşlardır. Osmânî mushafta da ayrı yazılmıştır; dolayısıyla bunda bu kıraat için bir nevi teyit vardır. Bu kıraat, Yâsîn'in İlyâs'ın babasının ismi olması esasına göre tevcih edilmiş ve 'âl' kelimesi İlyâs'a hamledilmiştir; nitekim Peygamberimiz ﷺ hakkında 'Âl-i İbrâhîm' denilmesinde olduğu gibi ondan kinaye yoluyla bahsedilmesinde bir tazim vardır. Yâsîn'in bizzat İlyâs olması esasına göre 'âl' kelimesinin zaid (mukham) kılınmış olması da caiz görülmüştür.

وقيل: ياسين فيها اسم لمحمد ﷺ فآل ياسين آله ﵊،

Bir görüşe göre de buradaki Yâsîn, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir ismidir; dolayısıyla Âl-i Yâsîn, onun aleyhisselâm âlidir.

أخرج ابن أبي حاتم والطبراني وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال في «سلام على آل ياسين» نحن آل محمد آل ياسين

İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, «Selâm olsun Âl-i Yâsîn'e» [ayeti] hakkında şöyle demiştir: 'Biz Muhammed'in âli, Âl-i Yâsîn'iz.'

، وهو ظاهر في جعل ياسين اسما له ﷺ، وقيل: هو اسم للسورة المعروفة، وقيل: اسم للقرآن فآل ياسين هذه الأمة المحمدية أو خواصها.

Bu rivayet, Yâsîn'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir ismi kılındığı hususunda açıktır. Bir görüşe göre o, bilinen surenin ismidir; diğer bir görüşe göre ise Kur'an'ın ismidir, bu takdirde Âl-i Yâsîn bu Muhammedî ümmet veya onun seçkinleridir.

وقيل: اسم لغير القرآن من الكتب، ولا يخفى عليك أن السياق والسباق يأبيان أكثر هذه الأقوال.

Bir diğer görüşe göre Kur'an dışındaki [semavi] kitapların bir ismidir. Ancak siyak ve sibakın bu görüşlerin çoğunu reddettiği sana gizli değildir.

وقرأ أبو رجاء والحسن «على الياسين» بوصل الهمزة وتخريجها يعلم مما مر. وقرأ ابن مسعود ومن قرأ معه فيما سبق إدريس «سلام على ادراسين» وعن قتادة «وأن إدريس» وقرأ «على إدريسين» وقرأ أبي «على إيليس» كما قرأ «وإنّ إيليس لمن المرسلين» .

Ebû Recâ ve el-Hasen [el-Basrî], hemzenin vaslıyla «alâ'l-Yâsîn» şeklinde okumuşlardır; bunun [nahiv yönünden] tahrîci (izahı) daha önce geçen hususlardan bilinmektedir. İbn Mes‘ûd ve daha önce geçen yerde [İlyâs yerine] İdrîs şeklinde okuyanlar ise «selâmun alâ İdrâsîn» şeklinde okumuşlardır. Katâde'den «Ve inne İdrîse» [okuduğu] rivayet edilmiş olup, o [bu ayeti de] «alâ İdrîsîn» şeklinde okumuştur. Übeyy [b. Ka‘b] ise daha önce «Ve inne Îlîse le-mine'l-murselîn» şeklinde okuduğu gibi [burada da] «alâ Îlîs» şeklinde okumuştur.

وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١) إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ سبق بيانه في الشعراء وَإِنَّكُمْ

«Şüphesiz Lût da elçilerdendi. Hani biz onu ve geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın hariç bütün ailesini kurtarmıştık. Sonra diğerlerini yerle bir ettik» (١) kısmının açıklaması Şuarâ Suresi'nde geçmişti. «Ve şüphesiz siz»

يا أهل مكة لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ

[ey Mekkeliler,] «onların yanından geçip duruyorsunuz»

على منازلهم في متاجركم إلى الشام فإن سذوم (٢) في طريقه مُصْبِحِينَ

Şam'a yaptığınız ticaret seferlerinde onların yurtlarının üzerinden; zira Sodom (٢) bu yol üzerindedir, «sabah vakti»

داخلين في الصباح وَبِاللَّيْلِ

sabah vaktine girmiş olarak «ve geceleyin de.»

قيل أي ومساء بأن يراد بالليل أوله لأنه زمان السير ولوقوعه مقابل الصباح، وقيل: أي نهارا وليلا وهو تأويل قبل الحاجة ولذا اختير الأول، ووجه التخصيص عليه بأنه لعل سدوم وقعت قريب منزل يمر بها المرتحل عنه صباحا والقاصد مساء، وقال بعض الأجلة: لو أبقى على ظاهره لأن ديار العرب لحرها يسافر فيها في الليل إلى الصباح خلا عن التكلف في توجيه المقابلة أَفَلا تَعْقِلُونَ

Bir görüşe göre [bunun manası] 'akşamleyin de' demektir; zira gece ile kastedilen yolculuk vakti olduğu ve sabahın karşılığında yer aldığı için onun ilk vaktidir. Bir görüşe göre de 'gündüz ve gece' demektir; ancak bu, ihtiyaç duyulmadan yapılmış bir tevil olduğundan birincisi tercih edilmiştir. Bu tercihe göre [sabah ve akşamın] tahsis edilme sebebi şudur: Sodom, oradan yola çıkan kimsenin sabahleyin, oraya yönelen kimsenin ise akşamleyin yanından geçtiği bir konağın yakınında yer almaktadır. Bazı ileri gelen âlimler şöyle demiştir: 'Arap diyarı sıcak olduğu için orada geceden sabaha kadar yolculuk yapıldığı göz önüne alınıp [ifade] zahirine bırakılsaydı, karşıtlığın (mukabele) izahındaki tekellüften uzak kalınmış olurdu.' «Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?»

أتشاهدون ذلك فلا تعقلون حتى تعتبروا به وتخافوا أن يصيبكم مثل ما أصابهم فإن منشأ ذلك مخالفتهم رسولهم ومخالفة الرسول قدر مشترك بينكم.

Bunu görüp duruyorsunuz da bundan ibret alacak ve onların başına gelenin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesinden korkacak kadar akıl erdirmiyor musunuz? Zira bunun kaynağı onların peygamberlerine muhalefet etmeleridir; peygambere muhalefet ise sizinle onlar arasında ortak bir husustur.

وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ

«Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi.»

