وأورد عليه أن المروي أنهم بعد مفارقته لهم رأوا العذاب أو خافوه فآمنوا فقوله تعالى فَآمَنُوا في النظم الجليل هنا يأبى عن حمله على إرسال ثان. وأجيب بأنه يجوز أن يكون الإيمان المقرون بحرف التعقيب إيمانا مخصوصا أو أن آمنوا بتأويل أخلصوا الإيمان وجددوه لأن الأول كان إيمان بأس، وقيل هو إرسال إلى غيرهم، وقيل: إن الأولين بعد أن آمنوا سألوه أن يرجع إليهم فأبى لأن النبي إذا هاجر عن قومه لم يرجع إليهم مقيما فيهم وقال لهم: إن الله تعالى باعث إليكم نبيا.
Buna karşı şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Rivayet edildiğine göre kavmi, Yûnus onlardan ayrıldıktan sonra azabı görmüş veya azaptan korkmuş ve bunun üzerine iman etmiştir. Dolayısıyla buradaki yüce nazımda yer alan { فَآمَنُوا } “Bunun üzerine iman ettiler” buyruğu, ifadenin ikinci bir elçiliğe hamledilmesine engeldir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Takib (peş peşelik) harfiyle bitişen imanın özel bir iman olması veya { آمَنُوا } fiilinin 'imanlarını ihlaslı kıldılar ve yenilediler' şeklinde tevil edilmesi caizdir; çünkü ilk imanları yeis [anındaki] bir imandı. Bunun onlardan başkasına bir elçilik olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre ise öncekiler iman ettikten sonra ondan kendilerine geri dönmesini istediler; fakat bir peygamber kavminden hicret ettiğinde onların arasında yerleşik olarak kalmak üzere geri dönmeyeceği için o bunu kabul etmedi ve onlara: 'Allah Teâlâ size bir peygamber gönderecektir' dedi.
وفي خبر طويل أخرجه أحمد في الزهد وجماعة عن ابن مسعود أنه ﵇ بعد أن نبذ بالعراء وأنبت الله تعالى عليه الشجرة وحسن حاله خرج فإذا هو بغلام يرعى غنما فقال: ممن أنت يا غلام؟ قال: من قوم يونس قال: فإذا رجعت إليهم فأقرئهم السلام وأخبرهم أنك لقيت يونس فقال له الغلام: إن تكن يونس فقد تعلم أنه من كذب ولم يكن له بينة قتل فمن يشهد لي؟ قال: تشهد لك هذه الشجرة وهذه البقعة فقال الغلام ليونس: مرهما فقال لهما يونس: إذا جاء كما هذا الغلام فاشهدا له قالتا: نعم فرجع الغلام إلى قومه وكان له اخوة فكان في منعة فأتى الملك فقال: إني لقيت يونس وهو يقرأ عليكم السلام فأمر به الملك أن يقتل فقال: إن لي بينة فأرسل معه فانتهوا إلى الشجرة والبقعة فقال لهما الغلام نشدتكما بالله هل أشهد كما يونس قالتا: نعم فرجع القوم مذعورين يقولون: تشهد لك الشجرة والأرض فأتوا الملك فحدثوه بما رأوا فتناول الملك يد الغلام فأجلسه في مجلسه وقال: أنت أحق بهذا المكان مني وأقام لهم أمرهم ذلك الغلام أربعين سنة
Ahmed'in ez-Zühd'de ve bir topluluğun İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiği uzun bir haberde geçtiğine göre o aleyhisselâm, çıplak bir araziye bırakılıp Allah Teâlâ da onun üzerine ağacı bitirdikten ve durumu düzelip iyileştikten sonra çıkıp gitti. Bir de baktı ki koyun otlatan bir genç var. 'Sen kimlerdensin ey genç?' dedi. Genç: 'Yûnus'un kavmindenim' cevabını verdi. Yûnus: 'Onlara döndüğünde benden selâm söyle ve Yûnus ile karşılaştığını haber ver' dedi. Genç ona: 'Eğer sen Yûnus isen gayet iyi bilirsin ki kim delili olmadan yalan söylerse öldürülür; peki benim için kim şahitlik edecek?' dedi. Yûnus: 'Bu ağaç ve bu arazi parçası senin lehine şahitlik eder' dedi. Genç Yûnus'a: 'İkisine emret' dedi. Yûnus ikisine: 'Bu genç size geldiğinde onun için şahitlik edin' dedi; onlar da 'Evet' dediler. Genç kavmine geri döndü. Kardeşleri vardı ve koruma altındaydı. Kralın yanına varıp: 'Ben Yûnus ile karşılaştım, size selâm söylüyor' dedi. Kral onun öldürülmesini emretti. Genç: 'Benim delilim var' dedi. Kral onunla birlikte [bir heyet] gönderdi; ağacın ve o arazi parçasının yanına vardılar. Genç o ikisine: 'Allah aşkına söyleyin, Yûnus sizi bana şahit tuttu mu?' dedi. İkisi de: 'Evet' dediler. Topluluk dehşet içinde: 'Ağaç ve yer senin lehine şahitlik ediyor' diyerek geri döndüler. Kralın yanına gelip gördüklerini anlattılar. Bunun üzerine kral gencin elini tutup kendi makamına oturttu ve: 'Sen bu makama benden daha layıksın' dedi. O genç kırk yıl boyunca onların işlerini çekip çevirdi.
، وهذا دال بظاهره أنه ﵇ لم يرجع بعد أن أصابه ما أصابه إليهم فإن صح يراد بالإرسال هنا إما الإرسال الأول الذي تضمنه قوله تعالى وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
Bu rivayet zahiri itibarıyla, başına gelenler geldikten sonra onun aleyhisselâm onlara geri dönmediğine delalet etmektedir. Eğer bu rivayet sahih ise buradaki elçilikten maksat, ya Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz Yûnus da gönderilen elçilerdendi.” buyruğunun içerdiği ilk elçiliktir
وإما إرسال آخر إلى غير أولئك القوم، والمعروف عند أهل الكتاب أنه ﵇ لم يرسل إلا إلى أهل نينوى، وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا تفصيل قصته عندهم وأَوْ على ما نقل عن ابن عباس بمعنى بل، وقيل:
ya da o kavmin dışındakilere yönelik başka bir elçiliktir. Ehl-i Kitap nezdinde meşhur olan ise onun aleyhisselâm yalnızca Ninova halkına gönderildiğidir. İnşâallâhu Teâlâ yakında onun onlardaki kıssasının tafsilatı gelecektir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre { أَوْ } kelimesi 'bilakis' (bel) anlamındadır. Bir görüşe göre de:
بمعنى الواو وبها قرأ جعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما
vâv (ve) manasındadır ki Ca‘fer b. Muhammed radıyallâhu anhümâ da bu şekilde okumuştur.
، وقيل: للإبهام على المخاطب، وقال المبرد وكثير من البصريين: للشك نظرا إلى الناظر من البشر على معنى من رآهم شك في عددهم وقال مائة ألف أو يزيدون والمقصود بيان كثرتهم أو أن الزيادة ليست كثيرة كثرة مفرطة كما يقال هم ألف وزيادة، وقال ابن كمال: المراد يزيدون باعتبار آخر وذلك أن المكلفين بالفعل منهم كانوا مائة ألف وإذا ضم إليهم المراهقون الذين بصدد التكليف كانوا أكثر ومن هاهنا ظهر وجه التعبير بصيغة التجدد دون الثبات. وتعقب بأنه مع أن المناسب له الواو تكلف ركيك، وأقرب منه أن الزيادة بحسب الإرسال الثاني ويناسبه صيغة التجدد وإن كانت للفاصلة، وهو معطوف على جملة أَرْسَلْناهُ بتقديرهم يزيدون لا على مِائَةِ بتقدير أشخاص يزيدون أو تجريده للمصدرية فإنه ضعيف، والزيادة على ما روي عن ابن عباس ثلاثون ألفا، وفي أخرى عنه بضعة وثلاثون ألفا، وفي أخرى بضعة وأربعون ألفا، وعن نوف وابن جبير سبعون ألفا،
Bir görüşe göre muhataba yönelik ibham (belirsiz bırakma) içindir. el-Müberred ve Basralıların birçoğu şöyle demiştir: İnsanlardan bakan kimseye nispetle şüphe ifade eder; yani 'onları gören kişi sayıları hususunda şüpheye düşüp yüz bin veya daha fazlalar der' manasındadır. Maksat ise onların çokluğunu veya fazlalığın -'onlar bin ve fazlasıdır' denildiğinde olduğu gibi- aşırı derecede çok olmadığını beyan etmektir. İbn Kemâl şöyle demiştir: 'Murat, başka bir açıdan daha fazla olmalarıdır; şöyle ki onlardan fiilen mükellef olanlar yüz bin kişiydi; mükellef olma çağındaki ergenler de onlara katıldığında daha fazla oluyorlardı. İşte bundan ötürü sebat sığasıyla değil teceddüd (yenilenme/fiil) sığasıyla ifade edilmesinin gerekçesi ortaya çıkmıştır.' Ancak buna karşı, bu duruma uygun olan edatın vâv olmasına rağmen bunun zayıf bir zorlama olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Bundan daha yakın olanı ise fazlalığın ikinci elçiliğe göre olmasıdır ve fasıla için olsa bile teceddüd sığası buna uygundur. Bu cümle, 'onlar artarlar' takdiriyle { أَرْسَلْناهُ } cümlesine matuftur; yoksa 'artan şahıslar' takdiriyle yahut masdariyet için tecrit edilerek { مِائَةِ } kelimesine matuf değildir, zira bu zayıftır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre fazlalık otuz bindir; ondan gelen başka bir rivayette otuz küsur bin; diğer bir rivayette kırk küsur bindir. Nevf ve İbn Cübeyr'den ise yetmiş bin olduğu rivayet edilmiştir.
وأخرج الترمذي وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه عن أبي بن كعب قال: سألت رسول الله ﷺ عن قول الله تعالى وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ قال: يزيدون عشرين ألفا
Tirmizî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Übey b. Ka‘b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'nın { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Biz onu yüz bin veya daha da artan bir topluluğa elçi gönderdik.” buyruğunu sordum; 'Yirmi bin artarlar' buyurdu.
، وإذا صح هذا الخبر بطل ما سواه.
Bu haber sahih olduğunda bunun dışındakiler hükümsüz kalır.
فَمَتَّعْناهُمْ بالحياة إِلى حِينٍ إلى آجالهم المسماة في الأزل قاله قتادة والسدي، وزعم بعضهم أن تمتيعهم بالحياة إلى زمان المهدي وهم إذا ظهر من أنصاره فهم اليوم أحياء في الجبال والقفار لا يراهم كل أحد كالمهدي عند الإمامية والخضر عند بعض العلماء والصوفية، وربما يكشف لبعض الناس فيرى أحدا منهم، وهو كذب مفترى، ولعل عدم ختم هذه القصة والقصة التي قبلها بنحو ما ختم به سائر القصص من قوله تعالى وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ [الصافات: ١٣٠] إلخ تفرقة بين شأن لوط ويونس ﵉ وشأن أصحاب الشرائع الكبر
Katâde ve es-Süddî'nin belirttiğine göre { فَمَتَّعْناهُمْ } “Biz de onları faydalandırdık” yani hayat ile [nimetlendirdik], { إِلى حِينٍ } “bir süreye kadar” yani ezelde tayin edilmiş ecellerine kadar. Bazıları ise onların hayat ile faydalandırılmasının Mehdî'nin zamanına kadar olduğunu ve Mehdî zuhur ettiğinde onun yardımcılarından olacaklarını, bugün onların İmamiyye nezdindeki Mehdî ile bazı âlimler ve mutasavvıflar nezdindeki Hızır gibi dağlarda ve çöllerde hayatta olup herkes tarafından görülemediklerini ve bazen bazı insanlara keşif hâsıl olup onlardan birini görebileceğini iddia etmişlerdir ki bu, uydurma bir yalandır. Bu kıssanın ve bundan önceki kıssanın, diğer kıssaların sonunda yer alan Allah Teâlâ'nın { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ } [es-Sâffât: 130] “Sonradan gelenler arasında ona... selâm olsun [övgüsünü] bıraktık” vb. buyruklarla mühürlenmeyişinin sebebi; Lût ve Yûnus'un aleyhimesselâm konumu ile büyük şeriat sahiplerinin
وأولي العزم من المرسلين مع الاكتفاء فيهما بالتسليم الشامل لكل الرسل المذكور في آخر السورة ولتأخرهما في الذكر قربا منه والله تعالى أعلم. والمذكور في شأن يونس ﵇ في كتب أهل الكتاب أن الله ﷿ أمره بالذهاب إلى دعوة أهل نينوى وكانت إذ ذاك عظيمة جدا لا تقطع إلا في نحو ثلاثة أيام وكانوا قد عظم شرهم وكثر فسادهم فاستعظم الأمر وهرب إلى ترسيس فجاء يافا فوجد سفينة يريد أهلها الذهاب بها إلى ترسيس فاستأجر وأعطى الأجرة وركب السفينة فهاجت ريح عظيمة وكثرت الأمواج وأشرفت السفينة على الغرق ففزع الملاحون ورموا في البحر بعض الأمتعة لتخف السفينة وعند ذلك نزل يونس إلى بطن السفينة ونام حتى علا نفسه فتقدم إليه الرئيس فقال له: ما بالك نائما؟ قم وادع إلهك لعله يخلصنا مما نحن فيه ولا يهلكنا، وقال بعضهم لبعض: تعالوا نتقارع لنعرف من أصابنا هذا الشر بسببه فتقارعوا فوقعت القرعة على يونس فقالوا له: أخبرنا ماذا عملت ومن أين أتيت وإلى أين تمضي ومن أي كورة أنت ومن أي شعب أنت؟ فقال لهم: أنا عبد الرب إله السماء خالق البر والبحر وأخبرهم خبره فخافوا خوفا عظيما. وقالوا له: لم صنعت ما صنعت يلومونه على ذلك ثم قالوا له: ما نصنع الآن بك ليسكن البحر عنا؟ فقال:
ve elçilerden ulu'l-azm olanların konumu arasındaki farkı belirtmek; bununla birlikte surenin sonunda zikredilen ve bütün peygamberleri kapsayan selâm ile yetinilmesidir. Zira bu ikisinin zikri [surenin] sonuna yakın bir yerde geçmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Ehl-i Kitab'ın kitaplarında Yûnus aleyhisselâm hakkında zikredilen şudur: Allah azze ve celle ona Ninova halkını davet etmeye gitmesini emretti. Ninova o vakitler ancak üç günde kat edilebilecek kadar çok büyüktü; halkının şerri büyümüş ve fesatları çoğalmıştı. Yûnus bu işi gözünde büyüttü ve Tarşiş'e kaçtı. Yafa'ya gelip Tarşiş'e gitmek isteyen bir gemi buldu; ücreti ödeyip kiraladı ve gemiye bindi. Derken büyük bir fırtına koptu, dalgalar çoğaldı ve gemi batma tehlikesi geçirdi. Gemiciler dehşete kapılıp gemi hafiflesin diye bazı eşyaları denize attılar. O esnada Yûnus geminin ambarına inip derin bir uykuya daldı. Kaptan onun yanına varıp: 'Ne diye uyuyorsun? Kalk, ilahına yalvar; belki O bizi bu durumdan kurtarır da helak olmayız' dedi. Birbirlerine: 'Gelin kura çekelim de bu kötülüğün kimin yüzünden başımıza geldiğini anlayalım' dediler. Kura çektiler ve kura Yûnus'a çıktı. Ona: 'Bize ne yaptığını, nereden geldiğini, nereye gittiğini, hangi memleketten ve hangi kavimden olduğunu söyle' dediler. Yûnus onlara: 'Ben göğün ilahı, karayı ve denizi yaratan Rabbin kuluyum' dedi ve durumunu onlara anlattı. Onlar büyük bir korkuya kapıldılar ve onu kınayarak: 'Bunu niçin yaptın?' dediler. Sonra: 'Denizin bizden teskin olması için şimdi sana ne yapalım?' dediler. Yûnus:
ألقوني في البحر يسكن فإنه من أجلي صار هذا الموج العظيم فجهد الرجال أن يردوها إلى البر فلم يستطيعوا فأخذوا يونس وألقوه في البحر لنجاة جميع من في السفينة فسكن البحر وأمر الله تعالى حوتا عظيما فابتلعه فبقي في بطنه ثلاثة أيام وثلاث ليال وصلى في بطنه إلى ربه واستغاث به، فأمر سبحانه الحوت فألقاه إلى اليبس ثم قال ﷿ له: قم وامض إلى نينوى وناد في أهلها كما أمرتك من قبل فمضى ﵇ ونادى وقال: تخسف نينوى بعد ثلاثة أيام فآمنت رجال نينوى بالله تعالى ونادوا بالصيام ولبسوا المسوح جميعا ووصل الخبر إلى الملك فقام عن كرسيه ونزع حلته ولبس مسحا وجلس على الرماد ونودي أن لا يذق أحد من الناس والبهائم طعاما ولا شرابا وجأروا إلى الله تعالى ورجعوا عن الشر والظلم فرحمهم الله تعالى فلم ينزل بهم العذاب فحزن يونس وقال: إلهي من هذا هربت فإني علمت أنك الرحيم الرؤوف الصبور التواب يا رب خذ نفسي فالموت خير لي من الحياة فقال: يا يونس حزنت من هذا جدا؟
'Beni denize atın, deniz sakinleşir; zira bu büyük dalga benim yüzümden oldu' dedi. Adamlar gemiyi karaya yanaştırmak için var güçleriyle çabaladılarsa da başaramadılar. Bunun üzerine gemidekilerin tamamının kurtulması için Yûnus'u alıp denize attılar. Deniz sakinleşti; Allah Teâlâ da büyük bir balığa emretti ve balık onu yuttu. Balığın karnında üç gün üç gece kaldı; karnında Rabbine namaz kılıp O'ndan yardım diledi. Yüce [Allah] balığa emretti, o da Yûnus'u karaya bıraktı. Sonra azze ve celle ona: 'Kalk, Ninova'ya git ve daha önce sana emrettiğim gibi halkına seslen' dedi. O aleyhisselâm da gidip: 'Üç gün sonra Ninova yerle bir edilecek' diye seslendi. Ninova'nın erkekleri Allah Teâlâ'ya iman ettiler; oruç ilan edip hepsi çul ve çuval giydiler. Haber krala ulaşınca tahtından kalktı, kaftanını çıkardı, çul giyip küllerin üzerine oturdu. İnsanlardan ve hayvanlardan hiçbirinin yiyecek ve içecek tatmaması ilan edildi; Allah Teâlâ'ya feryat edip yalvardılar, kötülükten ve zulümden vazgeçtiler. Allah Teâlâ da onlara merhamet etti ve üzerlerine azabı indirmedi. Bunun üzerine Yûnus üzülüp: 'İlahım! Ben bundan ötürü kaçmıştım; çünkü senin çok merhametli, çok şefkatli, çok sabırlı ve tevbeleri kabul eden olduğunu biliyordum. Ey Rabbim! Canımı al, zira ölüm benim için yaşamaktan daha hayırlıdır' dedi. [Rab]: 'Ey Yûnus, buna çok mu üzüldün?' buyurdu.
