لم يزل في نفسي من صلاة الضحى شيء حتى قرأت هذه الآية يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ وفي رواية عنه أيضا ما عرفت صلاة الضحى إلا بهذه الآية، ووجه فهم الحبر إياها من الآية أي كل تسبيح ورد في القرآن فهو عنده ما لم يرد به التعجب والتنزيه بمعنى الصلاة فحيث كانت صلاة لداود ﵇ وقصت على طريق المدح علم منه مشروعيتها.
{ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ } “Akşamleyin ve işrak vaktinde tesbih ederler” ayetini okuyuncaya kadar kuşluk namazı hakkında içimde hep bir tereddüt vardı. Ondan gelen bir başka rivayette ise: “Kuşluk namazını ancak bu ayetle anladım” demiştir. Büyük ilim ehlinin (el-Hibr) bu hükmü ayetten çıkarma yönü şudur: Kur'an'da geçen ve şaşkınlık veya tenzih kastı taşımayan her tesbih, ona göre namaz manasındadır. Dâvûd (aleyhisselâm) için bir namaz söz konusu olup da övgü yoluyla anlatıldığına göre, bunun meşruiyeti buradan anlaşılmıştır.
وفي الكشف وجهه أن الآية دلت على تخصيصه ﵇ ذينك الوقتين بالتسبيح وقد علم من الرواية أنه كان يصلي مسبحا فيهما فحكى في القرآن ما كان عليه وإن لم يذكر كيفيته فيكون في الآية ذكر صلاة الضحى وهو المطلوب أو نقول إن تسبيح الجبال غير تسبيح داود ﵇ لأن الأول مجاز فحمل تسبيح داود على المجاز أيضا لأن المجاز أنسب اه.
el-Keşşâf'ta bunun izahı şöyle yapılmıştır: Ayet, onun (aleyhisselâm) bu iki vakti tesbihe tahsis ettiğine delalet etmiştir. Rivayetten de onun bu iki vakitte tesbih ederek namaz kıldığı bilinmektedir; böylece Kur'an'da mahiyeti zikredilmese de onun hali aktarılmıştır. Dolayısıyla ayette kuşluk namazının zikri vardır ve matlup olan da budur. Yahut deriz ki: Dağların tesbihi Dâvûd'un (aleyhisselâm) tesbihinden farklıdır; çünkü birincisi mecazdır, bu yüzden mecaz daha uygun olduğu için Dâvûd'un tesbihi de mecaza hamledilmiştir.
وتعقب بأنه إذا علم من الرواية فكيف يقال إنه أخذه من الآية والتجوز ينبغي تقليله ما أمكن، وهذا بناء على أن مَعَهُ متعلق بيسبحن حتى يكون هو ﵇ مسبحا أي مصليا وإلا فتسبيح الجبال لا دلالة على الصلاة، ومع هذا ففيه حينئذ جمع بين معنيين مجازيين إلا أن يقال به، أو يجعل بمعنى يعظمن ويجعل تعظيم كل محمولا على ما يناسبه، وبعد اللتيا والتي لا يخلو عن كدر، وارتضى الخفاجي الأول وأراه لا يخلو عن كدر أيضا.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Eğer bu durum rivayetten biliniyorsa, bunu ayetten çıkardığı nasıl söylenebilir? Üstelik mecaza başvurmayı mümkün mertebe azaltmak gerekir. Bu [izah], kendisinin (aleyhisselâm) de tesbih eden yani namaz kılan olması için 'onunla beraber' (ma'ahû) ifadesinin 'yüsebbihne' fiiline müteallık olmasına dayanır; aksi takdirde dağların tesbihinde namaza bir delalet yoktur. Bununla birlikte bu durumda iki mecazi manayı bir arada toplamak söz konusu olur; meğerki bu görüş kabul edilsin ya da 'tazim ederler' manasına alınıp her birinin tazimi kendine uygun olana hamledilsin. Bütün bu ihtimallerden sonra mesele yine de bulanıklıktan hâli değildir. Hafâcî birinci görüşü benimsemiştir, fakat ben onun da bulanıklıktan uzak olmadığını görmekteyim.
وقال الجلبي في ذلك: يجوز أن يقال: تخصيص هذين الوقتين بالذكر دل على اختصاصهما بمزيد شرف فيصلح ذلك الشرف سببا لتعيينهما للصلاة والعبادة فإن لفضيلة الأزمنة والأمكنة أثرا في فضيلة ما يقع فيهما من العبادات، وهذا عندي أصفى مما تقدم، ويشعر به ما
Çelebi bu hususta şöyle demiştir: 'Bu iki vaktin zikirle tahsis edilmesi, onların fazladan bir şerefe mazhar kılındığına delalet eder; bu şeref de onların namaz ve ibadet için tayin edilmesine bir sebep olmaya elverişlidir. Çünkü zamanların ve mekânların faziletinin, içlerinde yapılan ibadetlerin faziletinde bir tesiri vardır' denilebilir. Bu görüş bana göre öncekilerden daha berraktır. Şu rivayet de bunu hissettirmektedir:
أخرجه الطبراني في الأوسط وابن مردويه عن ابن عباس قال: كنت أمر بهذه الآية يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ فما أدري ما هي حتى حدثتني أم هانىء أن رسول الله ﷺ صلى يوم فتح مكة صلاة الضحى ثمان ركعات فقال ابن عباس: قد ظننت أن لهذه الساعة صلاة لقوله تعالى: يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ
Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “{ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ } “Akşamleyin ve işrak vaktinde tesbih ederler” ayetine rastlar dururdum da ne olduğunu bilmezdim. Nihayet Ümmü Hânî, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'nin fethi günü sekiz rekat kuşluk namazı kıldığını bana anlattı. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Yüce Allah'ın { يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ } “Akşamleyin ve işrak vaktinde tesbih ederler” kavlinden ötürü bu vaktin bir namazı olduğunu tahmin etmiştim' demiştir.”
هذا ولهم في صلاة الضحى كلام طويل والحق سنيتها وقد ورد فيها كما قال الشيخ ولي الدين ابن العراقي: أحاديث كثيرة صحيحة مشهورة حتى قال محمد بن جرير الطبري أنها بلغت مبلغ التواتر.
Bununla birlikte, kuşluk namazı hakkında âlimlerin uzun uzadıya sözleri vardır; hak olan ise onun sünnet oluşudur. Şeyh Veliyyüddin İbnü'l-Irâkî'nin belirttiği gibi bu hususta birçok sahih ve meşhur hadis varid olmuştur; hatta Muhammed b. Cerîr et-Taberî bunların tevatür derecesine ulaştığını ifade etmiştir.
ومن ذلك حديث أم هانىء الذي في الصحيحين وزعم أن تلك الصلاة كانت صلاة شكر لذلك الفتح العظيم صادفت ذلك الوقت لا أنها عبادة مخصوصة فيه دون سبب أوانها كانت قضاء عما شغل ﷺ تلك الليلة من حزبه فيها خلاف ظاهر الخبر السابق عنها.
Sahihayn'da yer alan Ümmü Hânî hadisi de bunlardandır. Bu namazın, o büyük fetih için bir şükür namazı olup sadece o vakte denk geldiğini, yoksa sebepsiz yere o vakte mahsus bir ibadet olmadığını yahut Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) o gece meşguliyet sebebiyle yapamadığı virdinin bir kazası olduğunu iddia etmek, ondan nakledilen önceki rivayetin zahirine aykırıdır.
وكذا ما
Aynı şekilde şu rivayetler de böyledir:
رواه أبو داود من طريق كريب عنها أنها قالت صلى ﵊ سبحة الضحى
Ebû Dâvûd'un Kureyb tarikiyle Ümmü Hânî'den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah'ın (aleyhisselâm) kuşluk nafilesini (subhatu'd-duhâ) kıldığını söylemiştir.
،
,
ومسلم في كتاب الطهارة من طريق أبي مرة عنها أيضا ففيه ثم صلى ثماني ركعات سبحة الضحى
Müslim'in Kitâbu't-Tahâre'de Ebû Mürre tarikiyle yine ondan yaptığı rivayette de: 'Sonra kuşluk nafilesi olarak sekiz rekat kıldı' ifadesi yer almaktadır.
وابن عبد البر في التمهيد من طريق عكرمة بن خالد أنها قالت: قدم رسول الله ﷺ مكة فصلى ثمان ركعات فقلت ما هذه الصلاة؟ قال: هذه صلاة الضحى
İbn Abdilberr'in et-Temhîd'de İkrime b. Hâlid tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'ye geldi ve sekiz rekat namaz kıldı. Ben: Bu namaz nedir? diye sordum; "Bu, kuşluk namazıdır" buyurdu.'
، واحتج القائلون بالنفي بحديث عائشة إن كان رسول الله ﷺ ليدع العمل وهو يحب أن يعمل به خشية أن يعمل به الناس فيفرض عليهم وما سبح رسول الله ﷺ سبحة الضحى قط وإني لأسبحها، رواه البخاري ومسلم وأبو داود وأبو مالك، وحمله القائلون بالإثبات على نفي رؤيتها ذلك لما أنه
[Kuşluk namazının] olmadığını savunanlar, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve Ebû Mâlik'in rivayet ettiği Âişe'nin şu hadisini delil getirmişlerdir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ameli yapmayı sevdiği halde, insanlar da onu yapıp üzerlerine farz kılınır endişesiyle terk ederdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hiçbir zaman kuşluk nafilesi kılmamıştır; fakat ben onu kesinlikle kılarım.' Varlığını savunanlar ise bu hadisi, onun bunu bizzat görmediği şeklinde yorumlamışlardır; zira
روي عنها مسلم وأحمد وابن ماجة أنها قالت: كان رسول الله ﷺ يصلي الضحى أربعا ويزيد ما شاء الله تعالى
Müslim, Ahmed ve İbn Mâce'nin ondan naklettiği rivayette Âişe şöyle demiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kuşluk namazını dört rekat kılar, Yüce Allah'ın dilediği kadar da artırırdı.'
، وقد شهد أيضا بأنه ﵊ كان يصليها على ما قال الحاكم أبو ذر الغفاري وأبو سعيد وزيد بن أرقم وأبو هريرة وبريدة الأسلمي وأبو الدرداء وعبد الله بن أبي أوفى وعتبان بن مالك وعتبة بن عبد السلمي ونعيم بن همام الغطفاني وأبو أمامة الباهلي وأم هانىء وأم سلمة، ومن القواعد المعروفة أن المثبت مقدم على النافي مع أن رواية الإثبات أكثر بكثير من رواية النفي وتأويلها أهون من تأويل تلك، وذكر الشافعية أنها أفضل التطوع بعد الرواتب لكن النووي في شرح المهذب قدم عليها صلاة التراويح فجعلها
Hâkim'in belirttiğine göre onun (aleyhisselâm) bu namazı kıldığına Ebû Zerr el-Gıfârî, Ebû Saîd, Zeyd b. Erkam, Ebû Hüreyre, Büreyde el-Eslemî, Ebü'd-Derdâ, Abdullah b. Ebî Evfâ, İtbân b. Mâlik, Utbe b. Abdes-Sülemî, Nuaym b. Hemmâm el-Gatafânî, Ebû Ümâme el-Bâhilî, Ümmü Hânî ve Ümmü Seleme de şahitlik etmişlerdir. Bilinen kurallardandır ki, olumlu hüküm bildiren (müsbit), olumsuz hüküm bildirene (nâfî) takdim edilir; üstelik olumlu rivayetler olumsuz rivayetlerden katbekat fazladır ve onların tevili diğerlerinin tevilinden daha kolaydır. Şâfiîler, revâtib sünnetlerden sonra en faziletli nâfile namazın bu olduğunu belirtmişlerdir; ancak Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de teravih namazını buna takdim etmiş ve onu
في الفضل بين الرواتب والضحى والمذهب عنهم وجوبها عليه ﷺ وأن ذلك من خصوصياته ﵊، واحتج له بما
fazilette revâtib ile kuşluk namazı arasına koymuştur. Mezhepte [benimsenen görüşe] göre bu namaz Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) farzdı ve onun (aleyhisselâm) hasâisindendi (özel hükümlerindendi). Buna delil olarak şu hadis getirilmiştir:
أخرجه ابن العربي بسنده عن عكرمة عن ابن عباس قال: «قال رسول الله كتب على النحر ولم يكتب عليكم وأمرت بصلاة الضحى ولم تؤمروا بها» رواه الدارقطني
İbnü'l-Arabî'nin kendi senediyle İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: 'Resûlullah şöyle buyurdu: Kurban kesmek bana farz kılındı, size farz kılınmadı; bana kuşluk namazı emredildi, size emredilmedi.' Bunu Dârekutnî de rivayet etmiştir.
أيضا، وقال شيخ الحفاظ أبو الفضل بن حجر: إنه لم يثبت ذلك في خبر صحيح، وفي الأخبار ما يعكر على القول به، وذكر أن أقلها ركعتان
Hâfızların şeyhi Ebü'l-Fadl İbn Hacer ise bunun sahih bir rivayetle sabit olmadığını, aksine rivayetler içinde bu görüşü zedeleyen deliller bulunduğunu söylemiş ve onun en azının iki rekat olduğunu belirtmiştir;
لخبر البخاري عن أبي هريرة أنه ﵊ أوصاه بهما وأن لا يدعهما
çünkü Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den rivayetinde, Peygamber'in (aleyhisselâm) kendisine bu iki rekatı ve bunları terk etmemesini tavsiye ettiği yer almaktadır.
، وأدنى كما لها أربع لما صح كان ﷺ يصلي الضحى أربعا ويزيد ما شاء فست فثمان وأكثرها اثنتا عشرة ركعة لخبر ضعيف يعمل به في مثل ذلك، وذهب الكثير إلى أن الأكثر ثمان.
En az kâmil olanı ise dörttür; zira 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kuşluk namazını dört rekat kılar, dilediği kadar da artırırdı' rivayeti sahihtir; sonra altı, sonra sekizdir. En çoğu ise bu gibi konularda kendisiyle amel edilen zayıf bir rivayete dayanarak on iki rekattır. Çoğunluk ise en çoğunun sekiz rekat olduğu görüşüne varmıştır.
وذكروا أنها أفضل من اثنتي عشرة والعمل القليل قد يفضل الكثير فما يقتضيه أجرك على قدر نصبك أغلبي.
Sekiz rekatın on iki rekattan daha faziletli olduğunu zikretmişlerdir; çünkü az amel bazen çok amelden üstün olabilir. Nitekim 'sevabın meşakkatin ölçüsüncedir' kaidesi ekseri durumlar için geçerlidir.
وصرح ابن حجر الهيثمي عليه الرحمة بالمغايرة بين صلاة الضحى وصلاة الإشراق قال: ومما لا يسن جماعة ركعتان عقب الإشراق بعد خروج وقت الكراهة وهي غير الضحى، وتقدم لك ما يفيد اتحادهما ويدل عليه غير ذلك من الأخبار، وصح إطلاق صلاة الأوابين على صلاة الضحى كإطلاقها على الصلاة المعروفة بعد المغرب، هذا وتمام الكلام فيها في كتب الفقه والحديث، وَالطَّيْرَ عطف على الْجِبالَ على ما هو الظاهر.
İbn Hacer el-Heytemî (Allah'ın rahmeti üzerine olsun), kuşluk namazı ile işrak namazının birbirinden farklı olduğunu açıkça belirtmiş ve şöyle demiştir: 'Cemaatle kılınması sünnet olmayan namazlardan biri de kerahet vakti çıktıktan sonra işrakın hemen ardından kılınan iki rekattır ki bu, kuşluk namazından farklıdır.' Daha önce her ikisinin aynı namaz olduğunu ifade eden açıklamalar geçmişti; diğer bazı rivayetler de buna delalet etmektedir. Akşam namazından sonra kılınan bilinen namaza 'evvâbîn namazı' dendiği gibi, kuşluk namazına da 'evvâbîn namazı' denilmesi sahih olmuştur. Bu konudaki sözün tamamı fıkıh ve hadis kitaplarındadır. { وَالطَّيْرَ } lafzı, zahir olan görüşe göre { الْجِبالَ } üzerine matuftur.