يروى على ما في البحر أنه ﵇ نبىء وهو ابن ثمان وعشرين سنة، وحكي في البحر أنه كان في زمن ملوك الطوائف من الفرس وهو ابن متى بفتح الميم وتشديد التاء الفوقية مقصور، وهل هذا اسم أمه أو أبيه فيه خلاف فقيل اسم أمه وهو المذكور في تفسير عبد الرزاق، وقيل: اسم أبيه وهذا- كما قال ابن حجر- أصح، وبعض أهل الكتاب يسميه يونان بن مائي، وبعضهم يسميه يونه بن امتياي ولم نقف في شيء من الأخبار على اتصال نسبه، وفي اسمه عند العرب ست لغات تثليث النون مع الواو والياء والهمزة، والقراءة المشهورة بضم النون مع الواو. وقرأ أبو طلحة بن مصرف بكسر النون قيل أراد أن يجعله عربيا مشتقا من أنس وهو كما ترى إِذْ أَبَقَ

el-Bahr'da yer aldığı üzere onun aleyhisselâm yirmi sekiz yaşında iken peygamber yapıldığı rivayet edilir. Yine el-Bahr'da onun Farsların Mülûkü't-Tavâif döneminde yaşadığı ve Mattâ'nın -mîm'in fethası ve üstteki tâ'nın şeddesi ile maksûr olarak- oğlu olduğu nakledilmiştir. Bunun annesinin ismi mi yoksa babasının ismi mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiş; annesinin ismi olduğu söylenmiş ki Abdürrezzâk'ın tefsirinde zikredilen budur; babasının ismi olduğu da söylenmiştir ki İbn Hacer'in belirttiği gibi bu daha sahihtir. Ehl-i Kitab'ın bazıları onu 'Yûnân b. Mâî', bazıları da 'Yûne b. İmtiyây' diye isimlendirir. Haberlerin hiçbirinde nesebinin ulaştığı silsileye rastlamadık. Araplarda onun isminde altı lehçe vardır: nûn harfinin üç harekesi (ötre, fetha, kesre) ile birlikte vâv, yâ ve hemze iledir. Meşhur kıraat, vâv ile nûn'un dammesiyledir. Ebû Talha b. Musarrıf ise nûn'un kesresi ile okumuştur; bunun 'üns' kökünden türetilmiş Arapça bir kelime kılınmak istendiği söylenmiştir ki durumu gördüğün gibidir. «Hani o kaçmıştı»

هرب، وأصله الهرب من السيد لكن لما كان هربه من قومه بغير إذن ربه كما هو الأنسب بحال الأنبياء ﵈ حسن إطلاقه عليه فهو إما استعارة أو مجاز مرسل من استعمال المقيد في المطلق، والأول أبلغ، وقال بعض الكمل: الإباق الفرار من السيد بحيث لا يهتدي إليه طالب أي بهذا القصد، وكان ﵇ هرب من قومه بغير إذن ربه سبحانه إلى حيث طلبوه فلم يجدوه فاستعير الإباق لهربه باعتبار هذا القيد لا باعتبار القيد الأول، وفيه بعد تسليم اعتبار هذا القيد على ما ذكره بعض أهل اللغة أنه لا مانع من اعتبار ذلك القيد فلا اعتبار بنفي اعتباره إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ

yani firar etmişti. Kelimenin aslı [kölenin] efendisinden kaçmasıdır; ancak peygamberlerin aleyhimüsselâm hâline en uygun düştüğü üzere onun kavminden Rabbinin izni olmadan kaçışı söz konusu olduğunda, bu lafzın onun hakkında kullanılması güzel düşmüştür. Bu kullanım ya bir istiare ya da mukayyedin mutlakta kullanılması türünden bir mecâz-ı mürseldir; birincisi daha beliğdir. Bazı yetkin âlimler şöyle demiştir: 'İbâk, efendiden arayanın kendisine ulaşamayacağı şekilde firar etmektir; yani bu maksatla [kaçmaktır]. O aleyhisselâm da kavminden Yüce Rabbinin izni olmadan, arayıp da bulamayacakları bir yere kaçmıştı; dolayısıyla ibâk lafzı birinci kayıt bakımından değil, bu kayıt bakımından onun kaçışına istiare edilmiştir.' Ancak bunda, bazı lügat âlimlerinin belirttiği bu kaydın muteberliği kabul edilse dahi, ilk kaydın dikkate alınmasına bir engel bulunmadığı için onun itibarını nefyetmeye gerek olmadığı şeklinde bir itiraz vardır. «Dolu bir gemiye»

المملوء فَساهَمَ

tıklım tıklım dolu olan. «Bunun üzerine kur'a çekti»

فقارع ﵇ من في الفلك، واستدل به من قال بمشروعية القرعة.

yani o aleyhisselâm gemidekilerle kur'alaştı. Kur'anın meşruiyetine kani olanlar bu ayeti delil getirmişlerdir.

فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ

«ve kaybedenlerden oldu.»

فصار من المغلوبين بالقرعة، وأصله المزلق اسم مفعول عن مقام الظفر.

Kur'ada mağlup olanlardan oldu. Kelimenin aslı 'kaydırılan' demek olup zafer makamından [uzaklaştırılmayı ifade eden] bir ism-i mef'uldür.

يروى أنه وعد قومه العذاب وأخبرهم أنه يأتيهم إلى ثلاثة أيام فلما كان اليوم الثالث خرج يونس قبل أن يأذن الله تعالى له ففقده قومه فخرجوا بالكبير والصغير والدواب وفرقوا بين كل والدة وولدها فشارف نزول العذاب بهم فعجوا إلى الله تعالى وأنابوا واستقالوا فأقالهم الله تعالى وصرف عنهم العذاب فلما لم ير يونس نزول العذاب استحى أن يرجع إليهم وقال: لا أرجع إليهم كذابا أبدا ومضى على وجهه فأتى سفينة فركبها فلما وصلت اللجة وقفت فلم تسر فقال صاحبها: ما يمنعها أن تسير إلا أن فيكم رجلا مشؤوما فاقترعوا ليلقوا من وقعت عليه القرعة في الماء فوقعت على يونس ثم أعادوا فوقعت عليه ثم أعادوا فوقعت عليه فلما رأى ذلك رمى بنفسه في الماء.

Rivayet edildiğine göre o, kavmine azap vadetmiş ve azabın üç gün içinde geleceğini haber vermişti. Üçüncü gün olduğunda Yûnus, Allah Teâlâ kendisine izin vermeden önce çıkıp gitti. Kavmi onu bulamayınca büyüğü, küçüğü ve hayvanlarıyla dışarı çıktılar; her anayı yavrusundan ayırdılar. Azabın üzerlerine inmesi yaklaşınca Allah Teâlâ'ya feryat edip yalvardılar, O'na yöneldiler ve bağışlanma dilediler. Allah Teâlâ da onları bağışladı ve azabı üzerlerinden defetti. Yûnus azabın inmediğini görünce onların yanına dönmekten utandı ve 'Onlara asla bir yalancı olarak dönmem' dedi; yüzünün doğrultusuna çekip gitti. Derken bir gemiye gelip bindi. Gemi denizin ortasına vardığında durdu ve ilerlemedi. Geminin sahibi: 'Geminin ilerlemesine engel olan şey, içinizde uğursuz bir adamın bulunmasından başkası değildir' dedi. Kur'a kime çıkarsa onu suya atmak üzere kur'a çektiler; kur'a Yûnus'a çıktı. Tekrar çektiler, yine ona çıktı; bir daha çektiler, yine ona çıktı. Bunu görünce kendisini suya attı.

