وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فإن اتباع الهوى مما لا يكاد يقع من المعصوم. وظاهر السياق أن المراد ولا تتبع هوى النفس في الحكومات، وعمم بعضهم فقال: أي في الحكومات وغيرها من أمور الدين والدنيا.
{ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى } “ve hevâya uyma”; zira hevâya uymak masum olan kimseden neredeyse hiç vaki olmayacak bir şeydir. Bağlamın zahirine göre kastedilen, davalarda nefsin hevâsına uymamaktır. Bazıları ise bunu genelleştirerek şöyle demiştir: Yani gerek davalarda gerekse din ve dünya işlerinin diğerlerinde [hevâya uyma].
وأيد بهذا النهي ما قيل إن ذنبه ﵇ المبادرة إلى تصديق المدعي وتظليم الآخر قبل مساءلته لا الميل إلى امرأة أوريا فكأنه قيل ولا تتبع الهوى في الحكم كما اتبعته أولا، وفيه أن اتباع الهوى وحكمه بغير ما شرع الله تعالى له غير مناسب لمقامه لا سيما وقد أخبر الله تعالى قبل الإخبار بمسألة المتحاكمين أنه أتاه الحكم وفصل الخطاب فليس هذا إلا إرشادا لما يقتضيه منصب الخلافة وتنبيها لمن هو دونه ﵇، وأصل الهوى ميل النفس إلى الشهوة، ويقال للنفس المائلة إليها ويكون بمعنى المهوى كما في قوله:
Bu nehiy ile, o zatın [aleyhisselâm] günahının, Urya'nın hanımına meyletmek değil de diğerini dinlemeden önce davacıyı hemen doğrulamak ve diğerini haksız görmek olduğu yönündeki görüş teyit edilmiştir; zira sanki 'İlk başta uyduğun gibi hükümde hevâya uyma' denilmiştir. Ancak bunda şu sakınca vardır: Hevâya uyması ve Allah Teâlâ'nın kendisi için meşru kıldığından başkasıyla hükmetmesi onun makamına uygun değildir; bilhassa Allah Teâlâ, davalaşanların meselesini haber vermeden önce ona hikmet ve فصل الخطاب (faslu'l-hitab / hakkı batıldan ayıran kesin hüküm verme yeteneği) verdiğini bildirmişken. Dolayısıyla bu, ancak hilafet makamının gerektirdiği şeye bir irşad ve mertebece ondan [aleyhisselâm] aşağıda bulunanlara bir uyarıdır. Hevânın aslı nefsin şehvete meyletmesidir; şehvete meyleden nefse de denir ve şu beyitte olduğu gibi مهوى (meyledilen/arzulanan şey veya yer) anlamında da kullanılır:
هواي مع الركب اليمانين مصعد ... جنيب وجثماني بمكة موثق
Hevâm (gönlümün arzuladığı), Yemenli kafileyle birlikte yukarı doğru gitmekte ... peşine takılmış halde; bedenim ise Mekke'de bağlıdır.
وبه فسره هنا بعضهم فقال: أي لا تتبع ما تهوى الأنفس فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بالنصب على أنه جواب النهي، وقيل هو مجزوم بالعطف على النهي مفتوح لالتقاء الساكنين أي فيكون الهوى أو اتباعه سببا لضلالك عن دلائله التي نصبها على الحق وهي أعم من الدلائل العقلية والنقلية، وصد ذلك عن الدلائل إما لعدم فهمها أو العمل بموجبها، وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ تعليل لما قبله ببيان غائلته وإظهار سبيل الله في موضع الإضمار لزيادة التقرير والإيذان بكمال شناعة الضلال عنه، وخبر إن إما جملة لَهُمْ عَذابٌ على أن لَهُمْ خبر مقدم وعذاب مبتدأ وأما الظرف وعذاب مرتفع على الفاعلية بما فيه من الاستقرار.
Bazıları buradaki ifadeyi de bu şekilde tefsir edip şöyle demiştir: Yani nefislerin arzuladığı şeylere uyma! { فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ki seni Allah'ın yolundan saptırır”; nehyin cevabı olarak nasb iledir. Nehiye atfedilerek meczum olduğu, iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle fethalı okunduğu da söylenmiştir; yani hevâ veya ona uymak, O'nun hakka dair koyduğu delillerinden sapmana sebep olur ki bu deliller hem akli hem de nakli delilleri içine alacak şekilde daha geneldir. Bu durumun delillerden alıkoyması ise ya onları anlamamak ya da gereğince amel etmemek sebebiyledir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } “Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlara çetin bir azap vardır” kavli, yol açacağı felaketi beyan ederek öncesinin gerekçesidir. Zamir makamında 'Allah'ın yolu' ifadesinin açıkça zikredilmesi, hükmü pekiştirmek ve ondan sapmanın son derece çirkin olduğunu bildirmek içindir. İnne'nin haberi ise, 'lehum' öne geçmiş haber ve 'azâbün' mübteda olmak üzere ya { لَهُمْ عَذابٌ } cümlesidir ya da zarftır ve 'azâbün' onda bulunan istikrar manası sebebiyle fail olarak merfudur.
وقرأ ابن عباس والحسن بخلاف عنهما وأبو حيوة «يضّلون» بضم الياء قال أبو حيان: وهذه القراءة أعم لأنه لا
İbn Abbas ile Hasan'dan gelen bir rivayette ve Ebu Hayve ise yâ harfinin zammesiyle «يُضَلُّون» şeklinde okumuşlardır. Ebu Hayyan şöyle demiştir: Bu kıraat daha geneldir; çünkü ancak
يضل إلا ضال في نفسه، وقراءة الجمهور أوضح لأن المراد بالموصول من أضلهم اتباع الهوى وهم بعد أن أضلهم صاروا ضالين.
bizzat kendisi sapkın olan kimse başkasını saptırır. Cumhurun kıraati ise daha açıktır; zira ismi mevsul ile kastedilen kimseler, hevâya uymanın kendilerini saptırdığı kimselerdir ve onlar hevâ kendilerini saptırdıktan sonra sapkın hale gelmişlerdir.
وقوله تعالى: بِما نَسُوا متعلق بالاستقرار والباء سببية وما مصدرية، وقوله سبحانه: يَوْمَ الْحِسابِ مفعول نَسُوا على ما هو الظاهر أي ثابت لهم ذلك العذاب بسبب نسيانهم وعدم ذكرهم يوم الحساب وعليه يكون تعليلا صريحا لثبوت العذاب الشديد لهم بنسيان يوم الحساب بعد الاشعار بعلية ما يستتبعه ويستلزمه أعني الضلال عن سبيل الله تعالى فإنه مستلزم لنسيان يوم الحساب بالمرة بل هذا فرد من أفراده.
Yüce Allah'ın: { بِما نَسُوا } “unuttukları için” kavli istikrar manasına müteallıktır; bâ harfi sebebiyet, mâ ise masdariyyedir. Yüce Allah'ın: { يَوْمَ الْحِسابِ } “hesap gününü” kavli, zahir olana göre { نَسُوا } fiilinin mefulüdür; yani hesap gününü unutmaları ve onu anmamaları sebebiyle bu azap onlar için sabittir. Buna göre bu ifade, hesap gününü unutmanın peşinden getirdiği ve gerektirdiği şeyin -yani Allah Teâlâ'nın yolundan sapmanın- illet olduğuna işaret edildikten sonra, çetin azabın onlar için sabit oluşunun hesap gününü unutmalarıyla açıkça gerekçelendirilmesi olur; zira yoldan sapmak, hesap gününü tamamen unutmayı gerektirir, hatta bu durum onun fertlerinden bir ferttir.
وأخرج ابن جرير عن عكرمة أن الكلام من التقديم والتأخير أي لهم يوم الحساب عذاب شديد بما نسوا فيكون يوم الحساب ظرفا لقوله تعالى: لَهُمْ وجعل النسيان عليه مجازا عن ضلالهم عن سبيل الله بعلاقة السببية ومن ضرورته جعل مفعول النسيان سبيل الله تعالى، وعليه يكون التعليل المصرح به عين التعليل المشعر به بالذات غيره بالعنوان فتدبر.
İbn Cerir, İkrime'den kelamda takdim ve tehir olduğunu nakletmiştir; yani 'Hesap gününde, unuttukları şeyler sebebiyle onlara çetin bir azap vardır' demektir. Bu durumda 'yevme'l-hisâb', Yüce Allah'ın { لَهُمْ } kavlinin zarfı olur. Buna göre unutmak, sebebiyet alakasıyla Allah'ın yolundan sapmalarından mecaz kılınmış olur ve bunun zorunlu bir neticesi olarak unutmanın mefulü Allah Teâlâ'nın yolu yapılmış olur. Buna göre açıkça zikredilen illet, zâtı itibarıyla işarette bulunulan illetin ta kendisi olup sadece ifade tarzı bakımından ondan farklı olur; iyi düşün!
وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا أي خلقا باطلا فهو منصوب على النيابة عن المفعول المطلق نحو كل هنيئا أي أكلا هنيئا، والباطل ما لا حكمة فيه، وجوز كونه حالا من فاعل خَلَقْنَا بتقدير مضاف أي ذوي باطل، والباطل اللعب والعبث أي ما خلقنا ذلك مبطلين لاعبين كقوله تعالى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ [الأنبياء: ١٦، الدخان: ٣٨] وجوز كونه حالا من المفعول أيضا بنحو هذا التأويل، وأيا ما كان فالكلام مستأنف مقرر لما قبله من أمر المعاد والحساب فإن خلق السماء والأرض وما بينهما من المخلوقات مشتملا على الحكم الباهرة والأسرار البالغة والفوائد الجمة أقوى دليل على عظم القدرة وأنه لا يتعاصاها أمر المعاد والحساب على خلق ذلك كذلك مؤذن بأنه ﷿ لا يترك الناس إذا ماتوا سدى بل يعيدهم ويحاسبهم ولعله الأولى.
{ وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık”; yani batıl (anlamsız) bir yaratılışla yaratmadık. Dolayısıyla bu kelime, 'afiyetle ye' yani 'afiyetli bir yiyişle ye' misalinde olduğu gibi meful-i mutlakın naibi olarak mansubdur. Batıl, içinde hikmet bulunmayan şeydir. Muzâf takdiriyle yani 'batıl sahipleri olarak' anlamında { خَلَقْنَا } fiilinin failinden hal olması da caiz görülmüştür. Batıl ise oyun ve eğlencedir; yani biz bunları batıla sapanlar, oyun oynayanlar olarak yaratmadık; nitekim Yüce Allah: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ } [el-Enbiyâ: 16, ed-Duhân: 38] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” buyurmuştur. Bu tür bir teville mefulden hal olması da caiz görülmüştür. Hangi şekilde olursa olsun bu söz, baştan başlayan ve kendisinden önceki ahiret ve hesap meselesini pekiştiren bir sözdür; zira göğün, yerin ve ikisi arasındakilerin göz kamaştırıcı hikmetleri, erişilmez sırları ve pek çok faydaları içerecek şekilde yaratılması, kudretin büyüklüğüne ve ahiret ile hesap işinin bu kudrete asla zor gelmeyeceğine en güçlü delildir. Bunların bu şekilde yaratılması, Yüce Allah'ın insanları öldüklerinde başıboş bırakmayıp bilakis onları yeniden dirilteceğini ve hesaba çekeceğini gösterir; nitekim evla olan da muhtemelen budur.
وجوز كون الجملة في موضع الحال في فاعل نَسُوا جيء بها لتفظيع أمر النسيان كأنه قيل: بما نسوا يوم الحساب مع وجود ما يؤذن به وهو كما ترى، وجوز كون باطِلًا مفعولا ويفسر بخلاف الحق ويراد به متابعة الهوى كأنه قيل: ما خلقنا هذا العالم للباطل الذي هو متابعة الهوى بل للحق الذي هو مقتضي الدليل من التوحيد والتدرع بالشرع كقوله تعالى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] ولا يخفى بعده، وعليه تكون الجملة مستأنفة لتقرير أمر النهي عن اتباع الهوى، وقيل: تكون عطفا على ما قبل بحسب المعنى كأنه قيل: لا تتبع الهوى لأنه يكون سببا لضلالك ولأنه تعالى لم يخلق العالم لأجل متابعة الهوى بل خلقه للتوحيد والتمسك بالشرع فلا تغفل.
Cümlenin, unutmanın vahametini ortaya koymak amacıyla { نَسُوا } fiilinin failinden hal konumunda olması da caiz görülmüştür; sanki 'Bunu gösteren deliller mevcut olduğu halde hesap gününü unutmaları sebebiyle' denilmiştir; fakat durum gördüğün gibidir. { باطِلًا } kelimesinin meful olup hakkın zıddı ile tefsir edilmesi ve bununla hevâya uymanın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; sanki 'Biz bu âlemi hevâya uymak olan batıl için değil, bilakis tevhid ve şeriata sarılmaktan ibaret olan delilin gerektirdiği hak için yarattık' denilmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [ez-Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyurmuştur. Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Buna göre cümle, hevâya uymaktan nehyetme emrini pekiştirmek için müste'nefe (yeni bir başlangıç) olur. Mana bakımından öncesine atıf olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Hevâya uyma; çünkü o senin sapmana sebep olur ve çünkü Allah Teâlâ âlemi hevâya uyulsun diye yaratmamış, bilakis onu tevhid ve şeriata sarılmak için yaratmıştır; sakın gafil olma!'
ذلِكَ إشارة إلى نفي من خلق ما ذكر باطلا ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا أي مظنونهم ليصح الحمل أو يقدر مضاف أي ظن ذلك ظن الذين كفروا فإن إنكار هم المعاد والجزاء قول بأن خلق ما ذكر خال عن الحكمة وإنما هو عبث ولذا قال سبحانه: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ [المؤمنون: ١١٥] أو فإن إنكارهم ذلك قول بنفي عظم القدرة وهو قول بنفي دليله وهو خلق ما ذكر مشتملا على الحكم الباهرة والأسرار، وهذا بناء على الوجه الأول في بيان التقرير وهو كما ترى فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مبتدأ وخبر والفاء لإفادة ترتب ثبوت الويل لهم على ظنهم الباطل كما أن وضع الموصول موضع ضميرهم لإشعار ما في حيز الصلة بعلية كفرهم له، ولا تنافي بينهما لأن ظنهم من باب كفرهم فيتأكد أمر التعليل، ومِنَ في قوله تعالى: مِنَ النَّارِ ابتدائية أو بيانية أو تعليلية كما في قوله تعالى: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ [البقرة: ٧٩] ونظائره وتفيد على هذا علية النار لثبوت الويل لهم
{ ذلِكَ } “Bu”; zikredilenlerin batıl olarak yaratılmasının nefyine işarettir. { ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin zannıdır”; yani yüklemin sıhhati için 'onların zannettiği şeydir' demektir ya da bir muzâf takdir edilerek 'Bunu böyle zannetmek inkâr edenlerin zannıdır' manasındadır; zira onların ahireti ve cezayı inkâr etmeleri, zikredilenlerin yaratılışının hikmetten yoksun olduğu ve sadece bir abes olduğu manasına gelir. Bundan dolayı Yüce Allah: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ } [el-Mü'minûn: 115] “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” buyurmuştur. Yahut onların bunu inkâr etmesi, kudretin büyüklüğünü nefyetmek demektir ki bu da onun delilini -yani zikredilenlerin göz kamaştırıcı hikmetleri ve sırları içerecek şekilde yaratılmasını- nefyetmek anlamına gelir. Bu, pekiştirmenin beyanındaki birinci veche göredir; durum ise gördüğün gibidir. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin vay haline!” ifadesi mübteda ve haberdir. Fâ harfi, inkâr edenler için 'veyl'in (helak/azap) sabit oluşunun onların bu batıl zanlarına terettüp ettiğini bildirmek içindir; nitekim onların zamiri yerine ismi mevsulün getirilmesi de sıla cümlesindeki inkârlarının buna illet olduğunu ihsas ettirmektedir. Bu ikisi arasında bir çelişki yoktur; zira onların zanları inkârları cümlesindendir, dolayısıyla gerekçelendirme pekişmiş olur. Yüce Allah'ın: { مِنَ النَّارِ } “ateşten dolayı” kavlindeki { مِنَ } harf-i cerri ibtidâiyye, beyâniyye veya Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ } [el-Bakara: 79] “Ellerinin yazdıklarından ötürü vay onların haline!” kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi talîliyyedir (gerekçe bildiren). Buna göre, ateşin onlar için veylin sabit olmasına sebep teşkil ettiğini
صريحا بعد الإشعار بعلية ما يؤدي إليها من ظنهم وكفرهم أي فويل لهم بسبب النار المترتبة على ظنهم وكفرهم، قيل والكلام عليه على تقدير مضاف أي من دخول النار أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أم منقطعة وتقدر ببل والهمزة، والهمزة لإنكار التسوية بين الفريقين ونفيها على أبلغ وجه وآكده، وبل للإضراب الانتقالي من تقرير أمر البعث والحساب بما مر من نفي خلق العالم باطلا إلى تقريره وتحقيقه بإنكار التسوية بين الفريقين أي بل أنجعل المؤمنين المصلحين كالكفرة المفسدين في الأرض التي جعلت مقرا لهم كما يقتضيه عدم البعث وما يترتب عليه من الجزاء لاستواء الفريقين في التمتع في الحياة الدنيا بل أكثر الكفرة أوفر حظا منها منها من أكثر المؤمنين لكن ذلك الجعل محال مخالف للحكمة فتعين البعث والجزاء حتما لرفع الأولين إلى أعلى عليين ورد الآخرين إلى أسفل سافلين كذا قالوا، وظاهره أن محالية جعل الفريقين سواء حكمة تقتضي تعين المعاد الجسماني، وفيه خفاء، والظاهر أن المعاد الروحاني يكفي لمقتضى الحكمة من إثابة الأولين وتعذيب الآخرين الدليل العقلي الذي تشير إليه الآية ظاهر في إثبات معاد لكن بعد ابطال التناسخ وهو كاف في الرد على كفرة العرب فإنهم لا يقولون بمعاد بالكلية ولم يخطر ببالهم التناسخ أصلا، ولإثبات المعاد الجسماني طريق آخر مشهور بين المتكلمين، وجعل هذا الدليل العقلي طريقا لإثباته يحتاج إلى تأمل فتأمل، وقوله تعالى:
açıkça bildirir; bu da zan ve inkârlarından ibaret olup ateşe götüren şeyin illet olduğuna işaret edildikten sonra yapılmıştır; yani zan ve inkârlarına terettüp eden ateş sebebiyle vay onların haline! Buna göre kelamda mahzuf bir muzâf takdiriyle 'ateşe girmekten ötürü' manasında olduğu söylenmiştir. { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız?” Buradaki 'em' munkatadır ve 'bel' ile soru hemzesi takdirinde kabul edilir. Soru hemzesi iki grup arasındaki eşitliği inkâr etmek ve bunu en beliğ ve en tekitli şekilde nefyetmek içindir. 'Bel' ise âlemin batıl yere yaratılmasının nefyedilmesi yoluyla yeniden diriliş ve hesap meselesinin pekiştirilmesinden, iki grup arasındaki eşitliğin inkâr edilmesi suretiyle pekiştirilip gerçekleştirilmesine geçişi (idrâb-ı intikâlî) ifade eder; yani 'Bilakis, kendileri için bir yerleşim yeri kılınan yeryüzünde, yeniden dirilişin ve ona terettüp eden cezanın bulunmamasının gerektirdiği gibi, dünya hayatından faydalanmada iki grubun eşit olması -hatta kâfirlerin çoğunun ondan aldığı payın müminlerin çoğundan daha fazla olması- sebebiyle iman edip ıslah edenleri yeryüzünde fesat çıkaran kâfirler gibi mi kılacağız?' Oysa bu şekilde bir kılma imkânsızdır ve hikmete aykırıdır; dolayısıyla birincileri 'A'lâ-yı İlliyyîn'e yükseltmek, diğerlerini ise 'Esfel-i Sâfilîn'e yuvarlamak için yeniden diriliş ve ceza kaçınılmaz olarak zorunlu hale gelmiştir. Müfessirler böyle söylemişlerdir. Bunun zahiri, iki grubun eşit kılınmasının imkânsızlığının, cismani ahiretin kesinleşmesini gerektiren bir hikmet olduğudur; fakat bunda bir kapalılık vardır. Zahir olan şudur ki birincileri mükâfatlandırmak ve ikincileri cezalandırmak şeklindeki hikmetin gereği için ruhani ahiret yeterlidir. Ayetin işaret ettiği akli delil, tenasüh iptal edildikten sonra bir ahiretin ispatında açıktır ve bu da Arap kâfirlerine reddiye için yeterlidir; zira onlar tamamen bir ahireti kabul etmiyorlardı ve tenasüh akıllarının ucundan bile geçmiyordu. Cismani ahiretin ispatı için kelamcılar arasında meşhur olan başka bir yol vardır. Bu akli delili cismani ahireti ispat için bir yol kılmak ise düşünmeyi gerektirir; iyi düşün! Yüce Allah'ın şu kavli de:
أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ إضراب وانتقال عن إثبات ما ذكر بلزوم المحال الذي هو التسوية بين الفريقين المذكورين على الإطلاق إلى إثباته بلزوم ما هو أظهر منه استحالة وهي التسوية بين أتقياء المؤمنين وأشقياء الكفرة، وحمل الفجار على فجرة المؤمنين مما لا يساعده المقام، ويجوز أن يراد بهذين الفريقين عين الأولين ويكون التكرير باعتبار وصفين آخرين هما أدخل في إنكار التسوية من الوصفين الأولين، وأيا ما كان فليس المراد من الجمعين في الموضعين أناسا بأعيانهم ولذا قال ابن عباس: الآية عامة في جميع المسلمين والكافرين.
{ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkanlar gibi mi kılacağız?”; zikredilen hususun, mutlak olarak zikredilen iki grup arasındaki eşitlikten ibaret olan imkânsızlığın ilzamı ile ispat edilmesinden, bundan daha açık bir imkânsızlığın -ki o da müminlerin muttakileri ile kâfirlerin şakileri arasındaki eşitliktir- ilzamı ile ispat edilmesine bir idrâb ve intikaldir. 'Füccâr' kelimesini günahkâr müminlere hamletmek makamın elvermediği bir şeydir. Bu iki grup ile bizzat birincilerin kastedilmiş olması ve tekrarın, eşitliğin inkârına ilk iki vasıftan daha fazla dâhil olan başka iki vasıf mülahazasıyla yapılmış olması da caizdir. Her iki durumda da iki yerdeki çoğul lafızlarla kastedilenler bizzat belirli şahıslar değildir; bu sebeple İbn Abbas şöyle demiştir: Ayet bütün Müslümanlar ve kâfirler hakkında umumidir.
وقيل: هي في قوم مخصوصين من مشركي قريش قالوا للمؤمنين إنا نعطي في الآخرة من الخير ما لا تعطون فنزلت، وأنت تعلم أن العبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب، وفي رواية أخرى عن ابن عباس أخرجها ابن عساكر أنه قال: الذين آمنوا علي وحمزة وعبيدة بن الحارث رضي الله تعالى عنهم والمفسدين في الأرض عتبة والوليد بن عتبة وشيبة وهم الذين تبارزوا يوم بدر، ولعله أراد أنهم سبب النزول، وقوله تعالى: كِتابٌ خبر مبتدأ محذوف هو عبارة عن القرآن أو السورة، ويجوز على الثاني تقديره مذكرا أي هو أو هذا وهو الأولى عند جمع رعاية للخبر وتقديره مؤنثا رعاية للمرجع، وقوله تعالى: أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ صفته، وقوله سبحانه: مُبارَكٌ أي كثير المنافع الدينية والدنيوية خبر ثان للمبتدأ أو صفة كِتابٌ عند من يجوز تأخير الوصف الصريح عن غير الصريح. وقرىء «مباركا» بالنصب على أنه حال من مفعول «أنزلنا» وهي حالا لازمة لأن البركة لا تفارقه جعلنا الله تعالى في بركاته ونفعنا بشريف آياته، وقوله ﷿: لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ متعلق بأنزلناه، وجوز أن يكون متعلقا بمحذوف يدل عليه
Bir görüşe göre ayet, Kureyş müşriklerinden müminlere 'Bize ahirette size verilmeyen hayırlar verilecek' diyen belirli bir topluluk hakkında inmiştir. Sen de bilirsin ki muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir. İbn Asâkir'in tahrîc ettiği İbn Abbas'tan gelen başka bir rivayette ise o şöyle demiştir: İman edenler Ali, Hamza ve Ubeyde b. el-Hâris'tir [radıyallâhu Teâlâ anhüm]; yeryüzünde fesat çıkaranlar ise Utbe, Velid b. Utbe ve Şeybe'dir ki bunlar Bedir günü mübareze eden kimselerdir. Muhtemelen o, bunların nüzul sebebi olduğunu kastetmiştir. Yüce Allah'ın: { كِتابٌ } “[Bu] bir kitaptır” kavli, Kur'an'dan veya sureden ibaret olan mahzuf bir mübtedanın haberidir. İkincisine göre, habere riayetle müzekker takdir edilerek 'o' veya 'bu' denmesi caizdir ki bir topluluğa göre evla olan da budur; merciye riayetle müennes takdir edilmesi de caizdir. Yüce Allah'ın: { أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ } “sana indirdiğimiz” kavli onun sıfatıdır. Yüce Allah'ın: { مُبارَكٌ } “mübarek” -yani dini ve dünyevi menfaatleri pek çok olan- kavli ise mübteda için ikinci bir haberdir yahut açık vasfın açık olmayan vasıftan sonraya bırakılmasını caiz görenlere göre { كِتابٌ } kelimesinin sıfatıdır. «مُبارَكاً» şeklinde nasb ile de okunmuştur ki bu takdirde { أَنْزَلْنا } fiilinin mefulünden hal olur; bu da ayrılmaz bir haldir (hâl-i lâzime), çünkü bereket ondan asla ayrılmaz. Allah Teâlâ bizi onun bereketlerine nail eylesin ve şerefli ayetleriyle faydalandırsın! Yüce Allah'ın: { لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ } “ayetlerini düşünsünler diye” kavli, 'enzelnâhu' fiiline müteallıktır. Kendisine delalet eden mahzuf bir fiile müteallık olması da caiz görülmüştür.
وأصله ليتدبروا بتاء بعد الياء آخر الحروف، وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه بهذا الأصل
Aslı, son harf olan yâ'dan sonra gelen bir tâ ile ليتدبروا şeklindedir. Ali [kerremallâhu Teâlâ vecheh] de bu asıl üzere okumuştur;
أي أنزلناه ليتفكروا في آياته التي من جملتها هذه الآية المعربة عن أسرار التكوين والتشريع فيعرفوا ما يدبر ويتبع ظاهرها من المعاني الفائقة والتأويلات اللائقة، وضمير الرفع لأولي الألباب على التنازع وأعمال الثاني أو للمؤمنين فقط أولهم وللمفسدين، وقرأ أبو جعفر «لتدبروا» بتاء الخطاب وتخفيف الدال وجاء كذلك عن عاصم والكسائي بخلاف عنهما، والأصل لتتدبروا بتاءين فحذفت إحداهما على الخلاف الذي فيها أهي تاء المضارعة أم التاء التي تليها، والخطاب للنبي ﷺ وعلماء أمته على التغليب أي لتدبر أنت وعلماء أمتك وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ أي وليتعظ به ذوو العقول الزاكية الخالصة من الشوائب أو ليستحضروا ما
yani yaratılış ve teşri sırlarını ifade eden bu ayetin de dahil olduğu ayetlerini iyice tefekkür etsinler, böylece zahirinin peşi sıra gelen ve arkasında yatan üstün manaları ve layık tevillleri bilsinler diye [onu indirdik]. Ref zamiri tenâzu' ve ikincinin ameli üzere 'akıl sahipleri'ne aittir yahut sadece müminlere aittir yahut hem onlara hem de fesat çıkaranlara aittir. Ebu Cafer, muhatap tâ'sı ve dâl harfinin şeddesiz okunmasıyla «لِتَدَبَّرُوا» şeklinde okumuştur; bu kıraat Âsım ve Kisâî'den gelen farklı bir rivayette de böyle yer almıştır. Aslı iki tâ ile 'litetedebberû' şeklindedir; aralarındaki ihtilafa binaen -ki hazfedilen muzâraat tâ'sı mıdır yoksa onu takip eden tâ mıdır- bu iki tâ'dan biri hazfedilmiştir. Hitap, tağlîb yoluyla Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ümmetinin âlimlerinedir; yani 'sen ve ümmetinin âlimleri iyice düşünesiniz diye'. { وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye”; yani şaibelerden arınmış temiz akıl sahipleri onunla öğüt alsınlar yahut
هو كالمر كوز في عقولهم لفرط تمكنهم من معرفته لما نصب عليه من الدلائل فإن إرسال الرسل وإنزال الكتب لبيان ما لا يعرف إلا من جهة الشرع كوجوب الصلوات الخمس والإرشاد إلى ما يستقل العقل بإدراكه كوجود الصانع القديم ﷻ وعم نواله وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ وقرىء «نعم» على الأصل، والمخصوص بالمدح محذوف أي نعم العبد هو أي سليمان كما ينبىء عنه تأخيره عن داود مع كونه مفعولا صريحا لوهبنا ولأن قوله تعالى: إِنَّهُ أَوَّابٌ أي رجاع إلى الله تعالى بالتوبة كما يشعر به السياق أو إلى التسبيح مرجع له أو إلى مرضاته ﷿ تعليل للمدح وهو من حاله لما أن الضمير المجرور في قوله سبحانه: إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ يعود إليه ﵇ قطعا، وإذ منصوب باذكر، والمراد من ذكر الزمان ذكر ما وقع فيه أو ظرف لأواب أو لنعم والظرف قنوع لكن يرد على الوجهين أن التقييد يخل بكمال المدح فالأول أولى وهو كالاستشهاد على أنه أواب أي اذكر ما صدر عنه إذ عرض عليه بِالْعَشِيِّ إلخ فإنه يشهد بذلك، والعشي على ما قال الراغب من زوال الشمس إلى الصباح، وقال بعض: منه إلى آخر النهار، والظرفان متعلقان بعرض، وقوله تعالى: الصَّافِناتُ نائب الفاعل وتأخيره عنهما لما مر غير مرة من التشويق إلى المؤخر، والصافن من الخيل الذي يرفع إحدى يديه أو رجليه ويقف على مقدم حافرها وأنشد الزجاج:
üzerine konulan deliller sebebiyle onu bilmedeki aşırı yetkinliklerinden ötürü akıllarına adeta nakşedilmiş gibi olan hakikatleri hatırlasınlar diye [indirdik]. Zira elçilerin gönderilmesi ve kitapların indirilmesi, beş vakit namazın farziyeti gibi ancak şeriat yoluyla bilinebilecek hususları açıklamak ve ezelî Yaratıcı'nın -şânı yüce olsun ve lütfu umumi olsun- varlığı gibi aklın tek başına idrak edebileceği hususlara rehberlik etmek içindir. { وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ } “Biz Dâvûd'a Süleyman'ı bağışladık. Ne güzel kuldu!” Asıl kıraat üzere «نِعْمَ» şeklinde de okunmuştur. Övgüye tahsis edilen (el-mahsûsu bi'l-medh) mahzuftur; yani 'O ne güzel kuldur!' -ki o Süleyman'dır; nitekim 'vehebenâ' fiilinin açık mefulü olmasına rağmen Dâvûd'dan sonraya bırakılması buna işaret etmektedir. Ayrıca Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelendir” kavli övgünün gerekçesidir; yani bağlamın ihsas ettiği üzere tevbe ile yahut teşbihe dönerek yahut O'nun [azze ve celle] rızasına dönerek Allah Teâlâ'ya çokça dönendir ve bu da onun halindendir; zira Yüce Allah'ın: { إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ } “Hani ona sunulmuştu” kavlindeki mecrur zamir kesin olarak ona [aleyhisselâm] dönmektedir. 'İz' lafzı 'üzkür' (hatırla) fiili ile mansubdur; zamanın zikredilmesinden kasıt ise o zamanda meydana gelen şeyin zikredilmesidir; yahut 'evvâb' kelimesinin veya 'ni'me' fiilinin zarfıdır ve zarf yetinilebilir bir ögedir. Ancak her iki veche de kayıtlama yapmanın övgünün kemaline halel getireceği itirazı yapılır; dolayısıyla birincisi daha evladır ve bu onun çokça yönelen biri olduğuna adeta bir delil getirme kabilindendir; yani ona { بِالْعَشِيِّ } 'akşamüstü sunulduğu vakit' ondan sadır olan şeyi hatırla... Zira bu durum buna şahitlik etmektedir. Râgıb'ın belirttiğine göre 'el-aşıyy', güneşin zevalinden sabaha kadar olan vakittir. Bazıları ise güneşin zevalinden günün sonuna kadar olan vakittir demiştir. İki zarf da 'urida' fiiline müteallıktır. Yüce Allah'ın: { الصَّافِناتُ } kavli nâib-i fâildir; bu iki zarftan sonraya bırakılması ise daha önce defalarca geçtiği üzere sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandırmak içindir. 'es-Sâfin', atlardan ön ayaklarından veya arka ayaklarından birini kaldırıp tırnağının ucu üzerine basarak duran attır. Zeccâc şu beyti okumuştur:
ألف الصفون فما يزال كأنه ... مما يقوم على الثلاث كثيرا
Duruşa alıştı, öyle ki neredeyse ... üç ayak üzerinde çokça durmasından ötürü [hep öyle kalır].
وقال أبو عبيدة: هو الذي يجمع يديه ويسويهما وأما الذي يقف على طرف الحافر فهو المتخيم، وعن التهذيب ومتن اللغة هو المخيم، وقال القتبي: الصافن الواقف في الخيل وغيرها،
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: O, iki elini (ön ayağını) birleştirip denk tutan attır; tırnağın ucu üzerinde duran ise 'el-mütehayyim'dir. et-Tehzîb ve Metnü'l-Luga'dan nakledildiğine göre o 'el-muhayyim'dir. İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: Sâfin, atlarda ve diğerlerinde ayakta durandır.
وفي الحديث «من سره أن يقوم الناس له صفونا فليتبوأ مقعده من النار»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İnsanların kendisi için saf tutarak ayakta durması (safûnen) hoşuna giden kimse, ateşteki yerine hazırlansın.»
أي يديمون له القيام حكاه قطرب وأنشد للنابغة:
Yani onun için sürekli ayakta durmalarıdır. Bunu Kutrub nakletmiş ve Nâbiğa'nın şu beytini okumuştur:
لنا قبة مضروبة بفنائها ... عتاق المهارى والجياد الصوافن
Bizim öyle bir çadırımız vardır ki avlusunda ... soylu develer ve saf kan, dik duruşlu atlar (el-ciyâdü's-savâfin) bulunmaktadır.
وقال الفراء: رأيت العرب على هذا وأشعارهم تدل على أنه القيام خاصة والمشهور في الصفون ما تقدم وهو من الصفات المحمودة في الخيل لا تكاد تتحقق إلا في العرب الخلص الْجِيادُ جمع جواد للذكر والأنثى يقال جاد الفرس صار رائضا يجود جودة بالضم وهو جواد ويجمع أيضا على أجواد وأجاويد، وقال بعضهم: هو جمع جود كثوب وأثواب وفسر بالذي يسرع في مشيه، وقيل هو الذي يجود بالركض، وقيل: وصفت بالصفون والجودة لبيان جمعها بين الوصفين المحمودين واقفة وجارية أي إذا وقفت كانت ساكنة مطمئنة في مواقفها وإذا جرت كانت سراعا خفافا في جريها، والخيل تمدح بالسكون في الموقف كما تمدح بالسرعة في الجري، ومن ذلك قول مسلم بن الوليد:
Ferrâ şöyle demiştir: Arapları bu minval üzere gördüm; şiirleri de bunun özellikle ayakta durmak olduğunu göstermektedir. Safûn hakkında meşhur olan görüş ise önceden geçendir; bu da atlarda övülen vasıflardandır ve halis Arap atları dışında neredeyse görülmez. { الْجِيادُ } kelimesi, hem erkeği hem dişisi için 'cevâd' kelimesinin çoğuludur; 'At uysallaştı, eğitildi' denildiğinde جاد الفرس denir; zamme ile جودة mastarından gelir ve o at 'cevâd'dır; çoğulu 'ecvâd' ve 'ecâvîd' şeklinde de gelir. Bazıları ise bunun sevb ve esvâb gibi 'cevd' kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiş ve yürüyüşünde süratli olan diye tefsir etmiştir. Koşusunda cömert olan (hızlı koşan) olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de ayakta dururken ve koşarken sahip olduğu iki övgüye değer vasfı kendisinde topladığını beyan etmek için 'safûn' ve 'cûdet' ile vasıflanmıştır; yani durduğu zaman duruş yerlerinde sakin ve vakurdur, koştuğu zaman ise koşusunda süratli ve çeviktir. Atlar koşudaki süratleriyle övüldükleri gibi duruş yerlerindeki sükûnetleriyle de övülürler. Müslim b. Velîd'in şu sözü de bu kabildendir:
وإذا احتبى قربوسه بعنانه ... علك الشكيم إلى انصراف الزائر
Eğerin ön kaşı dizginiyle bağlandığında ... ziyaretçi dönüp gidene kadar gemini geveler durur.
وقيل جيد ككيّس ضد الرديء ويجمع على جيادات وجيائد، وضعف بأنه لا فائدة في ذكره مع الصَّافِناتُ حينئذ وبأنه يفوت عليه مدح الخيل باعتبار حاليها وكون الجياد أعم فذكره تعميم بعد تخصيص فيه نظر.
Bunun, bayağının zıddı olan ve 'keyyis' veznindeki 'ceyyid' olduğu da söylenmiştir; çoğulu ceyyidât ve ceyâid şeklinde gelir. Bu görüş, o takdirde { الصَّافِناتُ } kelimesiyle birlikte zikredilmesinde bir fayda kalmayacağı ve atları iki hali itibarıyla övme manasının kaçırılacağı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. 'el-Ciyâd'ın daha genel olması sebebiyle zikredilmesinin husustan sonra umum ifade etmesi görüşünde de tutarsızlık vardır.