فقال: نعم يا رب وخرج يونس وجلس مقابل المدينة وصنع له هناك مظلة وجلس تحتها إلى أن يرى ما يكون في المدينة فأمر الله تعالى يقطينا فصعد على رأسه ليكون ظلاله من كربه ففرح باليقطين فرحا عظيما وأمر الله تعالى دودة فضربت اليقطين فجف ثم هبت ريح سموم وأشرقت الشمس على رأس يونس ﵇ فعظم الأمر عليه واستطيب الموت فقال له الرب: يا يونس أحزنت جدا على اليقطين؟ فقال: نعم يا رب حزنت جدا فقال سبحانه: حزنت عليه وأنت لم تتعب فيه ولم تربه بل صار من ليلته وهلك من ليلته فأنا لا أشفق على نينوى المدينة العظيمة التي فيها سكان أكثر من اثني عشر ربوة من الناس قوم لا يعلمون يمينهم ولا شمالهم وبهائمهم كثيرة انتهى، وفيه من المخالفة للحق ما فيه ولتطلع على حاله نقلته لك وكم لأهل الكتاب من باطل:
Yûnus: 'Evet ya Rabbi' dedi. Yûnus çıkıp şehrin karşısına oturdu ve şehirde ne olacağını görmek için orada kendine bir çardak yapıp altında oturdu. Allah Teâlâ bir kabağa emretti; sıkıntısından ötürü ona gölge olsun diye başının üzerinde yükseldi. Yûnus o kabağa son derece sevindi. Derken Allah Teâlâ bir kurda emretti, o da kabağı kemirip kuruttu. Sonra sam yeli esti ve güneş Yûnus'un aleyhisselâm başına vurdu; bu durum ona çok ağır geldi ve ölümü temenni etti. Rabbi ona: 'Ey Yûnus, kabağa çok mu üzüldün?' dedi. O da: 'Evet ya Rabbi, çok üzüldüm' dedi. Yüce [Allah] şöyle buyurdu: 'Sen onun için hiçbir emek vermediğin ve onu büyütmediğin, bilakis bir gecede bitip bir gecede helak olan bir şeye üzülüyorsun da ben, içinde sağını solunu ayırt edemeyen on iki tümenden (yüz yirmi binden) fazla insanın ve pek çok hayvanın bulunduğu koca Ninova şehrine acımayayım mı?' [Ehl-i Kitap metni] bitti. Bu anlatımda hakka aykırı nice hususlar vardır; durumunu bilesin diye sana naklettim. Zira Ehl-i Kitab'ın nice batılları mevcuttur.
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أمر الله تعالى نبيه ﷺ في صدر السورة الكريمة بتبكيت قريش وإبطال مذهبهم في إنكار البعث بطريق الاستفتاء وساق البراهين الناطقة بتحققه لا محالة وبين وقوعه وما يلقونه عند ذلك من فنون العذاب واستثنى منهم عباده المخلصين وفصل سبحانه ما لهم من النعيم المقيم، ثم ذكر سبحانه أنه قد ضل من قبلهم أكثر الأولين وأنه تعالى أرسل إليهم منذرين على وجه الإجمال، ثم أورد قصص بعض الأنبياء ﵈ بنوع تفصيل متضمنا كل منها ما يدل على فضلهم وعبوديتهم له ﷿، ثم أمره ﷺ هاهنا بتبكيتهم بطريق الاستفتاء عن وجه ما تنكره العقول بالكلية وهي القسمة الباطلة اللازمة لما كانوا عليه من الاعتقاد الزائغ حيث كانوا يقولون كبعض أجناس العرب جهينة وسليم وخزاعة وبني مليح: الملائكة بنات الله سبحانه وتعالى عما يقولون علوا كبيرا، ثم بتبكيتهم بما يتضمنه كفرهم المذكور من الاستهانة بالملائكة ﵈ بجعلهم إناثا، ثم أبطل سبحانه
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ } “Şimdi onlara sor: Kızlar senin Rabbinin de erkek çocukları onların mı?” Allah Teâlâ bu yüce surenin başında Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, istifta (soru sorma) yoluyla Kureyş'i susturup paylamasını ve öldükten sonra dirilmeyi inkâr etme hususundaki mezheplerini çürütmesini emretmiş; dirilişin muhakkak gerçekleşeceğini haykıran delilleri serdetmiş, vuku bulacağını ve o esnada onların ne tür azaplarla karşılaşacaklarını açıklamış; ihlasa erdirilmiş kullarını bunlardan istisna etmiş ve onlar için hazırlanmış olan ebedî nimeti detaylandırmıştır. Sonra Yüce [Allah], onlardan önce gelip geçenlerin çoğunun saptığını ve kendilerine uyarıcı peygamberler gönderdiğini icmali olarak zikretmiş; ardından bazı peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarını, her birinin O'na azze ve celle olan fazilet ve kulluklarına delalet eden unsurları içerecek şekilde bir tür tafsilatla zikretmiştir. Sonra burada O'na sallallâhu aleyhi ve sellem, akılların bütünüyle reddettiği o durumu -ki o da Cüheyne, Süleym, Huzâa ve Benû Melîh gibi bazı Arap kabilelerinin 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyerek benimsedikleri sapkın inancın zorunlu bir neticesi olan batıl taksimdir (Allah onların söylediklerinden yücedir, münezzehtir)- soru yoluyla onların yüzüne vurup kendilerini susturmasını ve ardından melekleri aleyhimüsselâm dişi kabul etmek suretiyle onları hafife almayı içeren söz konusu küfürlerini yüzlerine vurmasını emretmiş; sonra da Yüce [Allah]
أصل كفرهم المنطوي على هذين الكفرين وهو نسبة الولد إليه ﷾ عن ذلك علوا كبيرا، ولم ينظمه سبحانه في سلك التبكيت لمشاركتهم اليهود القائلين عزير ابن الله والنصارى المعتقدين عيسى ابن الله تعالى الله عن ذلك، والفاء قيل لترتيب الأمر على ما يعلم مما سبق من كون أولئك الرسل أعلام الخلق ﵈ عباده تعالى فإن ذلك مما يؤكد التبكيت ويظهر بطلان مذهبهم الفاسد فكأنه قيل: إذا كان رسل ربك من علمت حالهم فاستخبر هؤلاء الكفرة عن وجه كون البنات وهن أوضع الجنسين له تعالى بزعمهم والبنين الذين هم أرفعهما لهم فإنهم لا يستطيعون أن يثبتوا له وجها لأنه في غاية البطلان لا يقوله من له أدنى شيء من العقل، وقال بعض الأجلة: الكلام متصل بقوله تعالى في أول السورة فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً [الصافات: ١١] على أن الفاء هنا للعطف على ذاك، والتعقيب لأنه أمر بهما من غير تراخ، وهي هناك جزائية في جواب شرط مقدر، وبهذا القول أقول. وأورد عليه أبو حيان أن فيه الفصل الطويل وقد استقبح النحاة الفصل بجملة نحو أكلت لحما وأضرب زيدا وخبزا فما ظنك بالفصل بجمل بل بما يقرب من سورة. وأجيب بأن ما ذكر في عطف المفردات وأما الجمل فلاستقلالها يغتفر فيها ذلك، والكلام هنا لما تعانقت معانيه وارتبطت مبانيه وأخذ بعضها بحجز بعض حتى كأن الجميع كلمة واحدة لم يعد البعد بعدا كما قيل:
bu iki küfrü de içinde barındıran asıl küfürlerini, yani O'na celle celâluhû çocuk isnat etmelerini iptal etmiştir (Allah bundan son derece yücedir). 'Üzeyr Allah'ın oğludur' diyen Yahudiler ve 'İsâ Allah'ın oğludur' diye inanan Hristiyanlarla ortak oldukları için bunu paylama dizisi içinde zikretmemiştir (Allah bundan çok yücedir). [Ayetteki] fâ harfinin, emrin, yaratılmışların önderleri olan o peygamberlerin aleyhimüsselâm Allah Teâlâ'nın kulları olduğu hususunda daha önce geçen bilgiler üzerine terettüp etmesi için olduğu söylenmiştir; zira bu durum paylamayı pekiştirir ve onların batıl mezheplerinin tutarsızlığını açığa çıkarır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Rabbinin elçileri durumlarını bildiğin kimseler olduğuna göre, şu kâfirlere sor bakalım: Kendi iddialarına göre iki cinsin en değersizi olan kızlar Allah Teâlâ'ya, en üstünü olan erkekler de kendilerine nasıl ait olabilirmiş?' Şüphesiz onlar buna hiçbir gerekçe gösteremezler; çünkü bu son derece batıldır ve azıcık aklı olan hiç kimse bunu söylemez. Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Bu kelâm, surenin başındaki { فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً } [es-Sâffât: 11] “Şimdi onlara sor: Yaratılışça kendileri mi daha çetin...” buyruğuna bağlıdır; buradaki fâ harfi ona atıf içindir ve takib (peş peşelik) bildirir, çünkü her ikisi de gecikmeksizin emredilmiştir; oradaki fâ ise takdir edilen bir şartın cevabında gelen cezaiyedir. Ben de bu görüşü benimsiyorum. Ebû Hayyân buna karşı çıkarak arada uzun bir fasıla olduğunu, nitekim dilcilerin 'Et yedim ve Zeyd'i dövüyorum ve ekmek [yedim]' örneğinde olduğu gibi bir tek cümleyle araya girilmesini bile çirkin gördüklerini; artık birden fazla cümleyle, hatta neredeyse bir sure kadar bir kısımla fasıla verilmesi hakkında ne düşünüleceğini ifade etmiştir. Buna cevaben şöyle denilmiştir: Bu zikredilen husus müfredlerin atfı hakkındadır; cümlelere gelince, onların müstakil olmalarından ötürü bu tür fasılalar müsamaha ile karşılanır. Buradaki kelâmda ise manalar birbirini kucakladığı, lafızlar birbirine bağlandığı ve her biri diğerinin eteğinden tuttuğu için -öyle ki sanki tamamı tek bir kelime gibidir- uzaklık artık bir uzaklık sayılmaz; nitekim şöyle denilmiştir:
وليس يضير البعد بين جسومنا ... إذا كان ما بين القلوب قريبا
Bedenlerimizin birbirinden uzak olması zarar vermez... / Kalplerin arası yakın olduğu müddetçe.
ووجه ترتب المعطوف على ما قبل كوجه ترتب المعطوف عليه فإن كونه تعالى رب السماوات والأرض وتلك الخلائق العظيمة كما دل على وحدته تعالى وقدرته ﷿ دال على تنزهه سبحانه عن الولد، ألا ترى إلى قوله جل شأنه بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ [الأنعام: ١٠١] والمناسبة بين الرد على منكري البعث والرد على مثبتي الولد ظاهرة، وقد اتحد في الجملتين السائل والمسئول والأمر وجوز بعضهم كون ضمير (استفتهم) للمذكورين من الرسل ﵈ والبواقي لقريش، والمراد الاستفتاء ممن يعلم أخبارهم ممن يوثق بهم ومن كتبهم وصحفهم أي ما منهم أحد ألا وينزه الله تعالى عن أمثال ذلك حتى يونس ﵇ في بطن الحوت، ولعمري إن الرجل قد بلغ الغاية من التكلف من غير احتياج إليه، ولعله لو استغنى عن ارتكاب التجوز بالتزام كون الاستفتاء من المرسلين المذكورين حيث يجتمع رسول الله ﷺ معهم اجتماعا روحانيا كما يدعيه لنفسه الشيخ محيي الدين قدس سره مع غير واحد من الأنبياء ﵈ ويدعي أن الأمر بالسؤال المستدعي للاجتماع أيضا في قوله تعالى وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ [الزخرف: ٤٥] على هذا النمط لكان الأمر أهون وإن كان ذلك منزعا صوفيا.
Matufun kendisinden öncekine terettüp etme yönü, matufun aleyhin terettüp etme yönü gibidir; zira Allah Teâlâ'nın göklerin, yerin ve o muazzam mahlukatın Rabbi oluşu O'nun birliğine ve kudretine azze ve celle delalet ettiği gibi, çocuk edinmekten münezzeh olduğuna da delalet eder. Şanı yüce olan [Allah]'ın { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } [el-En‘âm: 101] “Gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun nasıl çocuğu olabilir ki?” buyruğunu görmez misin? Öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlere verilen cevap ile [Allah'a] çocuk nispet edenlere verilen cevap arasındaki münasebet gayet açıktır. Her iki cümlede de soran, sorulan ve emir aynıdır. Bazıları (istefthüm) fiilindeki zamirin zikredilen peygamberlere aleyhimüsselâm, diğer zamirlerin ise Kureyş'e ait olmasını caiz görmüşlerdir. Buna göre maksat, onların haberlerini bilen, kendilerine güvenilen kimselerden ve onların kitap ve sahifelerinden sormaktır; yani 'onlardan hiç kimse yoktur ki -balığın karnındaki Yûnus aleyhisselâm bile- Allah Teâlâ'yı bu tür şeylerden tenzih etmesin.' Canıma yemin olsun ki bu zat, hiçbir ihtiyaç yokken zorlamanın en uç noktasına varmıştır. Eğer o, Şeyh Muhyiddîn'in [İbnü'l-Arabî] -kuddise sirruh- birden fazla peygamber aleyhimüsselâm ile kendisi için iddia ettiği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onlarla ruhanî olarak buluştuğunu ve Allah Teâlâ'nın { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } [ez-Zuhruf: 45] “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” buyruğunda buluşmayı gerektiren sorma emrinin de bu tarzda olduğunu ileri sürerek, sorunun zikredilen peygamberlere yöneltilmesini benimsemek suretiyle mecaza başvurmaktan kaçınsaydı -her ne kadar bu tasavvufî bir meşrep olsa da- mesele daha hafif olurdu.
وأضيف الرب إلى ضميره ﵊ دون ضميرهم تشريفا لنبيه ﷺ وإشارة إلى أنهم في قولهم بالبنات له ﷿ كالنافين لربوبيته سبحانه لهم، وقوله سبحانه: أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً إضراب وانتقال من التبكيت بالاستفتاء السابق إلى التبكيت بهذا أي بل أخلقنا الملائكة الذين هم من أشرف الخلائق وأقواهم وأعظمهم تقدسا عن النقائص الطبيعية إناثا والأنوثة من أخس صفات الحيوان.
Rab lafzının onların zamirine değil de onun aleyhisselâm zamirine izafe edilmesi, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i onurlandırmak ve onların O'na azze ve celle kızlar isnat etmeleriyle adeta O'nun kendileri üzerindeki rabliğini inkâr etmiş gibi olduklarına işaret etmek içindir. Yüce [Allah]'ın { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً } “Yoksa biz melekleri dişi olarak mı yarattık...” buyruğu, önceki istifta yoluyla paylamadan bu paylamaya bir idrab (vazgeçiş) ve intikaldir; yani 'Bilakis, mahlukatın en şereflilerinden, en güçlülerinden ve tabiat kusurlarından en çok arınmış olanlarından olan melekleri biz dişi olarak mı yarattık? Oysa dişilik canlıların en düşük sıfatlarındandır.'
وقوله تعالى: وَهُمْ شاهِدُونَ استهزاء بهم وتجهيل لهم كقوله تعالى: أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ [الزخرف: ١٩] فإن أمثال هذه الأمور لا تعلم إلا بالمشاهدة إذ لا سبيل إلى معرفتها بطريق العقل وانتفاء النقل مما لا ريب فيه فلا بد أن يكون القائل بأنوثتهم شاهدا عند خلقهم، والجملة أما حال من فاعل خَلَقْنَا أي بل أخلقناهم إناثا والحال أنهم حاضرون حينئذ أو عطف على خَلَقْنَا أي بل أهم شاهدون.
Allah Teâlâ'nın { وَهُمْ شاهِدُونَ } “ve onlar buna şahit miydiler?” buyruğu, O'nun { أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } [ez-Zuhruf: 19] “Onların yaratılışına şahit mi oldular?” buyruğu gibi onlarla alay etmek ve onları cehaletle nitelemektir. Çünkü bu gibi şeyler ancak görerek bilinir; zira bunu akıl yoluyla bilmenin imkânı yoktur, naklin bulunmadığı da şüphe götürmez; o hâlde onların dişiliğini iddia edenin yaratılışları anında hazır bulunup şahit olması gerekir. Bu cümle, ya { خَلَقْنَا } fiilinin failinden hâldir; yani 'Bilakis biz onları dişi olarak mı yarattık, hem de onlar o sırada hazır bulunuyorlarken?' demektir; ya da { خَلَقْنَا } fiiline matuftur; yani 'Yoksa onlar şahit miydiler?' manasındadır.