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ أي ابتلعه من اللقمة،

«Derken onu balık yuttu», yani bir lokma gibi yuttu,

وفي خبر أخرجه أحمد وغيره عن ابن مسعود أنه أتى قوما في سفينة فحملوه وعرفوه فلما دخلها ركدت والسفن تسير يمينا وشمالا فقال: ما بال سفينتكم؟ قالوا: ما ندري قال: ولكني أدري إن فيها عبدا آبق من ربه وإنها والله لا تسير حتى تلقوه قالوا: أما أنت والله يا نبي الله فلا نلقيك فقال لهم: اقترعوا فمن قرع فليلق فاقترعوا ثلاث مرات وفي كل مرة تقع القرعة عليه فرمى بنفسه فكان ما قص الله تعالى

Ahmed ve başkalarının İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği bir haberde ise şöyle denilmektedir: O, bir gemideki topluluğun yanına geldi; onu bindirdiler ve tanıdılar. Gemiye bindiğinde gemi durdu; oysa diğer gemiler sağa sola gidiyordu. 'Geminizin nesi var?' dedi. 'Bilmiyoruz' dediler. O da: 'Fakat ben biliyorum; içinde Rabbinden kaçmış bir kul var ve Allah'a yemin olsun ki siz onu atmadıkça gemi ilerlemeyecektir' dedi. 'Allah'a yemin olsun ki ey Allah'ın peygamberi, seni asla atmayız' dediler. Onlara: 'Kur'a çekin; kur'a kime çıkarsa o atılsın' dedi. Üç defa kur'a çektiler ve her defasında kur'a ona çıktı. Bunun üzerine kendisini attı ve Allah Teâlâ'nın anlattığı durum gerçekleşti.

. وكيفية اقتراعهم على ما

Kur'a çekme şekilleri ise

في البحر عن ابن مسعود أنهم أخذوا لكل سهما على أن من طفا سهمه فهو ومن غرق سهمه فليس إياه فطفا سهم يونس.

el-Bahr'da İbn Mes'ûd'dan nakledildiğine göre her biri için bir ok aldılar; oku suyun üstünde yüzen kişi o [suçlu] olacaktı, oku batan ise o olmayacaktı. Yûnus'un oku suyun yüzünde kaldı.

وروي أنه لما وقف على شفير السفينة ليرمي بنفسه رأى حوتا- واسمه على ما أخرج ابن أبي حاتم وجماعة عن قتادة نجم- قد رفع رأسه من الماء قدر ثلاثة أذرع يرقبه ويترصده فذهب إلى ركن آخر فاستقبله الحوت فانتقل إلى آخر فوجده

Rivayet edildiğine göre o, kendisini atmak için geminin kenarında durduğunda -İbn Ebî Hâtim ve bir cemaatin Katâde'den rivayetine göre ismi Necm olan- bir balık gördü; balık başını sudan yaklaşık üç arşın kadar kaldırmış, onu gözetleyip beklemekteydi. Başka bir köşeye gitti; balık onu karşıladı. Bir başkasına geçti, yine onu buldu.

وهكذا حتى استدار بالسفينة فلما رأى ذلك عرف أنه أمر من الله تعالى فطرح نفسه فأخذه قبل أن يصل إلى الماء وَهُوَ مُلِيمٌ أي داخل في الملامة على أن بناء افعل للدخول في الشيء نحو أحرم إذا دخل الحرم أو آت بما يلام عليه على أن الهمزة فيه للصيرورة نحو أغد البعير أي صار ذا غدة فهو هنا لما أتى بما يستحق اللوم عليه صار ذا لوم أو مليم نفسه على أن الهمزة فيه للتعدية نحو أقدمته والمفعول محذوف، وما روي عن ابن عباس ومجاهد من تفسيره بالمسيء والمذنب فبيان لحاصل المعنى وحسنات الأبرار سيئات المقربين. وقرىء «مليم» بفتح أوله اسم مفعول وقياسه ملوم لأنه واوي يقال لمته ألومه لوما لكنه جيء به على ليم كما قالوا مشيب

Böylece geminin etrafında döndü. Bunu görünce bunun Allah Teâlâ'dan bir emir olduğunu anladı ve kendisini attı; balık da daha suya varmadan onu yakaladı. «O kınanacak bir iş yapmıştı», yani 'ef'ale' kalıbının 'ahreme' (harama girdi) örneğinde olduğu gibi bir şeye girmek manasında olmasına göre kınanmaya girmişti; ya da buradaki hemzenin 'ağadde'l-baîru' (deve beze sahibi oldu) örneğinde olduğu gibi dönüşüm (sayrûret) için olmasına göre kınanacak bir fiil işlemişti; nitekim burada kınanmayı hak eden bir fiil işleyince kınanacak duruma geldi; yahut buradaki hemzenin 'akdemtühû' örneğinde olduğu gibi geçişlilik (taadiye) için olup mef'ûlün hazfedilmesine göre 'nefsini kınayan' demekti. İbn Abbâs ve Mücâhid'den onun 'kötülük yapan' ve 'günahkâr' şeklinde tefsir edildiğine dair rivayet edilenler ise elde edilen mananın beyanıdır; nitekim 'iyilerin hasenâtı, mukarreblerin seyyiâtıdır'. «مليم» (mülîm) kelimesi, ism-i mef'ûl olarak başı fethalı 'melîm' şeklinde de okunmuştur; kıyasa göre vâvî olduğundan 'melûm' olması gerekirdi, zira 'levmtühû elûmuhû levmen' denilir. Fakat tıpkı 'meşûb' ve 'med'uvv' yerine 'şîbe' ve 'du'iye'ye binaen 'meşîb'

ومدعي في مشوب ومدعو بناء على شيب ودعي وذلك أنه لما قلبت الواو ياء في المجهول جعل كالأصل فحمل الوصف عليه.

ve 'med'î' denilmesi gibi 'lîme'ye dayanılarak getirilmiştir; zira vâv meçhulde yâ'ya dönüştürüldüğünde asıl gibi kabul edilmiş ve sıfat buna hamledilmiştir.

فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ أي من الذاكرين الله تعالى كثيرا بالتسبيح كما قيل، وفي كلام قتادة ما يشعر باعتبار الكثرة، واستفادتها على ما قال الخفاجي من جعله من المسبحين دون أن يقال مسبحا فإنه يشعر بأنه عريق فيهم منسوب إليهم معدود في عدادهم ومثله يستلزم الكثرة، وقيل: من التفعيل. ورد بأن معنى سبح لم يعتبر فيه ذلك إذ هو قال سبحان الله، وقد يقال: هي من إرادة الثبوت من الْمُسَبِّحِينَ فإنه يشعر بأن التسبيح ديدن لهم، والمراد بالتسبيح هاهنا حقيقته وهو القول المذكور أو ما في معناه وروي ذلك عن ابن جبير.

«Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı», yani denildiği gibi Allah Teâlâ'yı tesbih ile çokça zikredenlerden olmasaydı. Katâde'nin sözünde çokluğun dikkate alındığını hissettiren bir ifade vardır. Hafâcî'nin belirttiğine göre bu çokluk anlamı, 'müsebbihan' (tesbih eden) denilmeyip de 'müsebbihlerden kılındı' denilmesinden çıkarılmıştır; zira bu, onun bu zümreye kökten bağlı, onlara mensup ve onların sayısında sayılan biri olduğunu hissettirir ki böylesi bir durum çokluğu gerektirir. Bir görüşe göre ise 'tef'îl' babından kaynaklanmaktadır. Buna, 'sebbeha'nın manasında bunun dikkate alınmadığı, zira onun 'Sübhânallâh dedi' anlamına geldiği belirtilerek karşı çıkılmıştır. Şöyle de denilebilir: Bu anlam 'el-müsebbihîn' lafzındaki süreklilik (sübut) iradesinden kaynaklanır; zira bu, tesbihin onların âdeti ve tutumu olduğunu hissettirir. Buradaki tesbihten kasıt ise onun hakikatidir; o da zikredilen lafız veya onun anlamındaki sözdür. Bu görüş İbn Cübeyr'den de rivayet edilmiştir.

وهذا الكون عند بعض قبل التقام الحوت أيام الرخاء، واستظهر أبو حيان أنه في بطن الحوت وأن التسبيح ما ذكره الله تعالى في قوله سبحانه: فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ [الأنبياء:

Bu hâl, bazılarına göre balık yutmadan önceki bolluk ve rahatlık günlerindedir. Ebû Hayyân ise bunun balığın karnında olduğunu ve bu tesbihin Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikrettiği tesbih olduğunu kuvvetli bulmuştur: «Karanlıklar içinde: Senden başka hiçbir ilah yoktur; seni tenzih ederim. Gerçekten ben zalimlerden oldum! diye niyaz etti» [el-Enbiyâ:

٨٧] وحمله بعضهم على الذكر مطلقا، وبعض آخر على العبادة كذلك، وجماعة منهم ابن عباس على الصلاة بل روي عنه أنه قال: كل ما في القرآن من التسبيح فهو بمعنى الصلاة، وأنت تعلم أن كان اللفظ فيما ذكر حقيقة شرعية ولم يكن للتسبيح حقيقة أخرى شرعية أيضا لم يحتج إلى قرينة، وإن كان مجازا أو كان للتسبيح حقيقة شرعية أخرى احتيج إلى قرينة فإن وجدت فذاك وإلا فالأمر غير خفي عليك، وكما اختلف في زمان التسبيح بالمعنى السابق اختلف في زمانه بالمعاني الأخر، أخرج أحمد في الزهد. وغيره عن ابن جبير في قوله تعالى: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ قال: من المصلين قبل أن يدخل بطن الحوت، وأخرج أحمد وغيره أيضا عن الحسن في الآية قال: ما كان إلا صلاة أحدثها في بطن الحوت فذكر ذلك لقتادة فقال: لا إنما كان يعمل في الرخاء، وروي عن الحسن غير ما ذكر،

87]. Bazıları bunu mutlak olarak zikre, diğer bazıları yine mutlak olarak ibadete, İbn Abbâs'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk ise namaza hamletmiştir; hatta ondan, 'Kur'an'daki bütün tesbih lafızları namaz manasındadır' dediği rivayet edilmiştir. Sen de bilirsin ki eğer zikredilen hususta lafız şer'î hakikat ise ve tesbihin başka bir şer'î hakikati yoksa karineye ihtiyaç duyulmaz. Eğer mecaz ise veya tesbihin başka bir şer'î hakikati varsa karineye ihtiyaç duyulur; şayet bulunursa ne âlâ, aksi halde durum sana gizli değildir. Önceki manasıyla tesbihin zamanı hakkında ihtilaf edildiği gibi, diğer manalarıyla zamanı hususunda da ihtilaf edilmiştir: Ahmed ez-Zühd'de ve başkaları İbn Cübeyr'den Allah Teâlâ'nın «Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı» buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Balığın karnına girmeden önce namaz kılanlardandı.' Ahmed ve başkaları yine Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'O, balığın karnında yeni eda ettiği bir namazdan ibaretti.' Bu durum Katâde'ye zikredilince: 'Hayır, o ancak bolluk ve rahatlık zamanında [amel] işlerdi' demiştir. Hasan'dan bundan farklı rivayetler de nakledilmiştir;

فقد أخرج عنه ابن أبي حاتم والبيهقي في شعب الإيمان والحاكم أنه قال في الآية: كان يكثر الصلاة في الرخاء فلما حصل في بطن الحوت ظن أنه الموت فحرك رجليه فإذا هي تتحرك فسجد وقال: يا رب اتخذت لك مسجدا في موضع لم يسجد فيه أحد.

nitekim İbn Ebî Hâtim, Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve Hâkim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bolluk ve genişlik zamanında namazı çok kılardı. Balığın karnına girince ölüm olduğunu zannetti; ayaklarını hareket ettirdi, bir de baktı ki hareket ediyor. Bunun üzerine secdeye kapandı ve: 'Yâ Rabbi! Hiç kimsenin secde etmediği bir yerde senin için bir mescid edindim' dedi.'