مَحْشُورَةً حال من الطَّيْرَ والعامل سخرنا أي وسخرنا الطير حال كونها محشورة، عن ابن عباس كان ﵇ إذا سبح جاوبته الجبال بالتسبيح واجتمعت إليه الطير فسبحت وذلك حشرها، ولم يؤت بالحال فعلا مضارعا كالحال السابقة ليدل على الحشر الدفعي الذي هو أدل على القدرة وذلك بتوسط مقابلته للفعل أو لأن الدفعية هي الأصل عند عدم القرينة على خلافها.
{ مَحْشُورَةً } “toplanmış olarak”, { الطَّيْرَ } lafzından haldir; amili ise 'sahharnâ' fiilidir; yani 'Kuşları da toplanmış halde boyun eğdirdik'. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) tesbih ettiği zaman dağlar tesbihle ona karşılık verir, kuşlar da onun etrafında toplanıp tesbih ederdi; işte onların toplanması (haşr) budur. Hal, önceki hal gibi muzari fiil olarak getirilmemiştir; zira kudrete daha çok delalet eden ani toplanmayı göstermek hedeflenmiştir; bu da fiille karşıtlığı vasıtasıyla yahut aksine bir karine bulunmadığında asıl olanın anilik olması sebebiyledir.
وقرأ ابن أبي عبلة والجحدري «والطير محشورة» برفعهما مبتدأ وخبرا، ولعل الجملة على ذلك حال من ضمير يسبحن كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ استئناف مقرر لمضمون ما قبله مصرح بما فهم منه إجمالا من تسبيح الطير، واللام تعليلية، والضمير لداود أي كل واحد من الجبال والطير لأجل تسبيحه رجاع إلى التسبيح، ووضع الأواب موضع المسبح إما لأنها كانت ترجع التسبيح والمرجع رجاع لأنه يرجع إلى فعله رجوعا بعد رجوع وإما لأن الأواب هو التواب الكثير الرجوع إلى الله تعالى كما هو المشهور ومن دأبه إكثار الذكر وإدامة التسبيح والتقديس، وقيل يجوز أن يكون المراد كل من الطير فالجملة للتصريح بما فهم، وكذا يجوز أن يراد كل من داود ﵇ ومن الجبال والطير والضمير لله تعالى أي كل من داود والجبال والطير لله تعالى أواب أي مسبح مرجع للتسبيح وَشَدَدْنا مُلْكَهُ قويناه بالهيبة والنصرة وكثرة الجنود ومزيد النعمة، واقتصر بعضهم على الهيبة، والسدي على الجنود، وروى عنه ابن جرير والحاكم أنه كان يحرصه كل يوم وليلة أربعة آلاف.
İbn Ebî Abele ve el-Cahderî, her ikisini de mübteda ve haber olarak merfû kılmak suretiyle «والطيرُ محشورةٌ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre cümlenin, 'yüsebbihne' fiilindeki zamirden hal olması muhtemeldir. { كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ } “Her biri O'na yönelendir”; önceki cümlenin mazmununu pekiştiren ve kuşların tesbihinden icmali olarak anlaşılan manayı açıkça ifade eden yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf). Lam harfi ta'lîl (gerekçe) içindir; zamir ise Dâvûd'a aittir; yani dağların ve kuşların her biri, onun tesbih etmesi sebebiyle tesbihe tekrar tekrar dönendir. 'Müsebbih' yerine 'Evvâb' kelimesinin konulması; ya onların tesbihi tekrar etmeleri (tercî') sebebiyledir —zira tekrarlayan kişi fiiline tekrar tekrar dönendir— ya da meşhur olduğu üzere 'evvâb', Yüce Allah'a çokça tevbe edip dönen kimsedir ve adeti zikri çoğaltıp tesbih ve takdise devam etmektir. Bir görüşe göre, kastedilenin sadece kuşlar olması da caizdir; bu durumda cümle, anlaşılmış olan manayı açıkça belirtmek içindir. Aynı şekilde hem Dâvûd'un (aleyhisselâm) hem de dağların ve kuşların kastedilmesi ve zamirin Yüce Allah'a raci olması da caizdir; yani Dâvûd, dağlar ve kuşların hepsi Yüce Allah için 'evvâb'dır; yani tesbih edip tesbihi tekrarlayandır. { وَشَدَدْنا مُلْكَهُ } “Hükümranlığını güçlendirdik”; onu heybet, zafer, orduların çokluğu ve nimetin artmasıyla takviye ettik. Bazı âlimler bunu sadece heybetle, Süddî ise ordularla sınırlandırmıştır. İbn Cerîr ve el-Hâkim'in ondan rivayet ettiğine göre her gece ve gündüz dört bin kişi onu korurdu.
وحكي أنه كان حول محرابه أربعون ألف مستلئم يحرسونه، وهذا في غاية البعد عادة مع عدم احتياج مثله ﵇ إليه، وكذا القول الأول كما لا يخفى على منصف، وأخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: ادعى رجل من بني إسرائيل عند داود ﵇ رجلا ببقرة فجحده فسأل البينة فلم تكن بينة فقال لهما ﵇: قوما حتى انظر في أمركما فقاما من عنده فأتى داود في منامه فقيل له: اقتل الرجل المدعي عليه فقال: إن هذه رؤيا ولست أعجل فأتى الليلة الثانية فقيل له: اقتل الرجل فلم يفعل ثم أتى الليلة الثالثة فقيل له: اقتل الرجل أو تأتيك العقوبة من الله تعالى فأرسل ﵇ إلى الرجل فقال: إن الله تعالى أمرني أن أقتلك فقال: تقتلني بغير بينة ولا ثبت قال نعم: والله لأنفذن أمر الله ﷿ فيك فقال له الرجل لا تعجل علي حتى أخبرك إني والله ما أخذت بهذا
Mihrabının etrafında onu koruyan zırhlı kırk bin kişinin bulunduğu da nakledilmiştir; fakat onun (aleyhisselâm) gibi bir zatın buna ihtiyacı bulunmadığı dikkate alındığında, bu durum adet bakımından son derece uzaktır. İnsaf sahibi bir kimseye gizli kalmayacağı üzere birinci görüş de böyledir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İsrâiloğullarından bir adam, bir sığır iddiasıyla Dâvûd'un (aleyhisselâm) huzurunda başka bir adamdan davacı oldu; davalı ise bunu inkâr etti. Dâvûd delil (beyyine) istedi, fakat delil yoktu. Bunun üzerine ikisine (aleyhisselâm): 'Kalkın, durumunuza bakacağım' dedi ve yanından ayrıldılar. Dâvûd'a rüyasında gelinip: 'Aleyhine dava açılan adamı öldür' denildi. Dâvûd: 'Bu bir rüyadır, acele etmeyeceğim' dedi. İkinci gece yine gelindi ve: 'O adamı öldür' denildi; fakat yine yapmadı. Sonra üçüncü gece gelindi ve: 'O adamı öldür, yoksa sana Yüce Allah'tan bir ceza gelir' denildi. Bunun üzerine Dâvûd (aleyhisselâm) adamı çağırtıp: 'Yüce Allah bana seni öldürmemi emretti' dedi. Adam: 'Beni bir delil ve kesin bir ispat olmadan mı öldüreceksin?' deyince, 'Evet, Allah'a yemin olsun ki senin hakkında Yüce Allah'ın emrini mutlaka yerine getireceğim' dedi. Adam ona: 'Bana acele etme, sana haber vereyim: Allah'a yemin ederim ki ben bu
الذنب ولكنني كنت اغتلت والد هذا فقتلته فبذلك أخذت فأمر به داود ﵇ فقتل فعظمت بذلك هيبته في بني إسرائيل وشد به ملكه.
günahtan dolayı yakalanmadım; ancak ben bu adamın babasını pusuya düşürüp öldürmüştüm, işte bundan ötürü yakalandım' dedi. Bunun üzerine Dâvûd (aleyhisselâm) emretti ve o adam öldürüldü. Böylece İsrâiloğulları arasında onun heybeti büyüdü ve hükümranlığı bununla güçlendi.
وقرأ ابن أبي عبلة بشد الدال وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ النبوة وكمال العلم وإتقان العمل، وقيل الزبور وعلم الشرائع، وقيل كل كلام وافق الحكمة فهو حكمة وَفَصْلَ الْخِطابِ أي فصل الخصام بتمييز الحق عن الباطل فالفصل بمعناه المصدري والخطاب الخصام لاشتماله عليه أو لأنه أحد أنواعه خص به لأنه المحتاج للفصل أو الكلام الذي يفصل بين الصحيح والفاسد، والحق والباطل، والصواب والخطأ وهو كلامه ﵇ في القضايا والحكومات وتدابير الملك والمشورات، فالخطاب الكلام المخاطب به والفصل مصدر بمعنى اسم الفاعل أو الكلام الذي ينبه المخاطب على المقصود من غير التباس يراعى فيه مظان الفصل والوصل والعطف والاستئناف والإضمار والحذف والتكرار ونحوها فالخطاب بمعنى الكلام المخاطب به أيضا والفصل مصدر إما بمعنى اسم الفاعل أي الفاصل المميز للمقصود عن غيره أو بمعنى اسم المفعول أي المقصود أي الذي فصل من بين أفراد الكلام بتخليصه ومراعاة ما سمعت فيه أو الذي فصل بعضه عن بعض ولم يجعل ملبسا مختلطا.
İbn Ebî Abele dal harfini şeddeli olarak (بشد الدال) okumuştur. { وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ } “Ona hikmet verdik”; yani peygamberlik, ilmin kemali ve amelde sağlamlık verdik. Zebûr ve şeriatların ilmi olduğu da söylenmiştir. Hikmete uygun olan her sözün hikmet olduğu da belirtilmiştir. { وَفَصْلَ الْخِطابِ } “ve فصل الخطاب (hakkı batıldan ayıran hitap) [verdik]”; yani hakkı batıldan ayırarak davanın karara bağlanması demektir. Buradaki 'fasl' masdar manasındadır; 'hıtâb' ise husumeti kapsadığı veya onun nevilerinden biri olup fasla muhtaç olduğu için özellikle zikredilen husumettir. Yahut doğru ile yanlışı, hak ile batılı, isabetli olan ile hatalı olanı birbirinden ayıran kelamdır ki bu da onun (aleyhisselâm) davalardaki, hükümlerdeki, devlet yönetimindeki ve istişarelerdeki sözüdür. Bu durumda 'hıtâb' kendisiyle hitap edilen söz, 'fasl' ise ism-i fâil manasında masdardır. Veya muhatabı hiçbir karışıklığa meydan vermeksizin maksada yönelten, içinde fasl ve vaslın, atıf ve isti'nâfın, zamirleştirme ve hazfin, tekrar ve benzeri inceliklerin gözetildiği sözdür. Burada da 'hıtâb' yine hitap edilen söz demektir; 'fasl' masdarı ise ya maksadı başkasından ayıran manasında ism-i fâil yahut sözün fertleri arasından arındırılarak ve zikredilen kurallar gözetilerek ayrılmış olan ya da bir kısmı diğerinden ayrılıp kapalı ve karmaşık bırakılmamış maksat manasında ism-i mef'ûldür.
وجوز أن يراد بفصل الخطاب الخطاب القصد الذي ليس فيه اختصار مخل ولا إشباع ممل كما جاء في وصف
'Faslü'l-hıtâb' ile, ne kusur oluşturan bir kısalık ne de usandıran bir uzatma bulunan orta yollu sözün kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; nitekim Peygamberimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem)
كلام نبينا ﷺ «لا نزر ولا هذر»
kelamının vasfında: «لا نزر ولا هذر» “Ne yetersiz ve az ne de faydasız ve çoktu” buyrulmuştur.
فالخطاب بمعنى الكلام المخاطب به كما سلف والفصل إما بمعنى الفاصل لأن القصد أي المتوسط فاصل بين الطرفين وهما هنا المختصر المخل والمطنب الممل أو لأن الفصل والتمييز بين المقصود وغيره أظهر تحققا في الكلام القصد لما في أحد الطرفين من الإخلال وفي الطرف الآخر من الإملال المفضي إلى إهمال بعض المقصود وإما بمعنى المفصول لأن الكلام المذكور مفصول مميز عند السامع على المخل والممل بسلامته عن الإخلال والإملال، والإضافة على الوجه الأول من إضافة المصدر إلى مفعوله وعلى ما عداه من إضافة الصفة لموصوفها، وما روي عن علي كرم الله تعالى وجهه والشعبي وحكاه الطبرسي عن الأكثرين من أن فصل الخطاب هو قوله: البينة على المدعي واليمين على المدعى عليه فقيل هو داخل في فصل الخطاب على الوجه الثاني فإن فيه الفصل بين المدعي والمدعى عليه وهو من الفصل بين الحق والباطل، وجاء في بعض الروايات هو إيجاب البينة على المدعي واليمين على المدعى عليه فلعله أريد أن فصل الخطاب على الوجه الأول أعني فصل الخصام كان بذاك وجعله نفسه على سبيل المبالغة، وما روي عن ابن عباس ومجاهد والسدي من أنه القضاء بين الناس والحق والإصابة والفهم فهو ليس شيئا وراء ما ذكر أولا، وأخرج ابن جرير عن الشعبي وابن أبي حاتم والديلمي عن أبي موسى الأشعري أن فصل الخطاب الذي أوتيه ﵇ هو أما بعد، وذكر أبو موسى أنه ﵇ أول من قال ذلك فقيل: هو داخل في فصل الخطاب وليس فصل الخطاب منحصرا فيه لأنه يفصل المقصود عما سيق مقدمة له من الحمد والصلاة أو من ذكر الله ﷿ مطلقا، وظاهره اعتبار فصل الخطاب بمعنى الكلام الذي ينبه المخاطب على المقصود إلى آخر ما مر، ويوهم صنيع بعضهم دخوله فيه باعتبار المعنى الثاني لفصل الخطاب ولا يتسنى ذلك، وحمل الخبر على الانحصار مما لا ينبغي إذ ليس في إيتاء هذا اللفظ كثير امتنان، ثم الظاهر أن المراد من أما بعد ما يؤدي مؤداه من الألفاظ لا نفس هذا اللفظ لأنه لفظ عربي وداود لم يكن من العرب ولا نبيهم بل ولا بينهم فالظاهر أنه لم يكن يتكلم بالعربية، والذي يترجح عندي أن المراد بفصل الخطاب فصل الخصام وهو يتوقف على مزيد علم وفهم وتفهيم وغير ذلك فإيتاؤه يتضمن إيتاء جميع ما يتوقف هو عليه وفيه من الامتنان ما فيه، ويلائمه أتم ملاءمة قوله تعالى: وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ استفهام يراد منه التعجب والتشويق إلى استماع ما في حيزه لإيذانه بأنه من الأنباء
Bu takdirde 'hıtâb' daha önce geçtiği gibi kendisiyle hitap edilen söz demektir; 'fasl' ise ya fasıl (ayıran) manasındadır —çünkü orta yol iki uç tarafı, yani kusurlu kısalık ile usandırıcı uzatmayı birbirinden ayırır veya maksat ile başkası arasındaki ayrım orta sözde daha belirgindir; zira uçlardan birinde kusur, diğerinde ise maksadın bir kısmının ihmaline yol açan usandırma vardır— ya da mefsûl (ayrılmış) manasındadır; çünkü mezkûr kelam, kusur ve usandırmadan uzaklığıyla dinleyicinin nezdinde kusurlu ve usandırıcı olandan ayrılmış ve temeyyüz etmiştir. İzafet birinci veche göre masdarın mef'ûlüne izafeti, diğer vecihlere göre ise sıfatın mevsûfuna izafetidir. Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) ve Şa'bî'den rivayet edilen ve Tabersî'nin çoğunluktan naklettiği, 'faslü'l-hıtâb'ın: 'Delil getirmek davacıya, yemin ise davalıya aittir' sözü olduğu şeklindeki görüşe gelince; bunun ikinci veche göre 'faslü'l-hıtâb'a dahil olduğu söylenmiştir; zira bunda davacı ile davalıyı birbirinden ayırmak vardır ki bu da hak ile batılı ayırmaktandır. Bazı rivayetlerde ise 'faslü'l-hıtâb, davacıya delil getirmeyi, davalıya da yemini vacip kılmaktır' şeklinde gelmiştir; muhtemelen birinci veche göre yani husumeti neticelendirme anlamındaki faslü'l-hıtâb'ın bununla sağlandığı kastedilmiş ve mübalağa yoluyla bizzat kendisi sayılmıştır. İbn Abbâs, Mücâhid ve Süddî'den rivayet edilen 'insanlar arasında hüküm vermek, hak, isabettir ve anlayıştır' şeklindeki izahlar ise ilk zikredilenin dışında bir şey değildir. İbn Cerîr'in Şa'bî'den, İbn Ebî Hâtim ve Deylemî'nin ise Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet ettiklerine göre Dâvûd'a (aleyhisselâm) verilen 'faslü'l-hıtâb' «أما بعد» (Emmâ ba'd / Sadede gelirsek) sözüdür. Ebû Mûsâ, bunu ilk söyleyen kişinin o (aleyhisselâm) olduğunu zikretmiştir. Bunun 'faslü'l-hıtâb' kapsamına girdiği söylenmiştir; ancak faslü'l-hıtâb sadece bundan ibaret değildir; çünkü bu lafız maksadı, ona mukaddime kılınan hamd ve salattan yahut mutlak olarak Yüce Allah'ın zikrinden ayırır. Görünüşe göre bu, faslü'l-hıtâb'ı 'muhatabı maksada yönelten söz...' şeklinde geçen manasıyla kabul etmektir. Bazılarının tutumu ise bunun faslü'l-hıtâb'ın ikinci manası açısından dahil olduğu vehmini vermektedir ki bu mümkün değildir. Rivayeti sadece buna hasretmek ise uygun değildir; zira bu lafzın verilmesinde pek büyük bir minnet (nimet beyanı) yoktur. Kaldı ki zahir olan, 'emmâ ba'd' ifadesinden maksadın bizzat bu Arapça lafız değil, onun manasını veren sözler olduğudur; çünkü bu Arapça bir lafızdır, Dâvûd ise ne Araplardan ne de onların peygamberiydi, hatta onların arasında bile değildi; dolayısıyla onun Arapça konuşmadığı açıktır. Bana göre tercih edilen görüş; 'faslü'l-hıtâb'dan muradın husumeti karara bağlamak (fasl-ı husûmet) olduğudur. Bu da üstün bir ilim, fehim, anlatım kabiliyeti ve benzeri hususlara bağlıdır; dolayısıyla bunun verilmesi, bağlı olduğu bütün vasıfların verilmesini de ihtiva eder ve bunda pek büyük bir nimet vardır. Yüce Allah'ın şu kavli de buna tam manasıyla uygundur: { وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ } “Sana o davacıların haberi geldi mi?”; şaşkınlık ifade etmek ve muhtevasındaki haberi dinlemeye teşvik etmek maksadıyla sorulmuş bir istifhamdır; çünkü bu haberin,
البديعة التي حقها أن تشيع فيما بين كل حاضر وبادي، والجملة قيل عطف على إِنَّا سَخَّرْنَا من قبيل عطف القصة على القصة، وقيل: على اذكر.