وقول تعالى أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ استئناف من جهته تعالى غير داخل تحت الاستفتاء
Allah Teâlâ'nın { أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ } “Haberiniz olsun ki onlar, iftiralarından ötürü kesinlikle 'Allah doğurdu' derler.” buyruğu, istifta kapsamına girmeyen, Allah Teâlâ tarafından bir istînâftır (yeni başlangıçtır);
مسوق لإبطال أصل مذهبهم الفاسد ببيان أن مبناه ليس إلا الإفك الصريح والافتراء القبيح من غير أن يكون لهم دليل أو شبهة وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فيما يتدينون به مطلقا أو في هذا القول، وفيه تأكيد لقوله تعالى: مِنْ إِفْكِهِمْ وقرىء «ولد الله» بالإضافة ورفع ولد على أنه خبر مبتدأ محذوف أي ليقولون الملائكة ولد الله والولد فعل بمعنى مفعول يقع على المذكر والمؤنث والواحد والجمع ولذا وقع هنا خبرا عن الملائكة المقدر أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ بهمزة مفتوحة هي حرف استفهام حذفت بعدها همزة الوصل والاستفهام للإنكار والمراد اثبات إفكهم وتقرير كذبهم، والاصطفاء أخذ صفوة الشيء لنفسه.
ellerinde hiçbir delil veya şüphe bulunmaksızın bu iddialarının dayanağının apaçık bir iftira ve çirkin bir bühtandan ibaret olduğunu açıklayarak onların batıl mezheplerinin aslını çürütmek üzere sevk edilmiştir. { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Ve onlar şüphesiz yalancıdırlar” buyruğu, ister din edindikleri şeylerin tamamında olsun ister bu sözlerinde olsun [yalancı olduklarını belirtir] ve bu ifadede Allah Teâlâ'nın { مِنْ إِفْكِهِمْ } “iftiralarından ötürü” buyruğu için bir pekiştirme vardır. 'Veledullâh' (وَلَدُ اللَّهِ) şeklinde izafetle ve mahzuf mübtedanın haberi olarak 'veled' kelimesinin merfûluğu ile de okunmuştur; yani 'Kesinlikle melekler Allah'ın çocuğudur derler' demektir. Veled (وَلَد) kelimesi mef‘ûl manasında fial vezninde olup müzekker, müennes, tekil ve çoğul için kullanılır; bu sebeple burada takdir edilen melekler kelimesinin haberi olarak gelmiştir. { أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ } “Kızları erkek çocuklara tercih mi etmiş?” buyruğu, fethalı hemze ile istifham harfidir; kendisinden sonraki vasıl hemzesi hazfedilmiştir ve istifham inkâr içindir. Maksat, onların iftiralarını ispatlamak ve yalancılıklarını tescillemektir. Istıfâ (اصطفاء), bir şeyin en seçkinini kendine almak demektir.
وقرأ نافع في رواية إسماعيل وابن جماز وجماعة وإسماعيل عن أبي جعفر وشيبة «اصطفى» بكسر الهمزة وهي همزة الوصل وتكسر إذا ابتدئ بها وخرجت على حذف أداة الاستفهام لدلالة أم بعد وإن كانت منقطعة غير معادلة لها لكثرة استعمالها معها، وجوز إبقاء الكلام على الأخبار إما على إضمار القول أي لكاذبون في قولهم اصطفى إلخ أو يقولون اصطفى إلخ على ما قيل: أو على الإبدال من قولهم ولد الله أو الملائكة ولد الله وليس دخيلا بين نسيبين، والأولى التخريج على حذف الأداة وحسم البحث فتأمل.
Nâfi‘; İsmâil, İbn Cemmaz ve bir topluluğun rivayetinde, İsmâil de Ebû Ca‘fer ve Şeybe'den rivayetle 'Istafâ' (اصْطَفَى) şeklinde hemzenin kesresiyle okumuştur ki bu vasıl hemzesidir ve kendisiyle başlandığında kesreli okunur. Bu kıraat, sonrasında gelen { أَمْ } edatının delaleti sebebiyle istifham edatının hazfedilmesine hamledilmiştir; zira { أَمْ } edatı münkatı‘ olup ona muadil olmasa bile onunla çok kullanıldığı için delalet sayılmıştır. Sözün haber (düz cümle) olarak bırakılması da caiz görülmüştür: Bu ya 'kavl' takdiriyle 'onlar tercih etti vb. sözlerinde yalancıdırlar' veya denildiği üzere 'tercih etti derler' takdiriyledir; ya da 'Allah doğurdu' yahut 'Melekler Allah'ın çocuğudur' sözlerinden bedeldir ve iki uygun şey arasına girmiş yabancı bir unsur değildir. En evla olanı ise edatın hazfine hamletmek ve tartışmayı sonlandırmaktır, iyi düşün!
ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ بهذا الحكم الذي نقضي ببطلانه بداهة العقول والالتفات لزيادة التوبيخ أَفَلا تَذَكَّرُونَ بحذف أحد التاءين من تتذكرون. وقرأ طلحة بن مصرف تذكرون بسكون الذال وضم الكاف من ذكر.
{ ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” yani akılların bedahetiyle batıllığına hükmettiğimiz bu hükmü nasıl veriyorsunuz? Buradaki iltifat, azarlamayı artırmak içindir. { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hiç düşünmez misiniz?” ifadesi { تَتَذَكَّرُونَ } fiilindeki iki tâ'dan birinin hazfedilmesiyledir. Talha b. Musarrif ise zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin dammesiyle { تَذْكُرُونَ } şeklinde 'zekere' fiilinden okumuştur.
والفاء للعطف على مقدر أي تلاحظون ذلك فلا تتذكرون بطلانه فإنه مركوز في عقل كل ذكي وغبي أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ إضراب وانتقال من توبيخهم وتبكيتهم بما ذكر بتكليفهم ما لا يدخل تحت الوجود أصلا أي بل ألكم حجة واضحة نزلت من السماء بأن الملائكة بناته تعالى ضرورة أن الحكم بذلك لا بد له من سند حسي أو عقلي وحيث انتفى كلاهما فلا بد من سند نقلي فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ
Fâ harfi mukadder bir cümleye atıf içindir; yani 'bunu mülahaza edip de batıllığını hiç düşünmüyor musunuz? Zira bu, zeki olsun aptal olsun her akıl sahibinin zihnine yerleşmiş bir hakikattir.' { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ } “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?” buyruğu, asla varlık sahasına girmesi mümkün olmayan bir şeyi onlardan talep etmek suretiyle, zikredilen hususlarla onları paylayıp azarlamaktan bir idrab (vazgeçiş) ve intikaldir; yani 'Yoksa meleklerin Allah Teâlâ'nın kızları olduğuna dair gökten inmiş apaçık bir hüccetiniz mi var?' demektir. Çünkü böyle bir hükmün muhakkak hissi veya aklî bir dayanağı olmalıdır; her ikisi de bulunmadığına göre kesinlikle naklî bir dayanak gereklidir. { فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ } “O hâlde kitabınızı getirin...”
الناطق بصحة دعواكم إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
iddianızın doğruluğunu bildiren [kitabınızı getirin], { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenlerseniz!”
فيها، والأمر للتعجيز، وإضافة الكتاب إليهم للتهكم، وفي الآيات من الأنباء عن السخط العظيم والإنكار الفظيع لأقاويلهم والاستبعاد الشديد لأباطيلهم وتسفيه أحلامهم وتركيك عقولهم وأفهامهم مع استهزاء بهم وتعجيب من جهلهم ما لا يخفى على من تأمل فيها، وقوله تعالى وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً التفات إلى الغيبة للإيذان بانقطاعهم عن الجواب وسقوطهم عن درجة الخطاب واقتضاء حالهم أن يعرض عنهم وتحكى لآخرين جناياتهم، واستظهر أن المراد بالجنة الشياطين وأريد بالنسب المجعول المصاهرة.
bu iddianızda. Bu emir âciz bırakmak içindir; kitabın onlara izafe edilmesi ise alay yolludur. Ayetlerde, onların sözlerine karşı büyük bir öfkeyi, korkunç bir inkârı, batıllarını şiddetle reddetmeyi, akıllarını ve anlayışlarını beyinsizlik ve zayıflıkla nitelemeyi, ayrıca onlarla alay edip cehaletlerine şaşmayı içeren öyle incelikler vardır ki üzerinde düşünen kimseden gizli kalmaz. Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “Onunla cinler arasında da bir soy bağı uydurdular.” buyruğu, onların cevap vermekten aciz kaldıklarını, muhatap alınma derecesinden düştüklerini ve durumlarının kendilerinden yüz çevrilip işledikleri cinayetlerin başkalarına anlatılmasını gerektirdiğini bildirmek için gâib sığasına iltifattır. 'Cinler'den maksadın şeytanlar olduğu ve uydurulan 'nesep' ile de hısımlık/evlilik bağının kastedildiği kuvvetle muhtemel görülmüştür.
أخرج آدم بن أبي أياس وعبد بن حميد وابن جرير وغيرهم عن مجاهد قال: قال كفار قريش الملائكة بنات الله تعالى فقال لهم أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه أي على سبيل التبكيت: فمن أمهاتهم؟ فقالوا: بنات سروات الجن وروي هذا ابن أبي حاتم عن عطية، أو أريد جعلوا بينه سبحانه وبينهم مناسبة حيث أشركوهم به تعالى في استحقاق العبادة وروي هذا عن الحسن، وقيل إن قوما من الزنادقة يقولون الله ﷿ وإبليس عليه اللعنة أخوان فالله تعالى هو الخير الكريم وإبليس هو الشرير اللئيم وهو المراد بقوله سبحانه: وَجَعَلُوا إلخ وحكى هذا الطبرسي عن الكلبي، وقال الإمام الرازي: وهذا القول عندي أقرب الأقاويل وهو مذهب المجوس القائلين بيزدان وأهرمن ويعبرون عنهما بالنور والظلمة، ويبعد هذا القول عندي أن الظاهر أن ضمير جَعَلُوا كالضمائر السابقة لقريش ولم يشتهر ذلك عنهم بل ولا عن قبيلة من قبائل العرب وليس المقام للرد على الكفرة مطلقا.
Âdem b. Ebî İyâs, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve başkaları Mücâhid'den şöyle rivayet etmişlerdir: Kureyş kâfirleri 'Melekler Allah Teâlâ'nın kızlarıdır' dediler. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh onlara -susturma ve paylama sadedinde-: 'Peki onların anneleri kimdir?' diye sordu. Onlar da: 'Cinlerin ileri gelenlerinin kızlarıdır' dediler. Bunu İbn Ebî Hâtim, Atıyye'den de rivayet etmiştir. Veya maksat, ibadete layık olma hususunda onları Allah Teâlâ'ya ortak koşmak suretiyle O'nunla onlar arasında bir bağ/münasebet kurmalarıdır ki bu da Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre zındıklardan bir fırka 'Allah azze ve celle ile lanetli İblis kardeştir; Allah Teâlâ kerim olan iyiliktir, İblis ise alçak olan kötülüktür' derler. Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلُوا } “uydurdular” buyruğuyla kastedilen de budur. Bunu et-Tabersî, el-Kelbî'den nakletmiştir. İmam er-Râzî şöyle demiştir: 'Bana göre bu görüş, görüşlerin en uygun olanıdır; bu, Yezdân ve Ehrimen'i kabul eden ve onları nur ve zulmet olarak ifade eden Mecusîlerin mezhebidir.' Bana göre bu görüşü zayıf kılan husus şudur: Zahir olan, { جَعَلُوا } fiilindeki zamirin önceki zamirler gibi Kureyş'e ait olmasıdır; oysa bu inanç ne onlardan ne de Arap kabilelerinden herhangi birinden meşhur olmuştur; ayrıca burası mutlak olarak kâfirlere reddiye makamı da değildir.
وأخرج غير واحد عن مجاهد وعبد بن حميد عن عكرمة وابن أبي شيبة عن أبي صالح أن المراد بالجنة الملائكة، وحكاه في مجمع البيان عن قتادة واختاره الجبائي، والمراد بالجعل المذكور ما تضمنه قولهم: الملائكة
Birden fazla kişi Mücâhid'den, Abd b. Humeyd İkrime'den, İbn Ebî Şeybe de Ebû Sâlih'ten 'cinler'den maksadın melekler olduğunu rivayet etmiştir. Mecme‘u'l-Beyân'da bu Katâde'den nakledilmiş ve el-Cübbâî tarafından tercih edilmiştir. Zikredilen 'kılma/uydurma'dan maksat ise onların 'Melekler
بنات الله، وأعيد تمهيدا لما يعقبه، وهو مبني على أن الجن والملك جنس واحد مخلوقون من عنصر واحد وهو النار لكن من كان من كثيفها الدخاني فهو شيطان وهو شرذ وتمرد ومن كان من صافي نورها فهو ملك وهو خير كله، ووجه التسمية بالجن الاستتار عن عيوننا فالجن والجنة بمعنى مفعول من جنه إذا ستره، ويكون على هذا تخصيص الجن بأحد نوعيه تخصيصا طارئا كتخصيص الدابة، وعلى الأصل جاء ما هنا، ونقل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن نوعا من الملائكة ﵈ يسمى الجن ومنهم إبليس وعبر عن الملائكة بالجنة حطالهم مع عظم شأنهم في أنفسهم أن يبلغوا منزلة المناسبة التي أضافوها إليهم في قولهم ذلك، وقد يقال: إن الاستتار كالداعي لهم إلى ذلك الزعم الباطل بناء على توهمهم بأنه إنما يليق بالإناث فقالوا: لو لم يكونوا بناته ﷾ لما سترهم عن العيون فلذا عبر عنهم بالجنة وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ أي والله لقد علمت الشياطين أي جنسهم أن الله تعالى يحضرهم ولا بد النار ويعذبهم بها ولو كانوا مناسبين له تعالى أو شركاء في استحقاق العبادة أو التصرف لما عذبهم سبحانه فضمير إِنَّهُمْ للجنة على ما عدا الوجه الأخير من الأوجه السابقة وأما عليه فهو للكفرة أي والله لقد علمت الملائكة الذين جعلوا بينه تعالى وبينهم نسبا وقالوا هم بناته أن الكفرة لمحضرون النار معذبون بها لكذبهم وافترائهم في قولهم ذلك، والمراد به المبالغة في التكذيب ببيان أن الذين يدعى لهم هؤلاء تلك النسبة ويعلمون أنهم علم منهم بحقيقة الحال يكذبونهم في ذلك ويحكمون بأنهم معذبون لأجله حكما مؤكدا، ويجوز على الأوجه الأول عود الضمير على الكفرة أيضا والمعنى على نحو ما ذكر، وعلم الملائكة أن الكفرة معذبون ظاهر، وعلم الشياطين بأنهم أنفسهم وكذا سائر الكفرة معذبون لما أن الله ﷿ توعد إبليس عليه اللعنة بما يدل على ذلك.
Allah'ın kızlarıdır' sözlerinin içerdiği manadır. Bu ifade kendisinden sonra gelecek hususa bir zemin hazırlamak üzere tekrar edilmiştir. Bu görüş, cinlerin ve meleklerin aynı cinsten olup tek bir unsurdan, yani ateşten yaratıldıkları; ancak ateşin kesif ve dumanlı kısmından olanın şeytan olup şer ve isyandan ibaret bulunduğu, saf nurundan olanın ise melek olup bütünüyle hayır olduğu esasına dayanır. Cin olarak isimlendirilmelerinin sebebi ise gözlerimizden gizli olmalarıdır; zira 'cin' ve 'cinnet' kelimeleri bir şeyi örttüğünde kullanılan 'cenne' fiilinden türemiş mef‘ul manasındadır. Buna göre cin kelimesinin iki türünden birine tahsis edilmesi, 'dâbbe' kelimesinin tahsis edilmesi gibi sonradan ortaya çıkmış bir tahsistir; buradaki ifade ise kelimenin aslı üzere gelmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre meleklerin aleyhimüsselâm bir türüne 'cin' denir ve İblis de onlardandır. Meleklerin cin olarak ifade edilmesi, kendi zatlarındaki şanlarının yüceliğine rağmen, onların o sözlerinde kendilerine isnat ettikleri o münasebet mertebesine ulaşmaktan onları tenzih etmek ve onların bundan uzak olduğunu belirtmek içindir. Şöyle de denilebilir: Onların gözlerden gizli olmaları, bu durumun ancak kadınlara yakışacağı şeklindeki vehimlerine dayanarak onları bu batıl zanna sevk eden bir saik gibi olmuştur; nitekim 'Eğer O'nun celle celâluhû kızları olmasalardı onları gözlerden gizlemezdi' demişlerdir; işte bundan ötürü onlar hakkında cinnet ifadesi kullanılmıştır. { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Andolsun cinler de bilmiştir ki kendileri mutlaka [azaba] hazır bulundurulacaklardır.” Yani Allah'a yemin olsun ki şeytanlar -yani onların cinsi- Allah Teâlâ'nın kendilerini kesinlikle ateşe getireceğini ve onunla azap edeceğini bilmişlerdir. Eğer onlar Allah Teâlâ ile bir soy bağına sahip olsalardı veya ibadete yahut tasarrufa layık olma hususunda ortak bulunsalardı Yüce [Allah] onlara azap etmezdi. Dolayısıyla { إِنَّهُمْ } kelimesindeki zamir, önceki görüşlerin sonuncusu hariç diğerlerine göre cinlere aittir; son görüşe göre ise kâfirlere aittir; yani 'Allah'a yemin olsun ki, Allah Teâlâ ile aralarında soy bağı uydurup O'nun kızları olduklarını söyledikleri melekler de bilmişlerdir ki kâfirler bu sözlerindeki yalan ve iftiraları sebebiyle muhakkak ateşe getirilecek ve onunla azap edileceklerdir.' Bundan maksat, bu kimselerin kendileri için böyle bir bağ iddia ettikleri ve durumun hakikatini onların içinde en iyi bildiklerini kabul ettikleri varlıkların bizzat kendilerini yalanladıklarını ve bu yüzden kesin bir hükümle azap edileceklerini bildiklerini beyan ederek yalanlamada mübalağa yapmaktır. İlk görüşlere göre de zamirin kâfirlere dönmesi caizdir ve mana zikredilene yakın olur. Meleklerin, kâfirlerin azap edileceğini bilmeleri açıktır; şeytanların kendilerinin ve diğer kâfirlerin azap edileceğini bilmeleri ise Allah azze ve celle'nin lanetli İblis'i buna delalet eden ifadelerle tehdit etmiş olmasından ötürüdür.