وفي البحر قيل الجياد الطوال الأعناق من الجيد وهو العنق، وأنا في شك من ثبوته، قال في القاموس: الجيد بالكسر العنق أو مقلده أو مقدمه جمعه أجياد وجيود وبالتحريك طولها أو دقتها مع طول وهو أجيد وهي جيداء وجيدانة جمعه جود اه، وراجعت غيره فلم أجد فيه زيادة على ذلك فلينقر، ويمكن أن يقال: إن الجياد جمع شاذ لأجيد أو جيداء أو جيدانة أو هو جمع لجيد بالتحريك كجمل وجمال ويراد بجيد أجيد أو نحوه نظير ما يراد بالخلق المخلوق والله تعالى أعلم، وأيا ما كان فالوصفان يوصف بهما المذكر والمؤنث من الخيل، والجمع بألف وتاء لا يخص المؤنث فلا حاجة بعد القول بأن ما عرض كان مشتملا على ذكور الخيل وإناثها إلى القول بأن في الصافنات تغليب المؤنث على المذكر وأنه يجوز بقلة، وأريد بالجمع هنا الكثرة فعن الكلبي أن هذه الخيل كانت ألف فرس غزا
el-Bahr'da, ciyâd kelimesinin boyun manasına gelen 'cîd'den türediği ve uzun boyunlular demek olduğu söylenmiştir; ancak ben bunun sabit olduğundan şüpheliyim. el-Kâmûs'ta şöyle denmektedir: 'el-Cîd' kesre ile boyun veya gerdanlık yeri ya da boynun ön tarafıdır; çoğulu ecyâd ve cüyûddur; hareke ile (ceyed) ise boynun uzunluğu yahut uzunlukla beraber inceliğidir. Erkeğine ecyed, dişisine ceydâ ve ceydâne denir; çoğulu cûddur (Metin bitti). Başka sözlüklere de başvurdum fakat bundan fazla bir şey bulamadım; iyice araştırılmalıdır. Şöyle denmesi mümkündür: Ciyâd, ecyed, ceydâ veya ceydâne kelimelerinin şâz bir çoğuludur yahut tıpkı cemelin çoğulunun cimâl gelmesi gibi ceyed kelimesinin çoğuludur ve ceyed ile, halk kelimesiyle mahlûkun kastedilmesine benzer şekilde ecyed veya benzeri kastedilmiştir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Her ne olursa olsun bu iki vasıf, atların hem erkeği hem de dişisi için kullanılır. Elif ve tâ ile yapılan çoğul ise sadece müennese has değildir; dolayısıyla sunulan atların hem erkek hem dişi atları kapsadığı söylendikten sonra, 'es-Sâfinât' kelimesinde müennesin müzekkere tağlîb edildiğini ve bunun da nadiren caiz olduğunu söylemeye gerek yoktur. Buradaki çoğul ile çokluk kastedilmiştir; nitekim Kelbî'den nakledildiğine göre bu atlar bin attı; gazaya çıkıp
سليمان ﵇ دمشق ونصيبين فأصابها. واستشكلت هذه الرواية بأن
Süleyman [aleyhisselâm] Şam ve Nusaybin'e sefer düzenlemiş ve bu atları elde etmişti. Bu rivayete şu gerekçeyle itiraz edilmiştir:
الغنائم لم تحل لغير نبينا ﷺ كما ورد في الحديث الصحيح
Sahih hadiste varid olduğu üzere ganimetler Peygamberimizden [sallallâhu aleyhi ve sellem] başkasına helal kılınmamıştır.
. وأجيب بأنه يحتمل أن تكون فيئا لا غنيمة، وعن مقاتل أنها ألف فرس ورثها من أبيه داود وكان ﵇ قد أصابها من العمالقة وهم بنو عمليق بن عوص بن عاد بن أرم.
Buna, onların ganimet değil fey olma ihtimalinin bulunduğu şeklinde cevap verilmiştir. Mukātil'den nakledildiğine göre ise bunlar, babası Dâvûd'dan miras aldığı bin attı; o da [aleyhisselâm] bu atları Amâlika'dan -ki onlar İrem oğlu Âd oğlu Avs oğlu Amlîk'in oğullarıdır- elde etmişti.
واستشكلت هذه زيادة على الأولى بأن
Buna da ilkine ek olarak şu gerekçeyle itiraz edilmiştir:
الأنبياء ﵈ لا يورثون كما جاء في الحديث الذي رواه أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه
Ebû Bekir es-Sıddîk'ın [radıyallâhu Teâlâ anh] rivayet ettiği hadiste geldiği üzere peygamberler [aleyhimüsselâm] miras bırakmazlar;
محتجا به في مسألة فدك والعوالي بمحضر الصحابة وهم الذين لا تأخذهم في الله لومة لائم.
ki o, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan sahabilerin huzurunda Fedek ve Avâlî meselesinde bu hadisle delil getirmiştir.
وأجيب بأن المراد بالإرث حيازة التصرف لا الملك، وعقرها تقربا على ما في الأوجه في الآية بعد وجاء في بعض الروايات لا يقتضي الملك، وقال عوف: بلغني أنها كانت خيلا ذات أجنحة أخرجت له من البحر لم تكن لأحد قبله ولا بعده، وروي كونها كذلك عن الحسن، وأخرج ابن جرير وغيره عن إبراهيم التيمي أنها كانت عشرين ألف فرس ذات أجنحة، وليس في هذا شيء سوى الاستبعاد، وإذا لم يلتفت إلى الأخبار في ذلك إذ ليس فيها خبر صحيح مرفوع أو ما في حكمه يعول عليه فيما أعلم فلنا أن نقول: هي خيل كانت له كالخيل التي تكون عند الملوك وصلت إليه بسبب من أسباب الملك فاستعرضها فلم تزل تعرض عليه حتى غربت الشمس، قيل
Buna, mirastan kastın mülkiyet değil tasarruf yetkisi olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Ayetin devamındaki en kuvvetli veche ve bazı rivayetlerde gelen bilgiye göre kurban edilerek boğazlanmaları da mülkiyeti gerektirmez. Avf şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre bunlar denizden kendisi için çıkarılmış kanatlı atlardı; ondan önce ve sonra hiç kimseye verilmemişti. Hasan'dan da böyle oldukları rivayet edilmiştir. İbn Cerir ve başkaları İbrahim et-Teymî'den bunların kanatlı yirmi bin at olduğunu nakletmişlerdir. Bütün bunlarda akıldan uzak görmekten başka bir şey yoktur. Bu husustaki rivayetlere -bildiğim kadarıyla içlerinde itimat edilecek sahih merfu veya merfu hükmünde bir rivayet bulunmadığı için- itibar edilmediğinde şöyle dememiz mümkündür: Bunlar, hükümdarların sahip olduğu atlar gibi onun da sahip olduğu, mülkiyet sebeplerinden biriyle eline geçmiş atlardı; onları teftiş etti ve güneş batıncaya kadar kendisine sunulmaya devam etti. Denildi ki
وغفل عن صلاة العصر، وحكى هذا الطبرسي عن علي كرم الله وجهه
ikindi namazından gafil kaldı. Bu görüşü Tabersî, Ali [kerremallâhu vecheh],
وقتادة والسدي ثم قال: وفي روايات أصحابنا أنه فاته أول الوقت. وقال الجبائي: لم يفته الفرض وإنما فاته نفل كان يفعله آخر النهار.
Katâde ve Süddî'den nakletmiş, ardından şöyle demiştir: 'Ashabımızın rivayetlerinde ise vaktin ilk kısmını kaçırdığı yer almaktadır.' Cübbâî ise şöyle demiştir: Farzı kaçırmamış, sadece günün sonunda kıldığı bir nafileyi kaçırmıştır.
فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي قاله ﵇ اعترافا بما صدر عنه من الاشتغال وندما عليه وتمهيدا لما يعقبه من الأمر بردها وعقرها على ما هو المشهور، والخير كثر استعماله في المال ومنه قوله تعالى: إِنْ تَرَكَ خَيْراً [البقرة: ١٨٠] وقوله سبحانه: وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ [البقرة: ٢٧٣] وقوله ﷿: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [العاديات: ٨] وقال بعض العلماء: لا يقال للمال خير حتى يكون كثيرا ومن مكان طيب كما
{ فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Bunun üzerine dedi ki: 'Gerçekten ben Rabbimi anmaktan [alıkoyacak derecede] mal sevgisine kapıldım'”; bunu [aleyhisselâm] kendisinden sadır olan meşguliyeti itiraf etmek, bundan pişmanlık duymak ve meşhur olan görüşe göre onların geri getirilip boğazlanmasını emretmesine bir zemin hazırlamak üzere söylemiştir. 'el-Hayr' kelimesi mal anlamında çokça kullanılır; nitekim Yüce Allah: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } [el-Bakara: 180] “bir mal bırakırsa”, { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } [el-Bakara: 273] “Hayır olarak ne harcarsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” ve { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } [el-Âdiyât: 8] “Ve gerçekten o, mal sevgisine pek düşkündür” buyurmuştur. Bazı âlimler şöyle demiştir: Mala, helal yoldan kazanılmış ve çok olmadıkça 'hayır' denmez; nitekim
روي أن عليا كرم الله تعالى وجهه دخل على مولى له فقال: ألا أوصي يا أمير المؤمنين؟ قال، لا لأن الله تعالى يقول: إِنْ تَرَكَ خَيْراً وليس لك مال كثير
rivayet edildiğine göre Ali [kerremallâhu Teâlâ vecheh] bir azatlısının yanına girdi. Adam: 'Vasiyet edeyim mi ey Müminlerin Emiri?' deyince o: 'Hayır, çünkü Allah Teâlâ: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “bir mal bırakırsa” buyurmaktadır, oysa senin çok malın yoktur' demiştir.
، وروي تفسيره بالمال هنا عن الضحاك وابن جبير، وقال أبو حيان: يراد بالخير الخيل والعرب تسمي الخيل الخير، وحكي ذلك عن قتادة والسدي، ولعل ذلك لتعلق الخير بها،
Burada mal olarak tefsir edilmesi Dahhâk ve İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Hayır ile atlar kastedilmektedir; zira Araplar atlara 'hayır' adını verirler. Bu görüş Katâde ve Süddî'den de nakledilmiştir; muhtemelen bu, hayrın onlara bağlı olmasındandır;
ففي الخبر «الخيل معقود بنواصيها الخير إلى يوم القيامة»
nitekim hadiste: «Kıyamet gününe kadar atların alınlarına hayır bağlanmıştır» buyrulmuştur.
والأحباب على ما نقل عن الفراء مضمن معنى الإيثار وهو ملحق بالحقيقة لشهرته في ذلك، وظاهر كلام بعضهم أنه حقيقة فيه فهو مما يتعدى بعلى لكن عدي هنا بعن لتضمينه معنى الإنابة وحُبَّ الْخَيْرِ مفعول به أي آثرت حب الخير منيبا له عن ذكر ربي أو أنبت حب الخير عن ذكر ربي مؤثرا له.
Ferrâ'dan nakledildiğine göre 'ahbebtü' fiili, tercih etme (îsâr) manasını tazammun etmektedir ve bu manadaki şöhretinden ötürü hakikate mülhaktır. Bazılarının sözünün zahirine göre ise bu manada hakikattir; dolayısıyla 'alâ' ile müteaddi olan fiillerdendir, fakat burada inâbe (yönelme/bağlanma) manasını tazammun ettiği için 'an' ile müteaddi kılınmıştır. { حُبَّ الْخَيْرِ } ise mefulün bihtir; yani 'Rabbimi anmaktan [yüz çevirip] yönelerek mal sevgisini tercih ettim' yahut 'Rabbimi anmaktan [uzaklaşarak] tercih ettiğim halde mal sevgisine yöneldim' demektir.
وجوز كون حُبَّ منصوبا على المصدر التشبيهي ويكون مفعول أَحْبَبْتُ محذوفا أي أحببت الصافنات أو عرضها حبا مثل حب الخير منيبا لذلك عن ذكر ربي، وليس المراد بالخير عليه الخيل وذكر أبو الفتح الهمداني أن أحببت بمعنى لزمت من قوله:
{ حُبَّ } kelimesinin teşbih masdarı olarak mansub olması ve { أَحْبَبْتُ } fiilinin mefulünün mahzuf bulunması da caiz görülmüştür; yani 'Safinat atlarını yahut onların sunuluşunu, bundan dolayı Rabbimi anmaktan yüz çevirip meylederek mal sevgisi gibi bir sevgiyle sevdim' demektir. Buna göre hayır ile kastedilen atlar değildir. Ebu'l-Feth el-Hemedânî, 'ahbebtü' fiilinin şu sözdeki gibi ayrılmayıp kalmak (lüzûm) manasında olduğunu zikretmiştir:
ضرب بعير السوء إذ أحبا واعترض بأن أحب بهذا المعنى غريب لم يرد إلا في هذا البيت وغرابة اللفظ تدل على اللكنة وكلام الله ﷿ منزه عن ذلك، مع أن اللزوم لا يتعدى بعن إلا إذا ضمن معنى يتعدى به أو تجوز به عنه فلم يبق فائدة في العدول عن المعنى المشهور مع صحته أيضا بالتضمين وجعل بعضهم الأحباب من أول الأمر بمعنى التقاعد والاحتباس وحب الخير مفعولا لأجله أي تقاعدت واحتبست عن ذكر ربي لحب الخير. وتعقب بأن الذي يدل ﵇ اللغويين أنه لزوم عن تعب أو مرض ونحوه فلا يناسب تقاعد النشاط والتلهي الذي كان ﵇ فيه وقول بعض الأجلة: بعد التنزل عن جواز استعمال المقيد في المطلق لما كان لزوم المكان لمحبة الخيل على خلاف مرضاة الله تعالى جعلها من الأمراض التي تحتاج إلى التداوي بأضدادها ولذلك عقرها ففي أَحْبَبْتُ استعارة تبعية لا يخفى حسنها ومناسبتها للمقام ليس بشيء لخفاء هذه الاستعارة نفسها وعدم ظهور قرينتها، وبالجملة ما ذكره أبو الفتح مما لا ينبغي أن يفتح له باب الاستحسان عند ذوي العرفان، وجوز حمل أَحْبَبْتُ على ظاهره من غير اعتبار تضمينه ما يتعدى بعن وجعل عن متعلقة بمقدر كمعرضا وبعيدا وهو حال من ضمير أَحْبَبْتُ، وجوز في عن كونها تعليلية وسيأتي إن شاء الله تعالى وو ذِكْرِ مضاف إلى مفعوله وجوز أن يكون مضافا إلى فاعله. وقيل الإضافة على معنى اللام ولا يراد بالذكر المعنى المصدري بل يراد به الصلاة فمعنى عن ذكر ربي عن صلاة ربي التي شرعها وهو كما ترى.
Çöküp kaldığı vakit kötü deveye vuruldu. Buna şu gerekçeyle itiraz edilmiştir: 'Ahbebe' fiilinin bu manada gelişi gariptir, sadece bu beyitte varid olmuştur; lafzın garipliği ise dil tutukluğuna delalet eder, Allah'ın [azze ve celle] kelamı ise bundan münezzehtir. Bununla birlikte 'lüzûm' manası, kendisiyle geçişli kılınan bir manayı tazammun etmedikçe yahut bu manaya mecazen çekilmedikçe 'an' harfiyle müteaddi olmaz; dolayısıyla تضمين (tazammun) yoluyla da olsa sahih olan meşhur manadan dönmenin hiçbir faydası kalmamıştır. Bazıları ise 'ihbâb' kelimesini en baştan itibaren oturup kalmak ve alıkonulmak manasında kabul etmiş, 'hubbe'l-hayr'ı da mefulün leh kılmışlardır; yani 'Mal sevgisi sebebiyle Rabbimi anmaktan geri kalıp alıkondum' demektir. Buna karşılık şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Dilcilerin belirttiğine göre bu, yorgunluk veya hastalık ve benzeri bir sebeple çöküp kalmaktır; dolayısıyla o zatın [aleyhisselâm] içinde bulunduğu dinç bir şekilde meşgul olma ve oyalanma haline uygun düşmez. Büyük âlimlerden bazısının şu sözü: Mukayyedin mutlak anlamda kullanılmasının caiz olduğu kabul edildikten sonra; at sevgisi sebebiyle yerinde çakılıp kalması Allah Teâlâ'nın rızasına aykırı düştüğü için bunu zıtlarıyla tedavi edilmesi gereken hastalıklardan saymış ve bu sebeple onları boğazlamıştır; dolayısıyla { أَحْبَبْتُ } kelimesinde güzelliği ve makama uygunluğu gizli olmayan bir istiâre-i tebeiyye vardır demesi de bir şey ifade etmez; çünkü bu istiarenin kendisi kapalı olup karinesi açık değildir. Velhasıl, Ebu'l-Feth'in zikrettiği görüş, irfan sahipleri nezdinde hüsnükabul kapısının kendisine açılmaması gereken şeylerdendir. { أَحْبَبْتُ } kelimesinin, 'an' ile geçişli kılınan bir manayı tazammun ettiği kabul edilmeksizin zahirine hamledilmesi ve 'an' harfinin de { أَحْبَبْتُ } fiilinin zamirinden hal olan 'yüz çevirerek' ve 'uzaklaşarak' gibi mukadder bir kelimeye müteallık kılınması caiz görülmüştür. 'An' harfinin ta'lîliyye (sebep bildiren) olması da caiz görülmüştür ki inşallah Teâlâ gelecektir. { ذِكْرِ } kelimesi mefulüne muzâftır; failine muzâf olması da caiz görülmüştür. İzafetin lâm manasında olduğu da söylenmiştir; zikir ile masdar manası değil namaz kastedilmektedir; dolayısıyla 'an zikri Rabbî' ifadesinin manası 'Rabbimin meşru kıldığı namazından' demek olur; durum ise gördüğün gibidir.
وبعض من جعل عن للتعليل فسر ذلك الرب بكتابه ﷿ وهو التوراة أي أحببت الخيل بسبب كتاب الله تعالى وهو التوراة فإن فيه مدح ارتباطها وروي ذلك عن أبي مسلم، وقرأ أبو جعفر ونافع وابن كثير وأبو عمرو «إني أحببت» بفتح الياء حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ متعلق بقوله تعالى: أَحْبَبْتُ باعتبار استمرار المحبة ودوامها حسب استمرار العرض أي أنبت حب الخير عن ذكر ربي واستمر ذلك حتى غربت الشمس تشبيها لغروبها في مغربها بتواري المخباة بحجابها على طريق الاستعارة التبعية، ويجوز أن يكون هناك استعارة مكنية تخييلية وأيا ما كان فما أخرجه ابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن كعب، قال: الحجاب هو حجاب من ياقوت أخضر محيط بالخلائق منه اخضرت السماء، وما قيل إنه جبل دون قاف بسنة تغرب الشمس وراءه لا يخفى حاله، والناس في ثبوت جبل قاف بين مصدق ومكذب والقرافي يقول لا وجود له وإليه أميل وإن قال المثبتون ما قالوا، والباء للظرفية أو الاستعانة أو الملابسة، وعود الضمير إلى الشمس من غير ذكر لدلالة العشي عليها، والضمير المنصوب في قوله تعالى: رُدُّوها عَلَيَّ للصافنات على ما قال غير واحد.