şehirde ve çölde yaşayan herkes arasında yayılması gereken harika haberlerden olduğunu bildirmektedir. Bu cümlenin { إِنَّا سَخَّرْنَا } kavline atıf olduğu ve bir kıssanın diğer kıssaya atfı kabilinden olduğu söylenmiştir; 'izkür' (hatırla) emrine matuf olduğu da söylenmiştir.
والخصم في الأصل مصدر لخصمه بمعنى خاصمه أو غلبه ويراد منه المخاصم ويستعمل للمفرد والمذكر وفروعهما وجاء للجمع هنا على ما قال جمع لظاهر ضمائره بعد وربما ثني وجمع على خصوم واخصام، وأصل المخاصمة على ما قال الراغب أن يتعلق كل واحد بخصم الآخر أي بجانبه أو أن يجذب كل واحد خصم الجوالق من جانب.
'Hasm' (خصم) kelimesi aslen bir kimseyle çekişmek veya ona galip gelmek manasında 'hasamehû' (خصمه) fiilinin masdarı olup hasım (davacı/çekişen) anlamında kullanılır. Müfred, müzekker ve bunların füruu için de kullanılır. Bir topluluğun belirttiğine göre sonrasındaki zamirlerin zahirine binaen burada cemi (çoğul) olarak gelmiştir. Bazen tesniye yapılır ve 'husûm' (خصوم) ve 'ahsâm' (أخصام) şeklinde cemi de yapılır. Râgıb'ın belirttiğine göre muhasamenin (çekişmenin) aslı, her bir tarafın diğerinin yan tarafına (hasmına) tutunması veya her birinin çuvalın (cevlekin) bir kenarından asılmasıdır.
إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ أي علوا سوره ونزلوا إليه فتفعل للعلو على أصله نحو تسنم الجمل أي علا سنامه وتذرّى الجبل علا ذروته، والسور الجدار المحيط بالمرتفع، والمحراب الغرفة وهي العلية ومحراب المسجد مأخوذ منه لانفصاله عما عداه أو لشرفة المنزل منزلة علوه قاله الخفاجي، وقال الراغب: محراب المسجد قيل: سمي بذلك لأنه موضع محاربة الشيطان والهوى، وقيل: لكون حق الإنسان فيه أن يكون حريبا من أشغال الدنيا ومن توزع الخاطر، وقيل: الأصل فيه أن محراب البيت صدر المجلس ثم لما اتخذت المساجد سمي صدره به، وقيل: بل المحراب أصله في المسجد وهو اسم خص به صدر المجلس فسمي صدر البيت محرابا تشبيها بمحراب المسجد وكأن هذا أصح انتهى، وصرح الجلال السيوطي أن المحاريب التي في المساجد بهيئتها المعروفة اليوم لم تكن في عهد النبي ﷺ وله رسالة في تحقيق ذلك، وإذا متعلقة بمحذوف مضاف إلى الخصم أي نبأ تحاكم الخصم إذ تسوروا أو بنبإ على أن المراد به الواقع في عهد داود ﵇، وإسناد الإتيان إليه على حذف مضاف أي قصة نبأ الخصم، وجوز تعلقها به بلا حذف على جعل إسناد الإتيان إليه مجازيا أو بالخصم وهو في الأصل مصدر والظرف قنوع يكفيه رائحة الفعل، وزعم الحوفي تعلقها بأتى ولا يكاد يصح لأن إتيان نبأ الخصم لم يكن وقت تسورهم المحراب إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ إذ هذه بدل من إذ الأولى بدل كل من كل بأن يجعل زمان التسور وزمان الدخول لقربهما بمنزلة المتحدين أو بدل اشتمال بأن يعتبر الامتداد أو ظرف لتسوروا ويعتبر امتداد وقته وإلا فالتسور ليس في وقت الدخول، ويجوز أن يراد بالدخول إرادته وفيه تكلف لأنه مع كونه مجازا لا يتفرع عليه قوله تعالى:
{ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “Hani onlar mabedin duvarına tırmanmışlardı”; yani suruna çıkıp yanına inmişlerdi. 'Tefa''ale' babı, aslı üzere yükselme manasındadır; nitekim devenin hörgücüne çıkıldığında 'tesenneme'l-cemele', dağın zirvesine çıkıldığında 'tezerre'l-cebele' denir. 'Sûr', yüksek olan yeri çevreleyen duvardır. 'Mihrab' ise odadır ki o da yüksek köşktür. Mescidin mihrabı da diğer kısımlardan ayrıldığı için yahut makamın şerefi yüksek bir mevki kılındığı için bundan alınmıştır; bunu Hafâcî söylemiştir. Râgıb ise şöyle demiştir: 'Mescidin mihrabına şeytanla ve nefisle savaş yeri olduğu için bu ismin verildiği söylenmiştir. Yahut insanın orada dünya meşgalelerinden ve zihin dağınıklığından tamamen soyutlanmış (harîb) olması gerektiği için böyle denilmiştir. Bir görüşe göre de asıl olan, evin mihrabının meclisin baş köşesi olmasıdır; mescitler inşa edilince onun da baş tarafına bu ad verilmiştir. Başka bir görüşe göre ise mihrap aslen mescitte olup meclisin baş tarafına tahsis edilmiş bir isimdir, mescidin mihrabına benzetilerek evin baş köşesine de mihrap denilmiştir ve sanki en sahih olanı da budur.' Celâleddin es-Süyûtî, günümüzde bilinen şekliyle mescitlerdeki mihrapların Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) devrinde bulunmadığını açıkça belirtmiş ve bu hususun tahkikine dair bir risale kaleme almıştır. 'İz' (إِذْ) zarfı, 'el-hasm' kelimesine muzaf olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'davacıların duvara tırmandıkları andaki muhakeme haberi...' demektir. Yahut Dâvûd (aleyhisselâm) zamanında vuku bulan olay kastedilerek 'nebe'' kelimesine müteallıktır; haberin gelmesinin ona isnat edilmesi ise muzafın hazfi iledir, yani 'davacıların haberinin kıssası...' demektir. Herhangi bir hazif olmaksızın, haberin gelişinin ona isnadını mecazi kabul ederek doğrudan ona müteallık kılınması da caizdir; yahut aslen masdar olan 'el-hasm' kelimesine taalluk eder, zira zarf kanaatkârdır, fiil kokusu ona yeter. Havfî, 'etâ' fiiline müteallık olduğunu iddia etmiştir; fakat bu pek sahih olmaz, çünkü davacıların haberinin gelmesi onların mabedin duvarına tırmandıkları vakitte olmamıştır. { إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ } “Hani Dâvûd'un yanına girmişlerdi”; buradaki 'iz', birinci 'iz'den bedel-i kül minel-kül'dür; tırmanma zamanı ile girme zamanı birbirine yakınlığı sebebiyle tek bir zaman hükmünde kılınır; yahut sürenin uzaması dikkate alınarak bedel-i iştimaldir; ya da 'tesevverû' fiilinin zarfıdır ve vaktin uzaması kabul edilir, aksi halde tırmanma girme vaktinde değildir. Girmekten maksadın girmeyi irade etmek olması da caizdir; ancak bunda tekellüf vardır, çünkü mecaz olmakla birlikte Yüce Allah'ın şu kavli buna terettüp etmez:
فَفَزِعَ مِنْهُمْ فيحتاج إلى تفريعه على التسور وهو أيضا كما ترى، وجوز تعلقه باذكر مقدرا، والفزع انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف.
{ فَفَزِعَ مِنْهُمْ } “onlardan korktu”; bu durumda [korkunun] tırmanmaya terettüp etmesine ihtiyaç duyulur ki bu da gördüğün gibi [zorlamadır]. Takdir edilen 'izkür' fiiline taalluku da caiz görülmüştür. 'Feza'' (فزع), korkutucu bir şeyden ötürü insana arız olan büzülme ve ürkmedir.
روي أن الله تعالى بعث إليه ملكين في صورة إنسانين قيل هما جبريل وميكائيل ﵉ فطلبا أن يدخلا عليه فوجداه في يوم عبادته فمنعهما الحرس فتسورا عليه المحراب فلم يشعر إلا وهما بين يديه جالسان
Rivayet edildiğine göre Yüce Allah ona insan suretinde iki melek göndermiştir; bunların Cebrail ve Mikail (aleyhimesselâm) olduğu söylenir. Bunlar onun huzuruna girmek istemiş, fakat onu ibadet gününde bulmuşlardır. Muhafızlar girmelerine engel olunca onlar da mabedin duvarına tırmanmışlardır; Dâvûd bir de bakmıştır ki ikisi birden önünde oturmaktadır.
، وكان ﵇ كما روي عن ابن عباس جزأ زمانه أربعة أجزاء يوما للعبادة ويوما للقضاء ويوما للاشتغال بخاصة نفسه ويوما لجميع بني إسرائيل فيعظهم ويبكيهم، وسبب الفزع قيل: إنهم نزلوا من فوق الحائط وفي يوم الاحتجاب والحرس حوله لا يتركون من يريد الدخول عليه فخاف ﵇ أن يؤذوه لا سيما على ما حكي أنه كان ليلا، وقيل: إن الفزع من أجل أنه ظن أن أهل مملكته قد استهانوه حتى ترك بعضهم الاستئذان فيكون في الحقيقة فزعا من فساد السيرة لا من الداخلين، وقال أبو الأحوص: فزع منهم لأنهما دخلا عليه وكل منهما آخذ برأس صاحبه، وقيل: فزع منهم لما رأى من تسورهم موضعا مرتفعا جدا لا يمكن أن يرتقى إليه بعد أشهر مع أعوان وكثرة عدد، والظاهر أن فزعه ليس إلا لتوقع الأذى لمخالفة المعتاد فلما رأوه وقد فزع قالُوا لا تَخَفْ وهو استئناف وقع جوابا عن سؤال نشأ من حكاية فزعه ﵇ كأنه قيل: فماذا قالوا عند مشاهدتهم فزعه؟ فقيل: قالوا له إزالة لفزعه لا تخف خَصْمانِ خبر مبتدأ محذوف أي نحن خصمان، والمراد هنا فوجان لا شخصان متخاصمان وقد تقدم
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) vaktini dört kısma ayırırdı: Bir günü ibadete, bir günü kazaya (hüküm vermeye), bir günü kendi özel işlerine, bir günü de İsrâiloğullarının tamamına ayırır, onlara vaaz eder ve onları ağlatırdı. Korkmasının sebebine gelince: Onların duvardan indikleri, üstelik bunun halka kapanma gününde vuku bulduğu ve etraftaki muhafızların içeri girmek isteyen kimseyi bırakmadığı, dolayısıyla özellikle gece olduğu nakledildiğine göre kendisine zarar vermelerinden korktuğu söylenmiştir. Bir görüşe göre bu korku, krallığının tebaasının kendisini hafife aldığını ve bazılarının izin istemeyi bile terk ettiğini sanmasından kaynaklanmıştır; bu durumda korku gerçekte girenlerden değil, yönetimin bozulmasındandır. Ebü'l-Ahvas ise şöyle demiştir: 'Onlardan korktu, çünkü içeri girdiklerinde her biri diğerinin başından tutmuştu.' Çok yüksek ve yardımcılarla kalabalık bir grup olsa bile aylarca tırmanılamayacak bir mevkiye tırmandıklarını gördüğü için korktuğu da söylenmiştir. Zahir olan şu ki, onun korkusu sadece adete aykırı bir durumdan ötürü zarar gelmesi beklentisindendir. Onlar Dâvûd'un korktuğunu görünce { قالُوا لا تَخَفْ } “Korkma! dediler”. Bu, onun (aleyhisselâm) korkusunun anlatılmasından doğan bir soruya cevap olarak gelmiş yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf); sanki 'Onun korktuğunu gördüklerinde ne dediler?' denilmiş de, korkusunu gidermek için ona: 'Korkma!' dediler şeklinde cevap verilmiştir. { خَصْمانِ } “İki davacıyız”; mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'Biz iki davacıyız' demektir. Buradaki maksat çekişen iki şahıs değil, iki gruptur; nitekim daha önce
أن الخصم يشمل الكثير فيطابق ما مر من جميع الضمائر، ويؤيده على ما قيل قوله سبحانه: بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ فإن نحو هذا أكثر استعمالا في قول الجماعة، وقراءة بعضهم بغى بعضهم على بعض أظهر في التأييد، ولا يمنع ذلك كون التحاكم إنما وقع بين اثنين لجواز أن يصحب كلا منهما من يعاضده والعرف يطلق الخصم على المخاصم ومعاضده وإن لم يخاصم بالفعل، وجوز أن يكون المراد اثنين والضمائر المجموعة مراد بها التثنية فيتوافقان وأيد بقوله سبحانه إِنَّ هذا أَخِي وقيل: يجوز أن يقدر خصمان مبتدأ خبره محذوف أي فينا خصمان وهو كما ترى، والظاهر أن جملة بَغى إلخ في موضع الصفة لخصمان وأن جملة نحن خصمان إلخ استئناف في موضع التعليل للنهي فهي موصولة بلا تخف، وجوز أن يكونوا قد قالوا لا تخف وسكتوا حتى سألوا ما أمركم؟ فقالوا: خصمان بغى إلخ أي جار بعضنا على بعض واستشكل قولهم هذا على القول بأنهم كانوا ملائكة بأنه إخبار عن أنفسهم بما لم يقع منهم وهو كذب والملائكة منزهون عنه. وأجيب بأنه إنما يكون كذبا لو كانوا قصدوا به الإخبار حقيقة أما لو كان فرضا لأمر صوروه في أنفسهم لما أتوا على صورة البشر كما يذكر العالم إذا صور مسألة لأحد أو كان كناية وتعريضا بما وقع من داود ﵇ فلا، وقرأ أبو يزيد الجرار عن الكسائي «خصمان» بكسر الخاء.