وقوله سبحانه سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ على جميع الأوجه السابقة تنزيه من جهته تعالى لنفسه عن الوصف الذي لا يليق به، وقوله تعالى: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ استثناء منقطع من المحضرين وما بينهما اعتراض أي ولكن المخلصون ناجون، وجوز كونه استثناء متصلا منه ويفسر ضمير إِنَّهُمْ بما يعم وهو خلاف الظاهر.
Yüce [Allah]'ın { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir.” buyruğu, önceki bütün görüşlere göre Allah Teâlâ'nın kendi zatını kendisine yakışmayan nitelemelerden tenzih etmesidir. Allah Teâlâ'nın { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.” buyruğu ise [azaba] hazır bulundurulacak olanlardan munkatı‘ bir istisnadır; aradaki kısım ise itiraziyedir; yani 'Fakat ihlasa erdirilmiş kullar kurtulmuşlardır.' Bunun muttasıl bir istisna olması ve { إِنَّهُمْ } zamirinin umum ifade edecek şekilde tefsir edilmesi de caiz görülmüştür; ancak bu, zahire aykırıdır.
وجوز كونه استثناء منقطعا من ضمير يَصِفُونَ وكونه استثناء متصلا منه وهو خلاف الظاهر أيضا.
Bu cümlenin { يَصِفُونَ } fiilindeki zamirden munkatı‘ bir istisna olması veya ondan muttasıl bir istisna olması da caiz görülmüştür ki bu da aynı şekilde zahire aykırıdır.
وجوز كونه استثناء من ضمير جَعَلُوا على الانقطاع لا غير وما في البين اعتراض، واختار الواحدي الوجه الأول. قال الطيبي: ويحسن كل الحسن إذا فسر الجنة بالشياطين أي وضمير إِنَّهُمْ بالكفرة ليرجع معناه إلى قوله تعالى حكاية عن اللعين لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الحجر: ٣٩، ٤٠، ص: ٨٢، ٨٣] أي إنهم لمحضرون النار ومعذبون حيث أطاعونا في اغوائنا إياهم لكن الذين أخلصوا الطاعة لله تعالى وطهروا قلوبهم من أرجاس الشرك وأنجاس الكفر والرذائل ما عمل فيهم كيدنا فلا يحضرون ويكون ذلك مدحا للمخلصين وتعريضا بالمشركين وإرغاما لأنوفهم ومزيدا لغيظهم أي إنهم بخلاف ما هم عليه من سفه الأحلام وجهل النفوس وركاكة العقول اه. وفي بيان المعنى نوع قصور، وقوله تعالى:
Bu ifadenin yalnızca inkıta yoluyla { جَعَلُوا } fiilindeki zamirden istisna olması ve aradaki kısmın itiraziye olması da caiz görülmüştür. el-Vâhidî birinci ihtimali tercih etmiştir. et-Tîbî şöyle demiştir: 'Cin kelimesi şeytanlar olarak tefsir edildiğinde -yani { إِنَّهُمْ } zamiri de kâfirlere ait kılındığında- bu çok güzel bir mana ifade eder; zira manası o lanetlinin { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } [el-Hicr: 39-40, Sâd: 82-83] “Onların hepsini mutlaka azdıracağım; ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.” şeklindeki sözünü aktaran ayete döner; yani 'Kâfirler, onları saptırmamızda bize itaat ettikleri için ateşe getirilecek ve azap edileceklerdir; fakat itaati Allah Teâlâ'ya has kılan, kalplerini şirkin pisliklerinden, küfrün ve rezilliklerin necisliğinden arındıran kimselere bizim tuzağımız işlemez, dolayısıyla onlar [azaba] getirilmezler.' Böylece bu ifade, ihlaslı kullar için bir övgü; müşrikler için ise bir ta‘riz (üstü kapalı kınama), burunlarını sürtme ve öfkelerini artırma olur; yani onlar müşriklerin içinde bulunduğu akıl zayıflığı, nefis cehaleti ve anlayış kıtlığından uzaktırlar.' [et-Tîbî'nin sözü bitti.] Ancak bu mana açıklamasında bir tür eksiklik vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ عود إلى خطابهم، والفاء في جواب شرط مقدر أي إذا علمتم هذا أو إذا كان المخلصون ناجين فَإِنَّكُمْ إلخ، والواو للعطف وَما تَعْبُدُونَ معطوف على الضمير في فَإِنَّكُمْ وضمير عَلَيْهِ لله ﷿ والجار متعلق بفاتنين وعدي بعلى لتضمنه معنى الاستيلاء وهو استعارة من قولهم فتن غلامه أو امرأته عليه إذا أفسده والباء زائدة وهو خبر ما، والجملة خبر إن والاستثناء مفرغ من مفعول فاتنين المقدر وأَنْتُمْ خطاب للكفرة ومعبوديهم على سبيل التغليب نحو أنت وزيد تخرجان أي ما أنتم
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız.” Bu ayet onlara hitaba geri dönüştür. Fâ harfi mukadder bir şartın cevabındadır; yani 'Bunu bildiğinize göre' veya 'İhlaslı kullar kurtulduklarına göre şüphesiz siz...' demektir. Vâv harfi atıf içindir; { وَما تَعْبُدُونَ } ifadesi { فَإِنَّكُمْ } içindeki zamire matuftur; { عَلَيْهِ } kelimesindeki zamir Allah'a azze ve celle aittir; câr-mecrûr { بِفاتِنِينَ } kelimesine müteallıktır ve istila manasını içerdiği için alâ (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; bu da bir kimsenin hizmetçisini veya hanımını baştan çıkarıp ahlakını bozduğunda söylenen 'fülânün fetenegulâmehu aleyhi' sözünden istiaredir. Bâ harfi zaiddir ve mâ'nın haberidir. Cümle ise inne'nin haberidir. İstisna, { فاتِنِينَ } kelimesinin takdir edilen mef‘ulünden müferrağdır; { أَنْتُمْ } ise 'sen ve Zeyd çıkıyorsunuz' örneğinde olduğu gibi tağlib yoluyla kâfirlere ve onların taptıklarına hitaptır; yani ne siz
ومعبود وكم مفسدين أحدا على الله ﷿ بإغوائكم إلا من سبق في علم الله تعالى أنه من أهل النار يصلاها ويدخلها لا محالة.
ne de taptıklarınız, saptırmanızla hiç kimseyi Allah'a azze ve celle karşı ifsâd edip yoldan çıkaramazsınız; ancak Allah Teâlâ'nın ilminde cehennemlik olduğu ve muhakkak oraya girip boylayacağı önceden geçmiş olan kimseler müstesnadır.
وجوز كون الواو هنا مثلها في قولهم كل رجل وضيعته فجملة ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ إلخ مستقلة ليست خبرا لأن وضمير عَلَيْهِ لما بتقدير مضاف وهو متعلق بفاتنين أيضا بتضمينه معنى البعث أو الحمل ولا تغليب في الخطاب كأنه قيل: إنك وآلهتكم قرناء لا تبرحون تعبدونها ثم قيل ما أنتم على عبادة ما تعبدون بباعثين أو حاملين على طريق الفتنة والإضلال أحدا إلا من سبق في علمه تعالى أنه من أهل النار، وظاهر صنيع بعضهم أن أمر التغليب في أَنْتُمْ على هذا على حاله، وأنت تعلم أن الظاهر الاتصال، وجوز أن يراد معنى المعية وخبر إن جملة ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ إلخ ويكون الكلام على أسلوب قول الوليد بن عقبة بن أبي معيط عامله الله تعالى بما هو أهله يحض معاوية على حرب الأمير علي كرم الله تعالى وجهه:
Buradaki vâv harfinin 'herkes ve mesleği' sözünde olduğu gibi olması da caiz görülmüştür; bu durumda { ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } vb. cümlesi müstakil olup inne'nin haberi olmaz; { عَلَيْهِ } kelimesindeki zamir ise muzaf takdiriyle mâ'ya raci olur ve teşvik yahut sevk etme manasını içermesi suretiyle bu zamir de { بِفاتِنِينَ } kelimesine müteallık olur; hitapta da tağlib bulunmaz. Sanki şöyle denilmiştir: 'Şüphesiz siz ve putlarınız ayrılmaz birer yoldaşsınız, onlara tapmaktan vazgeçmiyorsunuz.' Sonra da şöyle denilmiştir: 'Siz taptıklarınıza ibadet etme hususunda, Allah Teâlâ'nın ilminde cehennem ehlinden olduğu önceden geçmiş kimselerden başkasını fitne ve saptırma yoluyla teşvik edip sevk edemezsiniz.' Bazılarının ifadelerinin zahiri, { أَنْتُمْ } zamirindeki tağlib durumunun bu ihtimale göre de aynı şekilde kaldığını göstermektedir. Ancak sen de bilirsin ki zahir olan [cümlenin birbiriyle] irtibatlı olmasıdır. Vâv harfinin maiyyet (beraberlik) manasında olması ve inne'nin haberinin { ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } vb. cümlesi olması da caiz görülmüştür; bu takdirde kelâm, Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt'ın -Allah Teâlâ ona layık olduğuyla muamele etsin- Muâviye'yi Emir Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh ile savaşa kışkırtırken söylediği şu sözün üslubu üzere olur:
فإنك والكتاب إلى على ... كدابغة وقد حلم الأديم
Sen ve Ali'ye mektup yazmak... / Deri kuruyup delindikten sonra onu tabaklamaya çalışan kadın gibisiniz.
قال في الكشف: ومعنى الآية أي عليه أنكم يا كفرة مع معبوديكم لا يتسهل لكم إلا أن تفتنوا من هو ضال مثلكم، وهو بيان لخلاصة المعنى، واستظهر أبو حيان العطف وكون الضمير للعبادة وتضمين فاتنين معنى الحمل وتغليب المخاطب على الغائب في أَنْتُمْ وكون الجملة المنفية خبر إن. وحكي عن بعضهم القول بأن على بمعنى الباء والضمير المجرور به لما تعبدون فتأمل. وقرأ الحسن وابن أبي عبلة «صالوا الجحيم» بالواو على ما فيه كتاب الكامل للهذلي، وفي كتاب ابن خالويه عنهما «صال» بالضم ولا واو. وفي اللوامح والكشاف عن الحسن «صالوا الجحيم» بضم اللام فعلى إثبات الواو هو جمع سلامة سقطت النون للإضافة. وفي الكلام مراعاة لفظ من أولا ومعناها ثانيا كما هو قوله تعالى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ [البقرة: ٨] وعلى عدم إثباتها فيه ثلاثة أوجه، الأول أن يكون جمعا حذفت النون منه للإضافة ثم واو الجمع لالتقاء الساكنين وأتبع الخط اللفظ.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Ayetin manası -yani bu ihtimale göre- şudur: Ey kâfirler! Taptıklarınızla birlikte siz, ancak kendiniz gibi sapkın olan kimseleri fitneye düşürüp yoldan çıkarabilirsiniz.' Bu, özet bir mana açıklamasıdır. Ebû Hayyân ise atıf olmasını, zamirin ibadete raci kılınmasını, { فاتِنِينَ } kelimesinin sevk etme manasını içermesini, { أَنْتُمْ } zamirinde muhatabın gâibe galebe çalınmasını ve nefyedilen cümlenin inne'nin haberi olmasını daha kuvvetli bulmuştur. Bazılarından 'alâ' edatının 'bâ' manasında olduğu ve onunla mecrûr olan zamirin de tapılan şeylere raci olduğu görüşü nakledilmiştir, iyi düşün! Hasan ve İbn Ebî Able, el-Hüzelî'nin el-Kâmil kitabındaki kayda göre vâv harfiyle 'Sâlû'l-cahîm' (صالُوا الْجَحِيمِ) şeklinde okumuşlardır; İbn Hâleveyh'in kitabında ise onlardan damme ile ve vâv olmaksızın 'Sâli' (صالِ) şeklinde nakledilmiştir. el-Levâmih ve el-Keşşâf'ta Hasan'dan lâm harfinin dammesiyle 'Sâlû'l-cahîm' (صالُ الْجَحِيمِ) şeklinde rivayet edilmiştir. Vâv harfinin sübutuna göre bu, izafetten ötürü nûnu düşmüş bir cem-i müzekker sâlimdir. Bu ifadede Allah Teâlâ'nın { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } [el-Bakara: 8] “İnsanlardan bazıları da vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler; hâlbuki onlar inanmış değillerdir.” buyruğunda olduğu gibi önce men lafzına, sonra manasına riayet edilmiştir. Vâv harfinin sabit olmamasına göre ise üç ihtimal vardır: Birincisi, izafetten ötürü nûnu, ardından da iki sakinin karşılaşmasından ötürü cem-i müzekker vâvı hazfedilmiş ve yazı telaffuza tabi kılınmış bir çoğul olmasıdır.
الثاني أن يكون مفردا حذفت لامه وهي الياء تخفيفا جعلت كالمنسى وجرى الإعراب على عينه كما جرى على عين يد ودم وعلى ذلك قوله تعالى: وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ [الرحمن: ٥٤] وقوله سبحانه وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ [الرحمن: ٢٤] بضم نون دان وراء الجوار وقولهم ما باليت به بالة فإن أصل بالة بالية بوزن عافية حدفت لامه فأجري الإعراب على عينه ولما لحقته الهاء انتقل إليها، الثالث أن يكون مفردا أيضا ويكون أصله صائل على القلب المكاني بتقديم اللام على العين ثم حذفت اللام المقدمة وهي الياء فبقي صال بوزن فاع وصار معربا كباب ونظيره شاك الجاري إعرابه على الكاف في لغة، وقوله تعالى وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ حكاية لاعتراف الملائكة بالعبودية للرد على من يزعم فيهم خلافها فهو من كلامه تعالى لكنه حكي بلفظهم وأصله وما منهم إلا إلخ أي وما منا إلا له مقام معلوم في العبادة والانتهاء إلى أمر الله تعالى في تدبير العالم مقصور عليه لا يتجاوزه ولا يستطيع أن يزل عنه خضوعا لعظمته تعالى وخشوعا لهيبته سبحانه وتواضعا لجلاله جل شأنه كما
İkincisi, lamel-fiili olan yâ harfi hafiflik olsun diye hazfedilip unutulmuş gibi kabul edilen ve tıpkı 'yed' ve 'dem' kelimelerinde olduğu gibi irabı aynel-fiili üzerinde cereyan eden bir tekil olmasıdır. Allah Teâlâ'nın { وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ } [er-Rahmân: 54] “İki cennetin de devşirilecek meyveleri yakındır.” buyruğu ile { وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ } [er-Rahmân: 24] “Denizde dağlar gibi yükselen gemiler de O'nundur.” buyruğunun dâni'nin nûnunun ve cevâri'nin râsının dammesiyle okunması bu kabildendir; nitekim 'mâ bâleytü bihî bâleten' sözü de böyledir, zira bâle kelimesinin aslı âfiye vezninde 'bâliyetün' olup lamel-fiili hazfedilmiş ve irap aynel-fiiline aktarılmıştır, bitişen hâ harfi sebebiyle de irap ona geçmiştir. Üçüncüsü ise yine tekil olup aslının kalb-i mekânî ile lâmın ayndan öne geçirilmesi suretiyle 'sâil' olması, sonra öne geçirilen lâmın yani yâ harfinin hazfedilip 'fâ' vezninde 'sâl' şeklinde kalması ve 'bâb' gibi mu‘rab olmasıdır; bir lehçede irabı kâf üzerinde cereyan eden 'şâk' kelimesi de bunun benzeridir. Allah Teâlâ'nın { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır.” buyruğu, meleklerin hilafına bir kanaat besleyenlere reddiye olmak üzere onların kulluklarını itiraf edişlerinin bir hikâyesidir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kelâmıdır fakat onların lafzıyla hikâye edilmiştir, aslı ise 'onlardan hiçbiri yoktur ki...' şeklindedir; yani 'Bizden hiç kimse yoktur ki ibadette ve âlemin idaresinde Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğmede belirlenmiş, sadece kendine has bir makamı olmasın; O'nun celle celâluhû büyüklüğüne boyun eğerek, heybetinden ürpererek ve celâline tevazu göstererek o makamı aşamaz ve ondan ayrılamaz' demektir; nitekim şöyle
روي «فمنهم راكع لا يقيم صلبه وساجد لا يرفع رأسه»
rivayet edilmiştir: 'Onlardan kimi rükûdadır, belini asla doğrultmaz; kimi de secdededir, başını asla kaldırmaz.'
وقد أخرج الترمذي وحسنه وابن ماجة وابن مردويه عن أبي ذر قال: «قال رسول الله ﷺ: إني أرى ما لا ترون وأسمع ما لا تسمعون إن السماء أطت وحق لها أن تئط ما فيها موضع أربع أصابع إلا وفيه ملك واضعا جبهته ساجدا لله» .