'An' harfini ta'lîl için kabul edenlerden bazıları, Rabbini anmayı O'nun [azze ve celle] kitabı olan Tevrat ile tefsir etmişlerdir; yani 'Allah Teâlâ'nın kitabı olan Tevrat sebebiyle atları sevdim; zira onda cihat için at beslemek övülmektedir' demektir. Bu görüş Ebû Müslim'den rivayet edilmiştir. Ebû Cafer, Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr yâ harfinin fethasıyla «إِنِّيَ أَحْبَبْتُ» şeklinde okumuşlardır. { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” kavli, sunumun devam etmesine paralel olarak sevginin sürekliliği ve devamı mülahazasıyla Yüce Allah'ın { أَحْبَبْتُ } kavline müteallıktır; yani 'Rabbimi anmaktan [alıkoyacak şekilde] mal sevgisine yöneldim ve bu durum güneş batıncaya kadar devam etti' demektir. Güneşin batı ufkunda batması, istiâre-i tebeiyye yoluyla örtülü kadının perdesi ardına gizlenmesine benzetilmiştir. Burada istiâre-i mekniyye-i tahyîliyyenin bulunması da caizdir. Her ne olursa olsun, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Kâ'b'dan rivayet ettikleri: 'Hicab, mahlûkatı kuşatan yeşil yakuttan bir perdedir ve gökyüzü yeşilliğini ondan almıştır' sözü ile Kâf dağından bir yıllık mesafede bulunan ve güneşin arkasında battığı söylenen bir dağ olduğu yönündeki sözlerin durumu gizli değildir. İnsanlar Kâf dağının varlığı hususunda doğrulayan ve yalanlayan olarak ikiye ayrılmıştır; Karâfî onun var olmadığını söylemektedir ve ispat edenler ne söylerse söylesin ben de bu görüşe meyletmekteyim. Bâ harfi zarfiyet, istiâne veya mülâbese içindir. Güneş açıkça zikredilmediği halde zamirin ona dönmesi, 'el-aşıyy' (akşamüstü) kelimesinin ona delalet etmesindendir. Yüce Allah'ın: { رُدُّوها عَلَيَّ } “Onları bana geri getirin” kavlindeki mansub zamir, birden çok müfessirin belirttiğine göre sâfinât atlarına aittir.
وظاهر كلامهم أنه للصافنات المذكور في الآية، ولعلك تختار أنه للخيل الدال عليها الحال المشاهدة أو الخير في قوله: إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ لأن ردوها من تتمة مقالته ﵇ والصافنات غير مذكورة في كلامه بل
Onların sözlerinin zahiri, zamirin ayette zikredilen sâfinâta ait olduğudur. Sen ise belki de müşahede edilen halin delalet ettiği atlara yahut { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ } sözündeki hayra ait olduğunu tercih edersin; çünkü 'onları geri getirin' sözü o zatın [aleyhisselâm] sözünün tamamlayıcısıdır, oysa sâfinât onun sözünde değil,
في كلام الله تعالى لنبينا ﷺ، والكلام على ما قال الزمخشري على إضمار القول أي قال ردوها علي، والجملة مستأنفة استئنافا بيانيا كأنه قيل: فماذا قال سليمان؟ فقيل قال: ردوها، وتعقبه أبو حيان بأنه لا يحتاج إلى الإضمار إذ الجملة مندرجة تحت حكاية القول في قوله تعالى: فَقالَ إِنِّي إلخ والفاء في قوله تعالى: فَطَفِقَ مَسْحاً فصيحة مفصحة عن جملة قد حذفت ثقة بدلالة الحال عليها وإيذانا بغاية سرعة الامتثال بالأمر كما في قوله تعالى فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً أي فردوها عليه فطفق إلخ وطفق من أفعال الشروع واسمها ضمير سليمان ومَسْحاً مفعول مطلق لفعل مقدر هو خبرها أي شرع يمسح مسحا لا حال مؤول بماسحا كما جوزه أبو البقاء إذ لا بد لطفق من الخبر وليس هذا مما يسد الحال فيه مسده، وقرأ زيد بن علي «مساحا» على وزن قتال بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ أي بسوقها وأعناقها على أن التعريف للعهد وإن أل قائمة مقام الضمير المضاف إليه، والباء متعلقة بالمسح على معنى شرع يمسح السيف بسوقها وأعناقها، وقال: جمع هي زائدة أي شرع يمسح سوقها وأعناقها بالسيف، ومسحته بالسيف كما قال الراغب: كناية عن الضرب.
Allah Teâlâ'nın Peygamberimize [sallallâhu aleyhi ve sellem] olan kelamında zikredilmiştir. Zemahşerî'nin belirttiğine göre söz, kavlin (sözün) takdiri üzeredir; yani 'Onları bana geri getirin dedi' demektir. Cümle, sanki 'Süleyman ne dedi?' denilip de 'Onları geri getirin dedi' denilmişçesine istînâf-ı beyânîdir. Ebû Hayyân ise, cümle Yüce Allah'ın: { فَقالَ إِنِّي } kavlindeki sözün hikâye edilmesinin altına dahil olduğu için bir takdire ihtiyaç bulunmadığını söyleyerek ona itiraz etmiştir. Yüce Allah'ın: { فَطَفِقَ مَسْحاً } kavlindeki fâ harfi fasîhadır; halin kendisine delaletine güvenilerek ve emre itaatin son derece süratli gerçekleştiğini bildirmek üzere mahzuf bir cümleyi açıklamaktadır; nitekim Yüce Allah'ın: { فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً } [el-Bakara: 60] “Bunun üzerine 'Asanla taşa vur' dedik. [Vurunca] ondan on iki pınar fışkırdı” kavlinde olduğu gibidir; yani 'Bunun üzerine onları ona geri getirdiler, o da başladı...' demektir. 'Tafika' başlama bildiren (şürû') fiillerindendir ve ismi Süleyman'a ait zamirdir. { مَسْحاً } ise onun haberi olan mukadder bir fiilin meful-i mutlakıdır; yani 'meshetmeye/kesmeye başladı' demektir; Ebü'l-Bekā'nın caiz gördüğü gibi 'mâsihan' (meshederek) şeklinde tevil edilen bir hal değildir, zira tafika için mutlaka bir haber lazımdır ve bu durum halin haber yerine geçebileceği yerlerden değildir. Zeyd b. Ali, kıtâl vezninde «مِسَاحاً» şeklinde okumuştur. { بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ } “bacaklarını ve boyunlarını”; yani elif-lâmın ahid için olması ve muzâfun ileyh olan zamirin yerine geçmesi üzere 'onların bacaklarını ve boyunlarını' demektir. Bâ harfi, 'Kılıcı bacaklarına ve boyunlarına çalmaya başladı' manasında meshe müteallıktır. Bir topluluk ise bâ harfinin zaid olduğunu, yani 'Onların bacaklarını ve boyunlarını kılıçla kesmeye başladı' manasında olduğunu söylemiştir. Râgıb'ın belirttiği gibi 'onu kılıçla meshettim' ifadesi kılıçla vurmaktan kinayedir.
وفي الكشاف يمسح السيف بسوقها وأعناقها يقطعها تقول مسح علاوته إذا ضرب عنقه ومسح المسفر الكتاب إذا قطع أطرافه بسيفه، وعن الحسن كسف عراقيبها وضرب أعناقها أراد بالكسف القطع ومنه الكسف في ألقاب الزحاف والعروض ومن قاله بالشين المعجمة فمصحّف، وكون المراد القطع قد دل عليه بعض الأخبار.
el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Kılıcı bacaklarına ve boyunlarına meshetmesi onları kesmesidir; boynunu vurduğunda مسح علاوته dersin, kılıcıyla kenarlarını kestiğinde de مسح المسفر الكتاب dersin. Hasan'dan nakledildiğine göre o, bacaklarının sinirlerini kesmiş ve boyunlarını vurmuştur. 'Kesf' ile kesmeyi kastetmiştir; aruz ve zihaf terimlerindeki 'kesf' de bundandır; bu kelimeyi noktalı şın ile (keşf) söyleyen kimse tashif yapmıştır (kelimeyi yanlış yazıp okumuştur). Kastedilenin kesmek olduğuna bazı rivayetler de delalet etmiştir.
أخرج الطبراني في الأوسط والاسماعيلي في معجمه وابن مردويه بسند حسن عن أبيّ بن كعب عن النبي ﷺ أنه قال في قوله تعالى: فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ قطع سوقها وأعناقها بالسيف،
Taberânî el-Evsat'ta, İsmâilî Mu'cem'inde ve İbn Merdûye hasen bir senetle Übey b. Kâ'b'dan, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Yüce Allah'ın: { فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ } kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Bacaklarını ve boyunlarını kılıçla kesti.»
وقد جعلها ﵇ بذلك قربانا لله تعالى وكان تقريب الخيل مشروعا في دينه، ولعل كسف العراقيب ليتأتى ذبحها بسهولة، وقيل: إنه ﵇ حبسها في سبيل الله تعالى وكان ذلك المسح الصادر منه وسما لها لتعرف أنها خيل محبوسة في سبيل الله تعالى وهو نظير ما يفعل اليوم من الوسم بالنار ولا بأس به في شرعنا ما لم يكن في الوجه، ولعله ﵇ رأى الوسم بالسيف أهون من الوسم بالنار فاختاره أو كان هو المعروف في تلك الأعصار بينهم، ويروى أنه ﵇ لما فعل ذلك سخر له الريح كرامة له، وقيل: إنه ﵇ أراد بذلك إتلافها حيث شغلته عن عبادة ربه ﷿ وصار تعلق قلبه بها سببا لغفلته، واستدل بذلك الشبلي قدس سره على حل تحريق ثيابه بالنار حين شغلته عن ربه ﷻ وهذا قول باطل لا ينبغي أن يلتفت إليه وحاشا نبي الله أن يتلف مالا محترما لمجرد أنه شغل به عن عبادة وله سبيل لأن يخرجه عن ملكه مع نفع هو من أجل القرب إليه ﷿ على أن تلك الخيل لم يكن ﵇ اقتناها واستعرضها بطرا وافتخارا معاذ الله تعالى من ذلك وإنما اقتناها للانتفاع بها في طاعة الله سبحانه واستعرضها للتطلع على أحوالها ليصلح من شأنها ما يحتاج إلى إصلاح وكل ذلك عبادة فغاية ما يلزم أنه ﵇ نسي عبادة لشغله بعبادة أخرى فاستدلال الشبلي قدس سره غير صحيح، وقد نبه أيضا على عدم صحته عبد الوهاب الشعراني من السادة الصوفية في كتابه اليواقيت والجواهر في عقائد الأكابر ولكن يحمل الآية على محمل آخر، وما ذكرناه في محملها وتفسيرها هو المشهور بين الجمهور ولهم فيها كلام غير ذلك فقيل ضمير رُدُّوها للشمس والخطاب للملائكة ﵈ الموكلين بها، قالوا:
O zat [aleyhisselâm] bu davranışıyla onları Allah Teâlâ'ya kurban kılmıştır; zira atları kurban etmek onun dininde meşru idi. Bacak sinirlerinin kesilmesi ise muhtemelen kolayca boğazlanabilmelerini sağlamak içindir. Bir görüşe göre o [aleyhisselâm] bu atları Allah Teâlâ yoluna vakfetmiş ve ondan sadır olan bu meshetme, Allah yoluna vakfedilmiş atlar oldukları bilinsin diye onları dağlamak (damgalamak) olmuştur ki bu da günümüzde ateşle yapılan damgalamaya benzer; yüzde olmamak kaydıyla bizim şeriatımızda da bunda bir sakınca yoktur. Muhtemelen o [aleyhisselâm] kılıçla işaret koymayı ateşle dağlamaktan daha hafif görmüş ve bunu tercih etmiştir yahut o devirlerde aralarında bilinen yöntem bu idi. Rivayet edildiğine göre o [aleyhisselâm] bunu yapınca, kendisine bir ikram olarak rüzgâr onun emrine boyun eğdirilmiştir. Bir görüşe göre de o [aleyhisselâm], atlar kendisini Rabbine [azze ve celle] ibadetten alıkoyduğu ve kalbinin onlara bağlanması gafletine sebep olduğu için onları helak etmek istemiştir. Şiblî [kuddise sırruh], kendisini Rabbinden [celle celâluh] alıkoyduğu vakit elbiselerini ateşte yakmanın helal olduğuna bununla delil getirmiştir. Bu ise batıl bir görüştür ve itibar edilmemelidir; Allah'ın peygamberi, sırf kendisiyle ibadetten alıkonuldu diye saygın bir malı yok etmekten uzaktır; kaldı ki o malı Yüce Allah'a en büyük yakınlıklardan olan bir fayda sağlayacak şekilde mülkiyetinden çıkarmanın bir yolu varken bunu yapmaz. Üstelik o zat [aleyhisselâm] o atları şımarıklık ve övünme amacıyla edinip teftiş etmiş değildi -bundan Allah Teâlâ'ya sığınırız-; bilakis onları Allah Teâlâ'ya itaatte kullanmak üzere edinmiş ve ıslah edilmesi gereken durumlarını düzeltmek maksadıyla hallerini görmek için teftiş etmişti; bunların tamamı ise ibadettir. Dolayısıyla en fazla söylenebilecek olan, bir ibadetle meşgul olması sebebiyle başka bir ibadeti unuttuğudur; bu sebeple Şiblî'nin [kuddise sırruh] delil getirmesi sahih değildir. Sûfî büyüklerinden Abdülvehhâb eş-Şa'rânî de el-Yevâkīt ve'l-cevâhir fî akāidi'l-ekâbir adlı kitabında bunun sahih olmadığına dikkat çekmiş, ancak ayeti başka bir anlama hamletmiştir. Ayetin anlamı ve tefsiri hususunda zikrettiğimiz görüş cumhur arasında meşhur olandır. Bu hususta bundan başka sözler de söylenmiştir; nitekim { رُدُّوها } kelimesindeki zamirin güneşe ait olduğu ve hitabın da güneşe müekkel olan meleklere [aleyhimüsselâm] yönelik olduğu söylenmiştir. Demişlerdir ki:
طلب ردها لما فاته صلاة العصر لشغله بالخيل فردت له حتى صلى العصر، وروي هذا القول عن علي كرم الله تعالى وجهه
Atlarla meşgul olması sebebiyle ikindi namazını kaçırınca güneşin geri getirilmesini istedi; bunun üzerine ikindi namazını kılıncaya kadar güneş onun için geri döndürüldü. Bu görüş Ali'den de [kerremallâhu Teâlâ vecheh] rivayet edilmiştir;
كما قال الخفاجي والطبرسي. وتعقب ذلك الرازي بأن القادر على تحريك الأفلاك والكواكب هو الله تعالى فكان يجب أن يقول ردها عليّ دون رُدُّوها بضمير الجمع. فإن قالوا: هو للتعظيم كما في رَبِّ ارْجِعُونِ [المؤمنون: ٩٩] قلنا: لفظ ردوها مشعر بأعظم أنواع الإهانة فكيف يليق بهذا اللفظ رعاية
nitekim Hafâcî ve Tabersî de böyle söylemiştir. Râzî ise buna şu şekilde itiraz etmiştir: Felekleri ve yıldızları hareket ettirmeye kadir olan ancak Allah Teâlâ'dır; dolayısıyla çoğul zamiriyle { رُدُّوها } “onları geri getirin” yerine 'onu bana geri getir' demesi gerekirdi. Şayet: { رَبِّ ارْجِعُونِ } [el-Mü'minûn: 99] “Rabbim! Beni geri döndürün” ayetinde olduğu gibi tazim içindir derlerse, biz deriz ki: 'Onları geri getirin' lafzı en büyük tahkir türlerini ihsas ettirmektedir; dolayısıyla bu lafızla nasıl [tazim] riayeti uygun düşebilir?
التعظيم وأيضا إن الشمس لو رجعت بعد الغروب لكان مشاهدا لكل أهل الدنيا ولو كان كذلك لتوفرت الدواعي على نقله وحيث لم ينقله أحد علم فساده.
tazim [ifadesi] olabilir? Ayrıca şayet güneş battıktan sonra geri dönmüş olsaydı, bu bütün dünya ehli tarafından müşahede edilirdi; şayet böyle olsaydı, bunu nakletmeye yönelik saikler pek çok olurdu. Hiç kimse bunu nakletmediğine göre bu görüşün tutarsızlığı anlaşılmış olur.
والذي يقول برد الشمس لسليمان يقول هو كردها ليوشع وردها لنبينا ﷺ في حديث العير ويوم الخندق حين شغل عن صلاة العصر وردها لعلي كرم الله تعالى وجهه ورضي عنه بدعائه ﵊،
Güneşin Süleyman için geri döndürüldüğünü söyleyen kimse, bunun Yûşa' için geri döndürülmesi gibi, kervan hadisinde ve Hendek günü ikindi namazından alıkonulduğunda Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem] için geri döndürülmesi gibi ve onun [aleyhissalâtü vesselâm] duasıyla Ali [kerremallâhu Teâlâ vecheh ve radıyallâhu anh] için geri döndürülmesi gibi olduğunu söyler.
فقد روي عن أسماء بنت عميس أن النبي ﷺ كان يوحى إليه ورأسه في حجر علي كرم الله تعالى وجهه فلم يصل العصر حتى غربت الشمس فقال رسول الله ﷺ: صليت يا علي؟ قال: لا فقال رسول الله ﷺ: اللهم إنه كان في طاعتك وطاعة رسولك فاردد عليه الشمس قالت أسماء: فرأيتها غربت ثم رأيتها طلعت بعد ما غربت ووقعت على الأرض وذلك بالصهباء في خيبر
Nitekim Esmâ bint Umeys'ten şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] başı Ali'nin [kerremallâhu Teâlâ vecheh] kucağında iken vahiy geliyordu; bu sebeple güneş batıncaya kadar ikindiyi kılamadı. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ey Ali, [ikindiyi] kıldın mı?» buyurdu. O da: «Hayır» dedi. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allahım! Şüphesiz o, senin itaatinde ve Resûlünün itaatindeydi; güneşi onun için geri döndür!» diye dua etti. Esmâ dedi ki: Güneşin battığını görmüştüm; sonra battıktan sonra tekrar doğduğunu ve yeryüzüne [ışığının] düştüğünü gördüm. Bu hadise Hayber'deki Sahbâ mevkiinde gerçekleşmişti.
، وهذا الخبر في صحته خلاف فقد ذكره ابن الجوزي في الموضوعات، وقال: إنه موضوع بلا شك وفي سنده أحمد بن داود وهو متروك الحديث كذاب كما قاله الدارقطني، وقال ابن حبان: كان يضع الحديث، وقال ابن الجوزي: قد روى هذا الحديث ابن شاهين فذكره ثم قال: وهذا حديث باطل ومن تغفل واضعه أنه نظر إلى صورة فضيلة ولم يلمح عدم الفائدة فيها وأن صلاة العصر بغيبوبة الشمس وتصير قضاء ورجوع الشمس لا يعيدها أداء انتهى.
Bu haberin sıhhati konusunda ihtilaf vardır; nitekim İbnü'l-Cevzî bunu el-Mevzûât'ta zikretmiş ve şöyle demiştir: 'Bu, şüphesiz mevzûdur (uydurmadır). Senedinde Ahmed b. Dâvûd vardır ki Dârekutnî'nin belirttiği üzere o, metrûkü'l-hadîs (hadisi terk edilen) bir yalancıdır.' İbn Hibbân da: 'Hadis uydururdu' demiştir. İbnü'l-Cevzî şöyle devam etmiştir: 'Bu hadisi İbn Şâhîn rivayet edip zikretmiş, sonra da şöyle demiştir: Bu batıl bir hadistir. Onu uyduran kimsenin gafletindendir ki o, [Ali için] bir fazilet suretine bakmış, fakat bundaki faydasızlığı ve güneşin batmasıyla ikindi namazının kazaya kalacağını, güneşin geri dönmesinin ise onu edaya dönüştürmeyeceğini fark edememiştir.'