'el-hasm' kelimesinin çoğulu da kapsadığı geçmişti; bu sayede daha önce geçen bütün zamirlere uygun düşer. Söylendiğine göre Yüce Allah'ın { بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “birimiz diğerine haksızlık etti” kavli de bunu teyit eder; zira bu gibi ifadeler topluluk sözünde daha çok kullanılır. Bazılarının «بغى بعضهم على بعض» şeklindeki kıraati bunu daha açık biçimde teyit etmektedir. Muhakemenin sadece iki kişi arasında vuku bulması buna engel teşkil etmez; çünkü her birine destek verenlerin bulunması caizdir, nitekim örfte bizzat çekişmese bile hasma ve destekçisine de 'hasım' denir. Kastedilenin iki kişi olması, çoğul zamirlerle de tesniyenin (iki kişinin) kastedilmiş olması caiz görülmüştür ki böylece ikisi uyumlu olur; bu görüş Yüce Allah'ın { إِنَّ هذا أَخِي } “Şüphesiz bu benim kardeşimdir” kavliyle teyit edilmiştir. 'Hasmâni' kelimesinin haberi mahzuf bir mübteda olduğu, yani 'Aramızda iki davacı var' şeklinde takdir edilebileceği de söylenmiştir; ancak bu gördüğün gibi [zayıftır]. Zahir olan, { بَغى } cümlesinin 'hasmâni' kelimesinin sıfatı konumunda olması, 'biz iki davacıyız' cümlesinin ise nehyin gerekçesi makamında bir isti'nâf olmasıdır; dolayısıyla 'lâ tehaf' ifadesine bağlıdır. Onların 'Korkma' deyip, kendilerine 'Durumunuz nedir?' diye soruluncaya kadar sustukları, sonra da 'Biz iki davacıyız, birimiz diğerine haksızlık etti...' yani zulmetti dedikleri de caiz görülmüştür. Bunların melek oldukları görüşüne göre, onların bu sözü kendilerinden vuku bulmayan bir şeyi haber vermeleri sebebiyle müşkil görülmüştür; zira bu yalandır, melekler ise bundan münezzehtir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ancak hakikaten haber vermeyi kastetmiş olsalardı yalan olurdu; fakat insan suretinde geldiklerinde kendi zihinlerinde tasavvur ettikleri bir faraziyeden ibaretse —tıpkı bir âlimin birine mesele tasvir ederken anlattığı gibi— yahut Dâvûd'dan (aleyhisselâm) vuku bulan hadiseye bir kinaye ve tariz ise yalan olmaz. Ebû Yezîd el-Cerrâr, Kisâî'den nakille «خِصمان» şeklinde hı harfinin kesresiyle okumuştur.
فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ أي ولا تتجاوزه، وقرأ أبو رجاء وابن أبي عبلة وقتادة والحسن وأبو حيوة «ولا تشطط» من شط ثلاثيا أي ولا تبعد عن الحق، وقرأ قتادة أيضا «تشطّ» مدغما من أشط رباعيا، وقرأ زر «تشاطط» بضم التاء وبألف على وزن تفاعل مفكوكا، وعنه أيضا «تشطط» من شطط، والمراد في الجميع لا تجر في الحكومة وأرادوا بهذا الأمر والنهي إظهار الحرص على ظهور الحق والرضا به من غير ارتياب بأنه ﵇ يحكم بالحق ولا يجوز في الحكم وأحد الخصمين قد يقول نحو ذلك للإيماء إلى أنه المحق وقد يقوله اتهاما للحاكم وفيه حينئذ من الفظاظة ما فيه وعلى ما ذكرنا أولا فيه بعض فظاظة، وفي تحمل داود ﵇ لذلك منهم دلالة على أنه يليق بالحاكم تحمل نحو ذلك من المتخاصمين لا سيما إذا كان ممن معه الحق فحال المرء وقت التخاصم لا يخفى.
{ فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ } “Artık aramızda hak ile hükmet ve adaletten sapma”; yani haktan dışarı çıkma. Ebû Recâ, İbn Ebî Abele, Katâde, Hasan ve Ebû Hayve, sülasi olan 'şetta' kökünden «ولا تَشْطُطْ» şeklinde okumuşlardır; yani haktan uzaklaşma demektir. Katâde ayrıca rubai olan 'eşatta' kökünden idgam ile «تَشُطَّ» şeklinde okumuştur. Zirr ise te harfinin dammesi ve tefâul vezninde idgamsız elif ile «تُشاطِطْ» şeklinde okumuştur; ondan 'şatata' kökünden «تَشْطَطْ» şeklinde de rivayet edilmiştir. Hepsinde murad; hükümde haksızlık yapma demektir. Bu emir ve nehiy ile onlar, onun (aleyhisselâm) hak ile hükmedeceğinden ve hükümde zulmetmeyeceğinden hiçbir şüphe duymaksızın hakkın ortaya çıkmasına olan düşkünlüklerini ve ona rıza göstereceklerini ortaya koymak istemişlerdir. İki hasımdan biri haklı olduğunu ima etmek için böyle söyleyebileceği gibi, bazen de hâkimi itham etmek için söyleyebilir ki bu takdirde içinde büyük bir kabalık barındırır; ilk zikrettiğimiz veche göre de bir derece kabalık taşır. Dâvûd'un (aleyhisselâm) onlardan gelen bu kabalığa sabretmesi, hâkimin hasımlardan gelen bu tür sözlere tahammül etmesinin yakışık alacağına delalet eder; hele ki hak sahibi olan kimseden gelirse; zira çekişme anında kişinin içinde bulunduğu hal malumdur.
والعجب من حاكم أو محكم أو من للخصوم نوع رجوع إليه كالمفتي كيف لا يقتدي بهذا النبي الأواب ﵊ في ذلك بل يغضب كل الغضب لأدنى كلمة تصدر ولو فلتة من أحد الخصمين يتوهم منها الحط لقدره ولو فكر في نفسه لعلم أنه بالنسبة إلى هذا النبي الأواب لا يعدل والله العظيم متك ذباب، اللهم وفقنا لأحسن الأخلاق واعصمنا من الأغلاط وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ أي وسط طريق الحق بزجر الباغي عما سلكه من طريق الجور وإرشاده إلى منهاج العدل إِنَّ هذا أَخِي إلخ استئناف لبيان ما فيه الخصومة، والمراد بالأخوة أخوة الدين أو أخوة الصداقة والإلفة أو أخوة الشركة والخلطة لقوله تعالى: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ وكل واحد من هذه الأخوات يدلي بحق مانع من الاعتداء والظلم، وقيل: هي أخوة في النسب وكان المتحاكمان أخوين من بني إسرائيل لأب وأم، ولا يخفى أن المشهور أنهما كانا من الملائكة بل قيل لا خلاف في ذلك. وأَخِي بيان عند ابن عطية وبدل أو خبر لأن عند الزمخشري، ولعل المقصود بالإفادة على الثاني قوله تعالى: لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ وهي الأنثى من بقر الوحش ومن الضأن والشاء الجبلي وتستعار للمرأة كالشاة كثيرا نحو قول ابن عون:
Bir hâkimin veya hakemin yahut müftü gibi hasımların bir nevî başvurduğu kimselerin, bu hususta o çok yönelen (evvâb) peygambere (aleyhisselâm) uymayıp da hasımlardan birinin ağzından kazaen çıkan ve kadrini düşürdüğü vehmedilen en küçük bir kelimeye bile alabildiğine öfkelenmesi ne kadar şaşırtıcıdır! Oysa kendi nefsini bir düşünse, o çok yönelen peygamberin yanında vallâhi'l-azîm bir sinek kanadı bile etmeyeceğini anlardı. Allah'ım! Bizi en güzel ahlaka muvaffak kıl ve hatalardan muhafaza eyle! { وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ } “ve bizi dosdoğru yolun ortasına ilet”; yani haksızlık edeni yöneldiği zulüm yolundan menedip onu adaletin nurlu yoluna irşad ederek hakkın tam ortasına ulaştır. { إِنَّ هذا أَخِي } “Şüphesiz bu benim kardeşimdir”; aralarındaki husumetin konusunu beyan etmek üzere başlayan yeni bir cümledir (isti'nâf). Kardeşlikten maksat; din kardeşliği yahut dostluk ve ülfet kardeşliği ya da Yüce Allah'ın { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ } “Doğrusu ortakların çoğu...” kavlinden dolayı ortaklık ve iç içe yaşama kardeşliğidir. Bu kardeşlik türlerinin her biri tecavüzü ve zulmü engelleyen bir hakka dayanır. Bunun nesep kardeşliği olduğu, muhakeme olanların da İsrâiloğullarından ana-baba bir iki kardeş oldukları da söylenmiştir. Meşhur olanın bunların melekler olduğu ise gizli değildir; hatta bu konuda ihtilaf bulunmadığı bile söylenmiştir. İbn Atiyye'ye göre { أَخِي } kelimesi beyandır; Zemahşerî'ye göre ise bedel veya 'inne'nin haberidir. İkinci görüşe göre ifadeden asıl maksat Yüce Allah'ın şu kavlidir: { لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ } “Onun doksan dokuz koyunu, benimse tek bir koyunum var”. 'Na'ce' (نَعْجَة), yaban sığırının, koyunun ve dağ keçisinin dişisidir; tıpkı 'şât' (شاة) kelimesi gibi çoklukla kadın için de istiare yoluyla kullanılır; İbn Avn'ın şu sözünde olduğu gibi:
أنا أبوهن ثلاث هنه ... رابعة في البيت صغراهنه
"Ben onların babasıyım, üç kişidirler... Evde dördüncüsü ise onların en küçüğüdür."
ونعجتي خمسا توفيهنه ... ألا فتى سحج يغذيهنه
"Koyunumla beraber beşi tamamlarlar... Onları besleyecek cömert bir yiğit yok mu?"
وقول عنترة:
Ve Antere'nin şu sözünde:
يا شاة ما قنص لمن حلت له ... حرمت عليّ وليتها لم تحرم
"Ah o ceylan gibi sevgili, helal olduğu kimse için ne güzel bir avdır! O bana haram kılındı, keşke haram kılınmasaydı!"
وقول الأعشى:
Ve el-A'şâ'nın şu sözünde olduğu gibi:
فرميت غفلة عينه عن شاته ... فأصبت حبة قلبها وطحالها
"Gözünü koyunundan ayırdığı bir gaflet anında vurdum... Kalbinin tam ortasını ve dalağını isabet ettirdim."
والظاهر إبقاؤها على حقيقتها هنا ويراد بها أنثى الضان، وجوز إرادة الامرأة، وسيأتي إن شاء تعالى ما يتعلق بذلك، وقرأ الحسن وزيد بن علي تِسْعٌ وَتِسْعُونَ بفتح التاء فيهما، وكثر مجيء الفعل والفعل بمعنى واحد نحو السكر والسكر ولا يبعد ذلك في التسع لا سيما وقد جاور العشر، والحسن وابن هرمز «نعجة» بكسر النون وهي لغة لبعض بني تميم، وقرأ ابن مسعود «ولي نعجة أنثى» ووجه ذلك الزمخشري بأنه يقال امرأة أنثى للحسناء الجميلة والمعنى وصفها بالعراقة في لين الأنوثة وفتورها وذلك أملح لها وأزيد في تكسرها وتثنيها ألا ترى إلى وصفهم لها بالكسول والمكسال. وقوله:
Burada zahir olan, kelimenin hakikati üzere bırakılması ve dişi koyunun kastedilmesidir; kadının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. İnşâallahu teâlâ buna dair hususlar gelecektir. Hasan ve Zeyd b. Ali, her iki kelimede de te harfinin fethasıyla { تِسْعٌ وَتِسْعُونَ } şeklinde okumuşlardır. 'Fa'l' ve 'fi'l' vezinlerinin aynı manada gelmesi, 'sekr' ve 'sikr' kelimelerinde olduğu gibi çoktur; bu durum özellikle 'aşr' lafzına komşu olduğu için 'tis'' kelimesinde de uzak değildir. Hasan ve İbn Hürmüz ise nun harfinin kesresiyle «نِعجة» şeklinde okumuşlardır ki bu, Benî Temîm'in bir lehçesidir. İbn Mes'ûd ise «ولي نعجة أنثى» şeklinde okumuştur. Zemahşerî bunu şöyle izah etmiştir: Güzel ve alımlı kadın için 'imraetün ünsâ' (kadın gibi kadın) denir; buradaki mana onun dişilik zarafetinde ve narinliğindeki yetkinliğini vasfetmektir ki bu onun için daha tatlı, cilve ve edasını daha da artıran bir durumdur; nitekim onların kadını 'kesûl' ve 'miksâl' (nazlı ve ağırkanlı) diye nitelemelerini görmez misin? Nitekim şair şöyle demiştir:
فتور القيام قطيع الكلام ... لغوب العشاء إذا لم تنم
"Kalkışı nazlıdır, sözü kesik kesiktir... Uyumadığı zaman akşam yorgun düşer."
وقول قيس بن الخطيم:
Ve Kays b. el-Hatîm'in şu sözünde olduğu gibi:
تنام عن كبر شأنها فإذا ... قامت رويدا تكاد تنغرف
"Şanının yüceliğinden ötürü uykuyu sever; kalktığı vakit ise sanki narinliğinden kırılıverecek gibi yavaşça hareket eder."
وفي الكلام عليه توفية حق القسمين أعني ما يرجع إلى الظالم وما يرجع إلى المظلوم كأنه قيل: إنه مع وفور استغنائه وشدة حاجتي ظلمني حقي، وهذا ظاهر إذا كانت النعجة مستعارة وإلا فالمناسب تأكيد الأنوثة بأنها كاملة فيها فيكون أدر وأحلب لما يطلب منها على أن فيه رمزا إلى ما روي عنه فَقالَ أَكْفِلْنِيها ملكنيها، وحقيقته اجعلني أكفلها كما أكفل ما تحت يدي، وقال ابن كيسان: اجعلها كفلي أي نصيبي، وعن ابن عباس وابن مسعود تحول لي عنها وهو بيان للمراد وألصق بوجه الاستعارة وَعَزَّنِي أي غلبني، وفي المثل من عز بزاي من غلب سلب وقال الشاعر:
Bu izaha göre sözde iki tarafın da hakkı tastamam verilmiştir; yani hem zalime hem de mazluma raci olan durum anlatılmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: 'O, bunca zenginliğine ve benim de şiddetli ihtiyacıma rağmen hakkıma zulmetti.' Bu izah, 'na'ce' kelimesinin istiare olması durumunda açıktır; aksi takdirde dişiliğin teyit edilmesinin, onun onda kâmil manada bulunmasıyla olması münasip düşer ki bu da kendisinden talep edilen süt ve döl veriminin daha bol olması demektir. Bununla birlikte onda, kendisinden rivayet edilen duruma da bir işaret vardır. { فَقالَ أَكْفِلْنِيها } “Bunu da bana ver dedi”; yani onu bana temlik et, benim mülküme ver dedi. Hakikati ise: 'Elimin altındakileri gözettiğim gibi onu da benim gözetimime bırak' demektir. İbn Keysân: 'Onu bana kefil yani nasibim kıl' manasını vermiştir. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan ise: 'Ondan benim lehime vazgeç' manası nakledilmiştir ki bu, muradı beyan etmekte olup istiare vechine daha uygundur. { وَعَزَّنِي } “ve bana galip geldi”; Arap atasözünde 'Men azze bezze' yani 'Kim galip gelirse o çekip alır' denir. Şair şöyle demiştir:
قطاة عزها شرك فباتت ... تجاذبه وقد علق الجناح
Tuzak kendisine galebe çalan bir bağırtlak kuşu geceyi, kanadı takılmış halde onunla çekișerek geçirdi.