Tirmizî'nin rivayet edip hasen gördüğü, İbn Mâce ve İbn Merdûye'nin de Ebû Zer'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Şüphesiz ben sizin görmediklerinizi görür, işitmediklerinizi işitirim. Gökyüzü gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır; zira orada alnını koyup Allah için secdeye kapanmış bir meleğin bulunmadığı dört parmaklık bir yer bile yoktur.'
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وأبو الشيخ ومحمد بن نصر المروزي في كتاب الصلاة عن عائشة قالت قال رسول الله ﷺ: «ما في السماء موضع قدم إلا عليه ملك ساجد أو قائم وذلك قول الملائكة وما منا إلا له مقام معلوم
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Kitâbü's-Salât'ta Muhammed b. Nasr el-Mervezî'nin Âişe'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Gökyüzünde üzerinde secde eden veya kıyamda duran bir melek bulunmayan tek bir ayak basacak yer dahi yoktur; meleklerin { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır.”
وإنا لنحن الصافون»
{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Ve şüphesiz biz, saf saf duranlarız.” sözleri işte budur.'
وعن السدي إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ في القرب والمشاهدة، وجعل بعضهم ذلك من كلام الجنة بمعنى الملائكة متصلا بما قبله من كلامهم وهو من قوله تعالى سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ إلى الْمُسَبِّحُونَ فقال بعد أن فسر الجنة بالملائكة: إن سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ حكاية لتنزيه الملائكة إياه تعالى عما وصفه المشركون به بعد تكذيبهم لهم في ذلك بتقدير قول معطوف على عَلِمَتِ وإِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ شهادة منهم ببراءة المخلصين من أن يصفوه تعالى بذلك متضمنة لتبرئتهم منه بحكم اندراجهم في زمرة المخلصين على أبلغ وجه وأكده على أنه استثناء منقطع من واو يَصِفُونَ كأنه قيل: ولقد علمت الملائكة أن المشركين لمعذبون لقولهم ذلك وقالوا سبحان الله عما يصفون لكن عباد الله الذين نحن من جملتهم برآء من ذلك الوصف، وفَإِنَّكُمْ إلخ تعليل وتحقيق لبراءة المخلصين عما ذكر ببيان عجزهم عن إغوائهم وإضلالهم، والالتفات إلى الخطاب لإظهار كمال الاعتناء بتحقيق مضمون الكلام وما تعبدون الشياطين الذين أغووهم وفيه إيذان بتبريهم عنهم وعن عبادتهم كقوله بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ [سبأ: ٤١] وقولهم وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ إلخ تبين لجلية أمرهم وتعيين لحيزهم في موقف العبودية بعد ما ذكر من تكذيب الكفرة فيما قالوا وتنزيه الله تعالى عن ذلك وتبرئة المخلصين عنه وإظهار لقصور شأنهم وجعل تفسير الجنة بالملائكة هو الوجه لاقتضاء ربط الآيات وتوجيهها بما ذكر إياه وفي التعليل شيء، نعم إن هذه الآية تقوي قول من يقول: المراد بالجنة فيما سبق الملائكة ﵈ تقوية ظاهرة جدا وإن الربط الذي ذكر في غاية الحسن، وقيل: هو من قول الرسول ﵊ أي وما من المسلمين إلا له مقام معلوم على قدر أعماله يوم القيامة وهو متصل بقوله فَاسْتَفْتِهِمْ كأنه قيل فاستفتهم وقل وما منا إلخ على معنى بكتهم بذلك وانع عليهم كفرانهم وعدد ما أنت وأصحابك متصف به من أضدادها، وإن شئت لم تقدر قل بعد علمك بأن المعنى ينساق إليه وهو بعيد فافهم والله تعالى أعلم.
es-Süddî'den { إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } ifadesinin 'yakınlıkta ve müşahedede' manasında olduğu nakledilmiştir. Bazıları bunu melekler anlamındaki cinlerin sözü kılmış ve kendisinden önceki sözlerine bağlamıştır ki o da Allah Teâlâ'nın { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } buyruğundan { الْمُسَبِّحُونَ } kelimesine kadar olan kısımdır. Bu kimse, cin kelimesini melekler olarak tefsir ettikten sonra şöyle demiştir: '{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } buyruğu, meleklerin müşrikleri bu iddialarında yalanlamalarının ardından, { عَلِمَتِ } fiiline matuf bir kavl takdiriyle Allah Teâlâ'yı müşriklerin nitelemelerinden tenzih edişlerinin bir hikâyesidir. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } buyruğu ise ihlaslı kulların Allah Teâlâ'yı bu şekilde nitelemekten beri olduklarına dair meleklerin bir şahitliğidir ve ihlaslı kullar zümresine dâhil olmaları hasebiyle meleklerin kendilerini de en beliğ ve en güçlü şekilde bundan tenzih edişlerini içerir; nitekim bu, { يَصِفُونَ } fiilindeki vâvdan munkatı‘ bir istisnadır. Sanki şöyle denilmiştir: Melekler, müşriklerin bu sözlerinden ötürü kesinlikle azap edileceklerini bilmişler ve 'Allah onların nitelemelerinden münezzehtir; fakat bizim de aralarında bulunduğumuz Allah'ın kulları bu nitelemeden beridir' demişlerdir. { فَإِنَّكُمْ } vb. kısmı ise ihlaslı kulların zikredilen husustan beri olduklarının bir gerekçesi ve pekiştirmesidir; zira bu, müşriklerin onları saptırıp yoldan çıkarmaktan âciz olduklarını beyan etmektedir. Hitaba iltifat edilmesi, sözün içerdiği mananın tahakkukuna verilen tam ehemmiyeti göstermek içindir. { وَما تَعْبُدُونَ } ifadesi ise onları saptıran şeytanlardır ve burada meleklerin onlardan ve onlara ibadet edilmesinden beri olduklarını bildirme anlamı vardır; nitekim { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } [Sebe: 41] “Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı.” buyruğu da böyledir. Onların { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ } vb. sözleri ise kâfirlerin söylediklerini yalanlama, Allah Teâlâ'yı bundan tenzih etme ve ihlaslı kulları bundan beri kılma zikrinden sonra durumlarının hakikatini beyan etmek, kulluk makamındaki yerlerini tayin etmek ve kendi şanlarının kusurunu açığa vurmaktır.' Böylece ayetlerin birbirine bağlanması ve zikredilen şekilde yönlendirilmesi bunu gerektirdiği için cin kelimesinin melekler olarak tefsir edilmesini asıl görüş kılmıştır; ancak bu gerekçelendirmede bir kapalılık vardır. Evet, bu ayet daha önce geçen cin kelimesiyle meleklerin aleyhimüsselâm kastedildiğini söyleyenlerin görüşünü son derece açık bir şekilde güçlendirmektedir ve zikredilen irtibat gayet güzeldir. Bir görüşe göre ise bu, Resûl'ün aleyhisselâm sözüdür; yani 'Müslümanlardan hiç kimse yoktur ki kıyamet gününde amelleri nispetinde bilinen bir makamı olmasın' demektir. Bu cümle { فَاسْتَفْتِهِمْ } buyruğuna bağlıdır; sanki 'Şimdi onlara sor ve de ki: Bizden hiç kimse yoktur ki...' denilmiştir; mana ise 'Onları bununla sustur, inkârlarını yüzlerine vur ve kendinin ve ashabının bunun zıddı olan hangi üstün vasıflarla nitelendiğinizi sayıp dök' demektir. Dilersen mananın buna sevk ettiğini bildikten sonra 'de ki' takdirinde de bulunmazsın; ancak bu uzak bir ihtimaldir, iyi anla! Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومِنَّا خبر مقدم والمبتدأ محذوف للاكتفاء بصفته وهي جملة له مقام أي ما مِنَّا أحد إلا له مقام معلوم. وحذف الموصوف بجملة أو شبهها إذا كان بعض ما قبله من مجرور بمن أو في مطرد وهذا اختيار الزمخشري.
{ مِنَّا } ifadesi öne geçmiş haberdir; mübteda ise sıfatı olan { له مقام } cümlesiyle yetinilerek hazfedilmiştir; yani 'Bizden bilinen bir makamı olmayan hiçbir kimse yoktur' demektir. Bir cümle veya şibh-i cümle ile sıfatlanan mevsûfun, kendisinden önce min veya fî ile mecrûr bir kelimenin bir cüzü olması hâlinde hazfedilmesi yaygın bir kuraldır; ez-Zemahşerî'nin tercihi de budur.
وقال أبو حيان مِنَّا صفة لمبتدأ محذوف والجملة المذكورة هي الخبر أي وما أحد كائن منا إلا له مقام معلوم.
Ebû Hayyân ise { مِنَّا } ifadesinin mahzuf mübtedanın sıfatı olduğunu, zikredilen cümlenin ise haber olduğunu söylemiştir; yani 'Bizden olan hiçbir kimse yoktur ki onun bilinen bir makamı olmasın' demektir.
وتعقب ما مر بأنه لا ينعقد كلام من ما منا أحد، وقوله سبحانه إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ هو محط الفائدة فيكون هو الخبر وإن تخيل أن إلا بمعنى غير وهي صفة لا يصح لأنه لا يجوز حذف موصوفها وفارقت غير إذا كانت صفة في ذلك لتمكن غير في الوصف وقلة تمكن إلا فيه، وقال غيره: إن فيه أيضا التفريغ في الصفات وهم منعوا ذلك، ودفع بأنه ينعقد منه كلام مفيد مناسب للمقام إذ معناه ما منا أحد متصف بشيء من الصفات إلا بصفة أن يكون له مقام معلوم لا يتجاوزه والمقصود بالحصر المبالغة أو يقال إنه صفة بدل محذوف أي ما منا أحد إلا أحد له مقام معلوم كما قاله ابن مالك في نظيره، وفيه أن فيه اعترافا بأن المقصود بالإفادة تلك الجملة وهو يستلزم أولوية كونها خبرا وما ذكر من احتمال كونه صفة لبدل محذوف فليس بشيء لأن فيه حذف المبدل والمبدل منه ولا نظير له، وبالجملة ما ذكره أبو حيان أسلم من القيل والقال، نعم قيل يجوز أن يقال: القصد هنا ليس إفادة مضمون الخبر بل الرد على الكفرة ولذا جعل الظرف خبرا وقدم فالمعنى ليس منا أحد يتجاوز مقام العبودية لغيرها بخلافكم أنتم فقد صدر منكم ما أخرجكم عن رتبة الطاعة، وفيه نظر.
Daha önce geçen görüşe karşı şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: 'Bizden hiç kimse...' sözünden tam bir kelâm meydana gelmez; Allah Teâlâ'nın { إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } buyruğu ise asıl faydanın dayandığı yerdir, dolayısıyla haber odur. İllâ (إِلَّا) edatının gayr (غَيْر) manasında olup bir sıfat olduğu vehmedilirse bu da sahih olmaz; zira mevsûfunun hazfedilmesi caiz değildir; gayr kelimesi sıfat olduğunda bu hususta [illâ'dan] farklıdır, çünkü gayr kelimesi sıfat olmakta kökleşmiştir, illâ'nın ise sıfatlıktaki yeri zayıftır. Başka bir âlim de şöyle demiştir: 'Bu görüşte sıfatlarda tefrîğ (müstesna kılma) yapılması da söz konusudur ki onlar bunu men etmişlerdir.' Buna karşı şöyle cevap verilmiştir: Bundan makama uygun faydalı bir kelâm meydana gelir; zira bunun manası 'Bizden sıfatlardan herhangi biriyle nitelenen hiç kimse yoktur ki aşamayacağı bilinen bir makamı bulunması sıfatıyla nitelenmiş olmasın' demektir; hasr ile maksat ise mübalağadır. Yahut İbn Mâlik'in benzeri bir yerde söylediği gibi mahzuf bir bedelin sıfatı olduğu söylenir; yani 'Bizden hiç kimse yoktur, ancak bilinen bir makamı olan bir kimse müstesnadır' demektir. Buna karşı da şöyle denilmiştir: Bu cevapta asıl faydayı temin eden şeyin o cümle olduğu itiraf edilmektedir; bu ise onun haber olmasının evla olmasını gerektirir. Mahzuf bir bedelin sıfatı olma ihtimaline gelince, bu da bir şey ifade etmez; zira burada hem bedel hem de mübdelün minh hazfedilmektedir ki bunun bir benzeri yoktur. Hülasa, Ebû Hayyân'ın zikrettiği görüş dedikodudan daha uzaktır. Evet, şöyle denilebileceği de ifade edilmiştir: Burada maksat haberin içeriğini bildirmek değil kâfirlere reddiyede bulunmaktır; bu sebeple zarf haber kılınmış ve öne geçirilmiştir; mana ise 'Bizden hiç kimse kulluk makamını aşıp başkasına geçmez; sizin durumunuz ise böyle değildir, zira sizden sizi itaat derecesinden çıkaran şeyler sadır olmuştur' demektir. Ancak bunda da eleştiriye açık bir yön vardır.
وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ أنفسنا أو أقدامنا في الصلاة، وقال ناصر الدين: أي في أداء الطاعة ومنازل الخدمة، وقيل:
{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Şüphesiz biz, evet biz saf saf duranlarız.” yani namazda kendimizi veya ayaklarımızı [saf tutanlarız]. Nâsıruddîn: 'Yani itaati ifa etmede ve hizmet derecelerinde [saf tutanlarız]' demiştir. Bir görüşe göre de:
الصافون حول العرش ننتظر الأمر الإلهي، وفي البحر داعين للمؤمنين، وقيل: صافون أجنحتنا في الهواء منتظرين ما يؤمر.
'İlahî emri bekleyerek Arş'ın etrafında saf saf duranlarız; denizde ise müminlere dua edenleriz' denilmiştir. Bir görüşe göre de 'Emrolunacak şeyi bekleyerek havada kanatlarımızı sıra sıra dizenleriz' manasındadır.
وأخرج ابن أبي حاتم من طريق ابن جريج عن الوليد بن عبد الله بن مغيث قال: كانوا لا يصفون في الصلاة حتى نزلت وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ
İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc tarikiyle Velîd b. Abdillâh b. Mugîs'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Şüphesiz biz, evet biz saf saf duranlarız.” ayeti inene kadar namazda saf tutmuyorlardı.
وأخرج مسلم عن حذيفة قال قال رسول الله ﷺ: «فضلنا على الناس بثلاث جعلت صفوفنا كصفوف الملائكة وجعلت لنا الأرض مسجدا وجعلت لنا تربتها طهورا إذا لم نجد الماء»
Müslim'in Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlara karşı üç şeyle üstün kılındık: Saflarımız meleklerin safları gibi kılındı, yeryüzü bize mescit kılındı ve su bulamadığımız zaman onun toprağı bizim için temizleyici kılındı.»
وأخرج هو أيضا وأبو داود والنسائي وابن ماجة عن جابر بن سمرة قال قال رسول الله ﷺ: «ألا تصفون كما تصف الملائكة عند ربهم»
Yine o [Müslim], Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce, Câbir b. Semure'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Meleklerin Rableri katında saf tuttuğu gibi saf tutmaz mısınız?»
وهذه الأخبار ونحوها ترجح التفسير الأول. وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ أي المنزهون الله تعالى عما لا يليق به سبحانه ويدخل فيه ما نسبه إليه تعالى الكفرة، وقيل: أي القائلون سبحان الله.
Bu ve benzeri rivayetler birinci tefsiri tercih ettirir. { وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Şüphesiz biz, evet biz [O'nu] tesbih edenleriz.” yani Allah Teâlâ'yı O'na yakışmayan her şeyden tenzih edenleriz; kâfirlerin O Teâlâ'ya isnat ettikleri şeyler de buna dâhildir. Bir görüşe göre de 'Sübhânallâh diyenleriz' manasındadır.
وأخرج عبد بن حميد وغيره عن قتادة أنه قال: المسبحون أي المصلون ويقتضيه ما روي عن ابن عباس أن كل تسبيح في القرآن بمعنى الصلاة، والظاهر ما تقدم، ولعل الأول إشارة إلى مزيد أدبهم الظاهر مع ربهم ﷿ والثاني إشارة إلى كمال عرفانهم به سبحانه، وقال ناصر الدين: لعل الأول إشارة إلى درجاتهم في الطاعة وهذا في المعارف، وما في أن واللام وتوسيط الفصل من التأكيد والاختصاص لأنهم المواظبون على ذلك دائما من غير فترة وخواص البشر لا تخلو من الاشتغال بالمعاش، ولعل الكلام لا يخلو عن تعريض بالكفرة، والظاهر أن الآيات الثلاث أعني قوله تعالى وَما مِنَّا إلى هنا نزلت كما نزلت أخواتها.
Abd b. Humeyd ve başkaları Katâde'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Müsebbihûn' yani namaz kılanlar demektir. İbn Abbâs'tan rivayet edilen 'Kur'an'daki her tesbih namaz manasınadır' sözü de bunu gerektirir. Zahir olan ise daha önce geçen görüştür. Birincisi belki de onların Rableri azze ve celle ile olan zahirî üstün edeplerine, ikincisi ise O Sübhânehu hakkındaki marifetlerinin kemaline işarettir. Nâsıruddîn şöyle demiştir: 'Belki de birincisi itaatteki derecelerine, bu ise marifetlere işarettir.' [Ayetlerdeki] inne (إن), lâm (ل) ve fasıl zamirinin araya girmesindeki vurgu ve tahsis, onların hiçbir kesinti olmaksızın sürekli buna devam etmelerinden ötürüdür; insanların seçkinleri dahi geçim meşgalesinden uzak kalamazlar. Belki de bu sözde kâfirlere bir dokundurma da bulunmaktadır. Zahir olan, bu üç ayetin, yani Allah Teâlâ'nın { وَما مِنَّا } “Bizden her birinin...” buyruğundan buraya kadar olan kısmın, benzerleri gibi indiğidir.