وقد أفرد ابن تيمية تصنيفا في الرد على الروافض ذكر فيه الحديث بطرقه ورجاله وأنه موضوع، وقال الإمام أحمد: لا أصل له، وصححه الطحاوي والقاضي عياض، ورواه الطبراني في معجمه الكبير بإسناد حسن كما حكاه شيخ الإسلام ابن العراقي في شرح التقريب عن أسماء أيضا لكن بلفظ آخر ورواه ابن مردويه عن أبي هريرة وكان أحمد بن صالح يقول: لا ينبغي لمن سبيله العلم التخلف عن حفظ حديث أسماء لأنه من علامات النبوة، وكذا اختلف في حديث الرد يوم الخندق فقيل ضعيف، وقيل: موضوع، وادعى العلامة ابن حجر الهيثمي صحته، وما في حديث العير وأظن أنهم اختلفوا في صحته أيضا ليس صريحا في الرد فإن لفظ
İbn Teymiyye de Râfizîlere reddiye mahiyetinde müstakil bir eser kaleme almış, orada bu hadisi tarikleri ve ricaliyle zikrederek mevzû olduğunu belirtmiştir. İmam Ahmed: 'Bunun aslı yoktur' demiştir. Tahâvî ve Kādî İyâz ise hadisi sahih kabul etmiştir. Taberânî de el-Mu'cemü'l-Kebîr'inde hasen bir senetle rivayet etmiştir; nitekim Şeyhülislâm İbnü'l-Irâkī Şerhu't-Takrîb'de bunu Esmâ'dan başka bir lafızla nakletmiştir. İbn Merdûye de Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Ahmed b. Sâlih: 'İlim yolunda olan bir kimsenin Esmâ hadisini ezberlemekten geri kalmaması gerekir, zira o nübüvvet alametlerindendir' derdi. Aynı şekilde Hendek günü güneşin geri döndürülmesi hadisinde de ihtilaf edilmiş; zayıf olduğu da mevzû olduğu da söylenmiştir. Allâme İbn Hacer el-Heytemî ise onun sahih olduğunu iddia etmiştir. Kervan hadisinde geçen rivayete gelince -ki zannımca onun sıhhatinde de ihtilaf etmişlerdir- güneşin geri döndürülmesinde (redd) sarih değildir; zira lafız
الخبر أنه لما أسري بالنبي ﷺ وأخبر قومه بالرفقة والعلامة التي في العير قالوا: متى يجيء؟ قال: يوم الأربعاء فلما كان ذلك اليوم أشرفت قريش ينظرون وقد ولى النهار ولم يجىء فدعا رسول الله ﷺ فزيد له في النهار ساعة وحبست عليه الشمس
şöyledir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] İsrâ'ya yürütüldüğünde kavmine kafileyi ve kervandaki alameti haber verince: 'Ne zaman gelecek?' dediler. O da: 'Çarşamba günü' buyurdu. O gün olunca Kureyşliler [yollara] çıkıp bakmaya başladılar; gün ise sona ermiş ama kervan henüz gelmemişti. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] dua etti; ona gündüzden bir saat eklendi ve güneş onun için tutuldu (hapsedildi).
والحبس غير الرد ولو كان هناك رد لأدركه قريش ولقالوا فيه ما قالوا في انشقاق القمر ولم ينقل، وقيل: كأن ذلك كان بركة في الزمان نحو ما يذكره الصوفية مما يعبرون عنه بنشر الزمان وإن لم يتعقله الكثير وكذا ما كان ليوشع ﵇
[Güneşi] tutmak (habs), [batan güneşi] geri döndürmekten (redd) farklıdır. Şayet orada bir geri dönüş olsaydı Kureyş bunu fark eder ve ayın yarılması hadisesinde söylediklerini bunda da söylerlerdi; oysa böyle bir şey nakledilmemiştir. Denildi ki: Bu durum, sûfîlerin 'zamanın yayılması' (neşrü'z-zamân) olarak tabir ettikleri ve pek çok kimsenin akıl erdiremediği zamandaki bir bereket kabilindendir. Aynı şekilde Yûşa' [aleyhisselâm] için vaki olan hadise de böyledir.
فقد جاء في الحديث الصحيح لم تحبس الشمس على أحد إلا ليوشع بن نون
Nitekim sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Güneş, Yûşa' b. Nûn dışında hiç kimse için hapsedilmedi (tutulmadı).»
والقصة مشهورة وهذا الحديث الصحيح عند الكل يعارض جميع ما تقدم، وتأويله بأن المراد لم تحبس على أحد من الأنبياء غيري إلا ليوشع أو بالتزام أن المتكلم غير داخل في عموم كلامه بعد تسليم قبوله لا ينفي معارضته خبر الرد لسليمان ﵇ فإنه بظاهره يستدعي نفي الرد الذي هو أعظم من الحبس له ﵇.
Kıssa meşhurdur. Herkesin nezdinde sahih olan bu hadis, daha önce geçen rivayetlerin tamamına muarızdır. Hadisin, 'Benim dışımda peygamberlerden hiçbiri için tutulmadı, sadece Yûşa' için tutuldu' şeklinde tevil edilmesi veya konuşanın sözünün umûmuna dâhil olmadığının kabul edilmesi -bu tevilin geçerliliği teslim edilse bile- Süleyman [aleyhisselâm] için güneşin geri döndürüldüğünü bildiren habere muarız olmasını engellemez; zira hadis zahiri itibarıyla, güneşin tutulmasından daha büyük bir hadise olan geri döndürülmenin Süleyman [aleyhisselâm] için gerçekleşmediğini nefyetmeyi iktiza eder.
وبالجملة القول برد الشمس لسليمان ﵇ غير مسلم، وعدم قولي بذلك ليس لامتناع الرد في نفسه كما يزعمه الفلاسفة بل لعدم ثبوته عندي، والذوق السليم يأبى حمل الآية على ذلك لنحو ما قال الرازي ولغيره من تعقيب طلب الرد بقوله تعالى: فَطَفِقَ إلخ ثم ما قدمنا نقله من وقوع الصلاة بعد الرد قضاء هو ما ذهب إليه البعض.
Hülasa, Süleyman [aleyhisselâm] için güneşin geri döndürüldüğü görüşü kabul edilebilir değildir. Benim bunu söylememem, felsefecilerin iddia ettiği gibi güneşin geri dönmesinin bizatihi imkânsız oluşundan değil, bilakis benim nezdimde sabit olmayışındandır. Selim zevk de Râzî'nin belirttiği ve geri döndürme talebinin Yüce Allah'ın { فَطَفِقَ } “başladı” vs. buyruğuyla takip edilmesi gibi diğer gerekçeler sebebiyle ayetin buna hamledilmesini reddeder. Ayrıca güneşin geri döndürülmesinden sonra kılınan namazın kaza olacağına dair daha önce naklettiğimiz görüş, bir kısım ulemanın benimsediği görüştür.
وفي تحفة العلامة ابن حجر الهيثمي لو عادت الشمس بعد الغروب عاد الوقت كما ذكره ابن العماد، وقضية كلام الزركشي خلافه وأنه لو تأخر غروبها عن وقته المعتاد قدر غروبها عنده وخرج الوقت وإن كانت موجودة انتهى كلام الزركشي، وما ذكره آخرا بعيد وكذا أولا فالأوجه كلام ابن العماد ولا يضركون عودها معجزة له ﷺ لأن
Allâme İbn Hacer el-Heytemî'nin Tuhfe adlı eserinde [şöyle denilmektedir]: İbnü'l-İmâd'ın zikrettiği üzere güneş battıktan sonra geri dönerse vakit de geri döner. Zerkeşî'nin sözünün gereği ise bunun aksidir; yani şayet güneşin batışı mutat vaktinden gecikirse, onun nezdinde [normal] batış vakti takdir edilir ve güneş mevcut olsa bile vakit çıkmış olur. Zerkeşî'nin sözü burada bitti. Onun son olarak zikrettiği görüş de ilk zikrettiği görüş de uzaktır; en uygun olan İbnü'l-İmâd'ın sözüdür. Güneşin geri dönmesinin onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir mucize olması buna zarar vermez; çünkü
المعجزة نفس العود وأما بقاء الوقت بعودها فحكم الشرع ومن ثم لما عادت صلى علي كرم الله تعالى وجهه العصر أداء بل عودها لم يكن إلا لذلك انتهى.
mucize bizzat geri dönüştür; geri dönüşle vaktin baki kalması ise şer'î bir hükümdür. Bundan dolayıdır ki güneş geri döndüğünde Ali [kerremallâhu Teâlâ vecheh] ikindiyi eda olarak kılmıştır; bilakis güneşin geri dönüşü sırf bunun içindi. [İbn Hacer'in sözü bitti.]
ولا يحضرني الآن ما لأصحابنا الحنفية في ذلك بيد أني رأيت في حواشي تفسير البيضاوي لشهاب الدين الخفاجي وهو من أجلة الأصحاب ادعاء أن الظاهر أن الصلاة بعد الرد أداء ثم قال: وقد بحث الفقهاء فيه بحثا طويلا ليس هذا محله، وقيل ضمير تَوارَتْ للخيل كضمير رُدُّوها واختاره جمع فقيل الحجاب اصطبلاتها أي حتى دخلت اصطبلاتها، وقيل حتى توارت في المسابقة بما يحجبها عن النظر، وبعض من قال بإرجاع الضمير للخيل جعل عن للتعليل ولم يجعل المسح بالسوق والأعناق بالمعنى السابق فقالت طائفة: عرض على سليمان الخيل وهو في الصلاة فأشار إليهم إني في صلاة فأزالوها عنه حتى دخلت في الاصطبلات فقال لما فرغ من صلاته: إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ أي الذي لي عند الله تعالى في الآخرة بسبب ذكر ربي كأنه يقول فشغلني ذلك عن رؤية الخيل حتى دخلت اصطبلاتها ردوها علي فطفق يمسح أعرافها وسوقها محبة لها وتكريما. وروي أن المسح كان لذلك عن ابن عباس والزهري وابن كيسان ورجحه الطبري، وقيل كان غسلا بالماء ولا يخفى أن تطبيق هذه الطائفة الآية على ما يقولون ركيك جدا.
Hanefî ashabımızın bu husustaki görüşleri şu anda hatırımda değildir; ancak ashabımızın büyüklerinden olan Şihâbüddin el-Hafâcî'nin Envârü't-Tenzîl Hâşiyesi'nde, güneşin geri dönmesinden sonra namazın eda olmasının zahir olduğunu iddia ettiğini gördüm. Sonra da şöyle demiştir: 'Fukaha bu hususta uzun uzadıya tartışmıştır, burası onun yeri değildir.' { تَوارَتْ } “gizlendi” fiilindeki zamirin, tıpkı { رُدُّوها } “onları geri getirin” lafzındaki zamir gibi atlara ait olduğu da söylenmiştir ki bir cemaat bunu tercih etmiştir. Denildi ki hicab (örtü), atların tavlalarıdır; yani atlar tavlalarına girinceye kadar. Bir diğer görüşe göre yarışta gözden kaybolup görünmez oluncaya kadardır. Zamiri atlara döndürenlerden bazıları, { عَنْ } harf-i cerrini ta'lîl (gerekçe bildirme) anlamında kabul etmiş ve bacakların ve boyunların meshedilmesini önceki anlamda (kesmek şeklinde) almamıştır. Bir grup şöyle demiştir: Süleyman namazda iken atlar ona arz edildi; o da onlara 'Ben namazdayım' diye işaret etti, onlar da atları tavlalarına girinceye kadar oradan uzaklaştırdılar. Namazını bitirince şöyle dedi: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ } “Gerçekten ben hayır sevgisini sevdim”; yani Rabbimi anmam sebebiyle ahirette Allah katında benim için olacak [hayrı sevdim]. Sanki şöyle demektedir: 'Bu durum beni atları görmekten alıkoydu ve nihayet atlar tavlalarına girdiler; onları bana geri getirin.' Bunun üzerine atlara olan sevgisi ve onları ikram etmek maksadıyla yelelerini ve bacaklarını okşamaya başladı. Meshetmenin bu anlamda olduğu İbn Abbas, Zührî ve İbn Keysân'dan rivayet edilmiş ve Taberî de bunu tercih etmiştir. Su ile yıkamak olduğu da söylenmiştir. Bu grubun ayeti kendi söylediklerine tatbik etmelerinin son derece zayıf ve tutarsız olduğu gizli değildir.
وقال الرازي: قال الأكثرون إنه ﵇ فاته صلاة العصر بسبب اشتغاله بالنظر إلى الخيل فاستردها وعقر سوقها وأعناقها تقربا إلى الله تعالى، وعندي أنه بعيد ويدل عليه وجوه، الأول أنه لو كان مسح السوق والأعناق قطعها لكان معنى قوله تعالى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [المائدة: ٦] اقطعوها وهذا لا يقوله عاقل بل لو قيل مسح رأسه بالسيف فربما فهم منه ضرب العنق أما إذا لم يذكر لفظ السيف لم يفهم منه ذلك البتة، الثاني أن القائلين بهذا القول جمعوا على سليمان أنواعا من الأفعال المذمومة، فأولها ترك الصلاة، وثانيها أنه استولى عليه الاشتغال بحب الدنيا إلى حيث نسي الصلاة،
Râzî şöyle demiştir: 'Çoğunluk, atlara bakmakla meşgul olması sebebiyle Süleyman'ın [aleyhisselâm] ikindi namazını kaçırdığını, bu yüzden atları geri getirtip Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak amacıyla bacaklarını ve boyunlarını kestiğini söylemiştir. Bana göre bu uzak bir ihtimaldir ve buna birkaç cihet delalet eder: Birincisi; bacakları ve boyunları meshetmek onları kesmek anlamına gelseydi, Yüce Allah'ın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [el-Mâide: 6] “Başlarınızı meshedin” buyruğunun anlamı 'onları kesin' olurdu; bunu ise hiçbir akıl sahibi söylemez. Hatta 'kılıçla başını meshetti' denseydi bundan belki boyun vurmak anlaşılabilirdi; fakat kılıç lafzı zikredilmediğinde bundan asla böyle bir şey anlaşılmaz. İkincisi; bu görüşü savunanlar Süleyman'a birtakım kınanmış fiilleri isnat etmişlerdir: İlki namazı terk etmesidir; ikincisi, namazı unutacak dereceye varıncaya kadar dünya sevgisiyle meşguliyetin ona galebe çalmasıdır;
وقد قال ﵊ «حب الدنيا رأس كل خطيئة»
oysa o [aleyhissalâtü vesselâm]: «Dünya sevgisi her günahın başıdır» buyurmuştur.
وثالثها أنه بعد الإتيان بهذا الذنب العظيم لم يشتغل بالتوبة والإنابة، ورابعها على القول برجوع ضمير رُدُّوها إلى الشمس أنه خاطب رب العالمين بكلمة لا يذكرها الرجل الحصيف إلا مع الخادم الخسيس، وخامسها أنه اتبع هذه المعاصي بعقر الخيل سوقها وأعناقها وقد ورد النهي عن ذبح الحيوان إلا لأكله. فهذه أنواع من الكبائر نسبوها إلى سليمان ﵇ مع أن لفظ القرآن لا يدل على شيء منها، وسادسها أن ذكر هذه القصة وكذا التي قبلها بعد أمره بالصبر على سفاهة الكفار يقتضي أن تكون مشتملة على الأعمال الفاضلة والأخلاق الحميدة والصبر على طاعة الله تعالى والإعراض عن الشهوات واللذات وأما اشتمالها على الإقدام على الكبائر العظيمة والذنوب الجسيمة فبمراحل عن مقتضى التعقيب فثبت أن كتاب الله تعالى ينادي على القول المذكور بالفساد. والصواب أن يقال: إن رباط الخيل كان مندوبا إليه في دينهم كما أنه كذلك في دين نبينا ﷺ ثم إن سليمان احتاج إلى الغزو فجلس وأمر بإحضار الخيل وأمر باجرائها وذكر إني لا أحبها لأجل الدنيا ونصيب النفس وإنما أحبها لأمر الله تعالى وتقوية دينه وهو المراد من قوله: عَنْ ذِكْرِ رَبِّي ثم أنه ﵇ أمر بإعدائها وتسييرها حتى توارت بالحجاب أي غابت عن بصره ثم أمر الرائضين بأن يردوا تلك الخيل إليه فلما عادت إليه طفق يمسح سوقها وأعناقها والغرض من ذلك المسح أمور.
Üçüncüsü, bu büyük günahı işledikten sonra tövbe ve inâbe (Allah'a yönelme) ile meşgul olmamasıdır; dördüncüsü, { رُدُّوها } “onları geri getirin” lafzındaki zamirin güneşe döndüğü görüşüne göre, akıllı bir adamın ancak değersiz bir hizmetçiye söyleyebileceği bir kelimeyle Âlemlerin Rabbine hitap etmiş olmasıdır; beşincisi, bu günahların peşinden atların bacaklarını ve boyunlarını kesmiş olmasıdır, oysa hayvanların ancak yenilmek maksadıyla boğazlanması yasaklanmıştır. İşte bunlar, Kur'an'ın lafzı bunlardan hiçbirine delalet etmediği halde Süleyman'a [aleyhisselâm] nispet ettikleri büyük günah türleridir. Altıncısı; kâfirlerin sefihliklerine sabretmesinin emredilmesinden sonra bu kıssanın ve bundan önceki kıssanın zikredilmesi, bunların faziletli amelleri, güzel ahlakı, Allah Teâlâ'ya itaatte sabrı, şehvetlerden ve lezzetlerden yüz çevirmeyi içermesini iktiza eder. Büyük günahlara ve ağır veballere kalkışmayı içermesi ise [önceki ayetleri] takip etme mantığından fersah fersah uzaktır. Böylece Allah Teâlâ'nın kitabının, mezkûr görüşün tutarsızlığını haykırdığı sabit olmuştur. Doğru olan şöyle denilmesidir: Peygamberimiz'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] dininde olduğu gibi onların dininde de cihad için at beslemek menduptu. Sonra Süleyman savaşa ihtiyaç duydu, oturdu, atların getirilmesini ve koşturulmasını emretti ve: 'Ben onları dünya ve nefis payı için sevmiyorum, ancak Allah Teâlâ'nın emri ve dinini güçlendirmek için seviyorum' dedi; işte { عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Rabbimi anmaktan ötürü” buyruğundan kasıt budur. Sonra o [aleyhisselâm] atların koşturulmasını ve sürülmesini emretti; nihayet { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “perdenin ardına gizleninceye”, yani gözünden kayboluncaya kadar gittiler. Sonra seyislere o atları kendisine geri getirmelerini emretti. Atlar dönünce bacaklarını ve boyunlarını okşamaya başladı. Bu meshetmekten maksat ise birkaç husustur:
الأول تشريف لها وإبانة لعزتها لكونها من أعظم الأعوان في دفع العدو، والثاني أنه أراد أن يظهر أنه في ضبط السياسة والملك يتضع إلى حيث يباشر أكثر الأمور بنفسه، والثالث أنه كان أعلم بأحوال الخيل وأمراضها وعيوبها فكان يمتحنها ويمسح سوقها وأعناقها حتى يعلم هل فيها ما يدل على المرض، فهذا التفسير الذي ينطبق عليه لفظ
Birincisi, düşmanı defetmede en büyük yardımcılardan olduğu için onlara ikram ve kıymetlerini izhar etmektir. İkincisi, siyaset ve mülk idaresinde pek çok işi bizzat yürütecek derecede tevazu gösterdiğini ortaya koymak istemesidir. Üçüncüsü, atların hallerini, hastalıklarını ve kusurlarını en iyi bilen kişi olması sebebiyle onları muayene ediyor, bir hastalık emaresi bulunup bulunmadığını anlamak için bacaklarını ve boyunlarını sıvazlıyordu. İşte Kur'an'ın lafzının
القرآن انطباقا موافقا، ولا يلزمنا نسبة شيء من تلك المنكرات والمحذورات إلى نبي من الأنبياء ﵈، ثم قال: وأقول أنا شديد التعجب من الناس كيف قبلوا ما شاع من الوجوه السخيفة مع أن العقل والنقل يردانها وليس لهم في إثباتها شبهة فضلا عن حجة ولفظ الآية لا يدل على شيء من تلك الوجوه التي يذكرها الجمهور كما قد ظهر ظهورا لا يرتاب العاقل فيه، وبفرض الدلالة يقال إن الدلائل الكثيرة قامت على عصمة الأنبياء ﵈ ولم يدل دليل على صحة تلك الحكايات ورواية الآحاد لا تصلح معارضة للدلائل القوية فكيف الحكايات عن أقوام لا يبالى بهم ولا يلتفت إلى أقوالهم انتهى كلامه.
tam olarak uyum sağladığı tefsir budur; böylece peygamberlerden [aleyhimüsselâm] herhangi birine bu münker ve mahzurlu şeylerden hiçbirini nispet etmek zorunda kalmayız.' Sonra şöyle dedi: 'Ben insanların, akıl ve nakil reddettiği halde yaygınlaşan bu tutarsız vecheleri nasıl kabul ettiklerine çok şaşırıyorum. Üstelik bunu ispat hususunda bir delil şöyle dursun, bir şüpheleri bile yoktur. Ayetin lafzı ise cumhurun zikrettiği bu vechelerden hiçbirine delalet etmemektedir; nitekim bu, akıl sahibinin şüphe duymayacağı bir açıklıkla ortaya çıkmıştır. Delalet ettiği farz edilse bile, peygamberlerin [aleyhimüsselâm] ismetine dair pek çok delil ikame edilmişken bu hikâyelerin sıhhatine dair hiçbir delil bulunmadığı söylenir; zira âhâd rivayetler bile güçlü delillere muarız olmaya elverişli değilken, itibar edilmeyen ve sözlerine bakılmayan kavimlerden nakledilen hikâyeler nasıl muarız olabilir?' [Râzî'nin sözü bitti.]