وأخرج ابن أبي شيبة عن الضحاك بن قيس قال: اذكروا الله تعالى في الرخاء يذكر كم في الشدة فإن يونس ﵇ كان عبدا صالحا ذاكر الله تعالى فلما وقع في بطن الحوت قال الله تعالى فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ

İbn Ebî Şeybe, Dahhâk b. Kays'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bolluk ve genişlikte Allah Teâlâ'yı anın ki O da darlıkta sizi ansın. Zira Yûnus aleyhisselâm sâlih ve Allah Teâlâ'yı çokça zikreden bir kuldu. Balığın karnına düştüğünde Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı»

[يونس: ٩٠] إلخ وإن فرعون كان عبدا طاغيا ناسيا لذكر الله تعالى فلما أدركه الغرق قال آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ [يونس: ٩٠] . فقيل له: آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ يونس: ٩١] والأولى حمل زمان كونه من المسبحين على ما يعم زمان الرخاء وزمان كونه في بطن الحوت فإن لاتصافه بذلك في كلا الزمانين مدخلا في خروجه من بطن الحوت المفهوم من قوله تعالى: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ كما يشعر به ما

[Yûnus: 90] ilâhır. Firavun ise azgın ve Allah Teâlâ'yı zikretmeyi unutan bir kuldu; boğulma anı kendisine yetişince: «İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına iman ettim ve ben de teslim olanlardanım» [Yûnus: 90] dedi. Ona: «Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve fesatçılardan olmuştun!» [Yûnus: 91] denildi.' En uygun olanı, onun tesbih edenlerden oluş vaktini hem bolluk vaktini hem de balığın karnında olduğu vakti kapsayacak şekilde hamletmektir; zira her iki vakitte de bu sıfatla vasıflanmış olmasının, Allah Teâlâ'nın «Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı» buyruğundan anlaşılan balığın karnından çıkışında bir payı vardır. Nitekim şu rivayet de bunu hissettirmektedir:

في حديث أخرجه عبد الرزاق وابن جرير وابن أبي حاتم وابن مردويه عن أنس مرفوعا من أنه ﵇ لما التقمه الحوت وهوى به حتى انتهى إلى ما انتهى من الأرض سمع تسبيح الأرض فنادى في الظلمات أن لا إله إلا أنت سبحانك إني كنت من الظالمين فأقبلت الدعوة نحو العرش فقالت الملائكة: يا ربنا إنا نسمع صوتا ضعيفا من بلاد غربة قال سبحانه: وما تدرون ما ذاكم؟ قالوا: لا يا ربنا قال: ذاك عبدي يونس قالوا: الذي كنا لا نزال نرفع له عملا متقبلا ودعوة مجابة؟ قال: نعم قالوا: يا ربنا ألا ترحم ما كان يصنع في الرخاء وتنجيه عند البلاء؟ قال: بلى فأمر ﷿ الحوت فلفظه.

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Enes'ten merfû olarak rivayet ettikleri hadiste bildirildiğine göre o aleyhisselâm'ı balık yutup da yerin varabileceği en derin noktasına kadar indiğinde yerin tesbihini işitti; bunun üzerine karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim; gerçekten ben zalimlerden oldum' diye niyaz etti. Bu dua Arş'a doğru yükseldi. Melekler: 'Ey Rabbimiz! Gurbet diyarından zayıf bir ses işitiyoruz' dediler. Yüce Allah: 'Bunun ne olduğunu biliyor musunuz?' buyurdu. 'Hayır, ey Rabbimiz' dediler. 'O, kulum Yûnus'tur' buyurdu. 'Hani kendisine ait makbul bir ameli ve kabul edilmiş bir duayı daima yükseltip durduğumuz zat mı?' dediler. 'Evet' buyurdu. 'Ey Rabbimiz! Onun bolluk zamanında yaptıklarına merhamet edip onu bela anında kurtarmaz mısın?' dediler. 'Evet, [kurtarırım]' buyurdu ve Azîz ve Celîl olan Allah balığa emretti, o da onu dışarı fırlattı.

واستظهر أبو حيان أن المراد بقوله سبحانه لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إلخ لبقي في بطنه حيا إلى يوم البعث وبه أقول.

Ebû Hayyân, Yüce Allah'ın «onun karnında kalırdı...» buyruğundan kastın diriliş gününe kadar onun karnında diri olarak kalması olduğu görüşünü kuvvetli bulmuştur; ben de aynı görüşteyim.

وتعقب بأنه ينافيه ما ورد من أنه لا يبقى عند النفخة الأولى ذو روح من البشر والحيوان في البر والبحر. وأجيب بعد تسليم ورود ذلك أو ما يدل عليه بأنه مبالغة في طول المدة مع أنه في حيز لو فلا يرد رأسا (١) أو المراد بوقت البعث ما يشمل زمان النفخة لأنه من مقدماته فكأنه منه، وعن قتادة لكان بطن الحوت قبرا له، وظاهره أنه أريد للبث ميتا في بطنه إلى يوم البعث، ولا مانع من بقاء بنية الحوت كبنيته من غير تسلط البلاء إلى ذلك اليوم، وضمير يُبْعَثُونَ لغير مذكور وهو ظاهر فَنَبَذْناهُ بأن حملنا الحوت على لفظه فالإسناد مجازي، والنبذ على ما في القاموس طرحك الشيء أماما أو وراء أو هو عام.

Buna, ilk sûra üflenişte karada ve denizde insan ve hayvandan hiçbir canlı kalmayacağına dair vârid olan rivayetlerle çeliştiği söylenerek itiraz edilmiştir. Bu rivayetin veya buna delalet eden şeyin sübûtu kabul edildikten sonra şöyle cevap verilmiştir: Bu, sürenin uzunluğunda bir mübalağadır; üstelik [imkânsızlığı bildiren] 'lev'in kapsamındadır, dolayısıyla asla bir itiraz vârid olmaz (١). Yahut diriliş vaktinden kasıt, onun mukaddimelerinden sayıldığı ve sanki ondan bir parça olduğu için sûra üflenme zamanını da içine alan vakittir. Katâde'den: 'Balığın karnı ona kabir olurdu' dediği nakledilmiştir; bunun zahiri, diriliş gününe kadar balığın karnında ölü olarak kalmasının kastedildiğidir. O güne kadar bir çürüme ve bozulmaya uğramadan balığın bedeninin de onun bedeni gibi kalmasına bir engel yoktur. «Diriltilecekleri» fiilinin zamiri açıkça anlaşılacağı üzere zikredilmemiş kimselere racidir. «Biz de onu fırlatıp attık», yani balığı onu kusmaya sevk ettik; dolayısıyla isnad mecazidir. el-Kāmûs'ta geçtiği üzere 'nebz', bir şeyi öne veya arkaya atmandır ya da genel anlamdadır.