وعن هبة الله المفسر أنها نزلت لا في الأرض ولا في السماء وعد معها آيتين من آخر سورة البقرة وآية من الزخرف وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا [الزخرف: ٤٥] الآية قال ابن العربي: ولعله أراد في الفضاء بين السماء والأرض.
Müfessir Hibetullâh'tan bunların ne yerde ne de gökte indiği rivayet edilmiştir. O, Bakara suresinin sonundaki iki ayet ile Zuhruf suresindeki { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor...” [Zuhruf 45] ayetini de bunlarla birlikte saymıştır. İbnü'l-Arabî: 'Belki de yerle gök arasındaki feza boşluğunda [indiğini] kastetmiştir' demiştir.
وقال الجلال السيوطي: لم أقف على مستند لما ذكره إلا آخر البقرة فيمكن أن يستدل له بما أخرجه مسلم عن ابن مسعود لما أسري برسول الله ﷺ انتهى إلى سدرة المنتهى الحديث وفيه فأعطى الصلوات الخمس وأعطى خواتيم سورة البقرة وغفر لمن لا يشرك من أمته بالله شيئا المقحمات انتهى فلا تغفل وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ إن هي المخففة واللام هي الفارقة والضمير لكفار قريش كانوا يقولون قبل مبعث النبي ﷺ لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ أي كتابا من جنس الكتب التي نزلت عليهم ومثلها في كونه من عند الله تعالى: لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ لأخلصنا العبادة له تعالى ولكنا أهدى منهم، والفاء في قوله تعالى: فَكَفَرُوا بِهِ فصيحة مثلها في قوله تعالى: اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشعراء: ٦٣] أي فجاءهم ذكر وأي ذكر سيد الأذكار وكتاب مهيمن على سائر الكتب والأخبار فكفروا به فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ أي عاقبة كفرهم وما يحل بهم من الانتقام، وقيل أريد بالذكر العلم أي لو أن عندنا علما من الذين تقدمونا وما فعل الله تعالى بهم بعد أن ماتوا هل أثابهم أم عذبهم لأخلصنا العبادة له تعالى فجاءهم ذلك في القرآن العظيم فكفروا به، ولا يخفى بعده. وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ استئناف مقرر للوعيد وتصديره بالقسم لغاية الاعتناء بتحقيق مضمونه أي وبالله لقد سبق وعدنا لهم بالنصرة والغلبة وهو قوله تعالى:
Celâl es-Süyûtî şöyle demiştir: 'Bakara'nın sonu müstesna, onun zikrettiği şeye dair bir dayanağa rastlamadım. Onun [Bakara'nın sonu] için Müslim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'ya çıkarıldığında Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaştı...' hadisiyle delil getirilebilir; orada 'Ona beş vakit namaz verildi, Bakara suresinin sonları verildi ve ümmetinden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayanların büyük günahları bağışlandı' ifadesi yer alır.' Gaflet etme. { وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ } “Gerçi onlar şöyle deyip duruyorlardı:” [ayetindeki] in (إن) muhaffefedir (hafifletilmiş), lâm (ل) ise fârikadır (ayırt edici). Zamir, Kureyş kâfirlerine aittir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce şöyle diyorlardı: { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ } “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı,” yani kendilerine kitap inenlere inen kitaplar cinsinden ve Allah Teâlâ katından olması bakımından onun benzeri bir kitap bulunsaydı: { لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “mutlaka Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk.” kulluğu sırf O Teâlâ'ya tahsis eder ve onlardan daha doğru yolda olurduk. Allah Teâlâ'nın { فَكَفَرُوا بِهِ } “Fakat onu inkâr ettiler.” buyruğundaki fâ (ف), tıpkı Allah Teâlâ'nın { اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Asanla denize vur! [Vurdu] ve yarıldı...” [Şuarâ 63] ayetindeki gibi fasiha fâsıdır; yani 'onlara bir zikir geldi, hem de nasıl bir zikir! Zikirlerin efendisi ve diğer bütün kitaplara ve haberlere şahit/hâkim bir kitap geldi; fakat onlar onu inkâr ettiler' demektir. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler!” yani inkârlarının akıbetini ve başlarına gelecek cezayı [bilecekler]. Zikir ile ilmin kastedildiği de söylenmiştir; yani 'bizden öncekilerden ve öldükten sonra Allah Teâlâ'nın onlara ne yaptığından, mükâfat mı verdiğinden yoksa azap mı ettiğinden yana yanımızda bir bilgi olsaydı, ibadeti sırf O Teâlâ'ya özgülerdik' demektir; işte bu onlara Yüce Kur'an'da geldi fakat onu inkâr ettiler. Bu yorumun uzaklığı ise gizli değildir. { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti:” bu, tehdidi pekiştiren bir istinaftır (yeni başlangıç); içeriğinin kesinleşmesine son derece ehemmiyet verildiği için yeminle başlatılmıştır; yani 'Allah'a yemin olsun ki yardım ve galibiyet konusundaki vaadimiz onlar için geçmişti'. O da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ فيكون تفسيرا أو بدلا من كَلِمَتُنا وجوز أن يكون مستأنفا والوعد ما في محل آخر من قوله تعالى لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [المجادلة: ٢١] والأول أظهر، والمراد بالجند اتباع المرسلين وأضافهم إليه تعالى تشريفا لهم وتنويها بهم، وقال بعض الأجلة: هو تعميم بعد تخصيص وفيه من التأكيد ما فيه، والمراد عند السدي بالنصرة والغلبة ما كان بالحجة، وقال الحسن: المراد النصرة والغلبة في الحرب فإنه لم يقتل نبي من الأنبياء في الحرب وإنما قتل من قتل منهم غيلة أو على وجه آخر في غير الحرب وإن مات نبي قبل
{ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } “Muhakkak onlar, evet onlar zafere ulaşacaklardır.” { وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Ve şüphesiz bizim ordumuz, elbette onlar galip geleceklerdir.” Bu durumda [bu cümleler], kelimetünâ (كَلِمَتُنا) ifadesinin tefsiri yahut bedeli olur. Müstakil bir cümle olması ve vaadin ise Allah Teâlâ'nın başka bir yerdeki { لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz” [Mücâdele 21] buyruğu olması da caiz görülmüştür. Birincisi daha açıktır. 'Cünd' (ordu) ile kastedilen, peygamberlerin tâbileridir. Allah Teâlâ onları şereflendirmek ve şanlarını yüceltmek için kendisine izafe etmiştir. Bazı büyük âlimler: 'Bu, özelden sonra genele geçiştir ve onda büyük bir pekiştirme vardır' demiştir. Süddî'ye göre yardım ve galibiyetten maksat, delil ve hüccetle olanıdır. Hasen ise şöyle demiştir: 'Maksat, savaştaki yardım ve galibiyettir; zira peygamberlerden hiçbir peygamber savaşta öldürülmemiştir; onlardan öldürülenler ancak suikastla veya savaş dışındaki başka bir yolla öldürülmüştür. Bir peygamber zaferden önce ölse
النصرة أو قتل فقد أجرى الله تعالى أن ينصر قومه من بعده فيكون في نصرة قومه نصرة له، وقريب منه ما قيل إن القصرين باعتبار عاقبة الحال وملاحظة المآل، وقال ناصر الدين: هما باعتبار الغالب والمقضي بالذات لأن الخير هو مراده تعالى بالذات وغيره مقضي بالتبع لحكمة وغرض آخر أو للاستحقاق بما صدر من العباد، ولذا قيل بيده الخير ولم يذكر الشر مع أن الكل من عنده ﷿، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إن لم ينصروا في الدنيا نصروا في الآخرة، وظاهر السياق يقتضي أن ذلك في الدنيا وأنه بطريق القهر والاستيلاء والنيل من الأعداء إما بقتلهم أو تشريدهم أو إجلائهم عن أوطانهم أو استئسارهم أو نحو ذلك، والجملتان دالتان على الثبات والاستمرار فلا بد من أن يقال: إن استمرار ذلك عرفي، وقيل: هو على ظاهره واستمرار الغلبة للجند مشروط بما تشعر به الإضافة فلا يغلب اتباع المرسلين في حرب إلا لإخلالهم بما تشعر به بميل ما إلى الدنيا أو ضعف التوكل عليه تعالى أو نحو ذلك، ويكفي في نصرة المرسلين إعلاء كلمتهم وتعجيز الخلق عن معارضتهم وحفظهم من القتل في الحروب ومن الفرار فيها ولو عظمت هنالك الكروب فافهم، ولا يخفى وجه التعبير بمنصورون مع المرسلين وبالغالبون مع الجند فلا تغفل، وسمى الله ﷿ وعده بذلك كلمة وهي كلمات لأنها لما اجتمعت وتضامت وارتبطت غاية الارتباط صارت في حكم شيء واحد فيكون ذلك من باب الاستعارة، والمشهور أن إطلاق الكلمة على الكلام مجاز مرسل من اطلاق الجزء على الكل، وقال بعض العلماء: إنه حقيقة لغوية واختصاص الكلمة بالمفرد اصطلاح لأهل العربية فعليه لا يحتاج إلى التأويل، وقرأ الضحاك «كلماتنا» بالجمع، ويجوز أن يراد عليها وعودنا فتفطن، وفي قراءة ابن مسعود «على عبادنا» على تضمين «سبقت» معنى حقت فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فأعرض عنهم واصبر حَتَّى حِينٍ إلى وقت انتهاء مدة الكف عن القتال، وعن السدي إلى يوم بدر ورجحه الطبري وقيل: إلى يوم الفتح وكان قبله مهادنة الحديبية، وأخرج ابن جرير وغيره عن قتادة أنه قال: إلى يوم موتهم وحكاه الطبرسي عن ابن عباس أيضا، وقال ابن زيد: إلى يوم القيامة، وهو والذي قبله ظاهر أن في عدم اختصاص النصرة بما كان في الدنيا وَأَبْصِرْهُمْ وهم حينئذ على أسوأ حال وأفظع نكال قد حل بهم ما حل من الأسر والقتل أو أبصر بلاءهم على أن الكلام على حذف مضاف، والأمر بمشاهدة ذلك وهو غير واقع للدلالة على أنه لشدة قربه كأنه حاضر قدامه وبين يديه مشاهد خصوصا إذا قيل إن الأمر للحال أو الفور.
veya öldürülse bile, Allah Teâlâ ondan sonra kavmine yardım etmeyi takdir buyurmuştur; dolayısıyla kavmine yardım edilmesi onun için bir yardım hükmündedir.' İki hasrın (kısıtlamanın) işin akıbeti ve neticenin göz önünde bulundurulması itibarıyla olduğu yönündeki söz de buna yakındır. Nâsıruddîn şöyle demiştir: 'Bu ikisi galip olan ve bizzat takdir edilen durum itibarıyladır; zira hayır bizzat O Teâlâ'nın muradıdır, diğer şeyler ise başka bir hikmet ve gaye yahut kullardan sadır olan fiiller sebebiyle hak edilişten dolayı dolaylı olarak takdir edilmiştir. Bu sebepledir ki 'Hayır O'nun elindedir' denilmiş, hepsi O azze ve celle'nin katından olduğu halde şer zikredilmemiştir.' İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan 'Dünyada yardım edilmezse ahirette yardım edilirler' şeklinde rivayet edilmiştir. Sözün zahiri ise bunun dünyada olmasını ve kahır, üstünlük sağlama ve düşmanları ya öldürmek ya sürgün etmek ya yurtlarından çıkarmak ya esir almak veya benzeri yollarla cezalandırmak şeklinde gerçekleşmesini gerektirir. Bu iki cümle sebat ve sürekliliğe delalet eder; bu sebeple bunun sürekliliğinin örfî olduğu söylenmelidir. Şöyle de denilmiştir: 'Bu, zahiri üzeredir; ordunun galibiyetinin sürekliliği ise bu izafetin (Allah'ın ordusu olmanın) hissettirdiği şartlara bağlıdır; peygamberlerin tâbileri bir savaşta ancak dünyaya bir nebze meylederek veya O Teâlâ'ya tevekkülde zayıflık göstererek yahut benzeri şekillerde bu izafetin gerektirdiği vasıfları ihlal ettiklerinde yenilirler.' Peygamberlerin muzaffer kılınması hususunda; kelimelerinin yüceltilmesi, mahlukatın onlara karşı koymaktan aciz bırakılması, savaşlarda öldürülmekten ve -orada sıkıntılar ne kadar büyürse büyüsün- kaçmaktan korunmaları yeterlidir, iyi anla! Peygamberler hakkında 'mansûrûn' (zafere ulaştırılanlar), ordu hakkında ise 'gâlibûn' (galip gelenler) ifadelerinin kullanılmasındaki nükte de gizli değildir, gaflet etme. Allah azze ve celle bu vaadini kelimeler olduğu halde 'kelime' diye isimlendirmiştir; çünkü onlar bir araya gelip bitiştiklerinde ve son derece birbiriyle irtibatlandıklarında tek bir şey hükmüne geçmişlerdir; bu da istiare kabilindendir. Meşhur olan ise kelam için 'kelime' lafzının kullanılmasının, cüzün bütüne ıtlakı babından mecâz-ı mürsel olduğudur. Bazı âlimler şöyle demiştir: 'Bu lügavî bir hakikattir; kelimenin müfrede tahsisi ise dilcilerin bir ıstılahıdır; binaenaleyh tevil yapmaya ihtiyaç yoktur.' Dahhâk çoğul olarak 'kelimâtünâ' (كَلِمَاتُنَا) şeklinde okumuştur. Bununla vaatlerimizin kastedilmiş olması da caizdir, iyi düşün. İbn Mes'ûd'un kıraatinde 'sebekat' fiiline 'hakkat' (hak oldu) manası tazmin edilerek 'alâ ibâdinâ' (عَلَى عِبَادِنَا) şeklindedir. { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ } “Öyleyse onlardan yüz çevir” yani onlara aldırış etme ve sabret { حَتَّى حِينٍ } “bir süreye kadar.” savaştan geri durma süresinin sonuna kadar. Süddî'den 'Bedir gününe kadar' dediği nakledilmiş ve Taberî bunu tercih etmiştir. 'Fetih gününe kadar' da denilmiştir ki ondan önce Hudeybiye barışı vardı. İbn Cerîr ve başkaları Katâde'den onun: 'Ölümleri gününe kadar' dediğini rivayet etmişlerdir; bunu Tabersî de İbn Abbâs'tan nakletmiştir. İbn Zeyd ise 'Kıyamet gününe kadar' demiştir; bu ve bundan önceki görüş, zaferin dünyada olanla sınırlı olmadığı hususunda açıktır. { وَأَبْصِرْهُمْ } “ve onları gör!” Onlar o esnada en kötü durumda ve en korkunç azap içindedirler; esaretten ve ölümden başlarına gelenler gelmiştir. Yahut söz bir muzafın hazfi üzere takdir edilerek 'onların belasını gör' manasındadır. Henüz vuku bulmamış olan bu durumu görmenin emredilmesi, onun aşırı yakınlığından ötürü sanki önünde hazır ve gözlerinin önünde müşahede ediliyormuş gibi olduğunu göstermek içindir; bilhassa emrin şimdiki zaman veya derhalilik bildirdiği söylendiğinde bu daha da böyledir.
فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ ما يكون لك من التأييد والنصر، وقيل: المعنى أبصر ما يكون عليهم يوم القيامة من العذاب فسوف يبصرون ما يكون لك من مزيد الثواب، وسوف للوعيد لا للتسويف والتبعيد الذي هو حقيقتها وقرب ما حل بهم مستلزم لقرب ما يكون له ﵊ فهو قرينة على عدم ارادة التبعيد منه.
{ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “Onlar da yakında görecekler!” sana verilecek destek ve zaferi [görecekler]. Şöyle de denilmiştir: Mana, 'Kıyamet günü onların başına gelecek azabı gör, onlar da sana verilecek bol sevabı yakında görecekler' demektir. 'Sevfe' (سَوْفَ) edatı, hakikati olan erteleme ve uzaklaştırma için değil tehdit içindir; onların başına gelenlerin yakınlığı, ona aleyhisselâm bahşedilecek olanın da yakınlığını gerektirir; bu da ondan uzaklaştırma manasının kastedilmediğine bir karinedir.
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ استفهام توبيخ أخرج جويبر عن ابن عباس قال قالوا يا محمد أرنا العذاب الذي تخوفنا به وعجلنه لنا فنزلت، وروي أنه لما نزل فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ قالوا متى هذا؟ فنزلت فَإِذا نَزَلَ أي العذاب الموعود بِساحَتِهِمْ وهي العرصة الواسعة عند الدور والمكان الواسع مطلقا وتجمع على سوح قال الشاعر:
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Yoksa azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar?” [Bu], bir kınama istifhamıdır. Cüveybir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ey Muhammed! Bizi kendisiyle korkuttuğun azabı bize göster ve onu bizim için çabuklaştır' dediler ve bunun üzerine bu ayet indi. { فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } ayeti inince 'Bu ne zaman?' dedikleri, bunun üzerine indiği de rivayet edilmiştir. { فَإِذا نَزَلَ } “Fakat [o azap] indiği zaman” yani vaat edilen azap [indiği zaman] { بِساحَتِهِمْ } “onların yurtlarına,” Sâha; evlerin yanındaki geniş alan ve mutlak olarak geniş mekân demektir; çoğulu 'sûh' (سوح) şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:
فكان سيان أن لا يسرحوا نعما ... أو يسرحوه بها واغبرت السوح
'Davarları otlağa salmamaları ile salmaları onlar için bir oldu; avlular toz duman içinde kaldı.'
وفي الضمير استعارة مكنية شبه العذاب بجيش يهجم على قوم وهم في ديارهم بغتة فيحل بها والنزول تخييل.
Zamirde istiare-i mekniyye vardır; azap, bir kavim yurtlarındayken onların üzerine ansızın hücum edip oraya çöken bir orduya benzetilmiştir; iniş (nüzûl) ise tahyildir.