وكان عليه الرحمة قد اعترض القول برجوع ضمير تَوارَتْ إلى الشمس دون الصافنات بأن الصافنات مذكورة بصريحها والشمس ليس كذلك وعود الضمير إلى المذكور أولى من عوده إلى المقدر، وأيضا أنه قال إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ وظاهره يدل على أنه كان يعيد ويكرر قوله إني أحببت حب الخير عن ذكر ربي إلى أن توارت بالحجاب فإذا كانت المتوارية الشمس يلزم القول بأنه كرر ذلك من العصر إلى المغرب وهو بعيد، وإذا كانت الصافنات كان المعنى أنه حين وقع بصره عليها حال عرضها كان يقول ذلك إلى أن غابت عن عينه وذلك مناسب، وأيضا القائلون بالعود إلى الشمس قائلون بتركه ﵇ صلاة العصر ويأباه أني أحببت إلخ لأن تلك المحبة لو كانت عن ذكر الله تعالى لما نسي الصلاة ولما ترك ذكر الله ﷿، وأقول: ما عند الجمهور أولى بالقبول وما ذكره عليهم من الوجوه لا يلتفت إليه ولا يعول عليه. أما ما قاله من أنه لو كان مسح السوق والأعناق بمعنى القطع لكان امسحوا برؤوسكم أمرا بقطعها ففيه أن هذا إنما يتم لو قيل إن المسح كلما ذكر بمعنى القطع ولم يقل ولا يقال وإنما قالوا: إن المسح في الآية بمعنى القطع وقد قال بذلك رسول الله ﷺ كما جاء في خبر حسن وقد قدمناه لك عن الطبراني والاسماعيلي وابن مردويه وليس بعد قوله ﵊ قول القائل، ويكفي مثل ذلك الخبر في مثل هذا المطلب إذ ليس فيه ما يخالف العقل أو نقلا أقوى كما ستعرفه إن شاء الله تعالى.
O [Râzî] -üzerine rahmet olsun-, { تَوارَتْ } “gizlendi” lafzındaki zamirin koşan atlar yerine güneşe döndürülmesi görüşüne; koşan atların açıkça zikredilmiş olmasına, güneşin ise böyle zikredilmemesine ve zamirin zikredilene döndürülmesinin takdir edilene döndürülmesinden evla olduğuna dayanarak itiraz etmişti. Bir de o [aleyhisselâm]: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Gerçekten ben hayır sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü sevdim; nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” demişti ve bunun zahiri; güneş batıncaya kadar 'Ben hayır sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü sevdim' sözünü tekrarlayıp durduğuna delalet eder. Şayet gizlenen güneş ise, ikindiden akşama kadar bunu tekrarladığını söylemek gerekir ki bu uzaktır. Şayet koşan atlar ise, anlam; atlar arz edilirken gözü onlara değdiği andan gözden kayboluncaya kadar bunu söylediği şeklinde olur ki bu uygundur. Ayrıca zamirin güneşe döndüğünü söyleyenler, onun [aleyhisselâm] ikindi namazını terk ettiğini söylemektedirler; oysa 'Gerçekten ben sevdim...' ifadesi bunu reddeder. Çünkü şayet bu sevgi Allah Teâlâ'yı anmaktan ötürü olsaydı, namazı unutmaz ve Allah'ı [azze ve celle] zikretmeyi terk etmezdi. Ben derim ki: Cumhurun benimsediği görüş kabule daha layıktır; [Râzî'nin] onlara karşı zikrettiği gerekçelere ise itibar edilmez ve dayanılmaz. Bacakları ve boyunları meshetmenin kesmek anlamına gelmesi durumunda { امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “başlarınızı meshedin” ifadesinin onları kesmek emri olacağına dair sözüne gelince; bu iddia ancak mesih lafzının her zikredildiğinde kesmek anlamına geldiği söylendiği takdirde geçerli olurdu; oysa böyle bir şey ne söylenmiştir ne de söylenebilir. Onlar ancak ayetteki meshetmenin kesmek anlamında olduğunu söylemişlerdir; nitekim Taberânî, İsmâîlî ve İbn Merdûye'den naklettiğimiz hasen bir haberde geçtiği üzere Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] de bunu böyle ifade etmiştir. Onun [aleyhissalâtü vesselâm] sözünden sonra başka birinin sözüne itibar edilmez. Böyle bir talepte bu tür bir haber yeterlidir; zira inşaallah ileride bileceğin üzere onda akla veya daha kuvvetli bir nakle aykırı bir yön yoktur.
وقد ذكر هذا المعنى للمسح الزمخشري أيضا وهو من أجلة علماء هذا الشأن، وصح نقله عن جماعة من السلف، وقال الخفاجي: استعمال المسح بمعنى ضرب العنق استعارة وقعت في كلامهم قديما، نعم احتياج ذلك للقرينة مما لا شبهة فيه، والقرينة عند من يدعيه هاهنا السياق وعود ضمير تَوارَتْ على الشمس وهو كالمتعين كما سيتضح لك إن شاء الله تعالى.
Meshetmek lafzının bu anlamını, bu ilmin önde gelen âlimlerinden olan Zemahşerî de zikretmiş ve Selef'ten bir cemaatten sahih olarak nakledilmiştir. Hafâcî şöyle demiştir: 'Meshetmek lafzının boyun vurmak anlamında kullanılması, onların eski kelamında vaki olmuş bir istiaredir.' Evet, bunun bir karineye ihtiyaç duyduğu şüphesizdir; burada bunu iddia edenlere göre karine, siyak (sözün gelişi) ve { تَوارَتْ } “gizlendi” lafzındaki zamirin güneşe dönmesidir ki inşaallah sana da açıklığa kavuşacağı üzere bu durum neredeyse kaçınılmazdır.
وأما قوله: إنهم جمعوا على سليمان ﵇ أنواعا من الأفعال المذمومة ففرية من غير مرية. وقوله: أولها ترك الصلاة فيه أن الترك المذموم ما كان عن عمد وهم لا يقولون به وما يقولون به الترك نسيانا وهو ليس بمذموم إذ النسيان لا يدخل تحت التكليف على أن كون ما ترك فرضا مما لم يجزم به الجميع، وقوله: ثانيها أنه استولى عليه الاشتغال بحب الدنيا إلى حيث ترك الصلاة، فيه أن ذلك اشتغال بخيل الجهاد وهو عبادة.
Onun: 'Süleyman'a [aleyhisselâm] birtakım kınanmış fiilleri isnat etmişlerdir' sözüne gelince, bu şüphesiz bir iftiradır. 'İlki namazı terk etmesidir' sözüne karşı deriz ki: Kınanmış olan terk, kasten yapılan terktir; cumhur ise bunu söylememektedir. Onların söylediği, unutarak terk etmektir ki bu kınanmış değildir; zira unutma mükellefiyet altına girmez. Kaldı ki terk edilen şeyin farz olduğu da herkesçe kesinleşmiş bir husus değildir. 'İkincisi, namazı terk edecek dereceye varıncaya kadar dünya sevgisiyle meşguliyetin ona galebe çalmasıdır' sözüne karşı deriz ki: Bu, cihad atlarıyla meşguliyettir ve bu da bir ibadettir.
وقوله: ثالثها أنه بعد الإتيان بهذا الذنب العظيم لم يشتغل بالتوبة والإنابة، فيه أنا لا نسلم أنه ﵇ ارتكب ذنبا حقيقة فضلا عن كونه عظيما، نعم ربما يقال: إنه ﵇ لم يستحسن ذلك بمقامه فاتبعه التقرب بالخيل التي شغل بسببها وذلك يدل على التوبة دلالة قوية ولم يكن ليتعطل أمر الجهاد به فقد أوتي ﵇ غير ذلك على أن كون ما ذكر كالاستشهاد على قوله تعالى: إِنَّهُ أَوَّابٌ مشعر بتضمنه الأوبة وإن ذهبنا إلى تعلق إِذْ عُرِضَ بأواب يكاد لا يرد هذا الكلام رأسا.
'Üçüncüsü, bu büyük günahı işledikten sonra tövbe ve inâbe ile meşgul olmamasıdır' sözüne karşı deriz ki: Biz onun [aleyhisselâm] büyük bir günah olması şöyle dursun, hakikatte bir günah işlediğini dahi kabul etmiyoruz. Evet, belki şöyle denebilir: O [aleyhisselâm] bunu kendi makamına uygun görmemiş, bu sebeple meşguliyetine vesile olan atları kurban etmeyi bunun peşine eklemiştir ki bu da tövbeye kuvvetli bir şekilde delalet eder. Üstelik bununla cihad emri de aksamış olmazdı; çünkü ona [aleyhisselâm] bundan başkası da verilmişti. Kaldı ki zikredilen bu hususun, Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Şüphesiz o, çokça yönelen bir kuldu” buyruğuna bir delil getirme kabilinden olması da onun tevbeyi/inâbeyi tazammun ettiğini ihsas ettirir. Şayet { إِذْ عُرِضَ } “h发动 arzedildiğinde” ifadesinin { أَوَّابٌ } lafzına taalluk ettiği görüşünü benimsersek, bu itiraz neredeyse kökünden düşer.
وقوله: رابعها أنه خاطب ربه ﷿ بلفظ غير مناسب، فيه أنه إن ورد فإنما يرد على القول برجوع ضمير
'Dördüncüsü, Rabbine [azze ve celle] uygunsuz bir lafızla hitap etmesidir' sözüne karşı deriz ki: Şayet bu itiraz vaki olacaksa, ancak
رُدُّوها إلى الشمس ونحن لا نقول به فلا يلزمنا الجواب عنه، والذي نقوله: إن الضمير للخيل والخطاب لخدمته ومع هذا لم يقل تلك الكلمة تهورا وتجبرا كما يتوهم، وقوله: خامسها أنه اتبع هذه المعاصي بعقر الخيل وقد ورد النهي إلخ، فيه أنه ﵇ لم يفعل معصية ليقال اتبع هذه المعاصي وأن الخيل عقرت قربانا وكان تقريبها مشروعا في دينه فهو طاعة، ومن مجموع ما ذكرنا يعلم ما في قوله سادسها إلخ على أنه قد تقدم لك وجه ربط هذه القصص بما قبلها وهو لا يتوقف على التزام ما قاله في هذه القصة وما زعمه من أنه الصواب ففيه إرجاع ضمير توارت إلى الخيل، ولا يخفى على ذي ذوق سليم وطبع مستقيم إن تواري الخيل بالحجاب عبارة ركيكة يجل عنها الكتاب المتين، وفيه أيضا أنه لا يكاد ينساق إلى الذهن متعلق حَتَّى تَوارَتْ الذي أشار إليه في تقرير ما زعم صوابيته وتعلقه على ما يشير إليه كلامه المنقول آخرا مما يستبعد جدا فإن الظاهر أن قوله: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ من المحكي كالذي قبله والذي بعده لا من الحكاية، وأيضا كون الرد للمسح الذي ذكره خلاف ما جاء في الخبر الحسن وهو في نفسه بعيد، والأغراض التي ذكرها فيه لا يخفى حالها، ودعواه أن هذا التفسير هو الذي ينطبق عليه القرآن مما لا يتم لها دليل ولعل الدليل على عدم الانطباق ظاهر.
{ رُدُّوها } “onları geri getirin” lafzındaki zamirin güneşe döndüğü görüşüne karşı vaki olur; biz ise bunu söylemiyoruz, dolayısıyla buna cevap vermekle yükümlü değiliz. Bizim söylediğimiz şudur: Zamir atlara aittir ve hitap da onun hizmetçilerinedir; bununla birlikte o sözü, vehmedildiği gibi bir cüret ve kibirle söylememiştir. 'Beşincisi, bu günahların peşinden atları boğazlamış olmasıdır; oysa yasak varit olmuştur...' sözüne karşı deriz ki: O [aleyhisselâm], 'bu günahları takip ettirdi' denilecek bir günah işlememiştir; atlar kurban olarak kesilmiştir ve onların dininde kurban edilmeleri meşru idi, dolayısıyla bu bir itaattir. Zikrettiklerimizin toplamından, onun 'altıncısı...' şeklindeki sözünün durumu anlaşılır. Kaldı ki bu kıssaların öncekilerle irtibat ciheti daha önce sana aktarılmıştı; bu da onun bu kıssada söylediklerine ve doğru olduğunu iddia ettiği şeylere bağlı değildir. Onun doğru olduğunu zannettiği şeyde { تَوارَتْ } “gizlendi” fiilindeki zamirin atlara döndürülmesi vardır; oysa selim bir zevke ve dosdoğru bir tabiata sahip kimseye gizli değildir ki atların 'hicab ile perdelenmesi/gizlenmesi' ifadesi sağlam Kitab'ın yüce üslubuna yakışmayacak derecede zayıf bir ifadedir. Yine bunda, doğru olduğunu iddia ettiği şeyi ortaya koyarken işaret ettiği { حَتَّى تَوارَتْ } “nihayet gizleninceye kadar” ifadesinin müteallakının zihne pek gelmemesi de vardır. Onun son olarak nakledilen sözünün işaret ettiği şekliyle taalluk etmesi ise son derece uzak bir ihtimaldir; zira zahir olan, { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” buyruğunun, tıpkı öncesi ve sonrası gibi hikâyenin kendisinden değil, hikâye edilen sözden (mahkî) olmasıdır. Ayrıca geri getirilmenin onun zikrettiği sıvazlama/okşama maksadıyla olması, hasen haberde gelene aykırıdır ve bizatihi uzaktır. Bu hususta zikrettiği maksatların durumu da gizli değildir. Bu tefsirin Kur'an'a tastamam uyan tefsir olduğu iddiasına gelince, bunun için hiçbir delil tamamlanamaz; bilakis uymadığına dair delil pek açıktır.
وقوله: أنا شديد التعجب من الناس إلخ أقول فيه: أنا تعجبي منه أشد من تعجبه من الناس حيث خفي عليه حسن الوجه الذي استحسنه الجمهور ولم يطلع على ما ورد فيه من الأخبار الحسان وظن أن القول به مناف للقول بعصمة الأنبياء ﵈ حتى قال ما قال ورشق على الجمهور النبال، وقوله في ترجيح رجوع ضمير تَوارَتْ إلى الصَّافِناتُ على رجوعه إلى الشمس أنها مذكورة بصريحها دون الشمس ليس بشيء فإن رجوعه إلى الشمس يجعل الكلام ركيكا فلا ينبغي ارتكابه لمجرد أن فيه رجوع الضمير إلى مذكور صريحا على أن في كونه راجعا إلى الصافنات المذكورة صريحا بحثا، ولا يرد على الجمهور لزوم تخالف الضمائر في المرجع وهو تفكيك لأن التخالف مع القرينة لا ضير فيه، وأعجب مما ذكر زعمه أنه يلزم على ما قال الجمهور أن سليمان ﵇ كرر قوله: إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي من العصر إلى المغرب فإن الجمهور ما حاموا حول ما يلزم منه ذلك أصلا إذ لم يقل أحد منهم بأن حتى متعلقة بقال كما زعم هو بل هي عندهم متعلقة بأحببت على المعنى الذي أسلفناه، ومن أنصف لا يرتضي أيضا القول بأنه ﵇ كرر ذلك القول إلى أن غابت الخيل عن عينه كما قال به هذا الإمام، ويرد على قوله القائلون بالعود إلى الشمس قائلون بتركه ﵇ صلاة العصر ويأباه إِنِّي أَحْبَبْتُ إلخ. لأن تلك المحبة لو كانت عن ذكر الله تعالى لما نسي الصلاة أن الجمهور لا يقولون بأن على للتعليل والإباء المذكور على تقدير تسليمه لا يتسنى إلا على ذلك وما يقولونه وقد أسلفناه لك بمراحل عنه.
Onun: 'Ben insanların [bunu kabul etmelerine] çok şaşırıyorum...' sözüne karşılık derim ki: Benim ona şaşmam, onun insanlara şaşmasından daha büyüktür; zira cumhurun güzel gördüğü vechin güzelliği ona gizli kalmış, bu hususta varit olan hasen haberlere muttali olmamış ve bunu söylemenin peygamberlerin [aleyhimüsselâm] ismeti görüşüne aykırı olduğunu zannederek söyleyeceğini söylemiş ve cumhura oklar fırlatmıştır. { تَوارَتْ } “gizlendi” lafzındaki zamirin güneşe dönmesi yerine { الصَّافِناتُ } “koşan atlara” dönmesini tercih ederken söylediği, 'onların güneş gibi değil açıkça zikredilmiş olduğu' gerekçesi ise bir şey ifade etmez; zira zamirin [atlara] döndürülmesi sözü zayıf kılmaktadır, sırf lafzen açıkça zikredilmiş bir kelimeye döndürmek uğruna bu irtikâp edilmemelidir. Kaldı ki açıkça zikredilen koşan atlara dönmesinde dahi tartışma vardır. Cumhura karşı zamirlerin merciinde farklılık olması (tefkîk-ı zamâir) lüzumu da itiraz olarak yöneltilemez; zira karine bulunduğunda zamirlerin farklı merciye gitmesinde bir beis yoktur. Bundan daha şaşırtıcı olanı ise, cumhurun söylediği görüşe göre Süleyman'ın [aleyhisselâm] ikindiden akşama kadar: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Gerçekten ben hayır sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü sevdim” sözünü tekrarlamış olması gerekeceği zannıdır. Zira cumhur, buna yol açacak bir şeyin yanına bile yaklaşmamıştır; çünkü onlardan hiçbiri onun zannettiği gibi { حَتَّى } edatının { قالَ } “dedi” fiiline taalluk ettiğini söylememiş, bilakis onların nezdinde daha önce açıkladığımız mana üzere { أَحْبَبْتُ } “sevdim” fiiline taalluk etmiştir. İnsaf sahibi olan kimse, bu imamın söylediği gibi onun [aleyhisselâm] atlar gözden kayboluncaya kadar bu sözü tekrarlayıp durduğu görüşüne de razı olmaz. Onun: 'Zamirlerin güneşe döndüğünü söyleyenler, onun [aleyhisselâm] ikindi namazını terk ettiğini söylemektedirler; oysa 'Gerçekten ben sevdim...' ifadesi bunu reddeder. Çünkü şayet bu sevgi Allah Teâlâ'yı anmaktan ötürü olsaydı, namazı unutmazdı' sözüne karşı deriz ki: Cumhur, [ayetteki] harf-i cerrin ta'lîl (gerekçe) bildirdiğini söylememektedir; mezkûr imtina ise -doğruluğu teslim edilse bile- ancak bu takdirde mümkün olur. Onların söyledikleri ise sana daha önce aktardığımız üzere bundan fersah fersah uzaktır.
وبالجملة قد اختلت أقوال هذا الإمام في هذا المقام ولم ينصف مع الجمهور وهم أعرف منه بالمأثور، نعم ما ذكره في الآية وجه ممكن فيها على بعد إذا قطع النظر عن الاخبار وما جاء عن السلف من الآثار، وقد ذكر نحوه عبد الوهاب الشعراني في كتابه اليواقيت والجواهر وهو في الحقيقة والله تعالى أعلم من كلام الشيخ الأكبر محيي الدين قدس سره وقد خالف الجمهور كالإمام، قال في الباب المائة والعشرين من الفتوحات ليس للمفسرين الذين جعلوا التواري للشمس دليل فإن الشمس ليس لها هنا ذكر ولا للصلاة التي يزعمون ومساق الآية لا يدل على ما قالوه بوجه ظاهر البتة، وأما استرواحهم فيما فسروه بقوله تعالى: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ فالمراد بتلك الفتنة إنما هو الاختبار بالخيل هل يحبها عن ذكر ربه تعالى لها أو يحبها لعينها فأخبر ﵇ عن نفسه أنه أحبها عن ذكر ربه سبحانه إياها لا لحسنها وكمالها وحاجته إليها إلى آخر ما قال، وقد كان قدس سره معاصرا للإمام وكتب إليه رسالة يرغبه فيها بسلوك
Hülasa, bu imamın bu makamdaki sözleri tutarsızlaşmış ve rivayetleri kendisinden daha iyi bilen cumhura karşı insaflı davranmamıştır. Evet, haberler ve Selef'ten gelen rivayetler bir kenara bırakılırsa, ayet hakkında zikrettiği şey uzak bir ihtimal olarak mümkün bir vecihtir. Abdülvehhâb eş-Şa'rânî de el-Yevâkīt ve'l-Cevâhir adlı kitabında buna benzer bir görüş zikretmiştir; bu ise hakikatte -Allah Teâlâ en iyisini bilir- Şeyhülekber Muhyiddin'in [kuddise sırruh] kelamındandır ve o da tıpkı bu imam gibi cumhura muhalefet etmiştir. Fütûhât'ın yüz yirminci babında şöyle demiştir: 'Gizlenmeyi güneşe hamletmiş olan müfessirlerin hiçbir delili yoktur; zira burada ne güneşin ne de iddia ettikleri namazın bir zikri vardır. Ayetin sevki de açık bir vecihle onların söylediklerine asla delalet etmez. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ } [Sâd: 34] buyruğundan çıkardıkları manaya gelince; o fitneden murat, ancak atları Rabbinin onları anmasından ötürü mü yoksa bizzat kendileri için mi sevdiği hususundaki imtihandır. Nitekim o [aleyhisselâm], atları güzellikleri, mükemmellikleri veya onlara duyduğu ihtiyaçtan ötürü değil, Yüce Rabbinin onları anmasından ötürü sevdiğini kendisi hakkında haber vermiştir...' Şeyh [kuddise sırruh] İmam [Râzî] ile çağdaştı ve ona sûfîlerin
طريقة القوم ولم يجتمعا، وغالب الظن أنه لم يأخذ أحدهما من الآخر ما قال في الآية بل لم يسمعه وعلم كل منهما لا ينكر والشيخ بحر لا يدرك قعره، وما ذكره في الاسترواح مما لم أقف عليه لأحد من المفسرين والله تعالى أعلم. وقرأ ابن كثير «بالسؤق» بهمزة ساكنة قال أبو علي: وهي ضعيفة لكن وجهها في القياس أن الضمة لما كانت تلي الواو قدر أنها عليها كما يفعلون بالواو المضمومة حيث يبدلونها همزة، ووجهها من القياس أن إباحية النميري كان يهمز كل واو ساكنة قبلها ضمة وكان ينشد:
yoluna girmesini teşvik eden bir mektup yazmıştı, ancak bir araya gelmemişlerdi. Galip zan odur ki ayet hakkında söylediklerini biri diğerinden almamış, hatta işitmemiştir bile. Her birinin ilmi inkâr edilemez, Şeyh ise dibine ulaşılamayan bir denizdir. [Şeyh'in] ayetten çıkardığı mana ise müfessirlerden hiç kimsede rastlamadığım bir husustur; doğrusunu Allah Teâlâ bilir. İbn Kesîr sakin hemze ile «بالسؤق» şeklinde okumuştur. Ebû Alî şöyle demiştir: 'Bu zayıf bir kıraattir; ancak kıyastaki vechi şudur: Damme vâv harfine bitişik olduğunda, ötreli vâv harfini hemzeye dönüştürdükleri gibi dammenin vâv üzerinde olduğu takdir edilmiştir.' Kıyastaki diğer bir vechi de İbâhiyye en-Nümeyrî'nin kendisinden önce damme bulunan her sakin vâvı hemze yapması ve şu beyti okumasıdır:
أحب الوافدين إليّ موسى وقال أبو حيان: ليست ضعيفة لأن الساق فيه الهمزة فوزنه فعل بسكون العين فجاءت هذه القراءة على هذه اللغة. وتعقب بأن همز الساق إبدال على غير القياس إذ لا شبهة في كونه أجوف فلا بد من التوجيه بما تقدم. وقرأ ابن محيصن «بالسؤوق» بهمزة مضمومة بعدها واو ساكنة بوزن الفسوق، ورواها بكار عن قنبل وهو جمع ساق أيضا. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «بالساق» مفردا اكتفى به عن الجمع لأمن اللبس وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ أظهر ما قيل في فتنته ﵇
«Bana gelen elçilerin en sevimlisi Mûsâ'dır.» Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: 'Bu zayıf değildir; çünkü «الساق» (sâk) kelimesinde hemze vardır ve vezni aynü'l-fiilin sükûnu ile «فَعْل» (fa'l) şeklindedir; dolayısıyla bu kıraat bu lügat üzere gelmiştir.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Sâk kelimesinin hemzelenmesi kıyasa aykırı bir ibdâldir (harf değişimidir); zira ecvef olduğunda şüphe yoktur, dolayısıyla daha önce geçen açıklamayla tevil edilmesi gerekir. İbn Muhaysın, füsk (فُسُوق) vezninde ötreli hemze ve ardından sakin vâv ile «بالسؤوق» şeklinde okumuştur; Bekkâr da bunu Kunbül'den rivayet etmiştir ki bu da sâk kelimesinin çoğuludur. Zeyd b. Ali [radıyallâhu Teâlâ anhümâ] ise iltibas endişesi olmadığı için çoğul yerine müfred ile yetinerek «بالساق» şeklinde okumuştur. { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık; sonra o [bize] yöneldi.” Onun [aleyhisselâm] fitnesi (imtihanı) hakkında söylenenlerin en açığı şudur:
أنه قال: لأطوفن الليلة على سبعين امرأة تأتي كل واحدة بفارس يجاهد في سبيل الله تعالى ولم يقل إن شاء الله فطاف عليهن فلم تحمل إلا امرأة وجاءت بشق رجل وقد روى ذلك الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة مرفوعا وفيه «فو الذي نفس محمد بيده لو قال إن شاء الله لجاهدوا فرسانا»
O: «Bu gece yetmiş kadını mutlaka dolaşacağım ve her biri Allah Teâlâ yolunda cihad edecek birer süvari doğuracak» dedi ve 'inşaallah' demedi. Kadınları dolaştı fakat biri hariç hiçbiri hamile kalmadı; o da yarım bir insan doğurdu. Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve başkaları Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmişlerdir; bu rivayette: «Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, şayet 'inşaallah' deseydi hepsi de birer süvari olarak cihad ederlerdi» ifadesi yer almaktadır.
لكن الذي
Fakat
في صحيح البخاري أربعين بدل سبعين وأن الملك قال له: قل إن شاء الله فلم يقل
Sahîh-i Buhârî'de yetmiş yerine kırk ifadesi ve meleğin ona: «İnşaallah de» dediği, fakat onun demediği rivayet edilmiştir.
وغايته ترك الأولى فليس بذنب وإن عده هو ﵇ ذنبا، فالمراد بالجسد ذلك الشق الذي ولد له، ومعنى إلقائه على كرسيه وضع القابلة له عليه ليراه.
Bunun nihai noktası terkü'l-evlâdır (daha uygun olanı terk etmektir), dolayısıyla bir günah değildir; her ne kadar kendisi [aleyhisselâm] bunu günah saysa da. Cesetten murat, ona doğan o yarım çocuktur; onun tahtının üzerine bırakılmasının manası ise ebenin görmesi için çocuğu onun üzerine koymasıdır.
وروى الإمامية عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أنه ولد لسليمان ابن فقالت الجن والشياطين: إن عاش له ولد لنلقين منه ما لقينا من أبيه من البلاء فأشفق ﵇ منهم فجعله وظئره في السحاب من حيث لا يعلمون فلم يشعر إلا وقد ألقي على كرسيه ميتا
İmâmiyye ise Ebû Abdillâh'tan [radıyallâhu Teâlâ anh] şöyle rivayet etmiştir: Süleyman'ın bir oğlu dünyaya geldi; bunun üzerine cinler ve şeytanlar: 'Şayet onun bir oğlu yaşarsa babasından gördüğümüz belanın aynısını ondan da görürüz' dediler. O [aleyhisselâm] da onların şerrinden endişe etti ve çocuğu onların bilmeyeceği bir şekilde sütannesiyle birlikte bulutların içine koydu; derken farkına varmadan çocuk ölü olarak tahtının üzerine bırakılıverdi.
تنبيها على أن الحذر لا ينجي من القدر وعوتب على تركه التوكل اللائق بالخواص من ترك مباشرة الأسباب، وروي ذلك عن الشعبي أيضا، ورواه بعضهم عن أبي هريرة على وجه لا يشك في وضعه إلا من يشك في عصمة الأنبياء ﵈، وأنا في صحة هذا الخبر لست على يقين بل ظاهر الآية أن تسخير الريح بعد الفتنة وهو ظاهر في عدم صحة الخبر لأن الوضع في السحاب يقتضي ذلك.
Bu, sakınmanın kaderden kurtarmayacağına bir ikazdı; sebeplere bizzat sarılmayı terk etmek suretiyle havas zümresine yakışan tevekkülü terk ettiği için kınandı. Bu rivayet Şa'bî'den de nakledilmiştir. Bazıları ise bunu Ebû Hüreyre'den, peygamberlerin [aleyhimüsselâm] ismetinden şüphe edenler hariç hiç kimsenin uydurma olduğunda şüphe etmeyeceği bir vecihle rivayet etmişlerdir. Ben bu haberin sıhhatinden emin değilim; bilakis ayetin zahiri rüzgârın musahhar kılınmasının imtihandan sonra olduğunu göstermektedir ki bu da haberin sahih olmadığını açıkça ortaya koyar; zira bulutların içine koymak rüzgârın musahhar kılınmasını gerektirir.
وأخرج عبد بن حميد والحكيم الترمذي من طريق علي بن زيد عن سعيد بن المسيب أن سليمان ﵇ احتجب عن الناس ثلاثة أيام فأوحى الله تعالى إليه أن يا سليمان احتجبت عن الناس ثلاثة أيام فلم تنظر في أمور عبادي ولم تنصف مظلوما من ظالم وكان ملكه في خاتمه وكان إذا دخل الحمام وضع خاتمه تحت فراشه فجاء الشيطان فأخذه فأقبل الناس على الشيطان فقال سليمان: يا أيها الناس أنا سليمان نبي الله تعالى فدفعوه فساح أربعين يوما فأتى أهل سفينة فأعطوه حوتا فشقها فإذا هو بالخاتم فيها فتختم به ثم جاء فأخذ بناصيته فقال عند ذلك: رَبِّ ... هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي.
Abd b. Humeyd ve Hakîm et-Tirmizî, Ali b. Zeyd tarikinden Saîd b. el-Müseyyeb'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Süleyman [aleyhisselâm] üç gün insanlardan gizlendi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Ey Süleyman! İnsanlardan üç gün gizlendin; kullarımın işlerine bakmadın ve mazlumun hakkını zalimden almadın' diye vahyetti. Onun mülkü yüzüğündeydi; hamama girdiği zaman yüzüğünü yatağının altına koyardı. Şeytan gelip yüzüğü aldı ve insanlar şeytanın etrafında toplandılar. Süleyman: 'Ey insanlar! Ben Allah Teâlâ'nın peygamberi Süleyman'ım' dedi, fakat onu kovdular. Kırk gün boyunca dolaştı; nihayet gemi ehline vardı, onlar da kendisine bir balık verdiler. Balığı yardığında yüzüğün onun karnında olduğunu gördü ve onu parmağına taktı. Sonra gelip şeytanı perçeminden yakaladı. İşte o vakit: { رَبِّ ... هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } [Sâd: 35] “Rabbim! ... Bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümranlık bağışla” dedi.
وأخرج النسائي وابن جرير وابن أبي حاتم قال ابن حجر والسيوطي بسند قوي عن ابن عباس أراد سليمان ﵇ أن يدخل الخلاء فأعطى لجرادة خاتمه وكانت امرأته وكانت أحب نسائه إليه فجاء الشيطان في صورة سليمان فقال لها: هاتي خاتمي فأعطته فلما لبسه دانت الإنس والجن والشياطين فلما خرج سليمان قال لها: هاتي خاتمي قالت:
Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim -İbn Hacer ve Süyûtî'nin belirttiğine göre kuvvetli bir senetle- İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Süleyman [aleyhisselâm] helaya girmek istediğinde yüzüğünü hanımı ve kadınlarının en sevimlisi olan Cerâde'ye verdi. Şeytan, Süleyman suretinde gelip ona: 'Yüzüğümü ver' dedi, kadın da verdi. Şeytan yüzüğü takınca insanlar, cinler ve şeytanlar ona boyun eğdi. Süleyman çıkınca kadına: 'Yüzüğümü ver' dedi; kadın ise:
قد أعطيته سليمان قال أنا سليمان قالت كذبت لست سليمان فجعل لا يأتي أحدا فيقول له أنا سليمان إلا كذبه حتى
'Onu Süleyman'a verdim' dedi. Süleyman: 'Ben Süleyman'ım' deyince kadın: 'Yalan söylüyorsun, sen Süleyman değilsin' dedi. Artık kime varıp 'Ben Süleyman'ım' dediyse onu yalanladılar; hatta
جعل الصبيان يرمونه بالحجارة فلما رأى ذلك عرف أنه من أمر الله تعالى وقام الشيطان يحكم بين الناس فلما أراد الله تعالى أن يرد عليه سلطانه ألقى في قلوب الناس إنكار ذلك الشيطان فأرسلوا إلى نساء سليمان فقالوا: أتنكرن من سليمان شيئا؟ قلن: نعم إنه يأتينا ونحن حيض وما كان يأتينا قبل ذلك فلما رأى الشيطان أنه قد فطن له ظن أن أمره قد انقطع فأمر الشياطين فكتبوا كتبا فيها سحر ومكر فدفنوها تحت كرسي سليمان ثم أثاروها وقرؤوها على الناس وقالوا:
çocuklar onu taşlamaya başladı. Bunu görünce bunun Allah Teâlâ'nın bir takdiri olduğunu anladı. Şeytan ise insanlar arasında hükmetmeye başladı. Allah Teâlâ saltanatını ona geri döndürmeyi dileyince insanların kalbine o şeytanı inkâr etme hissi bıraktı. Süleyman'ın kadınlarına haber gönderip: 'Süleyman'da hoşlanmadığınız bir durum görüyor musunuz?' dediler. Onlar: 'Evet, biz hayızlı iken bize yaklaşıyor; oysa bundan önce böyle yapmazdı' dediler. Şeytan durumunun fark edildiğini görünce işinin bittiğini anladı ve şeytanlara emredip büyü ve hile içeren kitaplar yazdırdı; bunları Süleyman'ın tahtının altına gömdürdü. Sonra onları çıkarıp insanlara okudular ve:
بهذا كان يظهر سليمان على الناس ويغلبهم فاكفر الناس سليمان وبعث ذلك الشيطان بالخاتم فطرحه في البحر فتلقته سمكة فأخذته وكان ﵇ يعمل على شط البحر بالأجر فجاء رجل فاشترى سمكا فيه تلك السمكة، فدعا سليمان فحمل معه السمك إلى باب داره فأعطاه تلك السمكة فشق بطنها فإذا الخاتم فيه فأخذه فلبسه فدانت له الإنس والجن والشياطين وعاد إلى حاله وهرب الشيطان إلى جزيرة في البحر فأرسل في طلبه وكان مريدا فلم يقدروا عليه حتى وجدوه نائما فبنوا عليه بنيانا من رصاص فاستيقظ فأوثقوه وجاؤوا به إلى سليمان فأمر فنقر له صندوق من رخام فأدخل في جوفه ثم سد بالنحاس ثم أمر به فطرح في البحر. وذكر في سبب ذلك أنه ﵇ كان قد غزا صيدون في الجزائر فقتل ملكها وأصاب ابنته وهي جرادة المذكورة فأحبها وكان لا يرقأ دمعها جزعا على أبيها فأمر الشياطين فمثلوا لها صورته وكان ذلك جائزا في شريعته وكانت تغدو إليها وتروح مع ولائدها يسجدن لها كعادتهن في ملكه فأخبره آصف فكسر الصورة وضرب المرأة فعوتب بذلك حيث تغافل عن حال أهله
'Süleyman insanlara işte bununla üstünlük sağlıyor ve galip geliyordu' dediler; bunun üzerine insanlar Süleyman'ı tekfir etti. O şeytan yüzüğü denize fırlattı, bir balık da onu yuttu. Süleyman [aleyhisselâm] deniz kenarında ücret karşılığı çalışıyordu; bir adam gelip içinde o balığın da bulunduğu balıkları satın aldı. Süleyman'ı çağırıp balıkları evinin kapısına kadar taşıttı ve ona o balığı verdi. Süleyman balığın karnını yarınca yüzüğü buldu; onu alıp parmağına taktı, insanlar, cinler ve şeytanlar yeniden ona boyun eğdi ve eski haline döndü. Şeytan ise denizdeki bir adaya kaçtı; Süleyman onun peşinden adam gönderdi. O pek azgın bir şeytandı, bu yüzden uyurken buluncaya kadar ona güç yetiremediler; üzerine kurşundan bir bina yaptılar. Uyanınca onu bağlayıp Süleyman'a getirdiler. Süleyman emretti; onun için mermerden bir sandık oyuldu, içine sokuldu, sonra bakırla kapatıldı ve denize atılması emredildi. Bunun sebebi olarak zikredildiğine göre; o [aleyhisselâm] adalardaki Sayda'ya gazve düzenlemiş, kralını öldürmüş ve kızı mezkûr Cerâde'yi esir almıştı. Onu sevmişti; kadın ise babasına duyduğu acıdan ötürü gözyaşını dindiremiyordu. Süleyman şeytanlara emretti, onun için babasının suretini yaptılar; bu da onun şeriatında caizdi. Kadın cariyeleriyle birlikte sabah akşam onun yanına gidip krallığındaki adetleri üzere ona secde ediyorlardı. Âsaf bu durumu Süleyman'a haber verince heykeli kırdı ve kadını cezalandırdı; ailesinin durumundan gafil kaldığı için bu şekilde kınandı.
. واختلف في اسم ذلك الشيطان فعن السدي أنه حبقيق وعن الأكثرين أنه صخر وهو المشهور، وإنما قال سبحانه: جَسَداً لأنه إنما تمثل بصورة غيره وهو سليمان ﵇ وتلك الصورة المتمثلة ليس فيها روح صاحبها الحقيقي وإنما حل في قالبها ذلك الشيطان فلذا سميت جسدا وعبارة القاموس صريحة في أن الجسد يطلق على الجني.
O şeytanın ismi hususunda ihtilaf edilmiştir: Süddî'den Habkīk olduğu, çoğunluktan ise Sahr olduğu rivayet edilmiştir ki meşhur olan da budur. Yüce Allah'ın { جَسَداً } “bir ceset” buyurmasının sebebi ise şudur: O, başkasının yani Süleyman'ın [aleyhisselâm] suretine bürünmüştü ve büründüğü bu surette gerçek sahibinin ruhu yoktu; onun kalıbına ancak o şeytan girmişti. Bu sebeple 'ceset' olarak isimlendirilmiştir. Kāmûs'un ifadesi de ceset kelimesinin cin için kullanıldığı hususunda sarihtir.
وقال أبو حيان وغيره: إن هذه المقالة من أوضاع اليهود وزنادقة السوفسطائية ولا ينبغي لعاقل أن يعتقد صحة ما فيها، وكيف يجوز تمثل الشيطان بصورة نبي حتى يلتبس أمره عند الناس ويعتقدوا أن ذلك المتصور هو النبي، ولو أمكن وجود هذا لم يوثق بإرسال نبي نسأل الله تعالى سلامة ديننا وعقولنا ومن أقبح ما فيها زعم تسلط الشيطان على نساء نبيه حتى ووطئهن وهن حيض الله أكبر هذا بهتان عظيم وخطب جسيم ونسبة الخبر إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لا تسلم صحتها، وكذا لا تسلم دعوى قوة سنده إليه وإن قال بها من سمعت.
Ebû Hayyân ve başkaları şöyle demiştir: 'Bu söz, Yahudilerin ve Sofist zındıkların uydurmalarındandır; aklı başında hiçbir kimsenin bundaki bilgilerin sıhhatine inanması uygun düşmez. Şeytanın bir peygamber suretine bürünmesi, nihayetinde durumun insanlara karışık gelip o surete giren varlığı peygamber zannetmeleri nasıl caiz olabilir? Şayet böyle bir şey mümkün olsaydı, hiçbir peygamberin gönderilişine güven kalmazdı. Allah Teâlâ'dan dinimizin ve aklımızın selametini dileriz. Bu rivayetteki en çirkin şeylerden biri de şeytanın, peygamberinin hanımlarına musallat olup onlar hayızlı iken onlarla cima ettiği iddiasıdır; Allahu Ekber! Bu apaçık bir iftira ve korkunç bir cürümdür! Haberin İbn Abbas'a [radıyallâhu Teâlâ anhümâ] nispet edilmesinin sıhhati teslim edilemez; aynı şekilde işittiğin kimseler söylese bile senedinin ona kuvvetli bir şekilde ulaştığı iddiası da kabul edilemez.'
وجاء عن ابن عباس برواية عبد الرزاق وابن المنذر ما هو ظاهر في أن ذلك من أخبار كعب ومعلوم أن كعبا يرويه عن كتب اليهود وهي لا يوثق بها على أن اشعار ما يأتي بأن تسخير الشياطين بعد الفتنة يأبى صحة هذه المقالة كما لا يخفى، ثم إن أمر خاتم سليمان ﵇ في غاية الشهرة بين الخواص والعوام ويستبعد جدا أن يكون الله تعالى قد ربط ما أعطى نبيه ﵇ من الملك بذلك الخاتم وعندي أنه لو كان في ذلك الخاتم السر الذي يقولون لذكره الله ﷿ في كتابه والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in rivayetiyle İbn Abbas'tan nakledilen haberlerde, bunun Kâ'b'ın rivayetlerinden olduğu açıktır; Kâ'b'ın bunu Yahudi kitaplarından rivayet ettiği ve bunlara güvenilemeyeceği ise malumdur. Kaldı ki gelecek ayetlerin şeytanların musahhar kılınmasının fitneden sonra olduğuna işaret etmesi de gizli olmadığı üzere bu sözün sıhhatini reddeder. Sonra, Süleyman'ın [aleyhisselâm] yüzüğü meselesi havas ve avam arasında son derece meşhurdur; ancak Allah Teâlâ'nın, peygamberine [aleyhisselâm] verdiği mülkü o yüzüğe bağlamış olması son derece uzaktır. Bana göre şayet o yüzükte söyledikleri gibi bir sır olsaydı, Allah [azze ve celle] bunu Kitabında zikrederdi. İşin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.
وقال قوم: مرض سليمان ﵇ مرضا كالإغماء حتى صار على كرسيه كأنه جسد بلا روح وقد شاع قولهم في الضعيف: لحم على وضم وجسد بلا روح فالجسد الملقى على الكرسي هو ﵇ نفسه.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Süleyman [aleyhisselâm] baygınlık gibi ağır bir hastalığa yakalandı; öyle ki tahtının üzerinde sanki ruhsuz bir ceset gibi kaldı. Nitekim zayıf kimseler hakkında 'et kütüğü üzerinde bir et ve ruhsuz bir ceset' denilmesi yaygındır; dolayısıyla tahtın üzerine bırakılan ceset, bizzat kendisidir [aleyhisselâm].
وروي ذلك عن أبي مسلم وقال في قوله تعالى: ثُمَّ أَنابَ أي رجع إلى الصحة وجعل جَسَداً حالا من مفعول ألقينا المحذوف كأنه قيل ولقد فتنا سليمان أي ابتليناه وأمرضناه وألقيناه على كرسيه ضعيفا كأنه جسد بلا روح ثم رجع إلى صحته، ولا يخفى سقمه، والحق ما ذكر أولا في الحديث المرفوع، وعطف أَنابَ بثم وكان الظاهر الفاء كما في قوله تعالى: فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ قيل إشارة إلى استمرار إنابته وامتدادها فإن الممتد يعطف بها نظرا
Bu görüş Ebû Müslim'den rivayet edilmiştir. O, Yüce Allah'ın { ثُمَّ أَنابَ } “sonra yöneldi” buyruğu hakkında; 'yani sağlığına geri döndü' demiş ve { جَسَداً } “bir ceset” lafzını, hazfedilmiş olan { أَلْقَيْنا } fiilinin mef'ûlünden hâl kılmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik; yani onu sınadık, hastalandırdık ve onu tahtının üzerine sanki ruhsuz bir cesetmiş gibi zayıf bir halde bıraktık, sonra da sağlığına kavuştu.' Bu görüşün sakatlığı gizli değildir. Hak olan, merfû hadiste ilk zikredilendir. { أَنابَ } fiilinin Yüce Allah'ın: { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } [Sâd: 24] buyruğundaki gibi fâ harfi ile olması zahir iken sümme (ثُمَّ) ile atfedilmesi hakkında; inâbesinin devamlılığına ve uzamasına işaret olduğu söylenmiştir, zira uzayıp giden durumlar
لأواخره بخلاف الاستغفار فإنه ينبغي المسارعة إليه ولا امتداد في وقته، وقيل: إن العطف بثم هنا لما أنه ﵇ لم يعلم الداعي إلى الإنابة عقيب وقوعه وهذا بخلاف ما كان في قصة داود ﵇ فإن العطف هناك على ظن الفتنة واللائق به أن لا يؤخر الاستغفار عنه، وقيل: العطف بها هنا لما أن بين زمان الإنابة وأول زمان ما وقع منه ﵇ من ترك الاستثناء مدة طويلة وهي مدة الحمل وليس بين زمان استغفار داود ﵇ وأول زمان ما وقع منه كذلك قالَ بدل من أَنابَ وتفسير له على ما في إرشاد العقل السليم وهو الظاهر. ويمكن أن يكون استئنافا بيانيا نشأ من حكاية ما تقدم كأنه قيل فهل كان له حال لا يضر معه مسح الخيل سوقها وأعناقها وهل كان بحيث تقتضي الحكمة فتنته؟ فأجيب بما أجيب وحاصله نعم كان له حال لا يضر معه المسح وكان بحيث تقتضي الحكمة فتنته فقد دعا بملك عظيم فوهب له، ويمكن أن يقرر الاستئناف على وجه آخر، وكذا يمكن أن يكون استئنافا نحويا لحكاية شيء من أحواله ﵇ فتأمل رَبِّ اغْفِرْ لِي ما لم أستحسن صدوره عني.
sonuçları dikkate alınarak sümme ile atfedilir. İstiğfar ise böyle değildir; çünkü ona acele edilmesi gerekir ve vaktinde uzama yoktur. Bir görüşe göre burada sümme ile atfedilmesi, onun [aleyhisselâm] vukuunun hemen ardından inâbeye sevk eden sebebi bilmeyişindendir. Bu durum Dâvûd'un [aleyhisselâm] kıssasındakinden farklıdır; zira oradaki atıf fitne zannı üzerinedir ve ona yakışan da istiğfarı geciktirmemektir. Yine denildi ki: Burada sümme ile atfedilmesi; inâbe zamanı ile istisnayı terk etmesi hadisesinin ilk zamanı arasında hamilelik süresi gibi uzun bir müddet bulunmasındandır; Dâvûd'un [aleyhisselâm] istiğfar zamanı ile kendisinden sadır olan durumun ilk zamanı arası ise böyle değildir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere { قالَ } “dedi” fiili, { أَنابَ } fiilinden bedeldir ve onun tefsiridir ki zahir olan da budur. Önceki anlatımdan doğan beyânî bir istînâf olması da mümkündür; sanki şöyle denilmiştir: 'Onun için atların bacaklarını ve boyunlarını kesmesinin zarar vermeyeceği bir hal var mıydı ve hikmetin imtihan edilmesini iktiza edeceği bir konumda mıydı?' Buna verilen cevapla karşılık verilmiştir; hülasası şudur: Evet, meshetmenin zarar vermeyeceği bir hali vardı ve hikmetin onu imtihan etmeyi iktiza edeceği bir konumdaydı; nitekim büyük bir mülk için dua etmiş ve bu kendisine bağışlanmıştır. İstînâf başka bir vecihle de takrir edilebilir. Aynı şekilde onun [aleyhisselâm] hallerinden birini nakletmek için nahiv bakımından bir istînâf olması da mümkündür, iyi düşün! { رَبِّ اغْفِرْ لِي } “Rabbim! Beni bağışla”, benden sadır olmasını uygun görmediğim şeyi.
وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي أي لا يصح لأحد غيري لعظمته فبعد هنا نظير ما في قوله تعالى:
{ وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümranlık bağışla!”; yani büyüklüğü sebebiyle benden başka hiç kimse için sahih ve layık olmayacak bir hükümranlık. Buradaki { بَعْدِي } “benden sonra” ifadesi, Yüce Allah'ın:
فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ [الجاثية: ٢٣] أي غير الله تعالى، وهو أعم من أن يكون الغير في عصره، والمراد وصف الملك بالعظمة على سبيل الكناية كقولك لفلان ما ليس لأحد من الفضل والمال وربما كان في الناس أمثاله تريد أن له من ذلك شيئا عظيما لا أن لا يعطى أحد مثله ليكون منافسة، وما
{ فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } [el-Câsiye: 23] “Artık Allah'tan başka ona kim hidayet edebilir?” ayetindeki gibidir; yani 'Allah Teâlâ'dan başka' demektir. Bu, o başkasının onun asrında olmasından daha umumidir. Buradaki murat, mülkü kinaye yoluyla büyüklükle vasfetmektir; nitekim senin bir kimseye 'Falandaki fazilet ve mal kimsede yoktur' demen gibi; oysa insanlar arasında benzerleri bulunabilir, sen bununla onda bu şeyden çok büyük miktarda bulunduğunu kastetmektesin, yoksa bir haset/çekememezlik olsun diye başkasına benzerinin verilmemesini değil. Şu da vardır ki,
أخرج عبد بن حميد والبخاري ومسلم والنسائي والحكيم الترمذي في نوادر الأصول وابن مردويه عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «إن عفريتا جعل يتفلت علي البارحة ليقطع على صلاتي وإن الله تعالى أمكنني منه فلقد هممت أن أربطه إلى سارية من سواري المسجد حتى تصبحوا فتنظروا إليه كلكم فذكرت قول أخي سليمان رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي فرده الله تعالى خاسئا»
Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Nesâî, Nevâdirü'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den naklettikleri rivayette Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Dün gece namazımı bozmak için bir ifrit aniden üzerime atıldı; Allah Teâlâ bana ona karşı güç verdi. Sabahleyin hepiniz ona bakasınız diye onu mescidin direklerinden birine bağlamayı arzu ettim; fakat kardeşim Süleyman'ın: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Rabbim! Beni bağışla ve bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümranlık bağışla” sözünü hatırladım da Allah Teâlâ onu rezil ve rüsvay olarak geri çevirdi.»
لا ينافي ذلك لأنه ﵊ أراد كمال رعاية دعوة أخيه سليمان ﵇ بترك شيء تضمنه ذلك الملك العظيم وإلا فالملك العظيم ليس مجرد ربط عفريت إلى سارية بل هو سائر ما تضمنه قوله تعالى الآتي فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ إلخ، وقيل: إن عدم المنافاة لأن الكناية تجامع إرادة الحقيقة كما تجامع إرادة عدمها، ولعله إنما طلب ﵇ ذلك ليكون علامة على قبول سؤاله المغفرة وجبر قلب عما فاته بترك الاستثناء أو ليتوصل به إلى تكثير طاعته لله ﷿ ونعمة الدنيا الصالحة للعبد الصالح فلا إشكال في طلب الملك في هذا المقام إذا قلنا بما يقتضيه ظاهر النظم الجليل من صدور الطلبين معا.
Bu rivayet mezkûr anlama mani değildir; zira o [aleyhissalâtü vesselâm], o muazzam mülkün tazammun ettiği bir şeyi terk etmek suretiyle kardeşi Süleyman'ın [aleyhisselâm] duasına tam bir riayet göstermek istemiştir. Aksi takdirde o muazzam mülk, sırf bir ifriti direğe bağlamaktan ibaret değildir; bilakis Yüce Allah'ın gelecek olan: { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ } “Bunun üzerine biz rüzgârı ona boyun eğdirdik” vs. buyruğunun tazammun ettiği diğer şeylerin tamamıdır. Yine denildi ki: Mani olmaması şundandır; çünkü kinaye, hakikatin irade edilmemesiyle bir arada bulunabileceği gibi hakikatin iradesiyle de bir arada bulunabilir. Muhtemelen o [aleyhisselâm] bunu, mağfiret talebinin kabul edildiğine bir alamet olması ve istisnayı terk etmekle kaçırdığı şeyi telafi edip gönlünü ferahlatması için yahut Allah'a [azze ve celle] itaatini çoğaltmaya bir vesile kılması için istemiştir; zira salih bir kul için salih dünya nimeti ne güzeldir! Dolayısıyla yüce nazmın zahirinin iktiza ettiği üzere iki talebin birlikte sadır olduğunu söylediğimiz takdirde, bu makamda mülk talep edilmesinde hiçbir müşkül yoktur.
وقال الزمخشري: كان سليمان ﵇ ناشئا في بيت الملك والنبوة ووارثا لهما فأراد أن يطلب من ربه ﷿ معجزة فطلب على حسب إلفه ملكا زائدا على الممالك زيادة خارقة للعادة بالغة حد الإعجاز ليكون ذلك دليلا على نبوته قاهرا للمبعوث إليهم ولن تكون معجزة حتى تخرق العادات فذلك معنى لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي فقوله من بعدي بمعنى من دوني وغيري كما في الوجه السابق، وحسن طلب ذلك معجزة مع قطع النظر عن الإلف أنه ﵇ كان زمن الجبارين وتفاخرهم بالملك ومعجزة كل نبي من جنس ما اشتهر في عصره، ألا ترى أنه لما اشتهر السحر وغلب في عهد الكليم ﵇ جاءهم بما يتلقف ما أتوا به. ولما اشتهر الطلب في عهد المسيح ﵇ جاءهم بإبراء الأكمه والأبرص وإحياء الموتى، ولما اشتهر في عهد خاتم الرسل ﷺ الفصاحة أتاهم بكلام لم يقدروا على أقصر فصل من فصوله. واعترض بأن اللائق بطلب المعجزة أن يكون في ابتداء النبوة وظاهر النظم الجليل أن هذا الطلب كان بعد الفتنة والإنابة كيف لا وقوله تعالى: قالَ إلخ بدل من أَنابَ وتفسير له والفتنة لم تكن في الابتداء كما يشعر به النظم. وأجيب بأنا لا نسلم أن اللائق بطلب المعجزة كونها في ابتداء النبوة وإن سلم فليس
Zemahşerî şöyle demiştir: 'Süleyman [aleyhisselâm] mülk ve nübüvvet evinde yetişmiş ve bunlara varis olmuştu; bu sebeple Rabbinden [azze ve celle] bir mucize istemeyi arzu etti. Alışılagelmiş durumuna uygun olarak krallıkların fevkinde, harikulade ve mucize derecesine ulaşan bir mülk istedi ki bu, peygamberliğine bir delil ve kendilerine gönderildiği kimselere karşı galebe çalıcı olsun; zira adetleri aşmadıkça mucize olamaz. İşte { لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak” ifadesinin manası budur. Onun { مِنْ بَعْدِي } “benden sonra” sözü, önceki vecihte olduğu gibi 'benden gayrı ve başkası' anlamındadır. Alışkanlık bir kenara bırakılsa bile bunu bir mucize olarak talep etmenin güzelliği şudur: O [aleyhisselâm] zorba hükümdarların ve onların mülk ile övündükleri bir devirde bulunuyordu; her peygamberin mucizesi ise kendi asrında meşhur olan şeyin cinsinden olur. Görmez misin ki Kelîm'in [aleyhisselâm] devrinde büyü meşhur olup üstün geldiğinde, onların getirdiklerini yutacak şeyi getirdi. Mesîh'in [aleyhisselâm] devrinde tıp meşhur olduğunda, körü ve alacalıyı iyileştirmeyi ve ölüleri diriltmeyi getirdi. Resullerin Sonuncusu'nun [sallallâhu aleyhi ve sellem] devrinde fesahat meşhur olduğunda, en kısa suresine dahi güç yetiremedikleri bir kelamı getirdi.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Mucize talebine layık olan, bunun nübüvvetin başlangıcında olmasıdır; yüce nazmın zahiri ise bu talebin fitne ve inâbeden sonra olduğunu göstermektedir. Nasıl olmasın ki Yüce Allah'ın: { قالَ } “dedi” buyruğu { أَنابَ } “yöneldi” fiilinden bedel ve onun tefsiridir; fitne ise nazmın ihsas ettirdiği üzere başlangıçta değildi. Buna şöyle cevap verilmiştir: Mucize talebine layık olanın nübüvvetin başlangıcında olması gerektiğini kabul etmiyoruz; kabul edilse bile