فِي الْخِطابِ أي مخاطبته إياي محاجة بأن جاء بحجاج لم أطق رده، وقال الضحاك: أي إن تكلم كان أفصح مني وإن حارب كان أبطش مني، وقال ابن عطية: كان أوجه مني وأقوى فإذا خاطبته كان كلامه أقوى من كلامي وقوته أعظم من قوتي، وقيل: أي غلبني في مغالبته إياي في الخطبة على أن الخطاب من خطبت المرأة وخطبها هو فخاطبني خطابا أي غالبني في الخطبة فغلبني حيث زوجها دوني، وهو قول من يجعل النعجة مستعارة، وتعقبه صاحب الكشف فقال: حمل الخطاب على المغالبة في خطبة النساء لا يلائم فصاحة التنزيل لأن التمثيل قاصر عنه لنبو قوله: وَلِيَ نَعْجَةٌ عن ذلك أشد النبوة وكذا قوله: أَكْفِلْنِيها إذ ينبغي على ذلك أن يخاطب به ولي المخطوبة إلا أن يجعل الأول مجازا عما يؤول إليه الحال ظنا والشرط في حسنه تحقق الانتهاء كما في أَعْصِرُ خَمْراً [يوسف: ٣٦] والثاني مجاز عن تركه الخطبة، ولا يخفى ما فيهما من التعقيد، ثم إنه لتصريحه ينافي الغرض من التمثيل وهو التنبيه على عظم ما كان منه ﵇ وأنه أمر يستحي من كشفه مع الستر عليه والاحتفاظ بحرمته انتهى فتأمل.
{ فِي الْخِطابِ } “konuşmada”; yani delil getirmede bana karşı üstün geldi, öyle deliller getirdi ki ona karşılık veremedim. Dahhâk şöyle demiştir: 'Yani konuşsa benden daha fasihti, savaşsa benden daha güçlüydü.' İbn Atıyye ise: 'Benden daha itibarlı ve daha güçlüydü; onunla konuştuğumda onun sözü benim sözümden daha güçlü, kuvveti de benim kuvvetimden daha büyüktü' demiştir. Bir görüşe göre de: Yani evlenme teklifinde (hıtbe) bana karşı galebe çaldı; zira 'hıtâb' kelimesi 'kadına talip olmak' kökünden gelir; o kadına ben de talip oldum o da talip oldu, böylece benimle evlilik teklifinde yarıştı ve kadın benimle değil onunla evlendirildiği için bana galip geldi. Bu, 'na'ce' (koyun) kelimesini istiare kabul edenlerin görüşüdür. el-Keşşâf sahibi bunu eleştirerek şöyle demiştir: Hıtâbı kadınlara talip olma yarışına hamletmek, tenzilin (Kur'an'ın) fesahatine uygun düşmez; zira { وَلِيَ نَعْجَةٌ } “benim bir tek dişi koyunum var” sözünün buna uzaklığı çok şiddetli olduğu gibi { أَكْفِلْنِيها } “Bunu da bana ver” sözü de öyledir; çünkü bu durumda hitabın talip olunan kadının velisine yöneltilmesi gerekirdi. Meğerki birincisi zannî olarak durumun varacağı neticeye mecaz yapılsın -ki bunun güzel olmasının şartı { أَعْصِرُ خَمْراً } [Yûsuf: 36] ayetinde olduğu gibi sonucun kesinleşmesidir-, ikincisi ise onun evlenme teklifinden vazgeçmesine mecaz yapılsın. Her iki durumda da kapalılık ve zorlama bulunduğu aşikârdır. Ayrıca bu açık anlatım, temsilden güdülen maksada da aykırıdır ki o maksat, o zattan [aleyhisselâm] sâdır olan şeyin büyüklüğüne ve setredilip hürmeti korunmakla beraber açığa çıkarılmasından hayâ edilen bir mesele olduğuna dikkat çekmektir (el-Keşşâf'tan nakil bitti). Düşün!
وقرأ أبو حيوة وطلحة «وعزني» بتخفيف الزاي، قال أبو الفتح: حذفت إحدى الزائين تخفيفا كما حذفت إحدى السينين في قول أبي زبيد:
Ebû Hayve ve Talha, ze harfinin tahfifiyle (şeddesiz) «وعَزَنِي» şeklinde okumuşlardır. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Ebû Zübeyd'in şu sözünde iki sin harfinden birinin hazfedildiği gibi, burada da hafifletmek amacıyla iki ze harfinden biri hazfedilmiştir:
أحسن به فهن إليه شوس وروي كذلك عن عاصم.
"Onunla güzelleşti; onlar ona yan gözle bakar oldular." Âsım'dan da bu şekilde rivayet edilmiştir.
وقرأ عبد الله وأبو وائل ومسروق والضحاك والحسن وعبيد بن عمير «وعازني» بألف بعد العين وتشديد الزاي أي وغالبني.
Abdullah, Ebû Vâil, Mesrûk, Dahhâk, Hasan ve Ubeyd b. Umeyr ise ayın harfinden sonra bir elif ve ze harfinin şeddesiyle «وعَازَّنِي» şeklinde okumuşlardır; yani 'benimle çekișip bana galebe çaldı' demektir.
قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ جواب قسم محذوف قصد به المبالغة في إنكار فعل ذي النعجات الكثيرة وتهجين طمعه، وليس هذا ابتداء من داود ﵇ إثر فراغ المدعي من كلامه ولا فتيا بظاهر كلامه قبل ظهور الحال لديه فقيل: ذلك على تقدير لَقَدْ ظَلَمَكَ إن كان ما تقول حقا وقيل ثم كلام محذوف أي فأقر المدعى عليه فقال لَقَدْ ظَلَمَكَ إلخ ولم يحك في القرآن اعتراف المدعى عليه لأنه معلوم من الشرائع كلها أنه لا يحكم الحاكم إلا بعد إجابة المدعى عليه،
{ قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ } “[Dâvûd] dedi ki: 'Andolsun, senin dişi koyununu kendi koyunlarına [katmayı] istemekle sana zulmetmiştir'”; [bu ifade] çok koyunu olan kimsenin fiilini kınamak ve onun açgözlülüğünü çirkin göstermek için kastedilen mahzuf bir yeminin cevabıdır. Bu, Dâvûd'un [aleyhisselâm], davacının sözü biter bitmez hemen söze başlaması veya durum kendisi nezdinde açıklığa kavuşmadan önce davacının sözünün zahirine göre fetva vermesi demek değildir. Şöyle denilmiştir: Bu ifade, 'Eğer dediğin doğruysa andolsun ki sana zulmetmiştir' takdirindedir. Bir diğer görüşe göre ise burada mahzuf bir kelam vardır; yani davalı ikrar etti, bunun üzerine [Dâvûd] 'Andolsun sana zulmetmiştir...' dedi. Davalının itirafı Kur'an'da nakledilmemiştir; zira bütün şeriatlardan bilinmektedir ki hâkim ancak davalının cevabından sonra hüküm verir.
وجاء في رواية أنه ﵇ لما سمع كلام الشاكي قال للآخر ما تقول فأقر فقال له: لترجعن إلى الحق أو لأكسرن الذي فيه عيناك، وقال للثاني: لَقَدْ ظَلَمَكَ إلخ فتبسما عند ذلك وذهبا ولم يرهما لحينه
Bir rivayette şöyle nakledilmiştir: O [aleyhisselâm] şikâyetçinin sözünü dinleyince diğerine: 'Sen ne diyorsun?' dedi. O da ikrar edince ona: 'Ya hakka dönersin ya da gözlerinin bulunduğu yeri (başını) kırarım!' dedi ve ikinciye: { لَقَدْ ظَلَمَكَ } “Andolsun ki sana zulmetmiştir...” dedi. Bunun üzerine ikisi tebessüm edip gittiler ve o anda onları bir daha göremedi.
، وقيل: ذهبا نحو السماء بمرأى منه، وقال الحليمي: إنه ﵇ رأى في المدعي مخايل الضعف والهضيمة فحمل أمره على أنه مظلوم كما يقول فدعاه ذلك إلى أن لا يسأل المدعى عليه فاستعجل بقوله: لَقَدْ ظَلَمَكَ ولا يخفى أنه قول ضعيف لا يعول عليه لأن مخايل الصدق كثيرا ما تظهر على الكاذب والحيلة أكثر من أن تحصى قديما وحديثا وفيما وقع من إخوة يوسف ﵇ ولم يكونوا أنبياء على الأصح ما يزيل الاعتماد في هذا الباب، وبعض الجهلة ذهب إلى نحو هذا، وزعم أن ذنب داود ﵇ ما كان إلا أنه صدق أحدهما على الآخر وظلمه قبل مسألته، والسؤال مصدر مضاف إلى مفعوله وتعديته إلى مفعول آخر بإلى لتضمنه معنى الإضافة كأنه قيل: لَقَدْ ظَلَمَكَ بإضافة نعجتك إلى نعاجه على وجه السؤال والطلب أو لقد ظلمك بسؤال نعجتك مضافة إلى نعاجه وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ أي الشركاء الذين خلطوا أموالهم الواحد خليط وهي الخلطة وقد غلبت في الماشية وفي حكمها عند الفقهاء كلام ذكر بعضا منه الزمخشري لَيَبْغِي ليتعدى بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ غير مراع حق الشركة والصحبة.
Bir rivayette de onun gözü önünde göğe doğru yükselip gittikleri söylenmiştir. Halîmî şöyle demiştir: O [aleyhisselâm] davacıda zayıflık ve haksızlığa uğramışlık alametleri gördü ve durumunu söylediği gibi mazlum olduğuna yordu. Bu durum onu davalıya soru sormamaya sevk etti ve { لَقَدْ ظَلَمَكَ } “Andolsun ki sana zulmetmiştir” diyerek acele etti. Açıktır ki bu, itimat edilmeyecek zayıf bir görüştür; zira doğruluk alametleri çoğu zaman yalancıda da görülebilir ve geçmişte de günümüzde de hile sayılamayacak kadar çoktur. Yûsuf'un [aleyhisselâm] -sahih olan görüşe göre peygamber olmayan- kardeşlerinde vuku bulan şeylerde de bu husustaki itimadı ortadan kaldıracak misaller vardır. Bazı cahiller de buna benzer bir görüşe meyletmiş ve Dâvûd'un [aleyhisselâm] günahının, diğerine sormadan birini diğerine karşı tasdik edip ona zulmetmesinden ibaret olduğunu iddia etmiştir. Buradaki 'suâl' kelimesi mefulüne muzaf olan bir mastardır; 'ilâ' harf-i ceriyle başka bir mefule geçişi ise izafe (katma) manasını tazammun etmesindendir. Sanki şöyle denilmiştir: 'İsteme ve talep etme yoluyla senin koyununu kendi koyunlarına katmakla sana zulmetmiştir' veya 'senin koyununu kendi koyunlarına katılmış olarak istemekle sana zulmetmiştir'. { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ } “Doğrusu ortakların çoğu”; yani mallarını birbirine katan ortakların [çoğu]. Tekili 'halît'tir, bu da ortaklık demektir. Bu kelime daha çok davar ortaklığında galip olarak kullanılır. Fakihler nezdindeki hükmü hakkında Zemahşerî'nin de bir kısmını zikrettiği açıklamalar vardır. { لَيَبْغِي } “kesinlikle haksızlık eder”; yani { بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “birbirlerine” ortaklık ve arkadaşlık hakkını gözetmeksizin tecavüz eder.
إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ منهم فإنهم يتحامون عن البغي والعدوان وَقَلِيلٌ ما هُمْ أي وهم قليل جدا فقليل خبر مقدم وهُمْ مبتدأ وما زائدة، وقد جاءت المبالغة في القلة من التنكير وزيادة ما الإبهامية ويتضمن ذلك التعجب فإن الشيء إذا بولغ فيه كان مظنة للتعجب منه فكأنه قيل: ما أقلهم، والجملة اعتراض تذييلي، وقرىء «ليبغي» بفتح الياء على تقدير حذف النون الخفيفة وأصله ليبغين كما قال طرفة بن العبد:
{ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna”; [onlardan olan müminler müstesna] çünkü onlar haksızlık ve düşmanlıktan sakınırlar. { وَقَلِيلٌ ما هُمْ } “onlar da pek azdır”; yani onlar sayıca çok azdır. { قَلِيلٌ } öne geçmiş haber, { هُمْ } mübtedadır; { ما } ise zaidedir. Azlıkta mübalağa, tenvin (belirsizlik) ve mübhemiyet bildiren 'mâ'nın ziyadesiyle sağlanmıştır. Bu durum taaccüp (hayret) manasını da içerir; zira bir şeyde mübalağa edilirse ondan taaccüp edilmesi beklenir. Sanki 'Onlar ne kadar da azdır!' denilmiştir. Bu cümle tezyîlî bir itiraziyedir (ara cümledir). «لَيَبْغِي» kelimesi, hafif nunun hazfi takdiriyle ye harfinin fethasıyla da okunmuştur; aslı Tarafe b. el-Abd'in şu sözünde olduğu gibi «ليبغين» şeklindedir:
اضرب عنك الهموم طارقها ... ضربك بالسيف قونس الفرس
"Kapını çalan dertleri kendinden uzaklaştır; tıpkı kılıçla atın miğfer tepeliğine vurduğun gibi vur."
يريد اضربن، ويكون على تقدير قسم محذوف وذلك القسم وجوابه خبر لأن، وعلى قراءة الجمهور اللام هي الواقعة في خبر أن وجملة (يبغي) إلخ هو الخبر، وقرىء «ليبغ» بحذف الياء للتخفيف كما في قوله تعالى: وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ [الفجر: ٤] وقوله:
Şair 'ıdriben' demek istemiştir. Bu takdirde mahzuf bir yemine göre olur ve o yemin ile cevabı 'inne'nin haberi sayılır. Cumhurun kıraatine göre ise lâm, 'inne'nin haberine gelen lâm-ı muzahlakadır ve { يبغي } cümlesi haberdir. «لِيَبْغِ» şeklinde, Yüce Allah'ın { وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ } [Fecr: 4] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi tahfif amacıyla ye harfi hazfedilerek de okunmuştur:
محمد تفد نفسك كل نفس ... إذا ما خفت من أمر تبالا
"Ey Muhammed! Bir işten helak korkusu duyduğun zaman, her can senin canına feda olsun."
والظاهر أن قوله تعالى: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ إلخ من كلام داود ﵇ تتمة لما ذكره أولا وقد نظر فيه ما كان عليه التداعي كما هو ظاهر التعبير بالخلطاء فإنه غالب في الشركاء الذين خلطوا أموالهم في الماشية وجعل على وجه استعارة النعجة ابتداء تمثيل لم ينظر فيه إلى ما كان عليه التداعي كأنه قيل: وإن البغي أمر يوجد فيما
Zahir olan, Yüce Allah'ın { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ } “Doğrusu ortakların çoğu...” kavlinin, Dâvûd'un [aleyhisselâm] daha önce zikrettiği sözünün bir tamamlayıcısı olmasıdır. 'Hulatâ' (ortaklar) tabirinin zahirinde olduğu gibi, dava konusu olan duruma burada itibar edilmiştir; zira bu kelime çoğunlukla davar mallarını birbirine katan ortaklar hakkında kullanılır. Koyun kelimesinin istiare yapılması durumunda ise bu, en baştan itibaren dava konusu duruma bakılmayan bir temsil kılınmış olur; sanki şöyle denilmiştir: Haksızlık,
بين المتلابسين وخص الخلطاء لكثرته فيما بينهم فلا عجب مما شجر بينكم ويترتب عليه قصد الموعظة الحسنة والترغيب في إيثار عادة الخلطاء الذين حكم لهم بالقلة وأن يكره إليهم الظلم والاعتداء الذي عليه أكثرهم مع التأسف على حالهم وأن يسلي المظلوم عما جرى عليه من خليطه وأن له في أكثر الخلطاء أسوة أو كأنه قيل: إن هذا الأمر الذي جرى بينكما أيها الخليطان كثيرا ما يجري بين الخلطاء فينظر فيه إلى خصوص حالهما، قال في الكشف:
birbiriyle ilişkisi olan kimseler arasında vuku bulan bir şeydir; ortaklar ise aralarındaki ilişkinin çokluğundan ötürü hususi olarak zikredilmiştir, dolayısıyla aranızda çıkan anlaşmazlık şaşılacak bir durum değildir. Buna bağlı olarak da güzel bir öğüt verme, sayıları az olduğuna hükmedilen ortakların ahlakını benimsemeye teşvik etme, ortakların çoğunun yaptığı zulüm ve taşkınlığı onların gözünde çirkin gösterme ve durumlarına üzülme, ayrıca ortağı tarafından haksızlığa uğrayan mazlumu teselli edip ortakların çoğunda benzer bir durumun yaşandığını bildirme maksadı hâsıl olur. Yahut sanki şöyle denilmiştir: 'Ey iki ortak! Aranızda geçen bu mesele, ortaklar arasında sıklıkla yaşanır.' Böylece onların hususi durumlarına bakılmış olur. el-Keşf sahibi şöyle demiştir:
والمحمل الأظهر هذا.