وقرأ ابن مسعود «نزل» بالتخفيف والبناء للمجهول وهو لازم فالجار والمجرور نائب الفاعل، وقرىء نزل بالتشديد والبناء للمجهول أيضا وهو متعد فنائب الفاعل ضمير العذاب فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ أي فبئس صباح
İbn Mes'ûd [bu fiili] şeddesiz (tahfif ile) ve meçhul sîgada «نُزِلَ» (nüzile) şeklinde okumuştur. Bu fiil lâzım (geçişsiz) olduğundan câr ve mecrûr nâib-i fâildir. [Fiil] şeddeli (teşdid ile) ve yine meçhul sîgada [«نُزِّلَ» (nüzzile) şeklinde de] okunmuştur. Bu [kullanımda fiil] müteaddî (geçişli) olduğundan nâib-i fâil azap zamiridir. { فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ } “Uyarılmış olanların sabahı ne kötüdür!” Yani uyarılmış olanların sabahı ne kötü bir
المنذرين صباحهم على أن ساء بمعنى بئس وبها قرأ عبد الله والمخصوص بالذم محذوف واللام في المنذرين للجنس لا للعهد لاشتراطهم الشيوع فيما بعد فعلى الذم والمدح ليكون التفسير بعد الإبهام والتفصيل بعد الإجمال ولو كان ساء بمعنى قبح على أصله جاز اعتبار العهد من غير تقدير، والصباح مستعار لوقت نزول العذاب أي وقت كان من صباح الجيش المبيت للعدو وهو السائر إليه ليلا ليهجم عليه وهو في غفلته صباحا، وكثيرا ما يسمون الغارة صباحا لما أنها في الأعم الأغلب تقع فيه، وهو مجاز مرسل أطلق فيه الزمان وأريد ما وقع فيه كما يقال أيام العرب لوقائعهم.
onların sabahı! [Bu takdir], sâe (ساء) fiilinin bi'se (بئس) manasında olmasına göredir ve Abdullah [b. Mes'ûd] da onu böyle okumuştur. Zemmedilen husus (mahsûs bi'z-zem) hazfedilmiştir. 'el-Münzerîn' (الْمُنْذَرِينَ) kelimesindeki lâm (ال), ahid için değil cins içindir; zira zem ve medh fiillerinden sonra gelen lafızda yaygınlık (şüyû) şart koşulmuştur ki kapalılıktan sonra açıklama, mücmellikten sonra tafsilat olsun. Şayet sâe (ساء) fiili aslı üzere kubuha (قَبُحَ / çirkin oldu) manasında olsaydı, takdir yapmaksızın ahdin kabul edilmesi caiz olurdu. Sabah, düşmana gece baskını yapan ordunun sabahından istiare yoluyla azabın indiği vakit için -hangi vakit olursa olsun- ödünç alınmıştır; gece baskını yapan ordu, düşmana gaflet anı olan sabahleyin saldırmak için geceleyin yol alır. Akını çoğu kez sabah vakti gerçekleştiği için sıkça 'sabah' diye adlandırırlar. Bu, zamanın lafzen zikredilip o zamanda meydana gelen olayın kastedildiği bir mecâz-ı mürseldir; nitekim Arapların savaşları için 'Eyyâmü'l-Arab' (Arapların günleri) denilmesi gibidir.
وجوز حمل الصباح هنا على ذلك، وفي الكشاف مثل العذاب النازل بهم بعد ما أنذروه فأنكروه بجيش أنذر بهجومه قوما بعض نصّاحهم فلم يلتفتوا إلى إنذاره ولا أخذوا أهبتهم ولا دبروا أمرهم تدبيرا ينجيهم حتى أناخ بفنائهم بغتة فشن عليهم الغارة وقطع دابرهم، وكانت عادة مغاويرهم إصباحا فسميت الغارة صباحا وإن وقعت في وقت آخر وما فصحت هذه الآية ولا كانت لها الروعة التي يحس بها ويروقك موردها على نفسك وطبعك إلا لمجيئها على طريقة التمثيل انتهى، وظاهره أن الكلام على الاستعارة التمثيلية وفضلها على غيرها أشهر من أن يذكر وأجل من أن ينكر، وقيل: ضمير نزل للنبي ﷺ ويراد حينئذ نزوله يوم الفتح لا يوم بدر لأنه ليس بساحتهم الأعلى تأويل ولا بخيبر لقوله ﷺ حين صبحها الله أكبر خربت خيبر أنا إذا نزلنا بساحة قوم فساء صباح المنذرين لأن تلاوته ﵊ تمت لاستشهاده بها والكلام هنا مع المشركين، ولا يخفى بعد رجوع الضمير إليه ﵊.
Burada sabah kelimesinin bu manaya hamledilmesi de caiz görülmüştür. Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Kendilerini uyardıktan sonra inkâr ettikleri azabın başlarına inişi; bazı samimi öğütçülerinin bir kavmi bir ordunun baskınına karşı uyarmasına, onların ise bu uyarıya aldırmayıp ne hazırlık yapmalarına ne de kendilerini kurtaracak bir tedbir almalarına, nihayet o ordunun ansızın avlularına çöküp üzerlerine akın düzenlemesine ve köklerini kazımasına benzetilmiştir. Onların akıncılarının âdeti sabah vakti saldırmaktı; bu sebeple başka bir vakitte vuku bulsa bile akına sabah denilmiştir. Bu ayet bu denli fasih olmuşsa, hissedilen bu dehşete ve nefse ve tabiata hoş gelen bu ifade tarzına sahip olmuşsa, bu ancak temsil yoluyla gelmiş olmasındandır.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Sözünün zahirine göre buradaki anlatım istiare-i temsiliyye iledir; onun diğerlerine üstünlüğü ise zikredilmeyecek kadar meşhur, inkâr edilmeyecek kadar yücedir. 'Nezele' fiilinin zamirinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir; bu durumda onun Mekke fethi günündeki inişi kastedilir, Bedir günü kastedilmez; zira tevil yapılmaksızın orası onların yurdu değildir. Hayber de kastedilmez; çünkü onun sallallâhu aleyhi ve sellem orayı sabah bastığında söylediği: «Allahu Ekber! Hayber harap oldu! Biz bir kavmin yurduna indiğimizde uyarılanların sabahı ne kötü olur!» sözü, onun aleyhisselâm kıraatinin bu ayetle istişhad etmek suretiyle tamamlanmasından ibarettir; buradaki hitap ise müşriklerledir. Zamirin ona aleyhisselâm raci olmasının uzaklığı ise gizli değildir.
وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ تسلية لرسول الله ﷺ إثر تسلية وتأكيد لوقوع الميعاد غب تأكيد مع ما في اطلاق الفعلين عن المفعول من الإيذان ظاهرا بأن ما يبصره ﵊ حينئذ من فنون المسار وما يبصرونه من فنون المضار لا يحيط به الوصف والبيان، وجوز أن يراد بما تقدم عذاب الدنيا وبهذا عذاب الآخرة سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ تنزيه لله تعالى شأنه عن كل ما يصفه المشركون به مما لا يليق بجناب كبريائه وجبروته مما حكي عنهم في السورة الكريمة وما لم يحك من الأمور التي من جملتها ترك إنجاز الموعود على موجب كلمته تعالى السابقة لا سيما في حق الرسول ﷺ كما ينبىء عنه التعرض لعنوان الربوبية المعربة عن التربية والتكميل والمالكية الكلية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ أولا وإلى العزة ثانيا كأنه قيل:
{ وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir” { وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “ve gör, onlar da yakında görecekler!” [Bu], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için teselli üstüne teselli ve vaadin vuku bulacağını pekiştirme üstüne pekiştirmedir. İki fiilin mef'ûlsüz (nesnesiz) mutlak bırakılmasında ise zahiren onun aleyhisselâm o zaman göreceği sevinç türleri ile onların görecekleri zarar türlerinin vasıf ve beyana sığmayacağını bildirme anlamı vardır. Öncekiyle dünya azabının, bununla ise ahiret azabının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir.” Bu yüce surede müşriklerden nakledilen ve nakledilmeyen; Yüce Rabliğin kibriyâ ve ceberût makamına yakışmayan bütün nitelendirmelerden Allah Teâlâ'nın şanını tenzihtir. Bu nitelendirmelerden biri de Allah Teâlâ'nın geçmiş kelimesi gereğince vaat olunanı yerine getirmeyi -özellikle Resul sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında- terk etmesi isnadıdır; nitekim terbiyeyi, kemale erdirmeyi ve mutlak mâlikiyeti ifade eden 'Rabb' unvanına yer verilmesi, önce onun aleyhisselâm zamirine, ikinci olarak da 'el-Izzet'e izafe edilmesi bunu hissettirmektedir; sanki şöyle denilmiştir:
سبحان من هو مربيك ومكملك ومالك العزة والغلبة على الإطلاق عما يصفه المشركون به من الأشياء التي منها ترك نصرتك عليهم كما يدل عليه استعجالهم بالعذاب، ومعنى ملكه تعالى العزة على الإطلاق أنه ما من عزة لأحد من الملوك وغيرهم إلا وهو ﷿ مالكها، وقال الزمخشري: أضيف الرب إلى العزة لاختصاصه تعالى بها كأنه قيل ذو العزة كما تقول صاحب صدق لاختصاصه بالصدق، ثم ذكر جواز إرادة المعنى الذي ذكرناه، والفرق أن الإضافة على ما ذكرنا على أنه سبحانه المعز وعلى الآخر على أنه ﷿ العزيز بنفسه. ولكل وجه من المبالغة خلا عنه الآخر، وقوله تعالى: وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ تشريف للرسل كلهم بعد تنزيهه تعالى عما ذكر وتنويه بشأنهم وإيذان بأنهم سالمون عن كل المكاره فائزون بكل المآرب، وقوله سبحانه: وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ إشارة إلى وصفه تعالى بصفاته الكريمة الثبوتية بعد التنبيه على اتصافه ﷿ بجميع صفاته السلبية وإيذان باستتباعها للأفعال الحميدة التي من جملتها إفاضته تعالى على المرسلين من فنون الكرامات السنية والكمالات الدينية والدنيوية وإسباغه جل وعلا عليهم وعلى من تبعهم من صنوف النعماء الظاهرة والباطنة الموجبة لحمده تعالى وإشعار بأن ما وعده ﵇ من النصرة والغلبة قد تحقق، والمراد تنبيه المؤمنين على كيفية تسبيحه سبحانه وتحميده والتسليم على رسله ﵈ الذين هم وسائط بينه تعالى وبينهم في فيضان الكمالات مطلقا عليهم.
'Müşriklerin O'na isnat ettiği şeylerden, bu meyanda azabı çarçabuk istemelerinin gösterdiği üzere sana onlara karşı yardım etmeyi terk etmesinden; seni terbiye edip kemale erdiren ve mutlak surette izzet ve galibiyetin sahibi olan Zât münezzehtir.' O Teâlâ'nın mutlak olarak izzete mâlik olmasının manası; hükümdarlardan ve başkalarından herhangi bir kimsenin izzeti varsa, onun sahibinin ancak O azze ve celle olduğudur. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Rabb kelimesi izzete, O Teâlâ'nın ona اختصاصından (yalnızca O'na ait olmasından) dolayı izafe edilmiştir; sanki 'izzet sahibi' denilmiştir; nitekim doğruluğuyla öne çıkan kimse için 'sahib-i sıdk' denmesi gibidir.' Ardından bizim zikrettiğimiz mananın kastedilmesinin caiz olduğunu da zikretmiştir. Fark şudur: Bizim zikrettiğimize göre izafet O Sübhânehu'nun 'izzet veren' (el-Muizz) olduğu üzeredir; diğerine göre ise O azze ve celle'nin 'bizzat aziz' olduğu üzeredir. Her birinin diğerinde bulunmayan bir mübalağa yönü vardır. Allah Teâlâ'nın { وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “Bütün peygamberlere selam olsun!” buyruğu, O Teâlâ'nın anılan şeylerden tenzih edilmesinden sonra bütün peygamberlere bir şereflendirme, şanlarını yüceltme ve onların bütün hoşlanılmayan şeylerden selamette olduklarını, bütün gayelerine ulaştıklarını bildirmedir. O Sübhânehu'nun { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Ve hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” buyruğu ise, O azze ve celle'nin bütün selbî sıfatlarla muttasıf olduğuna dikkat çekildikten sonra O Teâlâ'nın yüce sübûtî sıfatlarıyla vasıflanmasına bir işarettir. Ayrıca bu sıfatların övgüye değer fiilleri gerektirdiğini bildirir; o fiillerden biri de O Teâlâ'nın peygamberlere yüce kerametler, dinî ve dünyevî kemalatlar türünden feyizler ihsan etmesi ve peygamberler aleyhimüsselâm ile onlara tâbi olanların üzerine O Teâlâ'ya hamdi gerektiren açık ve gizli her çeşit nimeti bolca dökmesidir. Bu aynı zamanda onlara aleyhimüsselâm vaat edilen zafer ve galibiyetin gerçekleştiğini de hissettirir. Maksat, mutlak anlamda kemalatın üzerlerine akmasında kendisi ile kulları arasında vasıta olan peygamberlerine aleyhimüsselâm selam etme, O Sübhânehu'yu tesbih ve O'na hamdetme keyfiyeti hususunda müminleri uyarmaktır.
وهو ظاهر في عدم كراهة إفراد السلام عليهم، ولعل توسيط التسليم على المرسلين بين تسبيحه تعالى وتحميده لختم السورة الكريمة بحمده تعالى مع ما فيه من الاشعار بأن توفيقه تعالى للتسليم من جملة نعمه تعالى الموجبة للحمد كذا في إرشاد العقل السليم. وقد يقال: تقديم التنزيه لأهميته ذاتا ومقاما، ولما كان التنزيه عما يصف المشركون وقد ذكر ﷿ إرشاد الرسل إياهم وتحذيرهم لهم من أن يصفوه سبحانه بما لا يليق به تعالى وضمن ذلك الإشارة إلى سوء حالهم وفظاعة منقلبهم أردف جلّ وعلا ذلك بالإشارة إلى حسن حال المرسلين الداعين إلى تنزيهه تعالى عما يصفه به المشركون، وفيه من الاهتمام بأمر التنزيه ما فيه، وأتى ﷿ بالحمد للإشارة إلى أنه سبحانه متصف بالصفات الثبوتية كما أنه سبحانه متصف بالصفات السلبية وهذا وإن استدعى إيقاع الحمد بعد التسبيح بلا فصل كما في قولهم سبحان الله والحمد لله وهو المذكور في الأخبار والمشهور في الأذكار إلا أن الفصل بينهما هنا بالسلام على المرسلين مما اقتضاه مقام ذكرهم فيما مر وجدد الالتفات إليهم تقديم التنزيه عما يصفه به من يرسلون إليه، ولعل من يدقق النظر يرى أن السلام هنا أهم من الحمد نظرا للمقام وإن كان هو أهم منه ذاتا والأهمية بالنظر للمقام أولى بالاعتبار عندهم ولذا تراهم يقدمون المفضول على الفاضل إذا اقتضى المقام الاعتناء به، ولعله من تتمة جملة التسبيح وبهذا ينحل ما يقال من أن حمده تعالى أجل من السلام على الرسل ﵈ فكان ينبغي تقديمه عليه على ما هو المنهج المعروف في الكتب والخطب، ولا يحتاج إلى ما قيل: إن المراد بالحمد هنا الشكر على النعم وهي الباعثة عليه ومن أجلها إرسال الرسل الذي هو وسيلة لخيري الدارين فقدم عليه لأن الباعث على الشيء يتقدم عليه في الوجود وإن كان هو متقدما على الباعث في الرتبة فتدبر.
Bu [ifade], onlara tek başına selam vermenin mekruh olmadığı hususunda açıktır. Peygamberlere selamın, O Teâlâ'yı tesbih ile O'na hamd arasına yerleştirilmesi; yüce surenin O Teâlâ'ya hamd ile sonlandırılması içindir; bununla birlikte selam vermeye muvaffak kılmasının da O Teâlâ'nın hamdi gerektiren nimetlerinden olduğuna bir işaret taşır; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle denilmiştir. Şöyle de denilebilir: Tenzihin öne alınması hem zâtı hem de makamı itibarıyla taşıdığı önem sebebiyledir. Tenzih müşriklerin nitelemelerinden olunca ve O azze ve celle peygamberlerin onları irşad edişini, O Sübhânehu'ya yakışmayan şeylerle nitelemekten onları sakındırışını zikredip bunun zımnında onların kötü durumuna ve dönüşlerinin vahametine işaret edince; Yüce Allah bunun peşinden, müşriklerin O'na isnat ettiklerinden O Teâlâ'yı tenzihe çağıran peygamberlerin güzel hallerine işaret etmiştir. Bunda tenzih işine verilen büyük önem açıkça görülmektedir. O azze ve celle, selbî sıfatlarla muttasıf olduğu gibi sübûtî sıfatlarla da muttasıf olduğuna işaret etmek üzere hamdi getirmiştir. Bu durum her ne kadar 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâh' sözünde olduğu ve rivayetlerde geçtiği, zikirlerde meşhur olduğu üzere tenzihten sonra fasılasız olarak hamdin getirilmesini gerektirse de; burada ikisinin arasının peygamberlere selam ile ayrılması, geçmişte onların zikredildiği makamın bunu iktiza etmesindendir ve kendilerine gönderildikleri kimselerin O'na isnat ettiklerinden tenzihin öne geçirilmesi onlara olan iltifatı tazelemiştir. Belki de derinlemesine inceleyen bir kimse, makam göz önüne alındığında burada selamın hamdden daha önemli olduğunu görür; her ne kadar zâtı itibarıyla hamd ondan daha önemli olsa da. Makam itibarıyla önemlilik onlara göre daha dikkate değerdir; bu sebepledir ki makam ona ehemmiyet vermeyi gerektirdiğinde mertebesi daha aşağı olanı daha üstün olanın önüne geçirirler. Belki de bu, tesbih cümlesinin tamamlayıcısıdır. Böylece O Teâlâ'ya hamdin peygamberlere aleyhimüsselâm selamdan daha yüce olduğu, bu yüzden kitaplarda ve hutbelerde bilinen yönteme göre selamın önüne geçirilmesi gerektiği şeklindeki itiraz da çözülmüş olur. Burada hamdden maksadın nimetlere şükür olduğu, nimetlerin hamde sevk edici olduğu ve bu nimetlerin en büyüğünün de iki cihanın hayrına vesile olan peygamberlerin gönderilmesi olduğu, sevk edici olan şey mertebece önce olsa da varlıkta önce geldiği için selamın hamdin önüne geçirildiği şeklindeki söze de ihtiyaç kalmaz; iyi düşün.