وقال الراغب: النبذ إلقاء الشيء وطرحه لقلة الاعتداد به، والمراد به هنا الطرح والرمي والقيد الذي ذكره الراغب لا أرغب فيه فإنه ﵇ وإن أبق وخرج من غير إذن مولاه واعتراه من تأديبه تعالى ما اعتراه فالرب ﷿ بأنبيائه رحيم وله سبحانه في كل شأن اعتداد بهم عظيم فهو ﵇ معتد به في حال الإلقاء وإن كان ذلك بِالْعَراءِ أي بالمكان الخالي عما يغطيه من شجر أو نبت، يروى أن الحوت سار مع السفينة رافعا رأسه يتنفس ويونس يسبح حتى انتهوا إلى البر فلفظه. ورد بأنه يأباه قوله تعالى فَنادى فِي الظُّلُماتِ وأجيب بأنه بمجرد رفع رأسه للتنفس لا يخرج منها، ثم إنّ هذا لئلا يختنق يونس أو تنحصر نفسه بحكم العادة لا ليمتنع دخول الماء جوف الحوت حتى يقال السمك لا يحتاج لذلك، ومع هذا نحن لا نجزم بصحة الخبر فقد روي أيضا أنه طاف به البحار كلها ثم نبذه على شط دجلة قريب نينوى بكسر النون الأولى وضم الثانية كما في الكشف من أرض الموصل، والالتقام كان في دجلة أيضا على ما صرح به البعض وخالف فيه أهل الكتاب، وسيأتي إن شاء الله تعالى نقل كلامهم لك في هذه القصة لتقف على ما فيه.

Râgıb şöyle demiştir: 'Nebz, değerinin azlığı sebebiyle bir şeyi fırlatıp atmaktır.' Burada kastedilen ise atmak ve fırlatmaktır; Râgıb'ın zikrettiği [değersizlik] kaydına ise ben katılmıyorum. Zira o aleyhisselâm her ne kadar izinsiz ayrılıp Mevlâ'sının izni olmadan çıktıysa ve Allah'ın terbiyesinden başına gelenler geldiyse de Azîz ve Celîl olan Rab peygamberlerine karşı çok merhametlidir ve O'nun her durumda onlara verdiği pek büyük bir değer vardır. Dolayısıyla o aleyhisselâm, «çıplak bir yere», yani kendisini örtecek ağaç ve bitkiden yoksun boş bir araziye atıldığı anda bile değerli ve muteberdir. Rivayet edildiğine göre balık, nefes almak için başını kaldırmış olarak gemiyle birlikte yüzmüş; Yûnus tesbih etmiş, nihayet karaya ulaştıklarında balık onu dışarı atmıştır. Buna, Allah Teâlâ'nın «Karanlıklar içinde niyaz etti» buyruğunun mani olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır. Buna da balığın sadece nefes almak için başını kaldırmasıyla onun bu karanlıklardan çıkmış olmayacağı şeklinde cevap verilmiştir. Ayrıca bu durum, balıkların buna ihtiyacı olmadığı söylenmesin diye balığın içine su girmesini engellemek için değil, mutat yolla Yûnus'un boğulmaması veya nefesinin tıkanmaması içindir. Bununla birlikte biz bu haberin sıhhatini kesin olarak söyleyemeyiz; nitekim onun bütün denizleri dolaştırdığı, sonra da Musul topraklarından el-Keşf'te belirtildiği gibi birinci nûn'un kesresi ve ikincisinin dammesiyle 'Nînevâ' yakınlarında Dicle kıyısına fırlattığı da rivayet edilmiştir. Bazılarının açıkça belirttiğine göre balığın onu yutması da Dicle'de olmuştur; Ehl-i Kitap ise buna muhalefet etmiştir. İçinde neler olduğunu görmen için inşâallâhu teâlâ onların bu kıssadaki sözlerinin nakli sana gelecektir.

والظاهر أن الحوت من حيتان دجلة أيضا وقد شاهدنا فيها حيتانا عظيمة جدا، وقيل كان من حيتان النيل. أخرج ابن شيبة عن وهب أنه جلس هو وطاوس ونحوهما من أهل ذلك الزمان فذكروا أي أمر الله تعالى أسرع؟ فقال بعضهم:

Zahir olan, balığın da Dicle balıklarından olduğudur; nitekim biz orada çok büyük balıklar müşahede ettik. Nil balıklarından olduğu da söylenmiştir. İbn Şeybe'nin Vehb'den rivayet ettiğine göre o, Tâvûs ve o dönemin benzeri zatlarla birlikte oturmuş ve 'Allah Teâlâ'nın hangi emri daha hızlıdır?' diye müzakere etmişlerdi. Bazıları:

قول الله تعالى كَلَمْحِ الْبَصَرِ [النحل: ٧٧، القمر: ٥٠] وقال بعضهم: السرير حين أتى به سليمان، وقال وهب:

Allah Teâlâ'nın «Göz açıp kapama gibi» [en-Nahl: 77, el-Kamer: 50] buyruğudur dedi. Bazıları: 'Süleyman'a tahtın getirildiği andır' dedi. Vehb ise şöyle dedi:

أسرع أمر الله تعالى أن يونس على حافة السفينة إذ أوحى الله سبحانه إلى نون في نيل مصر فما خر من حافتها إلا في جوفه، ولا شبهة في أن قدرة الله ﷿ أعظم من ذلك لكن الشبهة في صحة الخبر.

'Allah Teâlâ'nın en hızlı emri şudur: Yûnus geminin kenarında iken Yüce Allah Mısır Nil'indeki bir balığa vahyetti; o daha geminin kenarından düşmeden balığın karnına girmişti.' Hiç şüphe yok ki Azîz ve Celîl olan Allah'ın kudreti bundan çok daha büyüktür; ancak şüphe, haberin sıhhatindedir.

وكأني بك تقول: لا شبهة في عدم صحته. واختلف في مدة لبثه فأخرج عبد الله بن أحمد في زوائد الزهد وغيره عن الشعبي قال: التقمه الحوت ضحى ولفظه عشية وكأنه أراد حين أظلم الليل، وأخرج عبد بن حميد وغيره عن قتادة قال: إنه لبث في جوفه ثلاثا، وفي كتب أهل الكتاب ثلاثة أيام وثلاث ليال، وعن عطاء وابن جبير سبعة أيام، وعن الضحاك عشرين يوما، وعن ابن عباس وابن جريج وأبي مالك والسدي ومقاتل بن سليمان والكلبي وعكرمة أربعين يوما، وفي البحر ما يدل على أنه لم يصح خبر في مدة لبثه ﵇ في بطن الحوت وَهُوَ سَقِيمٌ مما ناله، قال ابن عباس والسدي: إنه عاد بدنه كبدن الصبي حين يولد، وعن ابن جبير أنه ﵇ ألقي ولا شعر له ولا جلد ولا ظفر. ولعل ذلك يستدعي بحكم العادة أن لمدة لبثه في بطن الحوت طولا ما.

Sanki senin: 'Bunun sahih olmadığında hiçbir şüphe yoktur' dediğini duyar gibiyim. Balığın karnında kalış süresinde ihtilaf edilmiştir: Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ve başkaları Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Balık onu kuşluk vakti yuttu, akşam vakti dışarı attı; sanki gece karardığı vakti kastetmişti.' Abd b. Humeyd ve başkaları Katâde'den onun karnında üç [gün] kaldığını rivayet etmişlerdir. Ehl-i Kitab'ın kitaplarında ise üç gün üç gece olduğu yazılıdır. Atâ ve İbn Cübeyr'den yedi gün, Dahhâk'ten yirmi gün, İbn Abbâs, İbn Cüreyc, Ebû Mâlik, Süddî, Mukātil b. Süleymân, Kelbî ve İkrime'den kırk gün rivayet edilmiştir. el-Bahr'da, onun aleyhisselâm balığın karnında kalış süresi hakkında hiçbir sahih haber bulunmadığına delalet eden ifadeler yer almaktadır. Başına gelenlerden ötürü «o hasta bir haldeydi.» İbn Abbâs ve Süddî şöyle demiştir: 'Bedeni doğduğu günkü çocuğun bedeni gibi oldu.' İbn Cübeyr'den nakledildiğine göre o aleyhisselâm, kılı, derisi ve tırnağı kalmamış bir halde atılmıştır. Bu durum da mutat olarak balığın karnında kalış süresinin bir hayli uzun olmasını gerektirmektedir.

وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ أي أنبتناها مطلة عليه مظلة له كالخيمة فعليه حال من شَجَرَةً قدمت

{ وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Ve üzerine kabak cinsinden bir ağaç bitirdik”; yani çadır gibi üzerine sarkan ve kendisini gölgeleyen bir şekilde bitirdik. [Ayet metnindeki] «aleyhi» (عَلَيْهِ) ifadesi, nekire olduğu için [kendisine] takaddüm etmiş (öne geçmiş) bir halde «şeceraten» (شَجَرَةً) lafzının hâlidir.

عليها لأنها نكرة، واليقطين يفعيل من قطن بالمكان إذا أقام به، وزاد الطبرسي إقامة زائل لا إقامة راسخ، والمراد به على ما جاء عن الحسن والسبط. وابن عباس في رواية وابن مسعود وأبي هريرة وعمرو بن ميمون وقتادة وعكرمة وابن جبير ومجاهد في إحدى الروايتين عنهما الدباء وهو القرع المعروف، وكان النبي ﷺ يحبه، وأنبتها الله تعالى مطلة عليه لأنها تجمع خصالا برد الظل والملمس وعظم الورق وأن الذباب لا يقع عليها على ما قيل، وكان ﵇ لرقة جلده بمكثه في بطن الحوت يؤذيه الذباب ومماسة ما فيه خشونة ويؤلمه حر الشمس ويستطيب بارد الظل فلطف الله تعالى به بذلك، وذكر أن ورق القرع أنفع شيء لمن ينسلخ جلده واشتهر أن الشجر ما كان على ساق من عود فيشكل تفسير الشجرة هنا بالدباء.

önüne geçmiş bir halde «şeceraten» (bir ağaç) kelimesinin halidir. Yaktîn (يَقْطِين) kelimesi 'yef'îl' vezninde olup bir yerde ikamet edildiğinde kullanılan 'katane bi'l-mekân' kökündendir; Tabersî buna 'köklü bir ikamet değil, geçici bir ikamet' kaydını eklemiştir. Hasan'dan, torun [Hz. Hasan]'dan, bir rivayette İbn Abbâs'tan, İbn Mes'ûd'dan, Ebû Hureyre'den, Amr b. Meymûn'dan, Katâde'den, İkrime'den ve ikisinden gelen birer rivayette İbn Cübeyr ile Mücâhid'den nakledildiğine göre bundan kasıt 'dübbâ' yani bilinen kabaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onu severdi. Allah Teâlâ onu serin gölge, yumuşak doku, yapraklarının büyüklüğü ve denildiğine göre üzerine sinek konmaması gibi özellikleri kendisinde topladığı için onun üzerine sarkacak şekilde bitirmiştir. O aleyhisselâm balığın karnında kalması sebebiyle derisinin incelmesinden ötürü sineklerden ve sert şeylerin temasından rahatsız oluyor, güneşin sıcağı canını acıtıyor ve serin gölgeyi arzuluyordu; Allah Teâlâ da bu ağaçla ona lütufta bulundu. Derisi soyulan kimse için kabak yaprağının en faydalı şey olduğu zikredilmiştir. Ağacın (şecer) ancak odunsu bir gövdeye sahip olan bitkiler olduğu meşhurdur; dolayısıyla buradaki ağacın kabak ile tefsir edilmesi müşkil görülmüştür.

وأجاب أبو حيان بأنه يحتمل أن الله تعالى أنبتها على ساق لتظله خرقا للعادة، وقال الكرماني: العامة تخصص الشجر بما له ساق، وعند العرب كل شيء له أرومة تبقى فهو شجر وغيره نجم، ويشهد له قول أفصح الفصحاء ﷺ شجرة الثوم انتهى.

Ebû Hayyân, Allah Teâlâ'nın âdeti aşarak onu gölgelemesi için bir gövde üzerinde bitirmiş olabileceği şeklinde cevap vermiştir. Kirmânî ise şöyle demiştir: 'Avam, ağacı gövdesi olan şeylere has kılar. Araplara göre ise kalıcı bir kökü (aslı) olan her şey ağaçtır; diğerleri ise necmdir (otsu bitkidir).' En fasih söz söyleyen zâtın sallallâhu aleyhi ve sellem 'sarımsak ağacı' buyruğu da buna şahittir, [sözü bitti].

وقال بعض الأجلة: لك أن تقول أصل معناه ما له أرومة لكنه غلب في عرف أهل اللغة على ما له ساق وأغصان فإذا أطلق يتبادر منه المعنى الثاني وإذا قيد كما هنا. وفي الحديث يرد على أصله وهو الظاهر، ثم ذكر أن ما قاله أبو حيان تمحل في محل لا مجال للرأي فيه. وأخرج عبد بن حميد وابن جرير عن ابن جبير أنه قال: كل شجرة لا ساق لها فهي من اليقطين والذي يكون على وجه الأرض من البطيخ والقثاء، وفي رواية أخرى عنه أنه سئل عن اليقطين أهو القرع؟ قال: لا ولكنها شجرة سماها الله تعالى اليقطين أظلته.

Bazı seçkin âlimler şöyle demiştir: 'Şöyle diyebilirsin: Kelimenin asıl anlamı kökü olan şeydir; fakat lügat ehlinin örfünde gövdesi ve dalları olan şey için galip gelmiştir. Dolayısıyla mutlak kullanıldığında akla ikinci mana gelir; burada ve hadiste olduğu gibi mukayyet kılındığında ise aslına döner ki zahir olan da budur.' Ardından Ebû Hayyân'ın söylediği şeyin, re'ye mahal olmayan bir yerde zorlama bir tevil olduğunu zikretmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Gövdesi olmayan her ağaç yaktîndendir; yer yüzünde yayılan karpuz ve acur da bu kabildendir.' Ondan gelen bir başka rivayette ise yaktîn hakkında 'O kabak mıdır?' diye sorulmuş, o da: 'Hayır, fakat o Allah Teâlâ'nın yaktîn diye isimlendirdiği ve onu gölgeleyen bir ağaçtır' demiştir.

وفي رواية عن ابن عباس أنه كل شيء ينبت ثم يموت من عامه، وفي أخرى كل شيء يذهب على وجه الأرض.

İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette, onun bitip aynı yıl içinde kuruyan her şey olduğu nakledilmiş; diğer bir rivayette ise yer yüzünde sürünen her şey olduğu belirtilmiştir.

وقيل شجرة اليقطين هي شجرة الموز تغطي بورقها واستظل بأغصانها وأفطر على ثمارها، وقيل شجرة التين والأصح ما تقدم.

Bir görüşe göre yaktîn ağacı muz ağacıdır; yaprağıyla örtünmüş, dallarıyla gölgelenmiş ve meyvesiyle iftar etmiştir. İncir ağacı olduğu da söylenmiştir; ancak daha sahih olanı daha önce geçendir.

وروي عن قتادة أنه ﵇ كان يأكل من ذلك القرع، وجاء في رواية عن أبي هريرة أنه قال: طرح بالعراء فأنبت الله تعالى عليه يقطينة فقيل له: ما اليقطينة؟ قال: شجرة الدباء هيأ الله تعالى له أروية وحشية تأكل من حشاش الأرض فتفسح عليه فترويه من لبنها كل عشية وبكرة حتى نبتت، وقيل: إنه كان يستظل بالشجرة وتختلف إليه الأروية فيشرب من لبنها، وفي بعض الآثار أنها نبتت وأظلته في يومها.

Katâde'den rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm o kabaktan yerdi. Ebû Hureyre'den gelen bir rivayette ise şöyle dediği nakledilmiştir: 'Çıplak bir araziye atıldı; Allah Teâlâ da onun üzerine bir yaktîne bitirdi.' Ona: 'Yaktîne nedir?' denildiğinde: 'Kabak ağacıdır. Allah Teâlâ onun için yerin otlarından yiyen yabani bir dağ keçisi hazırladı; bacaklarını onun üzerine açar ve ağaç bitene kadar her sabah akşam onu sütüyle doyururdu' dedi. Bir görüşe göre o, ağacın gölgesinde durur ve dağ keçisi ona gelip gider, o da sütünden içerdi. Bazı rivayetlerde ağacın aynı gün bittiği ve onu gölgelediği ifade edilmiştir.

أخرج أحمد في الزهد وغيره عن وهب أنه لما خرج من البحر نام نومة فأنبت الله تعالى عليه شجرة من يقطين وهي الدباء فأظلته وبلغت في يومها فرآها قد أظلته ورأى خضرتها فأعجبته ثم نام نومة فاستيقظ فإذا هي قد يبست فجعل يحزن عليها فقيل له: أنت الذي لم تخلق ولم تسق ولم تنبت تحزن عليها وأنا الذي خلقت مائة ألف من الناس أو يزيدون ثم رحمتهم فشق عليك وهؤلاء هم أهل نينوى المعنيون بقوله تعالى:

Ahmed ez-Zühd'de ve başkaları Vehb'den şöyle rivayet etmişlerdir: Denizden çıktığında bir uyku uyudu; Allah Teâlâ onun üzerine kabak olan bir yaktîn ağacı bitirdi; ağaç onu gölgeledi ve aynı günde büyüyüp yetişti. Onu kendisini gölgeler vaziyette ve yeşilliğini görünce çok beğendi. Sonra tekrar uyudu; uyandığında bir de baktı ki kurumuş. Buna üzülmeye başladı. Bunun üzerine ona: 'Sen onu ne yarattın ne suladın ne de bitirdin; buna rağmen ona üzülüyorsun. Ben ise yüz bin veya daha fazla insanı yarattım, sonra da onlara merhamet ettim; bu sana ağır mı geldi?' denildi. Bunlar, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla kastedilen Ninova halkıdır:

وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ والإرسال على ما أخرج غير واحد عن مجاهد والحسن وقتادة هو الإرسال الأول الذي كان قبل أن يلتقمه الحوت فالعطف على قوله تعالى: وَإِنَّ يُونُسَ

«Biz onu yüz bin veya daha da artan bir topluluğa elçi gönderdik.» Mücâhid, Hasan ve Katâde'den birden fazla kişinin rivayetine göre bu elçilik görevi, balık onu yutmadan önceki ilk elçiliktir. Dolayısıyla atıf, Allah Teâlâ'nın «Şüphesiz Yûnus da...»

إلخ على سبيل البيان لدلالته على ابتداء الحال وانتهائه وعلى ما هو المقصود من الإرسال من الإيمان، واعترض بينهما بقصته اعتناء بها لغرابتها. وأورد عليه أنه يأبى عن حمله على الإرسال الأول الفاء في قوله تعالى: فَآمَنُوا فإن أولئك لم يؤمنوا عقيب إرساله الأول بل بعد ما فارقهم. وأجيب بأنه تعقيب عرفي نحو تزوج فولد له.

buyruğunadır; durumun başlangıcına ve sonuna ve elçilikten asıl maksat olan imana delalet etmesi bakımından beyan kabilindendir. Kıssası ise olağanüstülüğü sebebiyle ona verilen ehemmiyetten ötürü araya bir itiraz cümlesi olarak girmiştir. Buna karşı şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Allah Teâlâ'nın «Bunun üzerine iman ettiler» buyruğundaki fâ harfi bunun ilk elçiliğe hamledilmesine engeldir; zira o kimseler onun ilk elçiliğinin hemen akabinde değil, onlardan ayrılmasından sonra iman etmişlerdir. Buna, bunun 'evlendi ve çocuğu oldu' ifadesinde olduğu gibi örfî bir takîb (peş peşelik) olduğu şeklinde cevap verilmiştir.

وقيل: الأقرب أن الفاء للتفصيل أو السببية، وقيل هو إرسال ثان إليهم بعد أن أصابه ما أصابه فالعطف على ما عنده.

Bir görüşe göre fâ harfinin tafsil (açıklama) veya sebebiyet için olması en yakın ihtimaldir. Bir diğer görüşe göre ise bu, başına gelenler geldikten sonra onlara yönelik ikinci bir elçiliktir; dolayısıyla atıf, [kıssanın] kendi yanındaki kısmadır.