"En zahir olan yorum budur."
وعلى التقديرين هو تذييل يترتب عليه ما ذكر. ثم قال: ولعل الأظهر حمل الخلطاء على المتعارفين والمتضادين وأضرابهم ممن بينهم ملابسة شديدة وامتزاج على نحو:
Her iki takdire göre de bu, zikredilen neticelerin doğduğu bir tezyîldir. Daha sonra şöyle demiştir: 'Belki de en zahir olan, hulatâyı (ortakları) aralarında şiddetli bir münasebet ve kaynaşma bulunan tanıdıklar, birbirine zıt olanlar ve benzerleri üzerine hamletmektir; nitekim şöyle denilmiştir:
إن الخليط أجدوا البين فانجردوا والغلبة في الشركاء الذين خلطوا أموالهم في عرف الفقهاء فذكر الخلطاء لا ينافي ذكر الحلائل إذ لم ترد الخلطة اه. وأنت خبير بأن ذلك وإن لم يناف ذكر الحلائل لكن أولوية عدم إرادة الحلائل وإبقاء النعجة على معناها الحقيقي مما لا ينبغي أن ينتطح فيه كبشان وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ الظن مستعار للعلم الاستدلالي لما بينهما من المشابهة الظاهرة، وفي البحر لما كان الظن الغالب يقارب العلم استعير له، فالمعنى وعلم داود وأيقن بما جرى في مجلس الحكومة أن الله تعالى ابتلاه، وقيل لما قضى بينهما نظر أحدهما إلى صاحبه فضحك ثم صعدا إلى السماء حيال وجهه فعلم بذلك أنه تعالى ابتلاه، وجوز إبقاء الظن على حقيقته، وأنكر ابن عطية مجيء الظن بعد العلم اليقيني وقال: لسنا نجده في كلام العرب وإنما هو توقيف بين معتقدين غلب أحدهما على الآخر وتوقعه العرب على العلم الذي ليس بواسطة الحواس فإنه اليقين التام ولكن يخلط الناس في هذا ويقولون: ظن بمعنى أيقن إلى آخر ما أطال، ويفهم منه أن إطلاق الظن على العلم الاستدلالي حقيقة والمشهور أنه مجاز، وظاهر ما بعد أنه هنا بمعنى العلم وأَنَّما المفتوحة على ما حقق بعض الأجلة لا تدل على الحصر كالمكسورة، ومن قال بإفادتها إياه حملا على المكسورة كالزمخشري لم يدع الاطراد فليس المقصود هاهنا قصر الفتنة عليه ﵇ لأنه يقتضي انفصال الضمير، ولا قصر ما فعل به على الفعل لأن كل فعل ينحل إلى عام وخاص فمعنى ضربته فعلت ضربه على أن المعنى ما فعلنا به إلا الفتنة كما قال أبو السعود لأنه على ما قيل تعسف وإلغاز، ومن يدعي الاطراد يلتزم الثاني من القصرين المنفيين ويمنع كون ما ذكر تعسفا وإلغازا.
'Dostlar ayrılığı kesinleştirip çekip gittiler.' Fakihlerin örfünde bu kelimenin ortak malları birbirine katan kimseler hakkında kullanımı galip olsa da, ortakların zikredilmesi helallerin (eşlerin) zikredilmesine mani değildir; zira burada fıkhî ortaklık kastedilmemiştir (el-Keşf'ten nakil bitti). Sen de bilirsin ki bu durum eşlerin kastedilmesine mani olmasa bile, eşlerin kastedilmemesinin ve koyun kelimesinin hakiki manasında bırakılmasının evleviyeti, hakkında iki koçun tokuşmayacağı (üzerinde ihtilaf edilmeyecek) kadar açıktır. { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ } “Dâvûd, kendisini imtihan ettiğimizi anladı”; buradaki zan, aralarındaki açık benzerlikten dolayı istidlâlî ilim için istiare kılınmıştır. el-Bahr'da belirtildiğine göre, galip zan ilme yaklaştığı için ilim yerine istiare edilmiştir. Mana şöyledir: Dâvûd, muhakeme meclisinde cereyan eden şeyden, Yüce Allah'ın kendisini imtihan ettiğini kesin olarak bildi ve anladı. Bir rivayette şöyle denilmiştir: İkisi arasında hüküm verince, biri diğerine bakıp güldü, sonra yüzünün tam karşısından göğe yükseldiler; böylece o, Yüce Allah'ın kendisini imtihan ettiğini anladı. Zannın hakiki manasında bırakılması da caiz görülmüştür. İbn Atıyye, yakînî ilimden sonra zannın gelmesini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: 'Biz bunu Arap kelamında bulamıyoruz; bu ancak biri diğerine galip gelen iki inanç arasında bir duraksamadır. Araplar bunu duyular vasıtasıyla olmayan ilim hakkında kullanırlar ki bu tam yakîndir; fakat insanlar bunu karıştırıp 'zan yakîn manasındadır' derler...' diyerek sözü uzatmıştır. Buradan, zannın istidlâlî ilim için kullanılmasının hakikat olduğu anlaşılır; meşhur olan ise mecaz olmasıdır. Sonrasının zahiri de burada ilim manasında olduğunu göstermektedir. Hemzesi fethalı olan { أَنَّما }, bazı büyük âlimlerin tahkikine göre kesreli olan gibi hasr (kasıt) bildirmez. Zemahşerî gibi kesreliye kıyasla hasr ifade ettiğini söyleyen kimse ise bunun muttarid (her zaman geçerli) olduğunu iddia etmemiştir. Dolayısıyla buradaki maksat fitnenin sadece ona [aleyhisselâm] has kılınması değildir; zira bu durum zamirin munfasıl olmasını gerektirirdi. Ona yapılan muamelenin fiile hasredilmesi de değildir; çünkü her fiil genel ve özel kısımlara ayrılır. Nitekim 'ona vurdum' demek 'onun vurulmasını gerçekleştirdim' demektir. Ebussuûd'un belirttiği gibi, mananın 'Biz ona imtihandan başka bir şey yapmadık' şeklinde olması da kastedilmemiştir; zira denildiğine göre bu, zorlama ve muammadır. Muttarid olduğunu iddia eden kimse ise nefyedilen iki kasırdan ikincisini iltizam eder ve zikredilen şeyin zorlama ve muamma olduğunu kabul etmez.
وقرأ عمر بن الخطاب وأبو رجاء والحسن بخلاف عنه «فتّنّاه» بتشديد التاء والنون مبالغة، والضحاك «افتناه» كقوله على ما نقله الجوهري عن أبي عبيدة:
Ömer b. el-Hattâb, Ebû Recâ ve bir rivayette Hasan, mübalağa ifade etmek üzere te ve nun harflerinin şeddesiyle «فَتَّنَّاهُ» şeklinde okumuşlardır. Dahhâk ise Cevherî'nin Ebû Ubeyde'den naklettiği şu beyitte olduğu gibi «افْتَنَّاهُ» şeklinde okumuştur:
لئن فتنتني لهي بالأمس افتنت ... سعيدا فأمسى قد غوى كل مسلم
"Eğer o kadın beni baştan çıkardıysa, dün Saîd'i de baştan çıkarmıştı; öyle ki her Müslüman yoldan çıkar oldu."
وقتادة وأبو عمرو في رواية «أنما فتناه» بضمير التثنية وهو راجع إلى الخصمين فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ إثر ما علم أن ما صدر عنه ذنب وَخَرَّ راكِعاً أي ساجدا على أن الركوع مجاز عن السجود لأنه لإفضائه إليه جعل كالسبب ثم تجوز به عنه أو هو استعارة لمشابهته له في الانحناء والخضوع والعرب تقول نخلة راكعة ونخلة ساجدة، وقال الشاعر:
Katâde ve bir rivayette Ebû Amr ise tesniye (ikil) zamiriyle «أَنَّمَا فَتَنَاهُ» şeklinde okumuşlardır; bu zamir iki hasma râcidir. { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } “Hemen Rabbinden mağfiret diledi”, kendisinden sâdır olan şeyin bir günah olduğunu anlamasının hemen akabinde [bunu yaptı]. { وَخَرَّ رَاكِعًا } “Ve rükû ederek [secdeye] kapandı” yani secdeye kapandı; zira rükû, secdeye ulaştırdığı için bir sebep mesabesinde kılınmış, ardından mecaz yoluyla secde yerine kullanılmıştır. Yahut eğilme ve tevazu gösterme noktasında ona benzediği için bir istiâredir. Nitekim Araplar [eğilmiş hurma ağacı için] 'nahletün râkiatün' ve 'nahletün sâcidetün' (rükû eden / secde eden hurma ağacı) derler. Nitekim şair de şöyle demiştir:
فخر على وجهه راكعا ... وتاب إلى الله من كل ذنب
"Yüzüstü rükû ederek (secdeye) kapandı ve her günahtan Allah'a tövbe etti."
وقيل أي خر للسجود راكعا أي مصليا على أن الركوع بمعنى الصلاة لاشتهار التجوز به عنها، وتقدير متعلق لخر يدل عليه غلبة فحواه لأنه بمعنى سقط على الأرض كما في قوله تعالى: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ [النحل:
Bir görüşe göre de: Rükû ederek yani namaz kılarak secdeye kapandı; zira rükû kelimesinin namaz hakkında mecaz olarak kullanımı meşhurdur. 'Harr' (kapandı) fiilinin müteallakının takdiri, kelamın galip manasından anlaşılmaktadır; çünkü bu fiil, Yüce Allah'ın { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } [Nahl:
٢٦] .
26] kavlinde olduğu gibi 'yere düştü' manasındadır.
وقال الحسين بن الفضل: أي خر من ركوعه أي سجد بعد أن كان راكعا، وظاهره إبقاء الركوع على حقيقته وجعل خر بمعنى سجد، والجمهور على ما قدمنا، واستشهد به أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه وأصحابه على أن الركوع يقوم مقام السجود في سجدة التلاوة وهو قول الخطابي من الشافعية ولا فرق في ذلك بين الصلاة وخارجها كما في البزازية وغيرها. وفي الكشف قالوا أي الحنفية: إن القياس يقتضي أن يقوم الركوع مقام السجود لأن الشارع جعله ركوعا وتجوز بأحدهما عن الآخر لقيامه مقامه وإغنائه غناءه.
Hüseyin b. el-Fadl ise şöyle demiştir: Yani rükûundan secdeye kapandı; rükû halindeyken secdeye vardı. Bunun zahiri, rükû kelimesini hakikati üzere bırakmak ve 'harra'yı secde etti manasına almaktır. Cumhur ise daha önce belirttiğimiz görüştedir. Ebû Hanîfe [radıyallâhu teâlâ anh] ve arkadaşları, tilavet secdesinde rükûun secde yerine geçeceğine bu ayeti delil getirmişlerdir; bu aynı zamanda Şâfiîlerden Hattâbî'nin de görüşüdür. el-Bezzâziyye ve diğer eserlerde belirtildiği üzere namazın içiyle dışı arasında bu hususta bir fark yoktur. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Onlar yani Hanefîler dediler ki: Kıyas, rükûun secde yerine geçmesini gerektirir; zira Şâri' onu rükû kılmış ve onun yerine geçmesi ve onun görevini ifa etmesi sebebiyle birini diğerinin yerine mecazen kullanmıştır.
وأيدوه بأن السجود لم يؤمر به لعينه ولهذا لم يشرع قربة مقصودة بل للخضوع وهو حاصل بالركوع «فإن قلت» : إن سجدة داود ﵇ كانت سجدة شكر والكلام في سجدة التلاوة قلت: لا عليّ في ذلك لأني لم أستدل بفعل داود ﵇ بل بجعل الشارع إياه مغنيا غناء السجود، ولأصحابنا يعني الشافعية أن يمنعوا أن علاقة المجاز ما ذكروه بل مطلق الميل عن الخضوع المشترك بينهما أو لأنه مقدمته كما قال الحسن: لا يكون ساجدا حتى يركع أو خر مصليا والمعتبر غاية الخضوع وليس في الركوع اه.
Bunu, secdenin bizzat kendisi için emredilmediği, bu yüzden bizzat hedeflenen müstakil bir kurbet olarak meşru kılınmayıp ancak boyun eğmek (huzû) için meşru kılındığı ve bunun da rükû ile hâsıl olduğu gerekçesiyle teyit etmişlerdir. 'Eğer dersen ki: Dâvûd'un [aleyhisselâm] secdesi bir şükür secdesiydi, bahis konusu olan ise tilavet secdesidir; derim ki: Bunun bana bir zararı yoktur; zira ben Dâvûd'un [aleyhisselâm] fiiliyle değil, Şâri'in onu secde yerine kâim kılmasıyla istidlal ettim.' Arkadaşlarımızın -yani Şâfiîlerin- mecaz alakasının onların zikrettiği şey olduğunu men etme hakları vardır; aksine [alaka] aralarındaki ortak boyun eğmeden kaynaklanan mutlak meyil yahut Hasan'ın: 'Kişi rükû etmedikçe secde etmiş olmaz' dediği gibi rükûun secdenin mukaddimesi olması yahut namaz kılarak yere kapanmasıdır; muteber olan ise boyun eğmenin nihai derecesidir ki bu da rükûda yoktur (el-Keşf'ten nakil bitti).
ولا يخفى أن المعروف من النبي ﷺ السجود ولم نقف في خبر على أنه ﵊ ركع للتلاوة بدله ولو مرة وكذا أصحابه رضي الله تعالى عنهم، وليس أمر القياس المذكور بالقوى فالأحوط فعل الوارد لا غير بل قال بعض الشافعية: إن قول الأصحاب لا يقوم الركوع مقام السجدة ظاهر في جواز الركوع وهو بعيد والقياس حرمته، وعنى صاحب الكشف بما ذكر في السؤال من أن سجدة داود ﵇ كانت سجدة شكر أنها كانت كذلك من نبينا ﷺ
Aşikârdır ki Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] bilinen uygulama secdedir; onun [aleyhissalâtü vesselâm] veya ashabının [radıyallâhu teâlâ anhüm] bir kere bile olsa secde yerine tilavet için rükû ettiğine dair hiçbir habere rastlamadık. Zikredilen kıyas da kuvvetli değildir; bu sebeple en ihtiyatlı olan, vârid olandan başkasını yapmamaktır. Hatta bazı Şâfiîler şöyle demiştir: Mezhep âlimlerinin 'Rükû secde yerine geçmez' sözü, rükûun caiz olduğu izlenimini verir ki bu uzaktır; kıyasa uygun olan ise bunun haram olmasıdır. el-Keşf sahibinin soruda geçen 'Dâvûd'un [aleyhisselâm] secdesi bir şükür secdesiydi' sözünden kastı, bu secdenin Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem] tarafından da bu şekilde yapılmış olmasıdır.
فقد أخرج النسائي وابن مردويه بسند جيد عن ابن عباس أن النبي ﷺ سجد في ص وقال: سجدها داود توبة ونسجدها شكرا
Nitekim Nesâî ve İbn Merdûye ceyyid bir senetle İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Sâd suresinde secde etmiş ve şöyle buyurmuştur: “Dâvûd onu tövbe olarak secde etti, biz ise şükür olarak secde ederiz.”