وهذه الآية من الجوامع والكوامل ووقوعها في موقعها هذا ينادي بلسان ذلق أنه كلام من له الكبرياء ومنه العزة ﷻ وعم نواله.
Bu ayet câmi ve kâmil ayetlerdendir; bulunduğu bu makamdaki mevcudiyeti, açık ve beliğ bir lisanla haykırmaktadır ki bu söz; kibriyânın sahibi, izzetin menbaı olan, şanı yüce ve ihsanı bol Allah'ın kelamıdır.
وقد أخرج الخطيب عن أبي سعيد قال: كان رسول الله ﷺ يقول بعد أن يسلم: سبحان ربك رب العزة عما يصفون وسلام على المرسلين والحمد لله رب العالمين.
Hatîb'in Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdikten sonra şöyle derdi: 'Sübhâne rabbike rabbi'l-ızzeti ammâ yasıfûn. Ve selâmün ale'l-murselîn. Ve'l-hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn.'
وأخرج الطبراني عن زيد بن أرقم عن رسول الله ﷺ قال: من قال دبر كل صلاة «سبحان ربك رب العزة عما يصفون وسلام على المرسلين والحمد لله رب العالمين ثلاث مرات فقد اكتال بالمكيال الأوفى من الأجر
Taberânî'nin Zeyd b. Erkam'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim her namazın ardından üç defa 'Sübhâne rabbike rabbi'l-ızzeti ammâ yasıfûn ve selâmün ale'l-murselîn ve'l-hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn' derse, sevaptan en tastamam ölçekle almış olur.»
،
,
وأخرج ابن أبي حاتم عن الشعبي قال: «قال رسول الله ﷺ من سره أن يكتال بالمكيال الأوفى من الأجر يوم القيامة فليقل آخر مجلسه حين يريد أن يقوم سبحان ربك رب العزة» إلى آخر السورة، وأخرجه البغوي من وجه آخر متصل عن علي كرم الله تعالى وجهه موقوفا
İbn Ebî Hâtim'in Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Kıyamet günü sevaptan en tastamam ölçekle almaktan hoşlanan kimse, kalkmak istediğinde meclisinin sonunda 'Sübhâne rabbi'l-ızzeti...' diyerek surenin sonuna kadar okusun.» Begavî bunu başka bir muttasıl yoldan Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten mevkûf olarak rivayet etmiştir.
، وجاء في ختم المجلس بالتسبيح غير هذا ولعله أصح منه،
Meclisin tesbih ile bitirilmesi hususunda bundan başkası da gelmiştir ve o belki bundan daha sahihtir.
فقد أخرج أبو داود عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ كلمات لا يتكلم بهن أحد في مجلسه عند قيامه ثلاث مرات إلا كفرّ بهن عنه ولا يقولهن في مجلس خير وذكر إلا ختم له بهن عليه كما يختم بخاتم على الصحيفة سبحانك اللهم وبحمدك لا إله إلا أنت أستغفرك وأتوب إليك»
Nitekim Ebû Dâvûd'un İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Bir kimse meclisinden kalkarken üç defa şu kelimeleri söylerse mutlaka onun günahlarına kefaret olur; bunları bir hayır ve zikir meclisinde söylerse, sahifenin mühürle mühürlendiği gibi o meclis onun için bunlarla mühürlenir: 'Sübhânekellâhümme ve bi-hamdik, lâ ilâhe illâ ente, estağfiruke ve etûbu ileyk' (Allah'ım! Seni hamdinle tesbih ederim. Senden başka ilah yoktur. Senden mağfiret diler ve Sana tövbe ederim).»
لكن المشهور اليوم بين الناس أنهم يقرؤون عند ختم مجلس القراءة أو الذكر أو نحوهما الآية المذكورة سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.
Fakat bugün insanlar arasında meşhur olan, Kur'an okuma, zikir veya benzeri bir meclisi bitirirken zikredilen şu ayeti okumalarıdır: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir. Bütün peygamberlere selam olsun! Ve hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
ومن باب الاشارة في الآيات ما قالوا وَالصَّافَّاتِ صَفًّا هي الأرواح الكاملة المكملة من الصف الأول وهو صف الأنبياء ﵈ والصف الثاني وهو صف الأصفياء فَالزَّاجِراتِ زَجْراً عن الكفر والفسوق بالحجج والنصائح والهمم القدسية فَالتَّالِياتِ ذِكْراً آيات الله تعالى وشرائعه ﷿، وقيل الصافات جماعة الملائكة
Ayetlerdeki işarî yorumlar babından olmak üzere şöyle demişlerdir: { وَالصَّافَّاتِ صَفًّا } birinci saf olan peygamberler aleyhimüsselâm safı ile ikinci saf olan seçkin veliler (asfiyâ) safındaki kâmil ve mükemmil ruhlardır. { فَالزَّاجِراتِ زَجْراً } hüccetler, nasihatler ve kudsî himmetlerle küfür ve fısktan menedenlerdir. { فَالتَّالِياتِ ذِكْراً } Allah Teâlâ'nın ayetlerini ve şeriatlerini okuyanlardır. Şöyle de denilmiştir: 'es-Sâffât', [ilahî azamete] hayran melekler topluluğudur;
المهيمين والزاجرات جماعة الملائكة الزاجرين للأجرام العلوية والأجسام السفلية بالتدبير والتاليات جماعة الملائكة التالية آيات الله تعالى وجلا يا قدسه على أنبيائه وأوليائه، وتنزل الملائكة على الأولياء مما قال به الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم وقد نطق بأصل التنزل عليهم قوله تعالى إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ وقد يطلقون على بعض الأولياء أنبياء الأولياء.
'ez-Zâcirât', ulvî cisimleri ve süflî cisimleri tedbir ile sevk ve idare eden melekler topluluğudur; 'et-Tâliyât' ise Allah Teâlâ'nın ayetlerini ve kudsiyetinin tecellilerini O'nun peygamberlerine ve velilerine okuyan melekler topluluğudur. Meleklerin velilere inmesi tasavvuf ehlinin -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- savunduğu hususlardandır. Onlara nüzûlün aslına Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmektedir: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin, size vaat olunan cennetle sevinin!' [derler].” Bazen bazı velilere 'velilerin peygamberleri' (enbiyâü'l-evliyâ) ıtlakında bulunurlar.
قال الشعراوي في رسالة الفتح في تأويل ما صدر عن الكمل من الشطح: أنبياء الأولياء هم كل ولي أقامه الحق تعالى في تجل من مظهر تجلياته وأقام له محمد ﷺ ومظهر جبريل ﵇ فأسمعه ذلك المظهر الروحاني خطاب الأحكام المشروعة لمظهر محمد ﷺ حتى إذا فرغ من خطابه وفزع عن قلب هذا الولي عقل صاحب هذا المشهد جميع ما تضمنه ذلك الخطاب من الأحكام المشروعة الظاهرة في هذه الأمة المحمدية فيأخذها هذا الولي كما أخذها المظهر المحمدي فيرد إلى حسه وقد وعى ما خاطب الروح به مظهر محمد ﷺ وعلم صحته علم يقين بل عين يقين فمثل هذا يعمل بما شاء من الأحاديث لا التفات له إلى تصحيح غيره أو تضعيفه فقد يكون ما قال بعض المحدثين بأنه صحيح لم يقله النبي ﵊ وقد يكون ما قالوا فيه إنه ضعيف سمعه هذا الولي من الروح الأمين يلقيه على حقيقة محمد ﷺ كما سمع بعض الصحابة حديث جبريل في بيان الإسلام والإيمان والإحسان فهؤلاء هم أنبياء الأولياء ولا ينفردون قط بشريعة ولا يكون لهم خطاب بها إلا بتعريف أن هذا هو شرع محمد ﵊ أو يشاهدن المنزل على رسوله ﷺ في حضرة التمثل الخارج عن ذاتهم والداخل المعبر عنه بالمبشرات في حق النائم غير أن الولي يشترك مع النبي في إدراك ما تدركه العامة في النوم في حال اليقظة فهؤلاء في هذه الأمة كالأنبياء في بني إسرائيل على مرتبة تعبد هارون بشريعة موسى مع كونه نبيا وهم الذين يحفظون الشريعة الصحيحة التي لا شك فيها على أنفسهم وعلى هذه الأمة فهم أعلم الناس بالشرع غير أن غالب علماء الشريعة لا يسلمون لهم ذلك وهم لا يلزمهم إقامة الدليل على صدقهم لأنهم ليسوا مشرعين فهم حفاظ الحال النبوي والعلم اللدني والسر الإلهي وغيرهم حفاظ الأحكام الظاهرة، وقد بسطنا الكلام على ذلك في الميزان اه. وقال بعيد هذا في رسالته المذكورة: اعلم أن بعض العلماء أنكروا نزول الملك على قلب غير النبي ﷺ لعدم ذوقه له، والحق أنه ينزل ولكن بشريعة نبيه ﷺ فالخلاف إنما ينبغي أن يكون فيما ينزل به الملك لا في نزول الملك وإذا نزل على غير نبي لا يظهر له حال الكلام أبدا إنما يسمع كلامه ولا يرى شخصه أن يرى شخصه من غير كلام فلا يجمع بين الكلام والرؤية إلا نبي والسلام اه. وقد تقدم لك طرف من الكلام في رؤية الملك فتذكر. إِنَّ إِلهَكُمْ لَواحِدٌ أخبار بذلك ليعلموه ولا يتخذوا من دونه تعالى آلهة من الدنيا والهوى والشيطان، ومعنى كونه ﷿ واحدا تفرده في الذات والصفات والأفعال وعدم شركة أحد معه سبحانه في شيء من الأشياء، وطبقوا أكثر الآيات بعد على ما في الأنفس، وقيل في قوله تعالى: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ فيه إشارة إلى أن للسالك في كل مقام وقفة تناسب ذلك المقام وهو مسؤول عن أداء حقوق ذلك المقام فإن خرج عن عهدة جوابه أذن له بالعبور وإلا بقي موقوفا رهينا بأحواله إلى أن يؤدي حقوقه، وكذا طبقوا ما جاء من قصص المرسلين بعد على ما في الأنفس، وقيل في قوله تعالى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ يشير إلى أن الملك لا يتعدى مقامه إلى ما فوقه ولا يهبط عنه إلى ما دونه وهذا بخلاف نوع الإنسان فإن من أفراده من سار إلى مقام قاب قوسين بل طار إلى منزل أو أدنى وجر هناك مطارف فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى
Şa'rânî, 'el-Feth fî te'vîli mâ sadara ani'l-kumele mine'ş-şath' adlı risalesinde şöyle demiştir: 'Velilerin peygamberleri, Hak Teâlâ'nın tecelli mazharlarından bir tecellide ikame ettiği; kendisine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Cibrîl aleyhisselâm'ın mazharını ikame ettiği her velidir. Bu ruhanî mazhar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem mazharına meşru hükümlerin hitabını işittirir. Hitabı bittiğinde ve bu velinin kalbinden dehşet hali zail olduğunda, bu meşhedin sahibi o hitabın bu Muhammedî ümmette zahir olan meşru hükümlerden ihtiva ettiği her şeyi akleder. Bu veli, Muhammedî mazharın aldığı gibi onu alır ve Rûh'un Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem mazharına hitap ettiği şeyi kavramış ve onun sıhhatini ilme'l-yakîn hatta ayne'l-yakîn derecesinde bilmiş olarak hissine döner. Böyle bir kimse hadislerden dilediğiyle amel eder; başkasının sahih veya zayıf saymasına iltifat etmez. Zira bazı muhaddislerin 'sahih' dediğini Peygamber aleyhisselâm söylememiş olabilir; 'zayıf' dedikleri şeyi ise bu veli Rûhu'l-Emîn'in Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakikatine ilkâ ederken bizzat işitmiş olabilir; tıpkı bazı sahâbîlerin Cibrîl'in İslam, iman ve ihsanı açıklayan hadisini işitmeleri gibi. İşte bunlar velilerin peygamberleridir; asla müstakil bir şeriat getirmezler ve kendilerine bu şeriat Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatidir diye bildirilmedikçe onlara bununla bir hitap da olmaz. Yahut Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirileni, zâtlarının dışındaki temessül haziresinde ve uyuyan kimse hakkında 'mübeşşirât' diye ifade edilen iç alemde müşahede ederler. Şu kadar var ki veli, avamın uykuda idrak ettiğini uyanıklık halinde idrak etme hususunda peygamber ile müşterektir. Bunlar bu ümmet içinde, İsrâiloğulları'ndaki peygamberler gibidir; peygamber olduğu halde Hârûn'un Mûsâ'nın şeriatıyla ibadet etmesi mertebesindedirler. Kendileri ve bu ümmet için hakkında şüphe bulunmayan sahih şeriatı muhafaza edenler bunlardır; binaenaleyh şeriatı insanların en iyi bilenleridir. Ancak şeriat âlimlerinin çoğu bunu onlara teslim etmez; onlar da şâri' (kanun koyucu) olmadıkları için doğruluklarına delil getirmekle yükümlü değillerdir; zira onlar nebevî halin, ledünnî ilmin ve ilahî sırrın muhafızlarıdır; diğerleri ise zahirî hükümlerin muhafızlarıdır. Bu konudaki sözü el-Mîzân'da genişçe açıkladık.' [Şa'rânî'nin sözü bitti]. Anılan risalesinde bundan az sonra şöyle demiştir: 'Bil ki bazı âlimler, kendileri tatmadıkları için meleğin peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilerin kalbine inmesini inkâr etmişlerdir. Hak olan ise meleğin indiğidir; fakat o peygamberinin sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatıyla iner. Dolayısıyla ihtilaf meleğin inmesinde değil, meleğin ne ile indiğinde olmalıdır. Melek peygamber olmayan birine indiğinde konuşma esnasında asla ona görünmez; sadece sözünü işitir, şahsını görmez; yahut söz olmaksızın şahsını görür. Söz ile görmeyi ancak bir peygamber bir arada cem edebilir, vesselâm.' [Sözü bitti]. Meleğin görülmesi konusunda daha önce geçen bazı açıklamalar sana ulaşmıştı, hatırla. { إِنَّ إِلهَكُمْ لَواحِدٌ } “Şüphesiz sizin ilahınız tektir.” bilsinler ve O Teâlâ'dan başka dünyadan, hevadan ve şeytandan ilahlar edinmesinler diye bu bir haber vermedir. O azze ve celle'nin bir olmasının manası; Zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde tekliği ve hiçbir şeyde O Sübhânehu'ya hiçbir kimsenin ortak olmamasıdır. Bundan sonraki ayetlerin çoğunu bâtınî hallere (enfüse) tatbik etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir!” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bunda, sâlikin her makamda o makama uygun bir duruşunun bulunduğuna ve o makamın haklarını eda etmekten sorumlu olduğuna işaret vardır; şayet cevabının mesuliyetinden çıkarsa geçmesine izin verilir, aksi takdirde haklarını eda edinceye kadar hallerine rehin kalmış olarak durdurulur. Aynı şekilde bundan sonra gelen peygamber kıssalarını da bâtınî hallere tatbik etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Meleğin kendi makamından daha üstüne geçemeyeceğine ve ondan daha aşağısına da inemeyeceğine işaret eder. Bu ise insan türünün hilafınadır; zira insan fertlerinden öyleleri vardır ki 'kâbe kavseyn' makamına yürümüş, hatta 'ev ednâ' (daha yakın) menziline uçmuş ve orada { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى } “Bunun üzerine kuluna vahyettiğini vahyetti.” cübbesinin eteklerini sürümüştür;
ومنها من هوى إلى أسفل سافلين وانحط إلى قعر سجين وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ وقد ذكروا أن الإنسان قد يترقى حتى يصل إلى مقام الملك فيعبره إلى مقام قرب النوافل ومقام قرب
onlardan öyleleri de vardır ki aşağıların aşağısına yuvarlanmış ve siccîn'in dibine düşmüştür: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan adamın haberini oku.” Zikretmişlerdir ki insan terakki edip melek makamına ulaşabilir, onu da aşıp nevâfil kurbu (nafile ibadetlerle yakınlık) makamına ve ferâiz kurbu
الفرائض وقد يهبط إلى درك البهيمية فما دونها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ نسأل الله تعالى أن يرقينا إلى مقام يرضاه ويرزقنا رضاه يوم لقاه وأن يجعلنا من جنده الغالبين وعباده المخلصين بحرمة سيد المرسلين ﷺ وعلى آله وصحبه أجمعين سلام على المرسلين والحمد لله رب العالمين.
(farz ibadetlerle yakınlık) makamına varabilir; bazen de hayvanlık derekesine ve hatta daha da aşağısına düşebilir: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da şaşkındırlar.” Allah Teâlâ'dan bizi razı olacağı makama yükseltmesini, O'na kavuştuğumuz gün rızasını bize lütfetmesini; peygamberlerin efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve bütün âl ve ashâbının hürmetine bizi O'nun galip ordusundan ve ihlasa erdirilmiş kullarından kılmasını niyaz ederiz. Peygamberlere selam olsun ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.