أي على قبول توبة داود ﵇ من خلاف الأولى بعلى شأنه وقد لقي ﵇ على ذلك من القلق المزعج ما لم يلقه غيره كما ستعلمه إن شاء الله تعالى، وآدم ﵇ وإن لقي أمرا عظيما أيضا لكنه كان مشوبا بالحزن على فراق الجنة فجوزي لذلك بأمر هذه الأمة بمعرفة قدره وأنه أنعم عليه نعمة تستوجب دوام الشكر إلى قيام الساعة، ولقصته على ما في بعض الروايات شبه لما وقع لنبينا ﷺ في قصة زينب المقتضي للعتب عليه بقوله تعالى: وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ [الأحزاب: ٣٧] الآية فيكون ذكرها مذكرا له ﵊ وما وقع وما آل الأمر إليه مما هو أرفع وأجل فكأن ذلك اقتضى دوام الشكر بإظهار السجود له، ولعل ذلك وجه تخصيص داود بذلك مع وقوع نظيره لغيره من الأنبياء ﵈ فتأمله، ولا تغفل عن كون السورة مكية على الصحيح وقصة زينب رضي الله تعالى عنها مدنية، وينحل الإشكال بالتزام كون السجود بعد القصة فلينقر، وهي عند الحنفية إحدى سجدات التلاوة الواجبة كما ذكر في الكتب الفقهية، ومن فسر خَرَّ راكِعاً بخر للسجود مصليا ذهب إلى أن ما وقع من داود ﵇ صلاة مشتملة على السجود وكانت للاستغفار وقد جاء في شريعتنا مشروعية صلاة ركعتين
Yani [kendi] yüce makamına nispetle evlâ olana aykırı davranmasından ötürü Dâvûd'un [aleyhisselâm] tövbesinin kabul edilmesine [şükür olarak secde ederiz]. O [aleyhisselâm] bu hususta, inşâallahu teâlâ öğreneceğin üzere, başkasının karşılaşmadığı derecede sarsıcı bir ızdırapla karşılaşmıştı. Âdem [aleyhisselâm] da her ne kadar büyük bir işle karşılaşmışsa da bu, cennetten ayrılmanın hüznüyle karışık idi. Bu sebeple [Dâvûd'un tövbesinin kabulü], bu ümmete onun kadrini bilmenin ve ona kıyamete kadar kesintisiz şükrü gerektiren bir nimet verildiğinin bildirilmesi suretiyle karşılık buldu. Bazı rivayetlerde yer aldığına göre onun kıssasının, Peygamberimiz'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Zeynep kıssasında yaşadığı ve Yüce Allah'ın { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ } “...ve içinde gizliyordun...” [el-Ahzâb 33/37] ayetiyle kendisine sitemde bulunmasını gerektiren olaya benzer bir yönü vardır. Dolayısıyla bu kıssanın zikredilmesi, ona [aleyhissalâtü vesselâm] hem vuku bulan şeyi hem de meselenin daha yüce ve daha şerefli bir akıbete vardığını hatırlatıcı olmakta; sanki bu durum, [Allah] için secde izhar ederek devamlı şükretmeyi iktiza etmiştir. Diğer peygamberlerin de [aleyhimüsselâm] benzer durumları vuku bulmuşken Dâvûd'un buna tahsis edilmesinin hikmeti belki de budur; bunu iyice düşün! Surenin sahih olan görüşe göre Mekkî olduğunu, Hz. Zeynep'in [radıyallâhu teâlâ anhâ] kıssasının ise Medenî olduğunu gözden kaçırma. Bu müşkil ise secdenin bu kıssadan sonra olduğuna kani olmakla çözülür; bu husus araştırılsın. Bu [secde], fıkıh kitaplarında zikredildiği üzere Hanefîlere göre vacip olan tilavet secdelerinden biridir. { خَرَّ راكِعاً } ifadesini 'namaz kılarak secdeye kapandı' şeklinde tefsir eden kimse, Dâvûd'dan [aleyhisselâm] sadır olan fiilin secdeyi de içeren bir namaz olduğu ve bunun istiğfar maksadıyla kılındığı görüşüne varmıştır. Nitekim bizim şeriatımızda da [tövbe anında] iki rekât namaz kılmanın meşruiyeti vârid olmuştur
عند التوبة لكن لم نقف في خبر على ما يشعر بحمل ما هنا على صلاة داود ﵇ لذلك وإنما وقفنا على أنه سجد وَأَنابَ أي رجع إلى الله تعالى بالتوبة فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ أي ما استغفرنا منه.
tövbe anında; ancak buradaki ifadenin Dâvûd'un [aleyhisselâm] bu maksatla namaz kılmasına hamledileceğini hissettiren hiçbir habere rastlamadık; aksine sadece onun secde ettiğine rastladık. { وَأَنابَ } “ve [Rabbine] yöneldi”; yani tövbe ile Yüce Allah'a döndü. { فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } “Biz de bunu ona bağışladık”; yani kendisinden istiğfar ettiği şeyi [bağışladık].
أخرج أحمد وعبد بن حميد عن يونس بن حبان أن داود ﵇ بكى أربعين ليلة حتى نبت العشب حوله من دموعه ثم قال: يا رب قرح الجبين ورقأ الدمع وخطيئتي علي كما هي فنودي يا داود أجائع فتطعم؟ أم ظمآن فتسقى؟ أم مظلوم فينتصر لك؟ فنحب نحبة هاج ما هنالك من الخضرة فغفر له عند ذلك
Ahmed ve Abd b. Humeyd, Yûnus b. Habbân'dan rivayet etmişlerdir ki Dâvûd [aleyhisselâm] kırk gece ağladı, hatta gözyaşlarından etrafında otlar bitti. Sonra şöyle dedi: 'Ey Rabbim! Alnım yara oldu, gözyaşım kurudu; günahım ise üzerimde olduğu gibi duruyor.' Bunun üzerine ona şöyle nida edildi: 'Ey Dâvûd! Aç mısın ki doyurulasın? Susuz musun ki sulanasın? Yoksa mazlum musun ki sana yardım edilsin?' Bunun üzerine öyle bir hıçkırıkla ağladı ki oradaki yeşillikler kuruyup savruldu; işte o vakit bağışlandı.
،
,
وفي رواية عبد الله بن أحمد في زوائد الزهد عن مجاهد أنه خر ساجدا أربعين ليلة حتى نبت من دموع عينيه من البقل ما غطى رأسه ثم قال إلخ،
Abdullah b. Ahmed'in Zevâidü'z-Zühd'deki rivayetinde Mücâhid'den nakledildiğine göre o, kırk gece secdeye kapandı; öyle ki gözyaşlarından başını örtecek kadar yeşillik bitti, sonra [aynı sözleri] söyledi...
وروي أنه لم يشرب ماء إلا وثلثاه من دمعه وجهد نفسه راغبا إلى الله تعالى في العفو عنه حتى كاد يهلك واشتغل بذلك عن الملك حتى وثب ابن له يقال له إيشا على ملكه ودعا إلى نفسه فاجتمع إليه أهل الزيغ من بني إسرائيل فلما غفر له حاربه فهزمه.
Rivayet edildiğine göre, içtiği suyun üçte ikisi gözyaşı karışmadıkça su içmezdi; Yüce Allah'tan af dileyerek nefsini öylesine zorladı ki neredeyse helak olacaktı. Bu işle meşgul olmaktan hükümdarlığı unuttu; öyle ki İyşâ adındaki bir oğlu saltanatına el koyup insanları kendisine biata çağırdı ve İsrâiloğulları'nın sapkınları onun etrafında toplandı. Dâvûd bağışlanınca onunla savaşıp onu hezimete uğrattı.
وأخرج أحمد عن ثابت أنه ﵇ اتخذ سبع حشايا وحشاهن من الرماد حتى أنفذها دموعا ولم يشرب شرابا إلا مزجه بدمع عينيه، وأخرج عن وهب أنه اعتزل النساء وبكى حتى رعش وخددت الدموع في وجهه، ولم ينقطع خوفه ﵇ وقلقه بعد المغفرة، فقد أخرج أحمد والحكيم الترمذي وابن جرير عن عطاء الخراساني أن داود نقش خطيئته في كفه لكي لا ينساها وكان إذا رآها اضطربت يداه.
Ahmed, Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o [aleyhisselâm] yedi minder edinip içlerini külle doldurmuştu, gözyaşlarıyla onları tamamen ıslattı; içtiği her içeceğe mutlaka gözyaşını karıştırdı. Vehb'den rivayet edildiğine göre kadınlardan uzak durdu ve titreyinceye, gözyaşları yüzünde izler bırakıncaya kadar ağladı. Mağfiretten sonra da onun [aleyhisselâm] korku ve endişesi kesilmedi. Nitekim Ahmed, Hakîm et-Tirmizî ve İbn Cerîr, Atâ el-Horasânî'den rivayet etmişlerdir ki Dâvûd, unutmamak için günahını avucuna nakşetmişti; ona her baktığında elleri titrerdi.
وأخرج أحمد وغيره عن ثابت عن صفوان وعبد بن حميد من طريق عطاء بن السائب عن أبي عبد الله الجدلي ما رفع داود رأسه إلى السماء بعد الخطيئة حتى مات وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى قربة بعد المغفرة.
Ahmed ve başkaları Sâbit kanalıyla Safvân'dan, Abd b. Humeyd de Atâ b. es-Sâib yoluyla Ebû Abdillâh el-Cedelî'den rivayet etmişlerdir ki: Dâvûd, günahından sonra ölünceye kadar başını semaya kaldırmadı. { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı vardır”; yani mağfiretten sonra bir yakınlık.
وَحُسْنَ مَآبٍ وحسن مرجع في الجنة، وأخرج عبد بن حميد عن عبيد بن عمير أنه قال في الآية: يدنو من ربه سبحانه حتى يضع يده عليه، وهو إن صح من المتشابه.
{ وَحُسْنَ مَآبٍ } “ve güzel bir akıbeti [vardır]”; cennette güzel bir dönüş yeri vardır. Abd b. Humeyd, Ubeyd b. Umeyr'den naklettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Rabbine [subhânehû] o kadar yaklaşır ki nihayet elini O'nun üzerine koyar.' Bu rivayet eğer sahihse müteşabihattandır.
وأخرج أحمد في الزهد والحكيم الترمذي وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مالك بن دينار أنه قال فيها: يقام داود ﵇ يوم القيامة عند ساق العرش ثم يقول الرب ﷿: يا داود مجدني اليوم بذلك الصوت الحسن الرخيم الذي كنت تمجدني به في الدنيا فيقول: يا رب كيف وقد سلبته؟ فيقول: إني راده عليك اليوم فيندفع بصوت يستغرق نعيم أهل الجنة.
Ahmed ez-Zühd'de, Hakîm et-Tirmizî, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mâlik b. Dînâr'dan nakletmişlerdir ki o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Kıyamet günü Dâvûd [aleyhisselâm] Arş'ın ayağı yanında durdurulur, sonra Rab [azze ve celle]: 'Ey Dâvûd! Dünyada beni yücelttiğin o güzel ve tatlı sesinle bugün de beni yücelt' buyurur. O da: 'Ya Rabbi! O ses benden alınmışken nasıl yapayım?' der. Yüce Allah: 'Bugün onu sana geri veriyorum' buyurur. Bunun üzerine cennet ehlinin nimetlerini unutturacak (kendinden geçirecek) bir sesle terennüme başlar.'
وهذا واختلف في أصل قصته التي ترتب عليها ما ترتب فقيل: إنه ﵇ رأى امرأة رجل يقال له أوريا من مؤمني قومه- وفي بعض الآثار أنه وزيره- فمال قلبه إليها فسأله أن يطلقها فاستحى أن يرده ففعل فتزوجها وهي أم سليمان وكان ذلك جائزا في شريعته معتادا فيما بين أمته غير مخل بالمروءة حيث كان يسأل بعضهم بعضا أن ينزل له عن امرأته فيتزوجها إذا أعجبته، وقد كان الرجل من الأنصار في صدر الإسلام بعد الهجرة إذا كانت له زوجتان نزل عن إحداهما لمن اتخذه أخا له من المهاجرين لكنه ﵇ لعظم منزلته وارتفاع مرتبته وعلو شأنه نبه بالتمثيل على أنه لم يكن ينبغي له أن يتعاطى ما يتعاطاه آحاد أمته ويسأل رجلا ليس له إلا امرأة واحدة أن ينزل عنها فيتزوجها مع كثرة نسائه بل كان يجب عليه أن يغالب ميله الطبيعي ويقهر نفسه ويصبر على ما امتحن به، وقيل إنه أضمر في نفسه إن قتل أوريا تزوج بها وإليه مال ابن حجر في تحفته.
Durum bu minvalde iken, bu neticelerin terettüp ettiği kıssasının aslı hakkında ihtilaf edilmiştir: Denildi ki o [aleyhisselâm], kavminin müminlerinden -bazı rivayetlerde veziri olduğu belirtilen- Ûriyâ adında bir adamın karısını gördü ve kalbi ona meyletti. Ondan karısını boşamasını istedi; adam da onu geri çevirmekten hayâ edip kadını boşadı, o da onunla evlendi ki bu kadın Süleyman'ın annesidir. Bu durum onun şeriatında caiz, ümmeti arasında mutat ve mürüvvete aykırı olmayan bir şeydi; nitekim birinin hoşuna gittiğinde bir başkasından karısını kendi lehine bırakmasını ister, o da boşayınca onunla evlenirdi. Nitekim hicretten sonra İslâm'ın ilk dönemlerinde de Ensâr'dan bir adamın iki hanımı olduğunda, Muhâcirlerden kardeş edindiği kimse için hanımlarından birini boşayıp bırakırdı. Fakat o [aleyhisselâm] makamının azameti, mertebesinin yüksekliği ve şanının yüceliği sebebiyle, tebaa fertlerinin yaptığı gibi davranmasının ve çok sayıda hanımı varken tek bir hanımı olan bir adamdan hanımını bırakmasını istemesinin kendisine yakışmadığı hususunda bu temsille uyarıldı; aksine fıtrî meylini yenmesi, nefsine hâkim olması ve imtihan edildiği şeye sabretmesi gerekirdi. Bir görüşe göre de Ûriyâ öldürülürse onun hanımıyla evlenmeyi içinden geçirmişti; İbn Hacer de Tuhfe'sinde bu görüşe meyletmiştir.
وقيل لم يكن أوريا تزوجها بل كان خطبها ثم خطبها هو فآثره ﵇ أهلها فكان ذنبه أن خطب على خطبة أخيه المؤمن، وفي بعض الآثار أنه فعل ذلك ولم يكن عالما بخطبة أخيه فعوتب على ترك السؤال هل خطبها أحد أم لا؟ وقيل إنه كان في شريعته أن الرجل إذا مات وخلف امرأة فأولياؤه أحق بها إلا أن يرغبوا عن التزوج بها فلما قتل أوريا خطب امرأته ظانا أن أولياءه رغبوا عنها فلما سمعوا منعتهم هيبته وجلالته أن يخطبوها.
Bir rivayette de Ûriyâ'nın henüz onunla evlenmemiş olduğu, sadece talip olduğu, ardından Dâvûd'un da talip olduğu ve kız tarafının onu [aleyhisselâm] tercih ettiği söylenmiştir. Buna göre günahı, mümin kardeşinin dünürlüğü üzerine dünürlük yapması olmuştur. Bazı rivayetlerde ise kardeşinin talip olduğunu bilmeden bunu yaptığı ve 'Ona talip olan biri var mı yok mu?' diye araştırmayı terk ettiği için muaheze edildiği belirtilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise onun şeriatında, bir adam öldüğünde geride bir kadın bırakırsa onunla evlenmekten vazgeçmedikçe velileri kadına daha layıktı; Ûriyâ öldürülünce Dâvûd, velilerinin ondan vazgeçtiğini zannederek kadına talip oldu. Veliler bunu duyunca Dâvûd'un heybet ve celaleti onların kadına talip olmalarına engel oldu.
وقيل إنه كان في عبادة فأتاه رجل وامرأة متحاكمين إليه فنظر إلى المرأة ليعرفها بعينها وهو نظر مباح فمالت نفسه ميلا طبيعيا إليها فشغل عن بعض نوافله فعوتب لذلك، وقيل إنه لم يتثبت في الحكم وظلم المدعى عليه قبل سؤاله لما ناله من الفزع وكانت الخصومة بين المتخاصمين وكانا من الإنس على الحقيقة إما على ظاهر ما قص أو على جعل النعجة فيه كناية عن المرأة، ونقل هذا عن أبي مسلم، والمقبول من هذه الأقوال ما بعد من الإخلال بمنصب النبوة، وللقصاص كلام مشهور لا يكاد يصح لما فيه من مزيد الإخلال بمنصبه ﵇.
Bir görüşe göre o ibadet halindeyken bir adam ile bir kadın aralarında hüküm vermesi için ona geldiler; o da kadını şahsıyla tanımak için ona baktı -ki bu mubah bir bakıştır- nefsi ona fıtrî bir meyil duydu ve bazı nafile ibadetlerinden alıkonuldu; işte bundan ötürü muaheze edildi. Bir diğer görüşe göre ise kapıldığı korku sebebiyle hükümde acele edip sormadan davalıya zulmetti; dava ise iki hasım arasında cereyan eden hakiki bir davaydı ve ikisi de hakikaten insan idi; bu da ya anlatılanın zahirine göre veya koyun kelimesinin kadın için kinaye kılınması suretiyledir. Bu görüş Ebû Müslim'den nakledilmiştir. Bu görüşlerden makbul olanı, nübüvvet makamını zedelemekten uzak olanlarıdır. Kıssacıların (kassâsların) ise peygamberlik makamını [aleyhisselâm] daha da zedeleyici unsurlar barındırdığı için asla sahih olmayan meşhur sözleri vardır.
ولذا
Bundan dolayıdır ki
قال علي كرم الله تعالى وجهه على ما في بعض الكتب من حدث بحديث داود ﵇ على ما يرويه القصاص جلدته مائة وستين وذلك حد الفرية على الأنبياء صلوات الله تعالى وسلامه عليهم أجمعين
Ali [kerremallâhu teâlâ vecheh], bazı kitaplarda geçtiğine göre şöyle demiştir: “Kim Dâvûd'un [aleyhisselâm] kıssasını kıssacıların anlattığı şekilde anlatırsa ona yüz altmış kırbaç vururum; bu da peygamberlere -salavâtullâhi teâlâ ve selâmuhû aleyhim ecmaîn- iftira atmanın had cezasıdır.”
، وهذا اجتهاد منه كرم الله تعالى وجهه، ووجه مضاعفة الحد على حد الأحرار أنهم ﵈ سادة السادة وهو وجه مستحسن إلا أن الزين العراقي ذكر أن الخبر نفسه لم يصح عن الأمير كرم الله تعالى وجهه، وقال أبو حيان: الذي نذهب إليه ما دل عليه ظاهر الآية من أن المتسورين المحراب كانوا من الإنس دخلوا عليه من غير المدخل وفي غير وقت جلوسه للحكم وأنه فزع منهم ظانا أنهم يغتالونه إذ كان منفردا في محرابه لعبادة ربه ﷿ فلما اتضح له أنهم جاؤوا في حكومة وبرز منهم اثنان للتحاكم كما قص الله تعالى وأن داود ﵇ ظن دخولهم عليه في ذلك الوقت ومن تلك الجهة ابتلاء من الله تعالى له أن يغتالوه فلم يقع ما كان ظنه فاستغفر من ذلك الظن حيث أخلف ولم يكن ليقع مظنونه وخر ساجدا ورجع إلى الله تعالى وأنه سبحانه غفر له ذلك الظن فإنه ﷿ قال فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ ولم يتقدم سوى قوله تعالى: وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ ونعلم قطعا أن الأنبياء ﵈ معصومون من الخطايا لا يمكن وقوعهم في شيء منها ضرورة إنا لو جوزنا عليهم شيئا من ذلك بطلت الشرائع ولم يوثق بشيء مما يذكرون أنه وحي من الله تعالى فما حكى الله تعالى في كتابه يمر على ما أراده الله تعالى وما حكى القصاص مما فيه نقص لمنصب الرسالة طرحناه، ونحن كما قال الشاعر:
Bu, onun [kerremallâhu teâlâ vecheh] bir ictihadıdır. Hürlerin had cezasının iki katına çıkarılmasının gerekçesi, peygamberlerin [aleyhimüsselâm] efendilerin efendisi olmalarıdır ki bu güzel bir gerekçedir; ancak Zeynüddin el-Irâkî, bu haberin bizzat Emîrü'l-Mü'minîn'den [kerremallâhu teâlâ vecheh] sahih olmadığını belirtmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: 'Bizim benimsediğimiz görüş, ayetin zahirinin delalet ettiği şu husustur: Mihraba tırmananlar insanlardandı; onun yanına girilecek kapıdan başka bir yerden ve hüküm için oturduğu vaktin dışında girdiler. O da mabedinde Rabbi [azze ve celle] için ibadette yalnız iken kendisine suikast düzenleyeceklerini zannederek onlardan korktu. Yüce Allah'ın anlattığı gibi bir dava için geldikleri ve aralarından ikisinin muhakeme için öne çıktığı anlaşılınca, Dâvûd [aleyhisselâm] onların o vakitte ve o taraftan yanına girmelerinin Yüce Allah'ın kendisi hakkında bir suikast imtihanı olduğunu zannetmişti; zannettiği şey gerçekleşmeyince, boşa çıkan ve vuku bulmayan bu zannından ötürü istiğfar etti, secdeye kapandı ve Yüce Allah'a yöneldi. Yüce Allah da onun bu zannını bağışladı; zira O [azze ve celle]: { فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } “Biz de bunu ona bağışladık” buyurmuştur ve bundan önce Yüce Allah'ın { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ } “Dâvûd, kendisini imtihan ettiğimizi anladı” kavlinden başka bir şey geçmemiştir. Biz kesin olarak biliriz ki peygamberler [aleyhimüsselâm] günahlardan masumdurlar; onlardan bu tür bir şeyin sâdır olması kesinlikle mümkün değildir; çünkü şayet onlardan böyle bir şeyin sâdır olmasını caiz görseydik şeriatlar iptal olur ve Allah'tan vahiy diye aktardıkları hiçbir şeye güven kalmazdı. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda anlattığı şeyler Allah Teâlâ'nın murad ettiği şekilde kabul edilir; kıssacıların risalet makamına noksanlık getiren anlatımlarını ise bir kenara atarız. Biz şairin dediği gibiyiz:
ونؤثر حكم العقل في كل شبهة ... إذا آثر الأخبار جلاس قصاص
"Kıssacıların meclis arkadaşları rivayetleri tercih ettiği zaman, biz her şüphede aklın hükmünü tercih ederiz."
انتهى ويقرب من هذا من وجه ما قيل إن قوما قصدوا أن يقتلوه ﵇ فتسوروا المحراب فوجدوا عنده أقواما فتصنعوا بما قص الله تعالى من التحاكم فعلم غرضهم فقصد أن ينتقم منهم فظن أن ذلك ابتلاء من الله تعالى وامتحان له هل يغضب لنفسه أم لا فاستغفر ربه مما عزم عليه من الانتقام منهم وتأديبهم لحق نفسه لعدوله عن العفو الأليق به، وقيل: الاستغفار كان لمن هجم عليه وقوله تعالى: فَغَفَرْنا لَهُ على معنى فغفرنا لأجله، وهذا تعسف وإن وقع في بعض كتب الكلام، وعندي أن ترك الأخبار بالكلية في القصة مما لا يكاد يقبله المنصف، نعم لا يقبل منها ما فيه إخلال بمنصب النبوة ولا يقبل تأويلا يندفع معه ذلك ولا بد من القول بأنه لم يكن منه ﵇ إلا ترك ما هو الأولى بعلى شأنه والاستغفار منه وهو لا يخل بالعصمة.
(Ebû Hayyân'dan nakil bitti). Bir yönden buna yakın olan diğer bir görüşe göre: Bir topluluk onu [aleyhisselâm] öldürmek istedi, mihraba tırmandılar; fakat yanında birtakım insanlar bulunca Yüce Allah'ın naklettiği muhakeme olayını uydurdular. Dâvûd onların niyetini anladı ve onlardan intikam almak istedi; sonra bunun Yüce Allah'tan kendisinin şahsı için öfkelenip öfkelenmeyeceğini sınayan bir imtihan olduğunu düşündü ve şahsî hakkı için onlardan intikam alıp onları cezalandırmaya azmettiğinden ötürü -kendisine daha layık olan affı terk ettiği için- Rabbinden mağfiret diledi. Bir görüşe göre de istiğfar, onun üzerine ansızın gelenler içindi; Yüce Allah'ın { فَغَفَرْنا لَهُ } kavli de 'onun hatırı için onları bağışladık' manasındadır. Bazı kelam kitaplarında yer alsa da bu zorlama bir tevilldir. Bana göre ise bu kıssadaki rivayetleri bütünüyle terk etmek, insaf ehlinin kabul edebileceği bir yaklaşım değildir. Evet, nübüvvet makamını zedeleyen ve bunu bertaraf edecek bir tevili de kabul etmeyen rivayetler alınmaz. Ancak o zattan [aleyhisselâm] sâdır olan şeyin sadece yüce şanına nispetle evlâ olanı terk etmekten ve bundan dolayı istiğfar etmekten ibaret olduğunu söylemek gerekir ki bu da ismet sıfatına halel getirmez.
يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ إما حكاية لما خوطب به ﵇ مبينة لزلفاه عنده ﷿ وإما مقول لقول مقدر معطوف على (غفرنا) أو حال من فاعله أي وقلنا له أو قائلين له يا داود إنا جعلناك خليفة في الأرض أي استخلفناك على الملك فيها والحكم فيما بين أهلها أو جعلناك خليفة ممن قبلك من الأنبياء القائمين بالحق، وهو على الأول مثل فلان خليفة السلطان إذا كان منصوبا من قبله لتنفيذ ما يريده، وعلى الثاني من قبيل هذا الولد خليفة عن أبيه أي ساد مسده قائم بما كان يقوم به من غير اعتبار لحياة وموت وغيرهما، والأول أظهر والمنة به أعظم فهو ﵇ خليفة الله تعالى بالمعنى الذي سمعت، قال ابن عطية: ولا يقال خليفة الله تعالى إلا لرسوله وأما
{ يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık”; bu ya onun [aleyhisselâm] muhatap olduğu sözün bir hikâyesi olup Yüce Allah katındaki yakınlığını beyan etmektedir yahut 'gafernâ' fiiline matuf mahzuf bir sözün mekulü (söyleneni) veya failinin halidir; yani 'Ona dedik ki' veya 'şöyle diyerek: Ey Dâvûd, biz seni yeryüzünde halife kıldık; yani oradaki mülke ve halkı arasında hükmetmeye seni halife tayin ettik yahut seni senden önceki hak üzere kâim peygamberlerin halifesi kıldık.' Birinci manaya göre bu, padişahın muradını icra etmek üzere tayin ettiği kişi hakkında 'filan padişahın halifesidir' denilmesine benzer. İkinci manaya göre ise, hayat, ölüm vb. durumlar dikkate alınmaksızın 'bu çocuk babasının halifesidir' yani onun yerine geçmiş ve onun yaptıklarını ifa etmektedir denilmesi kabîlindendir. Birincisi daha zahir olup onunla yapılan lütuf daha büyüktür. Dolayısıyla o [aleyhisselâm] işittiğin mana üzere Allah Teâlâ'nın halifesidir. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Halîfetullah tabiri ancak O'nun elçisi için söylenir;
الخلفاء فكل واحد منهم خليفة من قبله، وما يجيء في الشعر من تسمية أحدهم خليفة الله فذلك تجوز كما قال قيس الرقيات:
diğer halifelere gelince, onların her biri kendisinden öncekinin halifesidir. Şiirlerde onlardan birinin 'halîfetullah' diye isimlendirilmesi ise İbnü'r-Rukayyât'ın şu sözünde olduğu gibi mecazdır:
خليفة الله في بريته ... جفت بذاك الأقلام والكتب
"Allah'ın yaratılmışları üzerindeki halifesidir; kalemler ve kitaplar bununla kurumuştur (hüküm kesinleşmiştir)."
وقالت الصحابة لأبي بكر: خليفة رسول الله وبذلك كان يدعى إلى أن توفي فلما ولي عمر قالوا خليفة خليفة رسول الله فعدل عنه اختصارا إلى أمير المؤمنين. وذهب الشيخ الأكبر محيي الدين قدس سره إلى أن الخليفة من الرسل من فوض إليه التشريع ولعله من جملة اصطلاحاته ولا مشاحة في الاصطلاح، واستدل بعضهم بالآية على احتياج الأرض إلى خليفة من الله ﷿ وهو قول من أوجب على الله تعالى نصب الإمام لأنه من اللطف الواجب عليه سبحانه، والجماعة لا يقولون بذلك والإمامة عندهم من الفروع وإن ذكروها في كتب العقائد، وليس في الآية ما يلزم منه ذلك كما لا يخفى وتحقيق المطلب في محله فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ الذي شرعه الله تعالى لك فالحق خلاف الباطل وأل فيه للعهد، وجوز أن يراد به ما هو من أسمائه تعالى أي بحكم الحق أي الله ﷿ للعلم بأن الذوات لا يكون محكوما بها. وتعقب بأن مقابلته بالهوى تأبى ذلك، ولعل من يقول به يجعل المقابل المضاف المحذوف والمقابلة باعتبار أن حكم الله تعالى لا يكون إلا بالحق، وفرع الأمر بالحكم بالحق على ما تقدم لأن الاستخلاف بكلا المعنيين مقتض للحكم العدل لا سيما على المعنى الأول لظهور اقتضاء كونه ﵇ خليفة له تعالى أن لا يخالف حكمه حكم من استخلفه بل يكون على وفق إرادته ورضاه.
Ashab, Ebû Bekir'e 'Resûlullah'ın halifesi' demiştir ve vefat edene kadar bu şekilde çağrılmıştır. Ömer başa geçince 'Resûlullah'ın halifesinin halifesi' dediler, sonra kısaltmak amacıyla bundan vazgeçip 'Emîrü'l-Mü'minîn' unvanına yöneldiler. Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn [kuddise sirruh], resullerden halife olanın teşrî (şeriat koyma) yetkisi kendisine tevdi edilen kimse olduğu görüşüne varmıştır; bu da muhtemelen onun hususi ıstılahlarındandır ve ıstılahta münakaşa olmaz. Bazıları bu ayetten, yeryüzünün Allah'tan [azze ve celle] bir halifeye muhtaç olduğuna delil getirmişlerdir ki bu, imam tayin etmeyi Yüce Allah'a vacip kılanların görüşüdür; çünkü onlara göre bu, Allah Teâlâ'ya vacip olan bir lütuftur. Ehl-i Sünnet cemaati ise bunu kabul etmez; imamet onlara göre akaid kitaplarında zikretseler de furûattandır. Ayette de gizli olmadığı üzere bunu gerektiren bir delalet yoktur ve meselenin tahkiki kendi yerindedir. { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } “O halde insanlar arasında adaletle hükmet”; Allah Teâlâ'nın sana meşru kıldığı hak ile hükmet. 'Hak', batılın zıddıdır ve başındaki elif-lâm ahid içindir. Hak ile Yüce Allah'ın isimlerinden birinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani 'Hakk'ın -yani Allah'ın [azze ve celle]- hükmüyle hükmet'; zira zatların kendisiyle hüküm verilen şey olamayacağı bilinmektedir. Buna karşılık, hevânın onun mukabilinde getirilmesinin buna engel olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; bu görüşü savunan kimse muhtemelen mahzuf olan muzâfı mukabil kabul eder ve bu mukabele de Allah Teâlâ'nın hükmünün ancak hak ile olacağı mülahazasına dayanır. Hak ile hükmetme emri öncekine terettüp ettirilmiştir; zira hilafet her iki manasıyla da adil hükmü gerektirir; bilhassa birinci manaya göre bu böyledir, çünkü o zatın [aleyhisselâm] Allah Teâlâ'nın halifesi olması, hükmünün kendisini halife tayin edenin hükmüne aykırı olmamasını, bilakis O'nun irade ve rızasına uygun olmasını açıkça iktiza eder.
وقيل المترتب مطلق الحكم لظهور ترتبه على كونه خليفة. وذكر الحق لأن به سداده، وقيل ترتب ذلك لأن الخلافة نعمة عظيمة شكرها العدل. وفي البحر أن هذا أمر بالديمومة وتنبيه لغيره ممن ولي أمور الناس أن يحكم بينهم بالحق وإلا فهو من حيث إنه معصوم لا يحكم إلا بالحق، وعلى نحو هذا يخرج النهي عندي في قوله ﷾:
Bir görüşe göre terettüp eden şey mutlak hükümdür; zira hükmün halife olmaya terettüp ettiği açıktır. Hakkın zikredilmesi ise onun doğruluğunun hak ile olmasındandır. Bir görüşe göre de hilafet büyük bir nimet olup şükrü adalet olduğu için bu emir terettüp etmiştir. el-Bahr'da belirtildiğine göre bu, devamlılık emridir ve insanların işlerini üstlenen başkalarına aralarında hak ile hükmetmeleri için bir uyarıdır; yoksa o masum olması hasebiyle zaten haktan başkasıyla hükmetmez. Bana göre Yüce Allah'ın şu kavlindeki nehiy de bu şekilde açıklanır: