Binûn

Sâd Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

في الآية ما ينافي وقوعه، وكذا وقوع الفتنة في ابتدائها لا سيما إن قلنا: إن قوله تعالى قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي إلخ ليس تفسيرا لأناب. وأجيب على القول بأن الفتنة كانت سلب الملك بأن رجوعه بعد كالابتداء.

ayette bunun vuku bulmasına aykırı bir durum yoktur; aynı şekilde -özellikle Yüce Allah'ın { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي } “Rabbim! Beni bağışla, dedi” vs. buyruğunun { أَنابَ } fiilinin tefsiri olmadığını söylersek- fitnenin başlangıçta vuku bulmasına da [aykırı bir durum yoktur]. Fitnenin mülkün elden alınması olduğu görüşüne göre ise, bundan sonra mülkün geri dönmesinin bir nevi başlangıç gibi olduğu şeklinde cevap verilmiştir.

وذكر بعض الذاهبين إلى ذلك أنه ﵇ أقام في ملكه قبل هذه الفتنة عشرين سنة وأقام بعدها عشرين سنة أيضا وقالوا في هذه الآية: إن مصب الدعاء الوصف فمعنى الآية هب لي ملكا لا ينبغي لأحد غيري ممن هو في عصري بأن يسلبه مني كهذه السلبة.

Bu görüşe meyledenlerden bazıları, onun [aleyhisselâm] bu fitneden önce mülkünde yirmi yıl kaldığını, fitneden sonra da yine yirmi yıl kaldığını zikretmişler ve bu ayet hakkında şöyle demişlerdir: 'Duanın asıl hedefi nitelemedir. Ayetin manası şudur: Bana, bu şekilde elimden alınması gibi benden geri alınmayacak tarzda, asrımda yaşayan benden başka hiç kimseye layık olmayacak bir mülk hibe et.'

وروي هذا المعنى عن عطاء بن أبي رباح وقتادة، وحاصله الدعاء بعدم سلب ملكه عنه في حياته، ويفهم مما في سياق التفريع إجابة سؤاله ﵇ وأن ما وهب له لا يسلب عنه بعد. وجوز أن يكون هذا دعاء بعدم السلب وإن لم يتقدم سلب ودوام نعمة الله ﷿ مما يحسن الدعاء به والآثار ملأى من ذلك فهذا الوجه لا يتعين بناؤه على تفسير الفتنة بسلب الملك على ما حكي سابقا.

Bu mana Atâ b. Ebî Rebâh ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Neticesi ise hayatta olduğu müddetçe mülkünün elinden alınmaması için dua etmektir. Tefri' (sonuç) bağlamından da onun [aleyhisselâm] talebinin kabul edildiği ve kendisine hibe edilen şeyin bundan böyle elinden alınmayacağı anlaşılır. Daha önce bir elden alınma gerçekleşmemiş olsa bile bunun elden alınmama duası olması da caiz görülmüştür. Nitekim Allah'ın [azze ve celle] nimetinin devamı, kendisiyle dua edilmesi güzel olan şeylerdendir ve rivayetler bununla doludur. Dolayısıyla bu vechin, daha önce nakledildiği üzere fitnenin mülkün elden alınması şeklinde tefsir edilmesine bina kılınması zorunlu değildir.

وقال الجبائي: إنه ﵇ طلب ملكا لا يكون لغيره أبدا ولم يطلب ذلك إلا بعد الإذن فإن الأنبياء ﵈ لا يطلبون إلا ما يؤذن لهم في طلبه وجائز أن يكون الله تعالى قد أعلمه أنه إن سأل ذلك كان أصلح له في الدين وأعلمه أن لا صلاح لغيره فيه وهو نظير قول القائل: اللهم اجعلني أكثر أهل زماني مالا إذا علمت أن ذلك أصلح لي فإنه حسن لا ينسب قائله إلى شح اه. قيل ويجوز أن يكون معنى الآية عليه هب لي ملكا ينبغي لي حكمة ولا ينبغي حكمة لأحد غيري وأراد بذلك طلب أن يكون ﵇ متأهلا لنعم الله ﷿ وهو كما ترى. وقيل غير ذلك، ومن أعجب ما رأيت ما قاله السيد المرتضى: إنه يجوز أن يكون إنما سأل ملك الآخرة وثواب الجنة ويكون معنى قوله:

Cübbâî şöyle demiştir: 'O [aleyhisselâm] ebediyen başkasına verilmeyecek bir mülk talep etmiştir ve bunu ancak izin verildikten sonra talep etmiştir; zira peygamberler [aleyhimüsselâm] ancak talep etmelerine izin verilen şeyleri isterler. Yüce Allah'ın, bunu istemesinin kendisi için dinde daha hayırlı olacağını ve onda başkası için bir hayır bulunmadığını ona bildirmiş olması caizdir. Bu durum, 'Allah'ım! Eğer benim için daha hayırlı olduğunu biliyorsan beni zamanımın insanlarının en çok mala sahip olanı kıl' diyen kimsenin sözü gibidir. Şüphesiz bu güzeldir ve bunu söyleyen cimrilikle itham edilmez.' Buna göre ayetin manasının, 'Bana hikmet gereği bana layık olan, fakat hikmet gereği benden başka hiç kimseye layık olmayan bir mülk hibe et' şeklinde olması da caiz görülmüştür. Bununla onun [aleyhisselâm] Allah'ın [azze ve celle] nimetlerine ehil olmayı talep etmeyi kastettiği ileri sürülmüştür ki bu da gördüğün gibidir. Bundan başka şeyler de söylenmiştir. Gördüklerimin en hayret vericisi ise Seyyid el-Murtazâ'nın şu sözüdür: 'Onun ancak ahiret mülkünü ve cennet sevabını istemiş olması caizdir. Bu durumda onun:

لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي لا يستحقه بعد وصوله إليه من حيث لا يصح أن يعمل ما يستحق به ذلك لانقطاع التكليف، ولا يخفى أنه مما لا يرتضيه الذوق والتفريع الآتي آب عنه كل الإباء، واستدل بعضهم بالآية على بعض الأقوال المذكورة فيها على تكفير من ادعى استخدام الجن وطاعتهم له وأيد ذلك بالحديث السابق، والحق أن استخدام الجن الثابت لسليمان ﵇ لم يكن بواسطة أسماء ورياضات بل هو تسخير إلهي من غير واسطة شيء وكان أيضا على وجه أتم وهو مع ذلك بعض الملك الذي استوهبه فالمختص على تقدير إفادة الآية الاختصاص مجموع ما تضمنه قوله تعالى: فَسَخَّرْنا إلخ فالظاهر عدم اكفاء من يدعي استخدام شيء من الجن، ونحن قد شاهدنا مرارا من يدعي ذلك وشاهدنا آثار صدق دعواه على وجه لا ينكره إلا سوفسطائي أو مكابر.

{ لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak” sözünün manası: Oraya ulaştıktan sonra, mükellefiyetin sona ermesi sebebiyle onu hak edecek bir amel işlemesi sahih olamayacağı cihetle, ondan sonra hiç kimse bunu hak edemez [demektir].' Zevk-i selimin bunu kabul etmeyeceği ve sonraki tefri'in (bağlamın) bunu tamamen reddettiği gizli değildir. Bazıları, bu ayette zikredilen kimi görüşlere dayanarak cinleri istihdam ettiğini ve cinlerin kendisine itaat ettiğini iddia eden kimsenin tekfir edileceğine delil getirmiş ve bunu önceki hadisle desteklemiştir. Doğrusu şudur ki, Süleyman [aleyhisselâm] için sabit olan cinleri istihdam etme, isimler ve riyazetler vasıtasıyla değil, hiçbir vasıta olmaksızın ilahi bir teshir (boyun eğdirme) iledir ve aynı zamanda en mükemmel şekilde idi. Bununla birlikte bu, hibe edilmesini istediği mülkün sadece bir kısmıdır. Ayetin tahsisi ifade ettiği varsayımına göre [ona] has kılınan şey, Yüce Allah'ın { فَسَخَّرْنا } “Böylece teshir ettik (boyun eğdirdik)” vs. buyruğunun içerdiği şeylerin tamamıdır. Dolayısıyla cinlerden bir şeyi istihdam ettiğini iddia eden kimsenin tekfir edilmemesi zahir olandır. Bizler bunu iddia edenleri defalarca müşahede ettik ve iddiasının doğruluğunun izlerini ancak bir sofistin veya bir inatçının inkâr edebileceği bir şekilde gördük.

ومن الاتفاقيات الغريبة أني اجتمعت يوم تفسيري لهذه الآية برجل موصلي يدعي ذلك وامتحنته بما يصدق دعواه في محفل عظيم ففعل وأتى بالعجب العجاب، وكانت الأدلة على نفي احتمال الشعبذة ونحوها ظاهرة لذوي الألباب إلا أن لي إشكالا في هذا المقام وهو أن الخادم الجني قد يحضر الشيء الكثيف من نحو صندوق مقفل بين جمع في حجرة أغلقت أبوابها وسدت منافذها ولم يشعر به أحد، ووجه الإشكال أن الجني لطيف فكيف ستر الكثيف فلم ير في الطريق وكيف أخرجه من الصندوق وأدخله الحجرة وقد سددت المنافذ، وتلطف الكثيف ثم تكثفه بعد مما لا يقبله إلا كثيف أو سخيف، ومثل ذلك كون الإحضار المذكور على نحو إحضار عرش بلقيس بالإعدام والإيجاد كما يقوله الشيخ الأكبر أو بوجه آخر كما يقول غيره، ولعل الشرع أيضا يأبى هذا، وسرعة المرور إن نفعت ففي عدم الرؤية في الطريق، وقصارى ما يقال لعل للجني سحرا أو نحوه سلب به الإحساس فتصرف بالصندوق ومنافذ الحجرة حسبما أراد وأتى بالكثيف يحمله ولم يشعر به أحد من الناس فإن تم هذا فبها وإلا فالأمر مشكل، وظاهر جعل

Garip tevafuklardandır ki, bu ayeti tefsir ettiğim gün bunu iddia eden Musullu bir adamla bir araya geldim ve büyük bir topluluk içinde iddiasını doğrulayacak şeylerle onu imtihan ettim; o da bunu yaptı ve akıllara durgunluk veren şeyler getirdi. Gözbağcılık ve benzeri ihtimalleri nefyeden deliller akıl sahipleri için aşikardı. Ancak benim bu makamda bir müşkülüm vardır; o da şudur: Cin hizmetçi, kapıları kilitlenmiş ve menfezleri kapatılmış bir odadaki topluluk arasında kilitli bir sandık gibi bir yerden yoğun/cismani bir şeyi hiç kimse fark etmeden getirebilmektedir. Müşkülün yönü şudur: Cin latiftir (cismaniyetsiz/şeffaf); o halde yoğun cismi yolda görülmeyecek şekilde nasıl gizledi, menfezler kapatılmış olduğu halde onu sandıktan nasıl çıkardı ve odaya nasıl soktu? Yoğun cismin önce latifleşip sonra tekrar yoğunlaşması ise ancak kaba veya ahmak bir kimsenin kabul edebileceği bir şeydir. Bahsi geçen getirmenin, Şeyhu'l-Ekber'in söylediği gibi yok etme ve yeniden var etme yoluyla yahut başkalarının söylediği gibi başka bir vecihle Belkıs'ın tahtının getirilmesi tarzında olması da böyledir. Belki de şeriat da bunu kabul etmez. Hızlı geçiş fayda verirse, yolda görülmemede fayda verir. Söylenebilecek en son söz: 'Belki de cinnin, hisleri iptal ettiği bir sihri veya benzeri bir gücü vardır; böylece sandıkta ve odanın menfezlerinde dilediği gibi tasarruf etmiş, yoğun cismi taşıyarak getirmiş ve insanlardan hiç kimse onu fark etmemiştir' denmesidir. Şayet bu tamam ise ne ala, aksi takdirde mesele müşkildir. Zahir olan,

جملة قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي تفسيرا للإنابة يقتضي أن الاستغفار مقصود لذاته لا وسيلة للاستيهاب، وفي كون الاستيهاب مقصودا لذاته أيضا احتمالان.

{ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي } “Rabbim! Beni bağışla, dedi” cümlesinin inâbenin tefsiri kılınmasıdır ki bu da istiğfarın hibe talebine bir vesile olmayıp bizzat kendisinin kastedildiğini iktiza eder. Mülk talebinin de bizzat kastedilen bir şey olması hususunda iki ihtimal vardır.

وتقديم الاستغفار على تقدير كونهما مقصودين بالذات لمزيد اهتمامه بأمر الدين وقد يجعل مع هذا وسيلة للاستيهاب المقصود أيضا فإن افتتاح الدعاء بنحو ذلك أرجى للإجابة، وجوز على بعد بعد التزام الاستئناف في الجملة كون الاستيهاب هو المقصود لذاته والاستغفار وسيلة له، وسيجيء إن شاء الله تعالى ما قيل في الاستئناس له.

Her ikisinin de bizzat kastedilmiş olması takdirinde istiğfarın öne alınması, din işine daha fazla ehemmiyet verilmesindendir. Bununla birlikte, yine kastedilen mülk talebi için bir vesile de kılınabilir; zira duaya bu tür [istiğfarla] başlamak kabul edilmeye daha fazla umut verir. Cümlede isti'nâf kabul edildikten sonra -uzak bir ihtimal olmakla beraber- mülk talebinin bizzat kastedilen şey, istiğfarın ise ona bir vesile olması da caiz görülmüştür. Buna delil getirme sadedinde söylenenler inşâallahu teâlâ gelecektir.

وقرىء «من بعدي» بفتح الياء وحكى القراءة به في لي، وقوله تعالى: إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ تعليل للدعاء بالمغفرة والهبة معا لا للدعاء بالأخيرة فقط فإن المغفرة أيضا من أحكام وصف الوهابية قطعا، ومن جوز كون الاستيهاب هو المقصود استأنس له بهذا التعليل ظنا منه أنه للدعاء بالأخيرة فقط وكذا بعدم التعرض لإجابة الدعاء بالأولى فإن الظاهر أن قوله تعالى: فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ إلى آخره تفريع على طلبه ملكا لا ينبغي لأحد من بعده ولو كان الاستغفار مقصودا أيضا لقيل فغفرنا له وسخرنا له الريح إلخ. وأجيب بأنه يجوز أن يقال: إن المغفرة لمن استغفر لا سيما الأنبياء ﵈ لما كانت أمرا معلوما بخلاف هبة ملك لمن استوهب لم يصرح بها واكتفى بدلالة ما ذكر في حيز الفاء مع ما في الآية بعد على ذلك، وتقوى هذه الدلالة على تقدير أن يكون طلب الملك علامة على قبول استغفاره وإجابة دعائه فتأمل، والتسخير التذليل أي فذللناها لطاعته إجابة لدعوته، وقيل أدمنا تذليلها كما كان وقرأ الحسن وأبو رجاء وقتادة وأبو جعفر «الرياح» بالجمع قيل: وهو أوفق لما شاع من أن الريح تستعمل في الشر والرياح في الخير، وقد علمت أن ذلك ليس بمطرد، وقوله تعالى: تَجْرِي بِأَمْرِهِ بيان لتسخيرها له ﵇ أو حال أي جارية بأمره رُخاءً أي لينة من الرخاوة لا تحرك لشدتها. واستشكل هذا بأنه ينافي قوله تعالى: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً [الأنبياء: ٨١] لوصفها ثمت بالشدة وهنا باللين.

«من بعدي» (min ba'diye) şeklinde ye harfinin fethasıyla da okunmuştur; «لي» (liye) kelimesinde de bu okuyuş nakledilmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } “Şüphesiz sen, evet sen çok bağışlayıcısın” buyruğu, sadece son duanın değil, hem mağfiret hem de hibe duasının gerekçesidir; zira mağfiret de kesinlikle 'Vehhâb' vasfının hükümlerindendir. Mülk talebinin asıl kastedilen olduğunu caiz gören kimse, bu gerekçenin sadece son duaya ait olduğunu zannederek ve ilk duanın kabulüne değinilmemesinden hareketle buna tutunmuştur; zira Yüce Allah'ın: { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ } “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik” buyruğunun, onun kendisinden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk talebine tefri' (sonuç) kılındığı zahirdir. Şayet istiğfar da kastedilmiş olsaydı, 'Biz de onu bağışladık ve rüzgârı onun emrine verdik...' denilirdi. Buna şöyle cevap verilmiştir: Denilebilir ki, istiğfar eden kimsenin -bilhassa peygamberlerin [aleyhimüsselâm]- bağışlanması bilinen bir husus olduğu için, mülk talep eden kimseye mülk hibe edilmesinin aksine, buna açıkça yer verilmemiş; fâ harfinin kapsamında zikredilen şeylerin ve sonraki ayette bulunanların buna delaletiyle yetinilmiştir. Mülk talebinin, istiğfarının kabul edildiğine ve duasının müstecap olduğuna bir alamet olması takdirinde bu delalet daha da güçlenir, iyi düşün! Teshir, boyun eğdirmektir; yani duasını kabul ederek rüzgârı onun itaatine amade kıldık. 'Olduğu gibi boyun eğmesini devam ettirdik' de denilmiştir. Hasan, Ebû Recâ, Katâde ve Ebû Ca'fer «الرياح» (er-riyâh) şeklinde çoğul okumuşlardır; 'er-rîh' kelimesinin şerde, 'er-riyâh' kelimesinin ise hayırda kullanıldığına dair yaygın olan kurala bunun daha uygun olduğu söylenmiştir; fakat bunun her zaman geçerli olmadığını öğrenmiştin. Yüce Allah'ın: { تَجْرِي بِأَمْرِهِ } “onun emriyle akıp giden” buyruğu, rüzgârın ona [aleyhisselâm] boyun eğdirilmesinin beyanı veya haldir; yani şiddetinden ötürü sarsmayan, yumuşaklıktan gelen { رُخاءً } “tatlı tatlı” yani yumuşak olarak onun emriyle akıp giden [demektir]. Rüzgârın orada şiddetle, burada ise yumuşaklıkla nitelenmesinden dolayı bunun, Yüce Allah'ın: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً } [el-Enbiyâ: 81] “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]” buyruğuyla çeliştiği ileri sürülerek müşkül görülmüştür.

وأجيب بأنها كانت في أصل الخلقة شديدة لكنها صارت لسليمان لينة سهلة أو أنها تشتد عند الحمل وتلين عند السير فوصفت باعتبار حالين أو أنها شديدة في نفسها فإذا أراد سليمان ﵇ لينها لانت على ما يشير إليه قوله تعالى: بِأَمْرِهِ أو أنها تلين وتعصف باقتضاء الحال، وقال ابن عباس والحسن والضحاك: رخاء مطيعة لا تخالف إرادته كالمأمور المنقاد، فالمراد بلينها انقيادها له وهو لا ينافي عصفها، واللين يكون بمعنى الإطاعة وكذا الصلابة تكون بمعنى العصيان حَيْثُ أَصابَ أي قصد وأراد كما روي عن ابن عباس والضحاك وقتادة، وحكي الزجاج عن العرب أصاب الصواب فأخطأ الجواب، وعن رؤبة أن رجلين من أهل اللغة قصداه ليسألاه عن هذه الكلمة فخرج إليهما فقال: أي تصيبان؟ فقالا: هذه طلبتنا ورجعا ويقال أصاب الله تعالى بك خيرا، وأنشد الثعلبي:

Buna şöyle cevap verilmiştir: Rüzgâr asıl yaratılışında şiddetli idi, fakat Süleyman için yumuşak ve elverişli hale geldi; yahut yük taşırken şiddetlenir, seyrederken yumuşardı; böylece iki ayrı hali itibarıyla nitelenmiştir. Yahut kendi zatında şiddetlidir; Süleyman [aleyhisselâm] onun yumuşamasını dilediğinde Yüce Allah'ın { بِأَمْرِهِ } “onun emriyle” buyruğunun işaret ettiği üzere yumuşardı; yahut durumun gereğine göre yumuşar ve fırtına gibi eserdi. İbn Abbas, Hasan ve Dahhâk şöyle demişlerdir: 'Ruhâ', itaatkâr, boyun eğmiş bir memur gibi onun iradesine muhalefet etmeyen demektir.' Dolayısıyla yumuşaklığından kasıt, ona boyun eğmesidir ve bu da fırtına gibi esmesine aykırı değildir. Yumuşaklık (lîn) itaat anlamına, sertlik (salâbet) de isyan anlamına gelebilir. { حَيْثُ أَصابَ } “dilediği yere” yani İbn Abbas, Dahhâk ve Katâde'den rivayet edildiği üzere yöneldiği ve istediği yere [demektir]. Zeccâc Araplardan: 'Doğruyu murad etti fakat yanlış cevap verdi' sözünü nakletmiştir. Rû'be'den rivayet edildiğine göre dil ehlinden iki adam bu kelimeyi sormak için ona gitmişler, o da onların yanına çıkıp: 'Nereyi kastediyorsunuz?' demiş; onlar da 'Arayışımız buydu' deyip geri dönmüşlerdir. 'Allah seninle hayrı murad etti' de denilir. Sa'lebî şu beyti okumuştur:

أصاب الكلام فلم يستطع ... فأخطا الجواب لدى المعضل

Sözü doğru söylemek istedi ama güç yetiremedi ... Zor meselede yanlış cevap verdi.

وعن قتادة أن أصاب بمعنى أراد لغة هجر وقيل لغة حمير، وجوز أن يكون أصاب من صاب يصوب بمعنى نزل، والهمزة للتعدية أي حيث أنزل جنوده. وحيث متعلقة بسخرنا أو بتجري وَالشَّياطِينَ عطف على الريح كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ بدل من الشَّياطِينَ وهو بدل كل من كل أن أريد المعهودون المسخرون أو أريد من له قوة البناء والغوص والتمكن منهما أو بدل بعض إن لم يرد ذلك فيقدر ضمير أي منهم والغوص لاستخراج الحلية وهو ﵇ على ما قيل أول من استخرج الدر وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ عطف على كُلَّ لا على الشَّياطِينَ لأنهم منهم إلا أن يراد العهد ولا على ما أضيف إليه كُلَّ لأنه لا يحسن فيه إلا الإضافة إلى مفرد منكر أو جمع معرف، والأصفاد جمع صفد وهو القيد في المشهور، وقيل الجامعة أعني الغل الذي يجمع اليدين إلى

Katâde'den, 'asâbe' fiilinin 'istedi/kastetti' manasında Hecer lehçesi olduğu, Himyer lehçesi olduğu da rivayet edilmiştir. 'Asâbe' fiilinin 'indi' manasındaki 'sâbe yesûbu' kökünden olması ve hemzenin geçişlilik (ta'diye) için olması da caiz görülmüştür; yani askerlerini indirdiği yer [demektir]. 'Haysü' kelimesi 'sahharnâ' fiiline veya 'tecrî' fiiline müteallıktır. { وَالشَّياطِينَ } “ve şeytanları da” [ifadesi] 'er-rîh' üzerine matuftur. { كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ } “her bina ustasını ve dalgıcı” [ifadesi] { الشَّياطِينَ } kelimesinden bedeldir; şayet boyun eğdirilmiş olan bilinen kimseler kastedilmişse veya bina yapma ve dalgıçlık gücüne ve bunlarda maharete sahip olanlar kastedilmişse bu 'bedel-i kül minel-kül' (bütünün bütünden bedeli) olur; şayet bu kastedilmemişse 'bedel-i ba'z' (parçanın bütünden bedeli) olur ve 'onlardan' anlamında bir zamir takdir edilir. Dalgıçlık süs eşyası (inci) çıkarmak içindir ve rivayet edildiğine göre inciyi ilk çıkaran o [aleyhisselâm] olmuştur. { وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } “ve bukağılara vurulmuş diğerlerini de” [ifadesi] { الشَّياطِينَ } üzerine değil { كُلَّ } üzerine matuftur, çünkü onlar da şeytanlardandır -meğerki ahd kastedilmiş olsun-; { كُلَّ } kelimesinin tamlananına da [matuf] değildir, zira onda ancak nekire tekile veya marife çoğula tamlama güzel olur. 'Esfâd', meşhur olana göre pranga anlamına gelen 'safed' kelimesinin çoğuludur. İki eli

العنق قيل وهو الأنسب بمقرنين لأن التقرين بها غالبا ويسمى به العطاء لأنه ارتباط للمنعم عليه ومنه

boyna bağlayan lale/demir halka olduğu da söylenmiştir. 'Mukarranîn' (birbirine bağlanmışlar) vasfına en uygun olanın bu olduğu söylenmiştir; çünkü birbirine bağlama çoğunlukla bununla olur. Kendisine ihsan edilen kimsenin bağlanması anlamına geldiğinden ötürü bağışa da bu isim verilir. Nitekim şu sözler de

قول علي كرم الله تعالى وجهه: من برّك فقد أسرك ومن جفاك فقد أطلقك

Ali'nin [kerremallâhu teâlâ vecheh]: 'Sana iyilik eden seni esir etmiştir; sana cefa eden ise seni serbest bırakmıştır' sözü bu kabildendir.

وقول القائل: غل يدا مطلقها وفك رقبة معتقها، وقال أبو تمام:

Şairin: 'Kendisini azat edenin eli prangaya vuruldu, kendisini hürriyete kavuşturanın boynu çözüldü' sözü ve Ebû Temmâm'ın şu sözü de [bu kabildendir]:

هممي معلقة عليك رقابها ... مغلولة إن العطاء إسار

Himmetlerimin boyunları sana bağlıdır ... Prangalanmıştır, zira ihsan bir esarettir.

وتبعه المتنبي في قوله:

Mütenebbî de şu sözünde ona uymuştur:

وقيدت نفسي في ذراك محبة ... ومن وجد الإحسان قيدا تقيدا

Nefsimi sevgiyle senin himayene bağladım ... İhsanı bir bağ olarak bulan kimse bağlanır kalır.

وفرقوا بين فعليهما فقالوا: صفده قيده وأصفده أعطاه عكس وعده وأوعده. ولهم في ذلك كلام طويل قال فيه الخفاجي ما قال ثم قال: والتحقيق عندي أن هاهنا مادتين في كل منهما ضار ونافع وقليل اللفظ وكثيرة وقد ورد في إحداهما الضار بلفظ مقدم والنافع بلفظ كثير مؤخر وفي الأخرى عكسه ووجهه في الأول أنه أمر واقع لأنه وضع للقيد ثم أطلق على العطاء لأنه يقيد صاحبه وعبر بالأقل في القيد لضيقه المناسب لقلة حروفه وبالأكثر في العطاء لأنه من شأن الكرم. وقدم الأول لأنه أصل أخف وعكس ذلك في وعد وأوعد فعبر في النافع بالأقل وقدم وأخر الضار وكثر حروفه لأنه مستقبل غير واقع والخير الموعود به يحمد سرعة إنجازه وقلة مدة وقوعه فإن أهنا البر عاجله وهذا يناسب قلة حروفه وفي الوعيد يحمد تأخيره لحسن الخلف والعفو عنه فناسب كثرة حروفه ثم قال: وهذا تحقيق في غاية الحسن وما عداه وهم فارغ فأعرفه والمراد بهؤلاء المقرنين المردة فتفيد الآية تفصيل الشياطين إلى عملة استعملهم ﵇ في الأعمال الشاقة كالبناء والغوص ومردة قرن بعضهم ببعض بالجوامع ليكفوا عن الشر، وظاهره أن هناك تقييدا وهو مشكل لأن الشياطين إما أجسام نارية لطيفة قابلة للتشكل، وإما أرواح خبيثة مجردة، وأيا ما كان لا يمكن تقييدها ولا إمساك القيد لها. وأجيب باختيار الأول وهو الصحيح.

İki fiil arasını ayırmışlar ve şöyle demişlerdir: 'Safedehû' onu zincire vurdu, 'esfedehû' ise ona bağışta bulundu demektir; bu 've'adehû' ve 'ev'adehû' fiillerinin aksinedir. Bu hususta onların uzun sözleri vardır; Hafâcî bu konuda diyeceğini dedikten sonra şöyle demiştir: 'Bana göre tahkik şudur: Burada her birinde zararlı ve faydalı, az lafız ve çok lafız bulunan iki kök vardır. Birinde zararlı olan öne alınmış lafızla, faydalı olan ise ertelenmiş çok lafızla gelmiştir; diğerinde ise bunun aksidir. Birincisinde bunun yönü, onun vaki bir durum olmasıdır; zira bağ için konulmuş, sonra sahibini bağladığı için bağışa da ıtlak edilmiştir. Prangada, harflerinin azlığına uygun olan darlığından ötürü daha az harfle ifade edilmiş; ihsanda ise cömertliğin şanından olduğu için daha çok harfle ifade edilmiştir. Birincisi daha hafif bir asıl olduğu için öne alınmıştır. 'Va'ade' ve 'ev'ade' fiillerinde ise bunun aksidir; faydalı olanda daha az harfle ifade edilip öne alınmış, zararlı olan ise ertelenip harfleri çoğaltılmıştır; çünkü o gelecekte olup henüz vaki olmamıştır. Vaat edilen hayrın çabuk yerine getirilmesi ve gerçekleşme süresinin azlığı övülür; zira iyiliğin en afiyeti tez olanıdır ve bu da harflerinin azlığına uygundur. Tehditte (va'îd) ise caymanın ve affetmenin güzelliğinden ötürü geciktirilmesi övülür; dolayısıyla harflerinin çokluğuna uygun düşmüştür.' Sonra şöyle demiştir: 'Bu, son derece güzel bir tahkiktir; bunun dışındakiler boş kuruntudur, bunu iyi bil.' Birbirine bağlanan bu kimselerden murad azgın cinlerdir (merede). Böylece ayet, şeytanların Süleyman'ın [aleyhisselâm] bina ve dalgıçlık gibi ağır işlerde çalıştırdığı ameleler ve şerden alıkonulmaları için bukağılarla birbirine bağlanan azgınlar olmak üzere kısımlara ayrıldığını ifade eder. Ayetin zahiri orada bir bağlamanın bulunduğudur; bu ise müşkildir, çünkü şeytanlar ya şekil alabilen latif narî (ateşten) cisimlerdir yahut mücerret habis ruhlardır; her iki durumda da onların bağlanması ve bağın onları tutması mümkün değildir. Buna, birinci şık tercih edilerek cevap verilmiştir ve doğru olan da budur.

والأصفاد غير ما هو المعروف بل هي أصفاد يتأتى بها تقييد اللطيف على وجه يمنعه عن التصرف، والأمر من أوله خارق للعادة، وقيل: إن لطافة أجسامهم بمعنى شفافتها لا تأبى الصلابة كما في الزجاج والفلك عند الفلاسفة فيمكن أن تكون أجسامهم شفافة وصلبة فلا ترى لشفافتها ويتأتى تقييدها لصلابتها، وأنكر بعضهم الصلابة لتحقق نفوذ الشياطين فيما لا يمكن نفوذ الصلب فيه وأنهم لا يدركون باللمس والصلب يدرك به.

Bukağılar ise bilinenlerden farklıdır; bilakis latif varlığın tasarrufta bulunmasını engelleyecek şekilde bağlanmasının kendisiyle mümkün olduğu bukağılardır ve bu durum başından itibaren harikuladedir. Şöyle de denilmiştir: Onların cisimlerinin latifliği şeffaflığı anlamındadır; bu da filozoflara göre camda ve felekte olduğu gibi sertliğe mani değildir. Dolayısıyla cisimlerinin hem şeffaf hem de sert olması mümkündür; şeffaflığından ötürü görülmezler ve sertliğinden ötürü de bağlanmaları mümkün olur. Bazıları ise şeytanların, sert cisimlerin nüfuz edemeyeceği yerlere nüfuz etmelerinin kesinleşmiş olması ve dokunma ile hissedilememeleri -oysa sert cisim dokunma ile hissedilir- sebebiyle sertliği inkâr etmişlerdir.

وقيل: لا مانع من أنه ﵇ يقيدهم بشكل صلب فيقيدهم حينئذ بالأصفاد والشيطان إذا ظهر متشكلا بشكل قد يتقيد به ولا يمكنه التشكل بغيره ولا العود إلى ما كان، وقد نص الشيخ الأكبر محيي الدين قدس سره أن نظر الإنسان يقيد الشيطان بالشكل الذي يراه فيه فمتى رأى الإنسان شيطانا بشكل ولم يصرف نظره عنه بالكلية لم يستطع الشيطان الخفاء عنه ولا التشكل بشكل آخر إلى أن يجد فرصة صرف النظر عنه ولو برمشة عين.

Şöyle de denilmiştir: Onun [aleyhisselâm] onları sert bir surete sokarak bağlamasına hiçbir mani yoktur; böylece o vakit bukağılarla bağlanırlar. Şeytan bir surete bürünerek ortaya çıktığında bazen o suretle sınırlanıp kalabilir, başka bir surete giremez ve eski haline de dönemez. Şeyhu'l-Ekber Muhyiddin [kuddise sirruh] insanın bakışının, şeytanı gördüğü surette hapsettiğini açıkça belirtmiştir; insan bir şeytanı bir surette gördüğünde ve bakışını tamamen ondan çevirmediği müddetçe, şeytan bir göz kırpması kadar bile olsa bakışı başka yöne çevirme fırsatı buluncaya kadar ondan gizlenemez ve başka bir surete bürünemez.

وزعم الجبائي أن الشيطان كان كثيف الجسم في زمن سليمان ﵇ ويشاهده الناس ثم لما توفي ﵇ أمات الله ﷿ ذلك الجن وخلق نوعا آخر لطيف الجسم بحيث لا يرى ولا يقوى على الأعمال الشاقة، وهذا لا يقبل أصلا إلا برواية صحيحة وأنى هي، وقيل: الأقرب أن المراد تمثيل كفهم عن الشرور بالإقران في الصفد وليس هناك قيد ولا تقييد حقيقة هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ إما حكاية لما خوطب به سليمان ﵇ مبينة لعظم شأن ما أوتي من الملك وأنه مفوض إليه تفويضا كليا، وإما مقول لقول مقدر هو معطوف على (سخرنا) أو حال من فاعله أي وقلنا أو قائلين له هذا إلخ والإشارة إلى ما أعطاه مما تقدم أي هذا الذي أعطيناكه من الملك العظيم والبسطة والتسليط على ما لم يسلط عليه غيرك عطاؤنا الخاص بك فأعط من شئت وامنع من شئت غير محاسب على شيء من الأمرين ولا مسؤول عنه في الآخرة لتفويض التصرف فيه إليك على الإطلاق، فبغير حساب

Cübbâî, Süleyman [aleyhisselâm] zamanında şeytanın yoğun (kesif) bir cisme sahip olduğunu ve insanların onu gördüğünü, o [aleyhisselâm] vefat edince Allah'ın [azze ve celle] o cin türünü öldürüp görülmeyecek ve ağır işlere güç yetiremeyecek şekilde latif cisimli başka bir tür yarattığını iddia etmiştir. Bu ise sahih bir rivayet olmadıkça asla kabul edilemez; nerede o rivayet! Denildi ki: En yakın olan, onların şerlerden alıkonulmasının prangaya vurulma şeklinde temsil edilmesidir; hakikatte ne bir bağ ne de bir bağlama vardır. { هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “İşte bu bizim bağışımızdır. Artık sen diler hesapsızca ver, diler tut!” [ifadesi], ya Süleyman'a [aleyhisselâm] hitap edilen şeyin hikayesidir ki kendisine verilen mülkün şanının büyüklüğünü ve tasarrufun tamamen ona bırakıldığını açıklar; ya da 'sahharnâ' fiiline matuf veya failinden hal olan takdirî bir sözün makulüdür (söylenmiş sözüdür); yani 've ona şöyle dedik' veya 'ona bu bizim... diyerek' [demektir]. İşaret, daha önce zikredilen ve ona verilen şeyleredir; yani 'başkasına verilmemiş olan bu büyük mülk, genişlik ve hakimiyetten sana verdiğimiz bu şeyler, sana has bağışımızdır; artık dilediğine ver, dilediğinden esirge; her iki durumdan hiçbir şey için hesaba çekilmeksizin ve tasarrufun mutlak olarak sana bırakılmasından ötürü ahirette bundan sorumlu tutulmaksızın...' Dolayısıyla 'hesapsızca' ifadesi,

حال من المستكن في الأمر والفاء جزائية وهذا عَطاؤُنا مبتدأ وخبر، والإخبار مفيد لما أشرنا إليه من اعتبار الخصوص أي عطاؤنا الخاص بك أو يقال: إن ذكره ليس للإخبار به بل ليترتب عليه ما بعده كقوله:

emir fiilindeki müstetir (gizli) zamirden haldir, fâ harfi cezaiyedir (sonuç bildirir) ve { هذا عَطاؤُنا } mübteda ve haberdir. Haber vermek, işaret ettiğimiz tahsis manasını ifade eder; yani 'sana has bağışımızdır'. Yahut denilir ki: Bunun zikredilmesi salt haber vermek için değil, şairin şu sözünde olduğu gibi sonrasının ona terettüp etmesi içindir:

هذه دارهم وأنت مشوق ... ما بقاء الدموع في الآماق

İşte bu onların yurdudur ve sen de hasret çekmektesin ... Göz pınarlarında gözyaşı kalır mı hiç?

وجوز أن يكون بِغَيْرِ حِسابٍ حالا من العطاء نحو هذا بَعْلِي شَيْخاً [هود: ٧٢] أي هذا عطاؤنا متلبسا بغير حساب عليه في الآخرة أو هذا عطاؤنا كثيرا جدا لا يعد ولا يحسب لغاية كثرته، وأن يكون صلة العطاء واعتبره بعضهم قيدا له لتتم الفائدة ولا يحتاج لاعتبار ما تقدم، وعلى التقديرين ما في البين اعتراض فلا يضر الفصل به، والفاء اعتراضية وجاء اقتران الاعتراض بها كما جاء بالواو كقوله:

{ بِغَيْرِ حِسابٍ } ifadesinin, { هذا بَعْلِي شَيْخاً } [Hûd: 72] “İşte kocam, bir ihtiyar!” ayetinde olduğu gibi 'atâ' kelimesinden hal olması da caiz görülmüştür; yani 'işte bu, ahirette üzerinde hiçbir hesap olmaksızın bağışımızdır' yahut 'işte bu, son derece çokluğundan ötürü sayılamayacak ve hesap edilemeyecek derecede pek çok olan bağışımızdır' [demektir]. 'Atâ' kelimesinin sılası olması da caizdir ve bazıları faydanın tamamlanması ve öncekilerin takdirine ihtiyaç kalmaması için bunu ona bir kayıt saymışlardır. Her iki takdire göre de aradaki [fâ'lı cümle] itiraziyedir (ara cümledir), dolayısıyla onunla fasıl yapılması zarar vermez. Fâ harfi itiraziyedir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi ara cümlenin vâv ile geldiği gibi fâ ile gelmesi de varit olmuştur:

واعلم فعلم المرء ينفعه ... أن سوف يأتي كل ما قدرا

Ve bil ki -ki kişinin bilmesi ona fayda verir- ... Takdir edilen her şey mutlaka gelecektir.

وقيل: الإشارة إلى تسخير الشياطين، والمراد بالمن والإمساك إطلاقهم وإبقاؤهم في الأصفاد، والمن قد يكون بمعنى الإطلاق كما في قوله تعالى: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً [محمد: ٤] والأولى في قوله تعالى: بِغَيْرِ حِسابٍ حينئذ كونه حالا من المستكن في الأمر، وهذا القول رواه ابن جرير. وابن أبي حاتم عن ابن عباس، وما روي عنه من أنه إشارة إلى ما وهب له ﵇ من النساء والقدرة على جماعهن لا يكاد يصح إذ لم يجر لذلك ذكر في الآية، وإلى الأول ذهب الجمهور وهو الأظهر، وقرأ ابن مسعود «هذا فامنن أو امسك عطاؤنا بغير حساب» وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى لقربه وكرامة مع ما له من الملك العظيم فهو إشارة إلى أن ملكه لا يضره ولا ينقصه شيئا من مقامه.

Şöyle de denilmiştir: İşaret şeytanların boyun eğdirilmesinedir; ihsan etmekten ve tutmaktan kasıt ise onları serbest bırakmak veya bukağılarda tutmaktır. 'Menn' (ihsan/lütuf) kelimesi, Yüce Allah'ın: { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } [Muhammed: 4] “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız” buyruğunda olduğu gibi bazen serbest bırakmak manasına gelebilir. Bu durumda Yüce Allah'ın { بِغَيْرِ حِسابٍ } “hesapsızca” buyruğu için en evla olan, emir fiilindeki gizli zamirden hal olmasıdır. Bu görüşü İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan rivayet etmişlerdir. Ondan, bunun ona [aleyhisselâm] bağışlanan kadınlara ve onlarla birlikte olma gücüne işaret olduğuna dair rivayet edilen şey ise pek sahih olamaz; zira ayette buna dair bir zikir geçmemiştir. Cumhur birinci görüşe gitmiştir ve en zahir olanı da odur. İbn Mes'ûd: «هذا فامنن أو امسك عطاؤنا بغير حساب» şeklinde okumuştur. { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı vardır” [ifadesi], sahip olduğu o büyük mülkle birlikte bir yakınlığa ve keramete [işarettir]; dolayısıyla mülkünün ona zarar vermediğine ve makamından hiçbir şeyi eksiltmediğine bir işarettir.

وَحُسْنَ مَآبٍ حسن مرجع في الجنة وهو عطف على (زلفى) وقرأ الحسن وابن أبي عبلة «وحسن» بالرفع هي أنه مبتدأ خبره محذوف أي له، والوقف عندهما على لَزُلْفى هذا وأمر سليمان ﵇ من أعظم الأمور وكان مع ما آتاه الله تعالى من الملك العظيم يعمل الخوص بيده ويأكل خبز الشعير ويطعم بني إسرائيل الحواري

{ وَحُسْنَ مَآبٍ } “ve güzel bir akıbet [vardır]” [ifadesi], cennette güzel bir dönüş yeri [demektir] ve { زُلْفى } üzerine matuftur. Hasan ve İbn Ebî Able «وحسن» kelimesini merfu olarak okumuşlardır ki bu takdirde haberi hazfedilmiş -yani 'onun için vardır' anlamında- bir mübteda olur; onlara göre vakıf { لَزُلْفى } kelimesi üzerindedir. İşte Süleyman'ın [aleyhisselâm] işi en büyük işlerdendi. Yüce Allah'ın kendisine verdiği o büyük mülkle beraber, kendi eliyle hurma lifi örer, arpa ekmeği yer ve İsrailoğullarına ise has undan yapılmış ekmek yedirirdi.

أخرجه أحمد في الزهد عن عطاء، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ ما رفع سليمان ﵇ طرفه إلى السماء تخشعا»

Bunu Ahmed, ez-Zühd'de Atâ'dan rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de İbn Ömer'den [radıyallâhu teâlâ anhümâ] şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: Süleyman [aleyhisselâm] tevazuundan ötürü gözünü asla semaya kaldırmamıştır»

حيث أعطاه الله تعالى ما أعطاه وكان في عصره من ملوك الفرس كيخسرو فقد ذكر الفقيه أبو حنيفة أحمد بن داود الدينوري في تاريخه أنه ﵇ ورث ملك أبيه في عصر كيخسرو بن سباوش وسار من الشام إلى العراق فبلغ خبره كيخسرو فهرب إلى خراسان فلم يلبث حتى هلك ثم سار سليمان إلى مرو ثم إلى بلاد الترك فوغل فيها ثم جاوز بلاد الصين ثم عطف إلى أن وافى بلاد فارس فنزلها أياما ثم عاد إلى الشام ثم أمر ببناء بيت المقدس فلما فرغ سار إلى تهامة ثم إلى صنعاء وكان من حديثه مع صاحبتها ما ذكره الله تعالى وغزا بلاد المغرب الأندلس وطنجة وغيرهما ثم انطوى البساط وضرب له بين عساكر الموتى الفسطاط فسبحان الملك الدائم الذي لا يزول ملكه ولا ينقضي سلطانه.

nitekim Allah Teâlâ ona verdiklerini vermiştir. Asrında Fars meliklerinden Keyhüsrev vardı. Fakih Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd ed-Dîneverî tarihinde zikretmiştir ki: O [aleyhisselâm] babasının mülküne Keyhüsrev b. Siyâveş devrinde varis oldu ve Şam'dan Irak'a yürüdü. Haberi Keyhüsrev'e ulaşınca Horasan'a kaçtı ve çok geçmeden helak oldu. Sonra Süleyman Merv'e, ardından Türk beldelerine yürüdü ve oralarda derinlere kadar ilerledi; sonra Çin beldelerini aştı, sonra yönünü çevirip nihayet Fars beldelerine vardı ve orada birkaç gün konakladı. Sonra Şam'a döndü, ardından Beytülmakdis'in inşasını emretti. İnşaat bitince Tihâme'ye, sonra San'a'ya yürüdü; oranın kadın hükümdarıyla olan hadisesi Allah Teâlâ'nın zikrettiği gibidir. Mağrip beldeleri olan Endülüs, Tanca ve diğerlerine gazalar yaptı; sonra döşek toplandı ve ölüler ordusu arasında onun için çadır kuruldu. Mülkü zeval bulmayan ve saltanatı sona ermeyen ebedî Melik noksanlıklardan münezzehtir!

وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ قال ابن إسحاق: الصحيح أنه كان من بني إسرائيل ولم يصح في نسبه شيء غير أن اسم أبيه أموص، وقال ابن جرير: هو أيوب بن أموص بن روم بن عيص بن إسحاق ﵇، وحكى ابن عساكر أن أمه بنت لوط وأن أباه ممن آمن بإبراهيم فعلى هذا كان ﵇ قبل موسى، وقال ابن جرير: كان بعد شعيب، وقال ابن أبي خيثمة: كان بعد سليمان، وقوله تعالى: وَاذْكُرْ إلخ عطف على اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ [ص: ١٧] وعدم تصدير قصة سليمان ﵇ بهذا العنوان لكمال الاتصال بينه وبين داود ﵉، وأَيُّوبَ عطف بيان لعبدنا أو بدل منه بدل كل من كل، وقوله تعالى: إِذْ نادى رَبَّهُ بدل اشتمال منه أو من أَيُّوبَ أَنِّي أي بأني.

{ وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ } “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla!” İbn İshak şöyle demiştir: 'Doğru olan, onun İsrailoğullarından olduğudur; babasının adının Âmûs olmasından başka nesebi hakkında sahih bir şey yoktur.' İbn Cerîr: 'O, Eyyûb b. Âmûs b. Rûm b. Îs b. İshak'tır [aleyhisselâm]' demiştir. İbn Asâkir, annesinin Lût'un kızı olduğunu ve babasının İbrahim'e iman edenlerden olduğunu nakletmiştir; buna göre o [aleyhisselâm] Mûsâ'dan öncedir. İbn Cerîr: 'Şuayb'dan sonradır' demiştir. İbn Ebî Hayseme ise: 'Süleyman'dan sonradır' demiştir. Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْ } “Ve hatırla” buyruğu, { اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ } [Sâd: 17] “Kulumuz Dâvûd'u hatırla” üzerine matuftur. Süleyman'ın [aleyhisselâm] kıssasının bu başlıkla başlatılmaması, kendisi ile Dâvûd [aleyhimesselâm] arasındaki tam irtibattan ötürüdür. { أَيُّوبَ } kelimesi { عَبْدَنا } kelimesinin atf-ı beyanı yahut bedel-i kül minel-külüdür. Yüce Allah'ın: { إِذْ نادى رَبَّهُ } “Hani o Rabbine nida etmişti” buyruğu ondan veya { أَيُّوبَ } kelimesinden bedel-i iştimaldir. { أَنِّي } yani 'şöyle diyerek' [demektir].

وقرأ عيسى بكسر همزة «إني» مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ وقرىء بإسكان ياء «مسني» وبإسقاطها بِنُصْبٍ بضم النون وسكون الصاد التعب كالنصب بفتحتين، وقيل: هو جمع نصب كوثن ووثن، وقرأ أبو جعفر وشيبة وأبو عمارة عن حفص والجعفي عن أبي بكر وأبو معاذ عن نافع بضمتين وهي لغة، ولا مانع من كون الضمة الثانية عارضة للاتباع، وربما يقال: إن في ذلك رمزا إلى ثقل تعبه وشدته، وقرأ زيد بن علي والحسن والسدي وابن أبي عبلة ويعقوب والجحدري بفتحتين وهي لغة أيضا كالرشد والرشد، وقرأ أبو حيوة ويعقوب في رواية وهبيرة عن حفص بفتح النون وسكون الصاد، قال الزمخشري: على أصل المصدر، ونص ابن عطية على أن ذلك لغة أيضا قال بعد ذكر القراءات:

Îsâ, «إني» kelimesini hemzenin kesrasıyla okumuştur. { مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ } “Şeytan bana dokundu” [ifadesinde], «مسني» kelimesinin yesinin sükûnu ile ve hazfi ile de okunmuştur. { بِنُصْبٍ } nûn harfinin zammesi ve sâd harfinin sükûnu ile iki fetha ile okunan 'nasab' gibi yorgunluk/zahmet demektir. 'Vesen' ve 'vüsn' gibi 'nasab' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Ebû Ca'fer, Şeybe, Hafs'tan Ebû Ammâre, Ebû Bekir'den Cu'fî ve Nâfi'den Ebû Muâz iki zamme ile okumuşlardır ki bu bir lehçedir; ikinci zammenin tebaiyet (uyum) sebebiyle arızî olmasına bir mani yoktur. Belki de bunda, yorgunluğunun ağırlığına ve şiddetine bir remiz olduğu söylenebilir. Zeyd b. Ali, Hasan, Süddî, İbn Ebî Able, Ya'kûb ve Cahderî iki fetha ile okumuşlardır; bu da 'rüşd' ve 'raşad' gibi bir lehçedir. Ebû Hayve, bir rivayette Ya'kûb ve Hafs'tan Hübeyre nûn'un fethası ve sâd'ın sükûnu ile okumuşlardır. Zemahşerî: 'Masdarın aslı üzeredir' demiştir. İbn Atıyye de bunun bir lehçe olduğunu açıkça belirtmiş ve kıraatleri zikrettikten sonra şöyle demiştir:

وذلك كله بمعنى واحد وهو المشقة وكثيرا ما يستعمل النصب في مشقة الإعياء.

'Bütün bunlar tek bir manadadır ki o da meşakkattir; 'nasab' kelimesi çoğunlukla bitkinlik meşakkatinde kullanılır.

وفرق بعض الناس بين هذه الألفاظ والصواب أنها لغات بمعنى من قولهم أنصبني الأمر إذا شق علي انتهى.

Bazı insanlar bu lafızların arasını ayırmıştır; doğru olan ise bunların, Arapların 'iş bana meşakkat verdi' anlamındaki sözlerinden gelen aynı manadaki lehçeler olduğudur.' [İbn Atıyye'nin sözü] bitti.

والتنوين للتفخيم وكذا في قوله تعالى: وعَذابٍ وأراد به الألم وهو المراد بالضر في قوله: أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ [الأنبياء: ٨٣] .

Tenvin tazim/büyütme içindir; Yüce Allah'ın: { وعَذابٍ } “ve bir azapla” buyruğunda da böyledir ve bununla acıyı kastetmiştir ki o da: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } [el-Enbiyâ: 83] “Başıma bir dert geldi” buyruğundaki dertten (durr) murad edilen şeydir.

وقيل: النصب والضر في الجسد والعذاب في الأهل والمال، وهذا حكاية لكلامه ﵇ الذي نادى به ربه ﷿ بعبارته وإلا لقيل إنه مسه إلخ بالغيبة، وإسناد المس إلى الشيطان قيل على ظاهره وذلك أنه عليه اللعنة سمع ثناء الملائكة ﵈ على أيوب ﵇ فحسده وسأل الله تعالى أن يسلطه على جسده وماله وولده ففعل ﷿ ابتلاء له، والقصة مشهورة.

Şöyle de denilmiştir: 'Nusb' ve 'durr' bedendedir; 'azâb' ise aile ve maldadır. Bu, onun [aleyhisselâm] Rabbine [azze ve celle] kendi ifadesiyle yaptığı nidanın naklidir; aksi takdirde gaib sîgasıyla 'ona dokundu' vs. denilirdi. Dokunmanın şeytana isnat edilmesinin zahiri üzere olduğu söylenmiştir; şöyle ki o mel'un, meleklerin [aleyhimüsselâm] Eyyûb'a [aleyhisselâm] olan övgülerini işitince onu kıskandı ve Yüce Allah'tan kendisini onun bedenine, malına ve evladına musallat kılmasını istedi; Allah [azze ve celle] de bir imtihan olarak bunu yaptı; kıssa meşhurdur.

وفي بعض الآثار أن الماس له شيطان يقال له مسوط، وأنكر الزمخشري ذلك فقال: لا يجوز أن يسلط الله تعالى الشيطان على أنبياء ﵈ ليقضي من اتعابهم وتعذيبهم وطره، ولو قدر على ذلك لم يدع صالحا إلا وقد نكبه وأهلكه، وقد تكرر في القرآن أنه لا سلطان له إلا الوسوسة فحسب، وجعل إسناد المس إليه هنا مجازا فقال لما كانت وسوسته إليه وطاعته له فيما وسوس سببا فيما مسه الله تعالى من النصب والعذاب نسبه إليه، وقد راعى ﵇ الأدب في ذلك حيث لم ينسبه إلى الله سبحانه في دعائه مع أنه جل وعلا فاعله ولا يقدر عليه إلا هو، وهذه الوسوسة قيل وسوسته إليه ﵇ أن يسأل الله تعالى البلاء ليمتحن ويجرب صبره على ما يصيبه كما قال شرف الدين عمر ابن الفارض.

Bazı rivayetlerde, ona dokunan şeytana Mesvût denildiği geçmektedir. Zemahşerî bunu inkâr ederek şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın, peygamberleri [aleyhimüsselâm] yorma ve onlara azap etme arzusunu gidersin diye şeytanı onlara musallat kılması caiz değildir. Şayet buna güç yetirebilseydi, felakete uğratıp helak etmedik hiçbir salih kimse bırakmazdı. Kur'an'da onun vesveseden başka hiçbir sultasının bulunmadığı defalarca tekrarlanmıştır.' Zemahşerî burada dokunmanın şeytana isnat edilmesini mecaz kılmış ve şöyle demiştir: 'Şeytanın ona vesvese vermesi ve onun da şeytanın vesvese verdiği hususta ona uyması, Allah Teâlâ'nın ona dokundurduğu yorgunluk ve azaba sebep olduğu için bunu ona isnat etmiştir.' O [aleyhisselâm] bu hususta edebe riayet etmiş; bunu yapan Yüce Allah olduğu ve buna O'ndan başkası güç yetiremeyeceği halde duasında bunu Allah Teâlâ'ya isnat etmemiştir. Bu vesvesenin, Şerefüddin Ömer İbnu'l-Fârız'ın dediği gibi, başına gelenlere karşı sabrını sınamak ve denemek için Allah Teâlâ'dan bela istemesi hususunda ona [aleyhisselâm] verdiği vesvese olduğu söylenmiştir:

وبما شئت في هواك اختبرني ... فاختياري ما كان فيه رضاكا

Senin sevginde dilediğin şeyle beni sına ... Zira benim tercihim, içinde senin rızan olandır.

وسؤاله البلاء دون العافية ذنب بالنسبة لمقامه عليه لا حقيقة، والمقصود من ندائه بذلك الاعتراف بالذنب.

Afiyet yerine bela istemesi, hakikatte değil onun aleyhindeki makamına nispetle bir günahtır ve bu nidasından maksat günahı itiraf etmektir.

وقيل إن رجلا استغاثه على ظالم فوسوس إليه الشيطان بترك إغاثته فلم يغثه فمسه الله تعالى بسبب ذلك بما مسه.

Denildi ki: Bir adam bir zalime karşı ondan yardım istedi, şeytan da ona yardım etmemesi için vesvese verdi ve o da yardım etmedi; bu sebeple Allah Teâlâ ona isabet eden şeyleri isabet ettirdi.

وقيل: كانت مواشيه في ناحية ملك كافر فداهنه ولم يغزه وسوسة من الشيطان فعاتبه الله تعالى بالبلاء، وقيل وسوس إليه فأعجب بكثرة ماله وولده فابتلاه الله تعالى لذلك وكل هذه الأقوال عندي متضمنة ما لا يليق بمنصب الأنبياء ﵈. وذهب جمع إلى أن النصب والعذاب ليسا ما كانا له من المرض والألم أو المرض وذهاب الأهل والمال بل أمر أن عرضا له وهو مريض فاقد الأهل والمال فقيل هما ما كانا له من وسوسة الشيطان إليه في مرضه من عظم البلاء والقنوط من الرحمة والإغراء على الجزع كان الشيطان يوسوس إليه بذلك هو يجاهده في دفع ذلك حتى تعب وتألم على ما هو فيه من البلاء فنادى ربه يستصرفه عنه ويستعينه عليه أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ وقيل كانا من وسوسة الشيطان إلى غيره فقيل: إن الشيطان تعرض لامرأته بصورة طبيب فقالت له: إن هاهنا

Şöyle de denilmiştir: Hayvanları kâfir bir hükümdarın bölgesindeydi; şeytanın vesvesesiyle ona yağcılık yaptı ve onunla savaşmadı; Allah Teâlâ da bela ile onu muaheze etti. Şöyle de denilmiştir: Şeytan ona vesvese verdi, o da malının ve evladının çokluğundan ötürü ucba (kibre) kapıldı; bu yüzden Allah Teâlâ onu imtihan etti. Bütün bu görüşler bana göre peygamberlerin [aleyhimüsselâm] makamına yakışmayan şeyleri içermektedir. Bir grup ise yorgunluk ve azabın, onun hastalığı ve acısı yahut hastalığı ile ailesi ve malının gitmesi olmadığını; bilakis hasta, ailesini ve malını kaybetmiş iken başına gelen iki durum olduğunu savunmuştur. Denildi ki: Bu ikisi, hastalığı esnasında şeytanın ona verdiği belanın büyüklüğü, rahmetten ümit kesme ve feryat etmeye kışkırtma vesveseleridir; şeytan ona bunları vesvese ediyor, o da içinde bulunduğu belaya rağmen yorulup acı çekinceye kadar bunları savuşturmak için onunla mücadele ediyordu. Bunun üzerine onu kendisinden uzaklaştırması ve ona karşı yardım etmesi için Rabbine: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” diye nida etti. Bu ikisinin, şeytanın başkalarına verdiği vesveseden kaynaklandığı da söylenmiştir; nitekim şöyle anlatılmıştır: Şeytan bir tabip kılığında karısına göründü; kadın ona: 'Burada

مبتلى فهل ذلك أن تداويه فقال: نعم بشرط أن يقول: إذا شفيته أنت شفيتني فمالت لذلك وعرضت كلامه لأيوب ﵇ فعرف أنه الشيطان وكان عليه ذلك أشد مما هو فيه نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ إلخ، وقيل: إن الشيطان طلب منها أن تذبح لغير الله تعالى إذا عالجه وبرأ فمالت لذلك فعظم عليه ﵇ الأمر فنادى، وقيل: إنه كان يعوده ثلاثة من المؤمنين فارتد أحدهم فسأل عنه فقيل له: ألقى إليه الشيطان أن الله تعالى لا يبتلي الأنبياء والصالحين فتألم من ذلك جدا فقال ما قال وفي رواية مر به نفر من بني إسرائيل فقال بعضهم لبعض: ما أصابه هذا إلا بذنب أصابه وهذا نوع من وسوسة الشيطان فعظم عليه ذلك فقال ما قال، والإسناد على جميع ما ذكر باعتبار الوسوسة، وقيل غير ذلك والله تعالى أعلم. وقوله سبحانه: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ إما حكاية لما قبل له أو مقول لقول مقدر معطوف على نادى أي فقلنا له اركض برجلك أي اضرب بها وكذا قوله تعالى: هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ فإنه أيضا إما حكاية لما قيل له بعد امتثاله بالأمر ونبوع الماء أو مقول لقول مقدر معطوف على مقدر ينساق إليه الكلام كأنه قيل:

dertli biri var, onu tedavi eder misin?' dedi. O da: 'Evet, ancak 'seni iyileştirdiğimde beni sen iyileştirdin' demesi şartıyla' dedi. Kadın buna meyletti ve onun sözünü Eyyûb'a [aleyhisselâm] arz etti; o da onun şeytan olduğunu anladı ve bu durum ona içinde bulunduğu halden daha ağır geldi, bu sebeple: { نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ } “Rabbine: [Şeytan] bana dokundu... diye nida etti”. Şöyle de denilmiştir: Şeytan kadından, onu tedavi edip iyileştiğinde Allah'tan başkası için kurban kesmesini istedi; kadın buna meyletti, bu durum ona [aleyhisselâm] çok ağır geldi ve nida etti. Şöyle de denilmiştir: Müminlerden üç kişi onu ziyarete geliyordu; onlardan biri dinden döndü. Eyyûb onu sordu; ona: 'Şeytan onun aklına Allah Teâlâ'nın peygamberleri ve salihleri imtihan etmeyeceği fikrini soktu' denildi. Bundan ötürü çok acı çekti ve diyeceğini dedi. Bir rivayette ise İsrailoğullarından bir grup onun yanından geçti ve birbirlerine: 'Başına bu gelen ancak işlediği bir günahtan ötürüdür' dediler; bu da şeytanın vesvesesinin bir türüdür, bu durum ona çok ağır geldi ve diyeceğini dedi. Zikredilenlerin tamamına göre isnat vesvese itibarıyladır; başka şeyler de söylenmiştir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Yüce Allah'ın: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } “Ayağını yere vur!” buyruğu, ya ona söylenmiş olan sözün hikayesidir ya da 'nâdâ' fiiline matuf takdirî bir sözün makulüdür (söylenmiş sözüdür); yani 'Biz de ona: Ayağını yere vur, yani onunla vur dedik' [demektir]. Yüce Allah'ın: { هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } “İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” buyruğu da böyledir; zira bu da ya emri yerine getirmesinden ve suyun fışkırmasından sonra ona söylenmiş sözün hikayesidir ya da sözün akışının gerektirdiği takdirî bir söze matuf takdirî bir sözün makulüdür; sanki şöyle denilmiştir:

فضربها فنبعت عين فقلنا له هذا مغتسل تغتسل به وتشرب منه فيبرأ ظاهرك وباطنك، فالمغتسل اسم مفعول على الحذف والإيصال وكذا الشراب، وعن مقاتل أن المغتسل اسم مكان أي هذا مكان تغتسل فيه وليس بشيء، وظاهر الآية اتحاد المخبر عنه بمغتسل وشراب، وقيل: إنه ﵇ ضرب برجله اليمنى فنبعت عين حارة فاغتسل منها وبرجله اليسرى فنبعت باردة فسرب منها، وقال الحسن: ركض برجله فنبعت عين فاغتسل منها ثم مشى نحوا من أربعين ذراعا ثم ركض برجله فنبعت أخرى فشرب منها، ولعله عنى بالأولى عينا حارة، وظاهر النظم عدم التعدد.

'Bunun üzerine ayağını vurdu ve bir pınar fışkırdı; biz de ona: İşte bu, kendisiyle yıkanacağın ve içeceğin, böylece dışının ve içinin iyileşeceği yıkanma suyudur dedik.' Dolayısıyla 'muğtesel' kelimesi hazif ve isâl (harf-i cerin düşürülmesi) yoluyla ism-i mef'ûldür; 'şarâb' da böyledir. Mukâtil'den, 'muğtesel' kelimesinin ism-i mekân olduğu, yani 'burası içinde yıkanacağın yerdir' manasına geldiği rivayet edilmiştir ki bu bir şey değildir. Ayetin zahiri, 'muğtesel' ve 'şarâb' kelimeleriyle haber verilen şeyin tek bir şey olduğudur. Şöyle de denilmiştir: O [aleyhisselâm] sağ ayağını vurdu ve sıcak bir pınar fışkırdı, onda yıkandı; sol ayağını vurdu ve soğuk bir pınar fışkırdı, ondan içti. Hasan şöyle demiştir: 'Ayağını vurdu ve bir pınar fışkırdı, onda yıkandı; sonra yaklaşık kırk arşın yürüdü, sonra ayağını vurdu ve başka bir pınar fışkırdı, ondan da içti.' Muhtemelen Hasan birincisiyle sıcak pınarı kastetmiştir; ancak nazmın zahiri birden fazla olmadığını gösterir.

وبارِدٌ على ذلك صفة شَرابٌ مع أنه مقدم عليه صفة مُغْتَسَلٌ وكون هذا إشارة إلى جنس النابع أو يقدر وهذا بارد إلخ تكلف لا يخرج ذلك عن الضعف، وقيل أمر بالركض بالرجل ليتناثر عنه كل داء بجسده.

Buna göre { بارِدٌ } kelimesi, önüne geçmiş olmakla birlikte { شَرابٌ } kelimesinin sıfatıdır; { مُغْتَسَلٌ } kelimesinin ise [kendi] sıfatıdır. 'Hâzâ' ifadesinin fışkıran suyun cinsine işaret olması yahut 've bu soğuktur...' şeklinde takdir edilmesi ise bunu zayıflıktan kurtaramayacak bir tekellüftür (zorlamadır). Bedenindeki bütün hastalıkların dökülüp gitmesi için ayağını yere vurmasının emredildiği de söylenmiştir.

وكان ذلك على ما روي عن قتادة والحسن ومقاتل بأرض الجابية من الشام، وفي الكلام حذف أيضا أي فاغتسل وشرب فكشفنا بذلك ما به من ضر وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ بإحيائهم بعد هلاكهم على ما روي عن الحسن.

Katâde, Hasan ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bu olay Şam'ın Câbiye arazisinde idi. Sözde bir hazif de vardır; yani yıkandı ve içti, biz de böylece üzerindeki dertleri giderdik. { وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ } “Ona ailesini de bağışladık” Hasan'dan rivayet edildiğine göre helak olmalarından sonra onları dirilterek [bağışladık].

وروى الطبرسي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أن الله تعالى أحيا له أهله الذين كانوا ماتوا قبل البلية وأهله الذين ماتوا وهو في البلية، وفي البحر الجمهور على أنه تعالى أحيا له من مات من أهله وعافى المرضى وجمع عليه من تشتت منهم، وقيل وإليه أميل وهبه من كان حيا منهم وعافاه من الأسقام وأرغد لهم العيش فتناسلوا حتى بلغ عددهم من مضى وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ فكان له ضعف ما كان، والظاهر أن هذه الهبة كانت في الدنيا، وزعم بعض أن هذا وعد وتكون تلك الهبة في الآخرة رَحْمَةً مِنَّا أي لرحمة عظيمة عليه من قبلنا.

Tabersî, Ebû Abdillah'tan [radıyallâhu teâlâ anh] Yüce Allah'ın, beladan önce ölen ailesini de belanın içindeyken ölen ailesini de onun için dirilttiğini rivayet etmiştir. El-Bahr'da [belirtildiğine göre] cumhur, Allah Teâlâ'nın ailesinden ölenleri onun için dirilttiği, hastaları iyileştirdiği ve onlardan dağılmış olanları etrafında topladığı görüşündedir. Şöyle de denilmiştir -ki ben de buna meylediyorum-: Onlardan hayatta olanları ona bağışladı, onları hastalıklardan kurtardı ve geçimlerini bollaştırdı; onlar da üreyip çoğaldılar, nihayet sayıları geçmiştekilerin sayısına ulaştı { وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “ve onlarla birlikte bir mislini daha” [bağışladık]; böylece önceden sahip olduğunun iki katına sahip oldu. Zahir olan, bu hibelerin dünyada olduğudur. Bazıları bunun bir vaat olduğunu ve bu hibelerin ahirette olacağını iddia etmiştir. { رَحْمَةً مِنَّا } “Tarafımızdan bir rahmet olarak” yani katımızdan ona büyük bir rahmetten ötürü [bunu yaptık].

وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ وتذكيرا لهم بذلك ليصبروا على الشدائد كما صبر ويلجؤوا إلى الله تعالى فيما يصيبهم كما لجأ ليفعل سبحانه بهم فافعل به من حسن العاقبة. روي عن قتادة أنه ﵇ ابتلي سبع سنين وأشهرا وألقي على كناسة بني إسرائيل تختلف الدواب في جسده فصبر ففرج الله تعالى عنه وأعظم له الأجر وأحسن، وعن ابن عباس أنه صار ما بين قدميه إلى قرنه قرحة واحدة وألقي على الرماد حتى بدا حجاب قلبه فكانت امرأته تسعى إليه فقالت له يوما: أما ترى يا أيوب قد نزل بي والله من الجهد والفاقة ما إن بعت قروني برغيف فأطعمتك فادع الله تعالى أن يشفيك ويريحك فقال: ويحك كنا في النعيم سبعين عاما فاصبري حتى نكون في الضر سبعين عاما فكان في البلاء سبع سنين ودعا فجاء جبريل ﵇ فأخذ بيده ثم قال: قم فقام عن مكانه وقال: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ فاغتسل وشرب فبرأ وألبسه الله تعالى حلة من الجنة فتنحى فجلس في ناحية وجاءت امرأته فلم تعرفه فقالت: يا عبد الله أين المبتلى الذي كان هاهنا؟ لعل الكلاب ذهبت به أو الذئاب وجعلت تكلمه ساعة فقال: ويحك

{ وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “ve akıl sahipleri için bir ibret olmak üzere” [bağışladık]; onun sabrettiği gibi zorluklara sabretsinler ve onun sığındığı gibi başlarına gelenlerde Allah Teâlâ'ya sığınsınlar diye, akıl sahiplerine bununla bir hatırlatma olsun ki Allah [subhânehu] ona yaptığı güzel akıbet gibi onlara da yapsın. Katâde'den rivayet edildiğine göre o [aleyhisselâm] yedi yıl ve birkaç ay imtihan edildi, İsrailoğullarının çöplüğüne atıldı, kurtlar vücudunda dolaştı; o sabretti, Allah Teâlâ da onu feraha çıkardı, mükâfatını büyüttü ve ihsanda bulundu. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre ayaklarından tepesine kadar tek bir yara haline geldi ve kalp zarı görününceye kadar külün üzerine atıldı. Karısı onun için koştururdu; bir gün ona: 'Görmüyor musun ey Eyyûb! Vallahi başıma öyle bir zahmet ve yoksulluk geldi ki, saç örüklerimi bir ekmeğe satıp sana yedirdim. Allah Teâlâ'ya dua et de seni iyileştirsin ve seni rahatlatsın' dedi. Eyyûb: 'Yazık sana! Yetmiş yıl nimet içinde yaşadık; darlık içinde de yetmiş yıl kalıncaya kadar sabret' dedi. Böylece belada yedi yıl kaldı ve dua etti. Bunun üzerine Cebrail [aleyhisselâm] gelip elinden tuttu, sonra 'Kalk' dedi; o da yerinden kalktı. Cebrail: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } “Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” dedi; yıkandı, içti ve iyileşti. Allah Teâlâ ona cennetten bir elbise giydirdi. Kenara çekilip bir köşede oturdu. Karısı geldi, onu tanıyamadı ve: 'Ey Allah'ın kulu! Burada olan o dertli adam nerede? Belki onu köpekler veya kurtlar alıp götürdü' dedi ve onunla bir süre konuşmaya devam etti. Bunun üzerine Eyyûb: 'Yazık sana!

أنا أيوب قد رد الله تعالى علي جسدي ورد الله تعالى عليه ماله وولده ومثلهم معهم وأمطر عليه جرادا من ذهب فجعل يأخذ الجراد بيده ويجعله في ثوب وينشر كساءه فيجعل فيه فأوحى الله تعالى إليه يا أيوب أما شبعت؟ قال: يا رب من الذي يشبع من فضلك ورحمتك،

Ben Eyyûb'um! Allah Teâlâ bedenimi bana geri verdi' dedi. Allah Teâlâ malını, evladını ve onlarla birlikte bir mislini daha ona geri verdi ve üzerine altından çekirgeler yağdırdı; o da çekirgeleri eliyle alıp elbisesine koymaya, örtüsünü yayıp içine doldurmaya başladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Ey Eyyûb! Doymadın mı?' diye vahyetti. Eyyûb: 'Ya Rabbi! Senin lütfundan ve rahmetinden kim doyabilir ki!' dedi.

وفي البحر روى أنس عن النبي ﷺ «أن أيوب بقي في محنته ثماني عشرة سنة يتساقط لحمه حتى مله العالم ولم يصبر عليه إلا امرأته»

El-Bahr'da [şöyle geçer]: Enes, Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle rivayet etmiştir: «Eyyûb imtihanında on sekiz yıl kaldı; etleri dökülüyordu, nihayet bütün insanlar ondan usandı ve karısından başka hiç kimse ona sabredemedi.»

وعظم بلائه ﵇ مما شاع وذاع ولم يختلف فيه اثنان لكن في بلوغ أمره إلى أن ألقي على كناسة ونحو ذلك فيه خلاف قال الطبرسي: قال أهل التحقيق أنه لا يجوز أن يكون بصفة يستقذره الناس عليها لأن في ذلك تنفيرا فأما الفقر والمرض وذهاب الأهل فيجوز أن يمتحنه الله تعالى بذلك.

Onun [aleyhisselâm] belasının büyüklüğü şayia bulmuş ve yayılmış hususlardandır, bunda iki kişi ihtilaf etmemiştir. Ancak durumunun çöplüğe atılacak dereceye varması ve benzeri hususlarda ihtilaf vardır. Tabersî şöyle demiştir: 'Tahkik ehli, insanların kendisinden iğreneceği bir vasıfta olmasının caiz olmadığını söylemişlerdir; çünkü bunda nefret ettirme vardır. Fakirlik, hastalık ve ailenin gitmesine gelince, Allah Teâlâ'nın onu bunlarla imtihan etmesi caizdir.'

وفي هداية المريد للفاني أنه يجوز على الأنبياء ﵈ كل عرض بشري ليس محرما ولا مكروها ولا مباحا مزريا ولا مزمنا ولا مما تعافه الأنفس ولا مما يؤدي إلى النفرة ثم قال بعد ورقتين، واحترزنا بقولنا ولا مزمنا ولا مما تعافه الأنفس عما كان كذلك كالإقعاد والبرص والجذام والعمى والجنون، وأما الإغماء فقال النووي لا شك في جوازه عليهم لأنه مرض بخلاف الجنون فإنه نقص، وقيد أبو حامد الإغماء بغير الطويل وجزم به البلقيني، قال السبكي: وليس كإغماء غيرهم لأنه إنما يستر حواسهم الظاهرة دون قلوبهم لأنها معصومة من النوم الأخف، قال: ويمتنع عليهم الجنون وإن قل لأنه نقص ويلحق به العمى ولم يعم نبي قط، وما ذكر عن شعيب من كونه كان ضريرا لم يثبت، وأما يعقوب فحصلت له غشاوة وزالت اه.

el-Fânî'nin Hidâyetü'l-mürîd adlı eserinde şöyle denmektedir: Peygamberler [aleyhimüsselâm] hakkında haram, mekruh, haysiyet kırıcı mubah, müzmin, nefislerin tiksineceği ve nefret uyandıracak nitelikte olmayan her beşerî araz caizdir. İki yaprak sonra ise şöyle demiştir: 'Müzmin olmayan ve nefislerin tiksinmeyeceği' sözümüzle; kötürümlük, alaca (baras), cüzzam, körlük ve delilik gibi bu nitelikte olan durumlardan sakındık. Bayılmaya (iğmâ) gelince, Nevevî bunun peygamberler hakkında caiz olduğunda şüphe bulunmadığını, çünkü bunun bir hastalık olduğunu, bir noksanlık olan delilik gibi olmadığını belirtmiştir. Ebû Hâmid bayılmayı uzun süreli olmamakla kayıtlamış, Bulkînî de bunu kesin bir dille ifade etmiştir. Sübkî ise şöyle demiştir: Onların bayılması başkalarınınki gibi değildir; zira bu durum sadece onların zâhirî duyularını örter, kalplerini örtmez; çünkü kalpleri en hafif uykuya karşı bile korunmuştur. [Sübkî] şöyle devam etmiştir: Az da olsa delilik onlar hakkında imkânsızdır, çünkü o bir noksanlıktır. Körlük de ona ilhak edilir; nitekim hiçbir peygamber asla kör olmamıştır. Şuayb'ın âmâ olduğuna dair zikredilen rivayet ise sabit olmamıştır. Ya‘kûb'a gelince, onda geçici bir perde oluşmuş ve sonradan zail olmuştur. (Alıntı bitti).

وفرق بعضهم في عروض ذلك بين أن يكون بعد التبليغ وحصول الغرض من النبوة فيجوز وبين أن يكون قبل فلا يجوز، ولعلك تختار القول بحفظهم بما تعافه النفوس ويؤدي إلى الاستقدار والنفرة مطلقا وحينئذ فلا بد من القول بأن ما ابتلي به أيوب ﵇ لم يصل إلى حد الاستقذار والنفرة كما يشعر به ما روي عن قتادة ونقله القصاص في كتبهم، وذكر بعضهم أن داءه كان الجدري ولا أعتقد صحة ذلك والله تعالى أعلم.

Bazıları bu tür durumların meydana gelmesinde, tebliğden ve peygamberlik gayesinin gerçekleşmesinden sonra olması durumunda caiz olacağı, öncesinde ise caiz olmayacağı şeklinde bir ayrıma gitmiştir. Sen de onların nefislerin tiksineceği, iğrenmeye ve nefret duymaya yol açacak şeylerden mutlak olarak korunmuş oldukları görüşünü tercih edebilirsin. Bu durumda, Eyyûb'un [aleyhisselâm] maruz kaldığı imtihanın, Katâde'den rivayet edilen ve kıssa anlatıcılarının kitaplarında naklettikleri şeylerin hissettirdiği gibi iğrenme ve nefret etme sınırına varmadığını söylemek gerekir. Bazıları onun hastalığının çiçek hastalığı olduğunu zikretmişse de bunun sahih olduğuna inanmıyorum, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وقوله تعالى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً عطف على ارْكُضْ أو على وَهَبْنا بتقدير قلنا خذ بيدك إلخ، والأول أقرب لفظا وهذا أنسب معنى فإن الحاجة إلى هذا الأمر لا تمس إلا بعد الصحة واعتدال الوقت فإن امرأته رحمته بنت إفرائيم أو مشيا بن يوسف أو ليا بنت يعقوب أو ما خير بنت ميشا بن يوسف على اختلاف الروايات.

Allah Teâlâ'nın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً } “Eline bir demet sap al...” buyruğu, { ارْكُضْ } lafzına veya 'Eline bir demet sap al dedik' takdiriyle { وَهَبْنا } lafzına matuftur. Birincisi lafız bakımından daha yakın, ikincisi ise mana bakımından daha uygundur. Zira bu emre duyulan ihtiyaç, ancak sıhhat bulduktan ve durum düzeldikten sonra ortaya çıkar. Nitekim rivayetlerin ihtilafına göre karısı; Efrâyim'in kızı Rahme, Mesiya b. Yûsuf'un kızı Rahme, Ya‘kûb'un kızı Leya yahut Mîşâ b. Yûsuf'un kızı Mâhir'dir.

ولا يخفى لطف رَحْمَةً مِنَّا على الرواية الأولى ذهبت لحاجة فأبطأت أو بلغت أيوب عن الشيطان أن يقول كلمة محذورة فيبرأ وأشارت عليه بذلك فقالت له إلى متى هذا البلاء كلمة واحدة ثم استغفر ربك فيغفر لك أو جاءته بزيادة على ما كانت تأتي به من الخبز فظن أنها ارتكبت في ذلك محرما فحلف ليضربنها إن برىء مائة ضربة فأمره الله تعالى بأخذ الضغث وهو الحزمة الصغيرة من حشيش أو ريحان أو قضبان، وقيل: القبضة الكبيرة من القضبان، ومنه ضغث على إبالة والإبالة الحزمة من الحطب والضغث القبضة من الحطب أيضا عليها، ومنه قول الشاعر:

İlk rivayete göre, { رَحْمَةً مِنَّا } “Tarafımızdan bir rahmet olarak...” ifadesinin letafeti gizli değildir. [Karısı] bir ihtiyaç için gitmiş ve gecikmişti; yahut şeytandan duyduğu sakıncalı bir sözü Eyyûb'a ulaştırmış ve iyileşmesi için bu sözü söylemesini ona tavsiye ederek: 'Bu bela ne zamana kadar sürecek? Bir tek söz söyle, sonra Rabbine istiğfar et, O da seni bağışlar' demişti; yahut da her zaman getirdiği ekmekten daha fazlasını getirmiş, Eyyûb da onun bu hususta haram bir yola başvurduğunu zannederek, şayet iyileşirse ona yüz sopa vuracağına yemin etmişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona bir 'dıgıs' (ضغث) almasını emretmiştir. O da ot, fesleğen veya ince dallardan oluşan küçük bir demettir. Dallardan oluşan büyük bir tutam olduğu da söylenmiştir. 'Demet üstüne demet' (ضغث على إبالة) deyimi de buradan gelir. İbâle (إبالة) odun bağı, dıgıs (ضغث) ise onun üzerindeki bir tutam odundur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وأسفل مني نهدة قد ربطتها ... وألقيت ضغثا من خلى متطيب

Altımda bağlı duran iri ve güçlü bir kısrak vardı, ben de ona güzel kokulu taze otlardan bir demet attım.

وقال ابن عباس هنا: الضغث عثكال النخل، وقال مجاهد: الأثل وهو نبت له شوك، وقال الضحاك: حزمة من الحشيش مختلفة، وقال الأخفش: الشجر الرطب، وعن سعيد بن المسيب أنه ﵇ لما أمر أخذ ضغثا من ثمام فيه مائة عود، وقال قتادة هو عود فيه تسعة وتسعون عودا والأصل تمام المائة فإن كان هذا معتبرا في مفهوم الضغث ولا أظن فذاك وإلا فالكلام على إرادة المائة فكأنه قيل: خذ بيدك ضغثا فيه مائة عود فَاضْرِبْ بِهِ أي بذلك الضغث وَلا تَحْنَثْ بيمينك فإن البر يتحقق به ولقد شرع الله تعالى ذلك رحمة عليه وعليها لحسن خدمتها إياه ورضاه

İbn Abbâs burada: 'Dıgıs (ضغث), hurma salkımıdır' demiştir. Mücâhid: 'Ilgın (esl) olup dikenli bir bitkidir' demiştir. Dahhâk: 'Çeşitli otlardan oluşan bir demettir' demiştir. Ahfeş ise: 'Taze ağaç dalıdır' demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre, o [aleyhisselâm] emredilince yüz çubuğu bulunan bir sümâm demeti almıştır. Katâde ise şöyle demiştir: 'O, üzerinde doksan dokuz çubuk bulunan tek bir daldı; asıl olan ise yüzü tamamlamaktır.' Şayet bu durum 'dıgıs' kavramının tanımında muteber ise -ki öyle olduğunu sanmıyorum- mesele yoktur; aksi takdirde söz yüz sayısının murat edilmesi üzerinedir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Eline içinde yüz çubuk bulunan bir demet al, { فَاضْرِبْ بِهِ } “onunla vur” yani o demetle vur { وَلا تَحْنَثْ } “ve yeminini bozma!”' Çünkü yeminin gereği bununla yerine gelmiş olur. Allah Teâlâ bunu, hem Eyyûb'a hem de kendisine güzel hizmeti ve ondan razı olması sebebiyle kadına bir merhamet olarak meşru kılmıştır.

عنها وهي رخصة باقية في الحدود في شريعتنا وفي غيرها أيضا لكن غير الحدود يعلم منها بالطريق الأولى

Bu, hem bizim şeriatımızda hem de diğer şeriatlarda had cezalarında baki olan bir ruhsattır; had dışındaki cezalar ise haydi haydi bundan anlaşılır.

فقد أخرج عبد الرزاق وسعيد بن منصور وابن جرير وابن المنذر عن أبي أمامة بن سهل بن حنيف قال حملت وليدة في بني ساعدة من زنا فقيل لها: ممن حملك؟ قالت: من فلان المقعد فسئل المقعد فقال: صدقت فرفع ذلك إلى رسول الله ﷺ فقال: خذوا عثكولا فيه مائة شمراخ فاضربوه به ضربة واحدة ففعلوا

Nitekim Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Sâide oğullarından bir cariye zinadan hamile kaldı. Ona: 'Kiminle hamile kaldın?' denildi. O da: 'Falan kötürüm adamdan' dedi. Kötürüme sorulduğunda: 'Doğru söyledi' dedi. Bu durum Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] iletilince: «Yüz çöpü bulunan bir hurma salkımı alın ve onunla kendisine tek bir defa vurun» buyurdu, onlar da öyle yaptılar

،

.

وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد عن محمد بن عبد الرحمن عن ثوبان أن رجلا أصاب فاحشة على عهد رسول الله ﷺ وهو مريض على شفا موت فأخبر أهله بما صنع فأمر النبي ﷺ بقنو فيه مائة شمراخ فضرب به ضربة واحدة

Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Muhammed b. Abdirrahmân vasıtasıyla Sevbân'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] döneminde bir adam ölüm döşeğinde hasta iken bir fuhuş (zina) irtikâp etti ve yaptığını ailesine haber verdi. Bunun üzerine Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] yüz çöpü bulunan bir hurma dalı getirilmesini emretti ve onunla kendisine tek bir defa vuruldu

،

.

وأخرج الطبراني عن سهل بن سعد أن النبي ﵊ أتى بشيخ قد ظهرت عروقه قد زنى بامرأة فضربه بضغث فيه مائة شمراخ ضربة واحدة

Taberânî'nin Sehl b. Sa‘d'dan rivayet ettiğine göre, Peygamber'e [aleyhisselâm] damarları belirginleşmiş yaşlı bir adam getirildi; bu adam bir kadınla zina etmişti. Resûlullah ona yüz çöpü olan bir demetle tek bir darbe vurdu.

، ولا دلالة في هذه الأخبار على عموم الحكم من يطيق الجلد المتعارف لكن القائل ببقاء حكم الآية قائل بالعموم لكن شرطوا في ذلك أن يصيب المضروب كل واحدة من المائة إما بأطرافها قائمة أو بأعراضها مبسوطة على هيئة الضرب.

Bu rivayetlerde, bilinen celde (kırbaç) cezasına güç yetirebilen kimseler hakkında hükmün umumi olduğuna dair bir delil yoktur. Ancak ayetin hükmünün baki olduğunu söyleyenler umumiliği savunmuşlar, fakat bunda vurulan kimseye yüz çöpün her birinin ya dikine uçlarıyla ya da vurma biçiminde enlemesine yayılmış olarak değmesini şart koşmuşlardır.

وقال الخفاجي: إنهم شرطوا فيه الإيلام أما مع عدمه بالكلية فلا فلو ضرب بسوط واحد له شعبتان خمسين مرة من حلف على ضربه مائة بر إذا تألم فإن لم يتألم لا يبر ولو ضربه مائة لأن الضرب وضع لفعل مؤلم بالبدن بآلة التأديب، وقيل: يحنث بكل حال كما فصل في شروح الهداية وغيرها انتهى.

Hafâcî şöyle demiştir: 'Onlar bu uygulamada acı vermeyi şart koşmuşlardır; acının tamamen bulunmaması durumunda ise yemin yerine gelmiş olmaz. Şayet bir kimseye yüz değnek vurmaya yemin eden kişi, iki ucu olan tek bir kırbaçla elli defa vursa, vurulan acı hissederse yeminini yerine getirmiş olur; acı hissetmezse yüz kere vursa bile yeminini yerine getirmiş sayılmaz. Çünkü vurma (darp) fiili, terbiye vasıtasıyla bedene acı veren bir eylem için konulmuştur. el-Hidâye şerhlerinde ve diğer eserlerde tafsil edildiği üzere, her halükarda yemin bozulur da denilmiştir.' (Alıntı bitti).

وأخرج ابن عساكر عن ابن عباس لا يجوز ذلك لأحد بعد أيوب إلا الأنبياء ﵈، وفي أحكام القرآن العظيم للجلال السيوطي عن مجاهد قال: كانت هذه لأيوب خاصة، وقال الكيا: ذهب الشافعي وأبو حنيفة وزفر إلى أن من فعل ذلك فقد بر في يمينه، وخالف مالك ورأه خاصا بأيوب ﵇، وقال بعضهم: إن الحكم كان عاما ثم نسخ والصحيح بقاء الحكم، واستدل بالآية على أن للزوج ضرب زوجته وأن يحلف ولا يستثني وعلى أن الاستثناء شرطه الاتصال إذ لو لم يشترط لأمره ﷾ بالاستثناء ولم يحتج إلى الضرب بالضغث.

İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: 'Peygamberler [aleyhimüsselâm] müstesna, Eyyûb'dan sonra bu uygulama hiç kimseye caiz değildir.' Celâl es-Süyûtî'nin Ahkâmü'l-Kur'âni'l-Azîm adlı eserinde Mücâhid'den: 'Bu ruhsat sadece Eyyûb'a özeldi' dediği nakledilmiştir. el-Kiyâ şöyle demiştir: 'Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Züfer, bunu yapan kimsenin yeminini yerine getirmiş olacağı görüşüne varmışlardır. Mâlik ise buna muhalefet ederek bunu Eyyûb'a [aleyhisselâm] özel görmüştür.' Bazıları: 'Hüküm umumi idi, sonra neshedildi' demişse de sahih olan hükmün baki olmasıdır. Bu ayetten, kocanın karısını dövebileceğine, yemin edip istisna yapmayabileceğine ve istisnanın şartının yemine bitişik olması gerektiğine delil getirilmiştir; zira şayet bitişiklik şart olmasaydı, Allah [azze ve celle] ona sonradan istisna yapmasını emrederdi de demetle vurmaya gerek kalmazdı.

واستدل عطار بها على مسألة أخرج فأخرج سعيد بن منصور بسند صحيح عنه أن رجلا قال له: إني حلفت أن لا أكسو امرأتي درعا حتى تقف بعرفة فقال: احملها على حمار ثم اذهب فقف بها بعرفة فقال: إنما عنيت يوم عرفة فقال عطاء: أيوب حين حلف ليجلدن امرأته مائة جلدة أنوى أن يضربها بالضغث إنما أمره الله تعالى أن يأخذ ضغثا فيضربها به ثم قال: إنما القرآن عبر إنما القرآن عبر. وللبحث في ذلك مجال، وكثير من الناس استدل بها على جواز الحيل وجعلها أصلا لصحتها، وعندي أن كل حيلة أوجبت إبطال حكمة شرعية لا تقبل كحيلة سقوط الزكاة وحيلة سقوط الاستبراء وهذا كالتوسط في المسألة فإن من العلماء من يجوز الحيلة مطلقا ومنهم من لا يجوزها مطلقا، وقد أطال الكلام في ذلك العلامة ابن تيمية إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً فيما أصابه في النفس والأهل والمال.

Atâ bu ayeti fıkhî bir meseleye delil getirmiştir. Nitekim Saîd b. Mansûr sahih bir senetle ondan şunu rivayet etmiştir: Bir adam ona: 'Ben, Arafat'ta vakfe yapmadıkça karıma entari giydirmeyeceğime yemin ettim' dedi. Atâ: 'Onu bir eşeğe bindir, sonra git ve onu Arafat'ta durdur' dedi. Adam: 'Ben ancak Arefe gününü kastetmiştim' deyince Atâ: 'Eyyûb karısına yüz değnek vurmaya yemin ettiği zaman, ona bir demetle vurmayı mı niyet etmişti? Allah Teâlâ ona ancak bir demet alıp onunla vurmasını emretti' dedi ve ardından: 'Kur'an ancak ibretlerdir, Kur'an ancak ibretlerdir' buyurdu. Bu hususta geniş müzakereye açık bir alan vardır. İnsanların birçoğu bu ayeti hilelerin (hıyel-i şer'iyyenin) caiz olduğuna delil saymış ve onu hilenin sıhhatine bir asıl kılmışlardır. Bana göre ise şer'î bir hikmeti iptal etmeyi gerektiren hiçbir hile kabul edilmez; zekâtı düşürme hilesi ve istibrâyı düşürme hilesi gibi. Bu yaklaşım meselede orta bir yoldur; zira âlimlerden hileyi mutlak olarak caiz görenler de, mutlak olarak caiz görmeyenler de vardır. Allâme İbn Teymiyye bu konuda sözü etraflıca uzatmıştır. { إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً } “Doğrusu biz onu sabırlı bulduk.” Yani nefsinde, ailesinde ve malında başına gelen musibetlere karşı sabırlı bulduk.

وقد كان ﵇ يقول كلما أصابته مصيبة: اللهم أنت أخذت وأنت أعطيت

O [aleyhisselâm] başına her musibet geldiğinde: 'Allahım! Sen aldın ve Sen verdin' der,

ويحمد الله ﷿، ولا يخل بذلك شكواه إلى الله تعالى من الشيطان لأن الصبر عدم الجزع ولا جزع فيما ذكر كتمني العافية وطلب الشفاء مع أنه قال ذلك على ما قيل خيفة الفتنة في الدين كما سمعت فيما تقدم،

Allah'a [azze ve celle] hamdederdi. Şeytandan ötürü Allah Teâlâ'ya şikâyette bulunması onun bu sabrını zedelemez; çünkü sabır, feryat ve sabırsızlık göstermemektir (adem-i ceza‘). Zikredilen bu hususlarda ise sızlanma yoktur; afiyet temenni etmek ve şifa talep etmek de böyledir. Kaldı ki daha önce işittiğin üzere, o bunu dinde fitneye düşme korkusuyla söylemiştir.

ويروى أنه قال في مناجاته: الهي قد علمت أنه لم يخالف لساني قلبي ولم يتبع قلبي بصري ولم يلهني ما ملكت يميني ولم آكل إلا ومعي يتيم ولم أبت شبعان ولا كاسيا ومعي جائع أو عريان فكشف الله تعالى عنه

Rivayet edildiğine göre o, münacatında şöyle demiştir: 'İlâhî! Biliyorsun ki dilim kalbime muhalefet etmedi, kalbim gözüme uymadı, elimin sahip olduğu şeyler beni oyalamadı, yanımda bir yetim olmadan asla yemek yemedim, yanımda aç yahut çıplak biri varken asla tok veya giyinik olarak geceyi geçirmedim.' Bunun üzerine Allah Teâlâ ondan [belayı] kaldırdı.

نِعْمَ الْعَبْدُ أي أيوب إِنَّهُ أَوَّابٌ تعليل لمدحه وتقدم معنى الأواب وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ الثلاثة عطف بيان لعبادنا أو بدل منه.

{ نِعْمَ الْعَبْدُ } “O ne güzel kuldu!” yani Eyyûb ne güzel kuldu! { إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Çünkü o, daima [Allah'a] yönelirdi.” Bu, onu övmenin gerekçesidir; 'evvâb' kelimesinin anlamı daha önce geçmişti. { وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Kullarımız İbrâhim'i, İshak'ı ve Ya‘kûb'u da an!” Bu üç isim, 'kullarımız' (ibâdenâ) ifadesinden atf-ı beyan veya bedeldir.

وقيل: نصب بإضمار أعني، وقرأ ابن عباس وابن كثير وأهل مكة «عبدنا» بالإفراد فإبراهيم وحده بدل أو عطف بيان أو مفعول أعني، وخص بعنوان العبودية لمزيد شرفه، وما بعده عطف على «عبدنا» وجوز أن يكون المراد بعبدنا

Gizli bir 'a‘nî' (yani şunu kastediyorum) fiiliyle mansub olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs, İbn Kesîr ve Mekke ehli tekil olarak «abdina» (kulumuzu) şeklinde okumuşlardır; bu durumda sadece İbrâhim bedel, atf-ı beyan yahut 'a‘nî' fiilinin mefulü olur ve şerefinin yüceliğinden ötürü kulluk unvanıyla tahsis edilmiş olur; sonrakiler ise «abdina» lafzına matuftur. «Abdina» ile,

عبادنا وضعا للجنس موضع الجمع فتتحد القراءتان أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ أولي القوة في الطاعة والبصيرة في الدين على أن الأيدي مجاز مرسل عن القوة، والأبصار جمع بصر بمعنى بصيرة وهو مجاز أيضا لكنه مشهور فيه أو أولي الأعمال الجليلة والعلوم الشريفة على أن ذكر الأيدي من ذكر السبب وإرادة المسبب، والأبصار بمعنى البصائر مجاز عما يتفرع عليها من العلوم كالأول أيضا، وفي ذلك على الوجهين تعريض بالجهلة البطالين أنهم كفاقدي الأيدي والأبصار وتوبيخ على تركهم المجاهدة والتأمل مع تمكنهم منهما، وقيل: الأيدي النعم أي أولى التي أسداها الله تعالى إليهم من النبوة والمكانة أو أولى النعم والإحسانات على الناس بإرشادهم وتعليمهم إياهم، وفيه ما فيه. وقرىء «الأيادي» على جمع الجمع كاوطف واواطف، وقرأ عبد الله والحسن وعيسى والأعمش «الأيد» بغير ياء فقيل يراد الأيدي بالياء وحذفت اجتزاء بالكسرة عنها، ولما كانت أل تعاقب التنوين حذفت الياء معها كما حذفت مع التنوين حكاه أبو حيان ثم قال: وهذا تخريج لا يسوغ لأن حذف هذه الياء مع وجود أل ذكره سيبويه في الضرائر، وقيل: الأيد القوة في طاعة الله تعالى نظير ما تقدم، وقال الزمخشري بعد تعليل الحذف بالاكتفاء بالكسرة وتفسيره بالأيد من التأييد قلق غير متمكن وعلل بأن فيه فوات المقابلة وفوات النكتة البيانية فلا تغفل إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ تعليل لما وصفوا به، والباء للسببية وخالصة اسم فاعل وتنوينها للتفخيم، وقوله تعالى: ذِكْرَى الدَّارِ بيان لها بعد ابهامها للتفخيم، وجوز أن يكون خبرا عن ضميرها المقدر أي هي ذكرى الدار، وأيا ما كان فذكرى مصدر مضاف لمفعوله وتعريف الدار للعهد أي الدار الآخرة، وفيه إشعار بأنها الدار في الحقيقة وإنما الدنيا مجاز أي جعلناهم خالصين لنا سبب خصلة خالصة جليلة الشأن لا شوب فيها هي تذكرهم دائما الدار الآخرة فإن خلوصهم في الطاعة بسبب تذكرهم إياها وذلك لأن مطمح أنظارهم ومطرح أفكارهم في كل ما يأتون ويذرون جوار الله ﷿ والفوز بلقائه ولا يتسنى ذلك إلا في الآخرة.

cinsin çoğul yerine konulması kabilinden 'kullarımız' manasının kastedildiği, böylece iki kıraatin birleştiği de caiz görülmüştür. { أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ } “Güç ve basiret sahipleri idiler.” İtaatte kuvvet ve dinde basiret sahipleri idiler; nitekim 'el-Eydî' (eller), kuvvetten mecaz-ı mürseldir; 'el-Ebsâr' ise basiret manasında 'basar'ın çoğulu olup bu da mecazdır ancak bu anlamda meşhurdur. Yahut yüce ameller ve şerefli ilimler sahipleri idiler; nitekim ellerin zikredilmesi sebebi zikredip müsebbebi kastetmek kabilindendir, basiretler manasındaki 'el-Ebsâr' ise birincisinde olduğu gibi ondan doğan ilimlerden mecazdır. Her iki veche göre de bunda, tembel cahillerin sanki elleri ve gözleri yokmuş gibi olduklarına bir tariz ve güçleri yettiği halde mücahedeyi ve tefekkürü terk ettiklerine dair bir azarlama vardır. 'el-Eydî'nin nimetler olduğu, yani Allah Teâlâ'nın peygamberlik ve yüksek mevki gibi onlara bahşettiği nimetlerin sahipleri yahut onları irşat edip eğitmek suretiyle insanlara nimet ve ihsanlarda bulunan kimseler manasına geldiği de söylenmiştir; fakat bu görüş eleştiriye açıktır. «el-Eyâdî» şeklinde cem-i cem (çoğulun çoğulu) olarak da okunmuştur; 'evtâf' ve 'evâtıf' gibi. Abdullah, Hasan, Îsâ ve el-A‘meş yâ harfi olmaksızın «el-Eyd» şeklinde okumuşlardır. 'el-Eydî' kelimesinin kastedildiği ve esre ile yetinilerek yâ harfinin hazfedildiği söylenmiştir. Lâm-ı tarif tenvinin yerine geçtiği için, tenvinle birlikte hazfedildiği gibi lâm ile birlikte de yâ hazfedilmiştir; bunu Ebû Hayyân nakletmiş ve ardından: 'Bu caiz olmayan bir tevcîhtir, zira lâm-ı tarif varken bu yâ'nın hazfedilmesini Sîbeveyhi şiir zaruretleri arasında zikretmiştir' demiştir. el-Eyd lafzının, daha önce geçtiği üzere Allah Teâlâ'ya itaatte kuvvet anlamına geldiği de söylenmiştir. Zemahşerî, hazfin esre ile iktifa edilerek açıklandığını ve bunun 'te'yîd' kökünden 'el-eyd' ile tefsir edilmesini zikrettikten sonra, bunun oturaklı olmayıp zayıf kaldığını belirtmiş ve karşıtlığın (mukabele) ve beyânî nüktelerin kaçırılmasını gerekçe göstermiştir, gaflet etmeyesin. { إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ } “Gerçekten biz onları katıksız bir hasletle arındırıp ihlaslı kıldık.” Bu, vasfedildikleri durumun gerekçesidir. Bâ harfi sebebiyye içindir; 'hâlisa' ismi fâildir ve tenvini tazim içindir. Allah Teâlâ'nın: { ذِكْرَى الدَّارِ } “ahiret yurdunu anma hasletiyle.” buyruğu, tazim amacıyla yapılan kapalılıktan sonra onu açıklamadır. Takdiri 'o, ahiret yurdunu anmadır' şeklinde olan gizli zamirin haberi olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun 'zikrâ' mefulüne muzaf olmuş bir mastardır; 'ed-Dâr' kelimesinin marife olması ise ahd içindir, yani ahiret yurdudur. Bunda, gerçek yurdun o olduğuna, dünyanın ise mecazdan ibaret olduğuna bir işaret vardır. Yani: Biz onları, içinde hiçbir şaibe bulunmayan yüce şanlı, halis bir haslet sebebiyle kendimize halis kıldık ki bu haslet de onların ahiret yurdunu daima hatırlamalarıdır. Zira onların itaatteki ihlasları, o yurdu hatırlamaları sebebiyledir; çünkü onların yapıp ettikleri her şeyde gözettikleri gaye ve zihinlerindeki hedef Allah'ın [azze ve celle] civarına varmak ve O'na kavuşarak kurtuluşa ermektir; bu da ancak ahirette mümkündür.

وقيل أخلصناهم بتوفيقهم لها واللطف بهم في اختيارها والباء كما في الوجه الأول للسببية والكلام نحو قولك:

Onları bu haslete muvaffak kılmak ve onu seçmelerinde kendilerine lütufta bulunmak suretiyle ihlaslı kıldığımız da söylenmiştir. Bâ harfi birinci vecihte olduğu gibi sebebiyye içindir ve söz şu ifadene benzer:

أكرمته بالعلم أي بسبب أنه عالم أكرمته أو أكرمته بسبب أنك جعلته عالما، وقد يتخيل في الثاني أنه صلة، ويعضد الوجه الأول قراءة الأعمش وطلحة «بخالصتهم» .

'Ona ilim sebebiyle ikram ettim', yani âlim olması sebebiyle ona ikram ettim yahut onu âlim kılman sebebiyle ona ikram ettin demektir. İkincisinde bâ harfinin sıla (harf-i cer) olduğu vehmedilebilir. el-A‘meş ve Talha'nın «bihâlisatihim» kıraati birinci vechi destekler.

وأخرج ابن المنذر عن الضحاك أن ذكرى الدار تذكيرهم الناس الآخرة وترغيبهم إياهم فيها وتزهيدهم إياهم فيها على وجه خالص من الحظوظ النفسانية كما هو شأن الأنبياء ﵈، وقيل المراد بالدار الدار الدنيا وبذكراها الثناء الجميل ولسان الصدق الذي ليس لغيرهم. وحكي ذلك عن الجبائي. وأبي مسلم وذكره ابن عطية احتمالا، وحاصل الآية عليه كما قال الطبرسي إنا خصصناهم بالذكر الجميل في الأعقاب.

İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre 'zikre'd-dâr', peygamberlerin [aleyhimüsselâm] şanına yaraşır şekilde nefsanî arzulardan arınmış olarak insanlara ahireti hatırlatmaları, onları oraya teşvik etmeleri ve dünyadan soğutmalarıdır. 'ed-Dâr' ile dünya yurdunun, 'zikrâ' ile de başkalarında olmayan güzel övgü ve doğruluk lisanının kastedildiği de söylenmiştir. Bu görüş Cübbâî ve Ebû Müslim'den nakledilmiş, İbn Atiyye de bunu bir ihtimal olarak zikretmiştir. Tabersî'nin belirttiği üzere ayetin bu görüşe göre neticesi: 'Biz onları gelecek nesiller içinde güzel bir anılışla seçkin kıldık' demektir.

وقرأ أبو جعفر وشيبة والأعرج ونافع وهشام بإضافة «خالصة» إلى «ذكرى» للبيان أي بما خلص من ذكرى الدار على معنى أنهم لا يشوبون ذكراها بهم آخر أصلا أو على غير ذلك من المعاني، وجوز على هذه القراءة أن تكون «خالصة» مصدرا كالعاقبة والكاذبة مضافا إلى الفاعل أي أخلصناهم بأن خلصت لهم ذكرى الدار. وظاهر كلام أبي حيان أن احتمال المصدرية ممكن في القراءة الأولى أيضا لكنه قال: الأظهر أن تكون اسم فاعل وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ أي المختارين من بين أبناء جنسهم، وفيه إعلال معروف.

Ebû Ca‘fer, Şeybe, el-A‘rec, Nâfi‘ ve Hişâm, açıklama (beyan) amacıyla «hâlisaten» lafzını «zikrâ» lafzına muzaf kılarak okumuşlardır; yani ahiret yurdunun anılmasından halis olan şeyle [ihlaslı kıldık], bu da onların ahireti anmalarına kesinlikle başka hiçbir kaygı karıştırmadıkları manasındadır veya diğer manalara gelir. Bu kıraate göre 'hâlisa' lafzının, 'âkıbe' ve 'kâzibe' gibi fâile muzaf bir mastar olması da caizdir; yani ahiret yurdunu anmak kendilerine halis olmakla onları ihlaslı kıldık demektir. Ebû Hayyân'ın sözünün zâhiri, mastar olma ihtimalinin birinci kıraatte de mümkün olduğunu göstermektedir; ancak o: 'Daha zâhir olanı, ismi fâil olmasıdır' demiştir. { وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ } “Şüphesiz onlar, katımızda seçkin kılınanlardandır.” Yani kendi cinsleri arasından seçilmiş olanlardandır. Bu kelimede bilinen bir i‘lâl (sarf kuralı) vardır.

وعندنا يجوز فيه أن يكون من صلة الخبر وأن يكون من صلة محذوف دل عليه لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ أي

{ عِنْدَنَا } [ifadesi] hakkında, haberin sılasından (bağlı olduğu kelimeden) olması da { لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ } “şüphesiz seçkinlerdendirler” ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir kelimenin sılasından olması da caizdir; yani

وأنهم مصطفون عندنا، ولم يجوزوا أن يكون من صلة الْمُصْطَفَيْنَ المذكور لأن أل فيه موصولة ومصطفين صلة وما في حيز الصلة لا يتقدم معموله على الموصول لئلا يلزم تقدم الصلة على الموصول، واعترض بأنا لا نسلم أن أل فيه موصولة إذ لم يرد منه الحدوث ولو سلم فالمتقدم ظرف وهو يتوسع فيه ما لا يتوسع في غيره، والظاهر أن الجملة عطف على ما قبلها، وتأكيدها لمزيد الاعتناء بكونهم عندهم تعالى من المصطفين من الناس الْأَخْيارِ الفاضلين عليهم في الخير وهو جمع خير مقابل شر الذي هو أفعل تفضيل في الأصل، وكان قياس أفعل التفضيل أن لا يجمع على أفعال لكنه للزوم تخفيفه حتى أنه لا يقال أخير إلا شذوذا أو في ضرورة جعل كأنه بنية أصلية وقيل جمع خير المشدد أو خير المخف منه كأموات في جمع ميت بالتشديد أو ميت بالتخفيف.

'Onlar katımızda seçilmişlerdir' takdirindedir. Zikredilen { الْمُصْطَفَيْنَ } lafzının sılasından olmasını caiz görmemişlerdir; çünkü oradaki el- takısı ism-i mevsuldür, 'mustafeyn' de sıladır ve sılanın dairesinde olan bir kelimenin mamulü, mevsulden öne geçemez; aksi halde sılanın mevsulden öne geçmesi gerekir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki el- takısının ism-i mevsul olduğunu kabul etmiyoruz, zira onunla bir yenilenme/oluş kastedilmemiştir; kabul edilse bile öne geçen şey zarftır ve zarflarda diğer kelimelerde yapılmayan genişlikler yapılabilir. Cümlenin kendinden öncekine matuf olması zâhirdir; tekitli gelmesi ise Allah Teâlâ katında insanların seçkinlerinden olmalarına daha fazla ihtimam göstermek içindir. { الْأَخْيارِ } “en hayırlı olanlardandır.” Hayırda onlardan üstün olanlardır; bu kelime 'şer' kelimesinin zıddı olan 'hayr'ın çoğuludur ve aslen 'ef‘alü tefdîl'dir (ism-i tafdildir). İsm-i tafdilin kuralı 'ef‘âl' vezninde çoğul yapılmamasıdır; fakat şaz yahut şiir zarureti dışında 'ahyâr' denmeyecek kadar hafifletilmiş hali lüzumlu kılındığı için, sanki aslî bir yapıymış gibi kabul edilmiştir. Şeddeli 'hayyir'in yahut hafifletilmiş 'hayr'ın çoğulu olduğu da söylenmiştir; nitekim 'meyyit' veya 'meyt' kelimesinin çoğulunun 'emvât' gelmesi gibidir.

وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ فصل ذكره عن ذكر أبيه وأخيه اعتناء بشأنه من حيث إنه لا يشرك العرب فيه غيرهم أو للإشعار بعراقته في الصبر الذي هو المقصود بالذكر وَالْيَسَعَ قال ابن جرير هو ابن أخطوب بن العجوز، وذكر أنه استخلفه إلياس على بني إسرائيل ثم استنبىء، واللام فيه زائدة لازمة لمقارنتها للوضع، ولا ينافي كونه غير عربي فإنها قد لزمت في بعض الأعلام الأعجمية كالإسكندر فقد لحن التبريزي من قال إسكندر مجردا له منها، والأولى عندي أنه إذا كان اسما أعجميا وأل فيه مقارنة للوضع أن لا يقال بزيادتها فيها، وقيل هو اسم عربي منقول من يسع مضارع وسع حكاه الجلال السيوطي في الإتقان. وفي القاموس يسع كيضع اسم أعجمي أدخل عليه أل ولا تدخل على نظائره كيزيد.

{ وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ } “İsmâil'i de an!” Arapların kendisinde başkalarını ortak kılmadığı bir peygamber olması cihetiyle şanına ihtimam göstermek için yahut anılmaktan maksat olan sabır konusundaki köklülüğüne dikkat çekmek için onun zikri babasının ve kardeşinin zikrinden ayrı tutulmuştur. { وَالْيَسَعَ } “Elyesa‘ı da...” İbn Cerîr onun, el-Acûz oğlu Ahtûb'un oğlu olduğunu söylemiştir. İlyâs'ın onu İsrâiloğulları üzerine halife bıraktığını, sonra da kendisine peygamberlik verildiğini zikretmiştir. Buradaki lâm harfi, kelimenin ilk vaz'ına bitişik olduğundan dolayı zâid ve lâzımdır; kelimenin Arapça olmaması buna engel teşkil etmez, nitekim 'el-İskender' gibi bazı gayri Arapça özel isimlerde de bu lâm lâzım olmuştur; nitekim Tebrîzî, İskender kelimesini lâm takısından soyutlayarak söyleyen kimseyi hatalı bulmuştur. Bana göre en uygun olanı, şayet bu gayri Arapça bir isimse ve lâm da ilk konuluşa bitişikse, onun zâit olduğunu söylememektir. Bunun, 'vesi‘a' fiilinin muzarisi olan 'yese‘u'dan nakledilmiş Arapça bir isim olduğu da söylenmiştir; bunu Celâl es-Süyûtî el-İtkân'da nakletmiştir. el-Kâmûs'ta: 'Yese‘, yada‘ vezninde gayri Arapça bir isimdir, başına lâm-ı tarif dahil edilmiştir; Yezîd gibi benzerlerinin başına ise dahil edilmez' denilmektedir.

وقرأ حمزة والكسائي «والليسع» بلامين والتشديد كان أصله ليسع بوزن فيعل من اللسع دخل عليه أل تشبيها بالمنقول الذي تدخله للمح أصله، وجزم بعضهم بأنه على هذه القراءة أيضا علم أعجمي دخل عليه اللام.

Hamza ve Kisâî iki lâm ve şedde ile «ve'l-Leyse‘a» şeklinde okumuşlardır. Sanki aslı sokmak manasındaki 'les‘' kökünden 'fey‘al' vezninde 'leyse‘' idi; aslına işaret etmek amacıyla nakledilmiş isimlere benzetilerek başına el- takısı dahil edilmiştir. Bazıları bu kıraate göre de onun başına lâm dahil edilmiş gayri Arapça bir özel isim olduğunu kesin bir dille ifade etmiştir.

وَذَا الْكِفْلِ قيل هو ابن أيوب، وعن وهب أن الله تعالى بعث بعد أيوب شرف ابن أيوب نبيا وسماه ذا الكفل وأمره بالدعاء إلى توحيده وكان مقيما بالشام عمره حتى مات وعمره خمس وسبعون سنة.

{ وَذَا الْكِفْلِ } “Zülkifl'i de [an]!” Onun Eyyûb'un oğlu olduğu söylenmiştir. Vehb'den rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ Eyyûb'dan sonra oğlu Şeref'i peygamber olarak göndermiş, onu 'Zülkifl' diye isimlendirmiş ve tevhidine davet etmesini emretmiştir; o da vefat edene kadar ömrü boyunca Şam'da ikamet etmiş ve yetmiş beş yaşında vefat etmiştir.

وفي العجائب للكرماني قيل هو إلياس، وقيل هو يوشع بن نون، وقيل هو نبي اسمه ذو الكفل، وقيل كان رجلا

Kirmânî'nin el-Acâib adlı eserinde; onun İlyâs olduğu, Yûşa‘ b. Nûn olduğu, ismi Zülkifl olan bir peygamber olduğu veya birtakım işleri

صالحا تكفل بأمور فوفى بها، وقيل هو زكريا من قوله تعالى: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا [آل عمران: ٣٧] اه، وقال ابن عساكر: هو نبي تكفل الله تعالى له في عمله بضعف عمل غيره من الأنبياء، وقيل لم يكن نبيا وأن اليسع استخلفه فتكفل له أن يصوم النهار ويقوم الليل، وقيل أن يصلي كل يوم مائة ركعة، وقيل: كان رجلا من الصالحين كان في زمانه أربعمائة نبي من بني إسرائيل فقتلهم ملك جبار إلا مائة منهم فروا من القتل فآواهم وأخفاهم وقام بمؤونتهم فسماه الله تعالى ذا الكفل، وقيل هو اليسع وأن له اسمين ويأباه ظاهر النظم وَكُلٌّ أي وكلهم مِنَ الْأَخْيارِ المشهورين بالخيرية هذا إشارة إلى ما تقدم من الآيات الناطقة بمحاسنهم ذِكْرٌ أي شرف لهم وشاع الذكر بهذا المعنى لأن الشرف يلزمه الشهرة والذكر بين الناس فتجوز به عنه بعلاقة اللزوم، والمراد في ذكر قصصهم وتنويه الله تعالى بهم شرف عظيم لهم أو المعنى هذا المذكور من الآيات نوع من الذكر الذي هو القرآن، وذكر ذلك للانتقال من نوع من الكلام إلى آخر كما يقول الجاحظ في كتبه: فهذا باب ثم شرع في باب آخر ويقول الكاتب إذا فرغ من فصل من كتابه وأراد الشروع في آخر: هذا وكان كيت وكيت، ويحذف على ما قيل الخبر في مثل ذلك كثيرا وعليه هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] وستسمع إن شاء الله تعالى الكلام فيه فلا يقال: إنه لا فائدة فيه لأنه معلوم أنه من القرآن، وقال ابن عباس: هذا ذكر من مضى من الأنبياء ﵈، وقوله تعالى: وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ أي مرجع شروع في بيان أجرهم الجزيل في الآجل بعد بيان ذكرهم الجميل في العاجل، والمراد بالمتقين إما الجنس وهم داخلون فيه دخولا أوليا وإما نفس المذكورين عبر عنهم بذلك مدحا لهم بالتقوى التي هي الغاية القصوى في الكمال، والجملة فيما أرى عطف على الجملة قبلها كأنه قيل: هذا شرف لهم في الدنيا وأن لهم ولأضرابهم أو إن لهم في الآخرة لحسن مآب أو هي من قبيل عطف القصة على القصة، وقال الشهاب الخفاجي عليه الرحمة: هي حالية ولم يبين صاحب الحال، ويبعد أن يكون (ذكرا) لأنه نكرة متقدمة وأن يكون هذا لأنه مبتدأ ومع ذلك في المعنى على تقدير الحالية خفاء، وقال بعض أجلة المعاصرين: إنه أراد أن الكلام على معنى والحال كذا أي الأمر والشأن كذا ولم يرد أن الجملة حال بالمعنى المعروف الذي يقتضي ذا حال وعاملا في الحال إلى غير ذلك وادعى أن الأمر كذلك في كل جملة يقال إنها حال وليس فيها ضمير يعود على ما قبلها نحو جاء زيد والشمس طالعة وقال: إنه الذي ينبغي أن يعول عليه وإن لم يذكره النحويون اه، والحال لا يخفى على ذي تمييز، وإضافة (حسن) إلى مَآبٍ من إضافة الصفة إلى الموصوف إما بتأويل مآب ذي حسن أو حسن وإما بدونه قصدا للمبالغة.

üzerine alıp (kefil olup) bunları eksiksiz yerine getiren salih bir adam olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “Zekeriyyâ'yı da ona kefil kıldı” [Âl-i İmrân: 37] buyruğundan hareketle onun Zekeriyyâ olduğu da söylenmiştir. (Alıntı bitti). İbn Asâkir şöyle demiştir: O, Allah Teâlâ'nın amelinde diğer peygamberlerin amelinin iki katını kendisine kefil kıldığı bir peygamberdir. Peygamber olmadığı, Elyesa‘ın onu yerine halife bıraktığı, onun da gündüzleri oruç tutup geceleri ibadetle geçirmeye yahut her gün yüz rekât namaz kılmaya kefil olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: O, döneminde İsrâiloğullarından dört yüz peygamberin bulunduğu salih bir zattı; zorba bir hükümdar, öldürülmekten kaçan yüz tanesi hariç onları katletmişti; o da bu yüz peygamberi barındırdı, gizledi ve geçimlerini üstlendi; bu sebeple Allah Teâlâ onu Zülkifl olarak isimlendirdi. Onun Elyesa‘ olduğu ve iki isminin bulunduğu da söylenmiştir; fakat nazmın zâhiri bunu reddeder. { وَكُلٌّ } “Hepsi de...” yani onların tamamı { مِنَ الْأَخْيارِ } “en hayırlı olanlardandır.” Hayırla meşhur olanlardandır. { هذا } “İşte bu...” onların güzelliklerini dile getiren geçmiş ayetlere bir işarettir; { ذِكْرٌ } “bir zikirdir” yani onlar için bir şereftir. Şerefin gereği insanlar arasında şöhret bulmak ve anılmak olduğundan 'zikr' kelimesi bu manada yaygınlaşmış ve lâzım-melzûm alakasıyla şereften mecaz yapılmıştır. Murat edilen, kıssalarının anlatılmasında ve Allah Teâlâ'nın onları övgüyle anmasında kendileri için büyük bir şeref bulunduğudur. Yahut mana: Ayetlerden zikredilen bu hususlar, Kur'an olan zikrin bir türüdür. Bu ifade, Câhız'ın kitaplarında: 'Bu bir bölümdür' deyip sonra başka bir bölüme başlaması ve bir yazarın kitabının bir faslını bitirip diğerine başlamak istediğinde: 'Durum bu idi, şöyle ve şöyle oldu' demesi gibi bir söz türünden diğerine geçiş için zikredilmiştir. Söylendiğine göre bu tür kullanımlarda haber çokça hazfedilir; nitekim { هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } [Sâd: 55] ayeti de buna göredir ve inşallah Teâlâ bununla ilgili sözü ileride işiteceksin; dolayısıyla Kur'an'dan olduğu bilindiği için bunda bir fayda yoktur denilemez. İbn Abbâs: 'Bu, geçmiş peygamberlerin [aleyhimüsselâm] anılmasıdır' demiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz muttakiler için güzel bir gelecek vardır.” yani güzel bir dönüş yeri vardır buyruğu, onların dünyadaki güzel anılışlarının beyanından sonra ahiretteki bol mükâfatlarının beyanına başlamaktır. Muttakilerden maksat ya cinsleridir -ki peygamberler buna öncelikle dahildir- ya da kemalde en son gaye olan takva ile kendilerini övmek üzere bizzat zikredilen peygamberlerin kendileridir. Kanaatime göre bu cümle önceki cümleye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Bu onlar için dünyada bir şereftir; şüphesiz onlar ve benzerleri için -yahut ahirette onlar için- güzel bir varış yeri vardır.' Yahut bu, bir kıssanın diğer bir kıssaya atfedilmesi kabilindendir. Şihâb el-Hafâcî -üzerine rahmet olsun- bu cümlenin hal cümlesi olduğunu söylemiş, fakat zü'l-hâli (halin sahibini) açıklamamıştır. Zü'l-hâlin 'zikrun' olması -çünkü öne geçmiş bir nekiredir- veya 'hâzâ' olması -çünkü mübtedadır- uzaktır; bununla birlikte hal takdiri yapıldığında manada bir kapalılık vardır. Çağdaşların önde gelenlerinden biri şöyle demiştir: O, sözün 'durum şudur ki' manasında olduğunu kastetmiştir; yoksa cümlenin zü'l-hâl, âmil vb. gerektiren bilinen anlamdaki bir hal olmasını kastetmemiştir ve 'Zeyd güneş doğarken geldi' örneğinde olduğu gibi, kendisinden öncekine dönen bir zamir içermeyen ve hal olduğu söylenen her cümlede durumun böyle olduğunu iddia ederek şöyle demiştir: Nahivciler zikretmemiş olsa bile itimat edilmesi gereken görüş budur. (Alıntı bitti). Halin durumu ise temyiz sahiplerine gizli değildir. 'Hüsn' lafzının 'meâb' lafzına muzaf kılınması, ya güzellik sahibi bir dönüş yeri yahut güzel bir dönüş yeri teviliyle veya mübalağa kastıyla tevilsiz olarak sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir.

وقوله تعالى: جَنَّاتِ عَدْنٍ بدل اشتمال، وجوز أن يكون نصبا على المدح، وجعله الزمخشري عطف بيان لحسن مآب، وعدن قيل من الأعلام الغالبة غلبة تقديرية ولزوم الإضافة فيها أو تعريفها باللام أغلبي كما صرح به ابن مالك في التسهيل، وجنات عدن كمدينة طيبة لا كإنسان زيد فإنه قبيح، وقيل العلم مجموع جَنَّاتِ عَدْنٍ وهو أيضا من غير الغالب لأن المراد من الإضافة التي تعوضها العلم بالغلبة إضافة تفيده تعريفا، وعلى القولين هو معين فيصلح للبيان لكن تعقب ذلك أبو حيان بأن للنحويين في عطف البيان مذهبين، أحدهما أن ذلك لا يكون إلا في المعارف فلا يكون عطف البيان إلا تابعا لمعرفة وهو مذهب البصريين، والثاني أنه يجوز أن يكون في النكرات فيكون عطف البيان تابعا لنكرة كما تكون المعرفة فيه تابعة لمعرفة وهذا مذهب الكوفيين وتبعهم الفارسي وأما تخالفهما في التنكير والتعريف فلم يذهب إليه أحد سوى الزمخشري كما قد صرح به ابن مالك في التسهيل فهو بناء للأمر على مذهبه.

Allah Teâlâ'nın: { جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetleri...” buyruğu bedel-i iştimaldir; medih üzere mansub olması da caiz görülmüştür. Zemahşerî bunu 'hüsn-i meâb' için atf-ı beyan yapmıştır. 'Adn' kelimesinin takdirî bir galebe ile galebe yoluyla özel isimlerden olduğu, ona izafetin zorunlu oluşunun veya lâm ile marife kılınışının çoğunluğa dayandığı söylenmiştir; nitekim İbn Mâlik et-Teshîl'de bunu açıkça ifade etmiştir. 'Cennâtü Adn', 'Medînetü Taybe' gibidir; çirkin olan 'İnsânü Zeyd' gibi değildir. Özel ismin bizzat { جَنَّاتِ عَدْنٍ } terkibinin tamamı olduğu da söylenmiştir; bu da galebe dışı kullanımlardandır, çünkü galebe yoluyla özel ismin yerine geçen izafetten maksat, ona marifelik kazandıran bir izafettir. Her iki görüşe göre de o muayyendir, dolayısıyla beyan olmaya elverişlidir. Ancak Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: Nahivcilerin atf-ı beyan konusunda iki mezhebi vardır: Birincisi, bunun ancak marifelerde olacağıdır; dolayısıyla atf-ı beyan ancak bir marifeye tabi olur ki bu Basralıların mezhebidir. İkincisi ise nekirelerde de caiz olacağıdır; dolayısıyla marifenin marifeye tabi olduğu gibi atf-ı beyan da nekireye tabi olabilir ki bu da Kûfelilerin mezhebidir ve Fârisî de onlara uymuştur. Marifelik ve nekirelik bakımından birbirlerine muhalif olmalarına gelince, İbn Mâlik'in et-Teshîl'de açıkça belirttiği üzere Zemahşerî'den başka hiç kimse bu görüşe gitmemiştir; dolayısıyla o, meseleyi kendi mezhebine bina etmiştir.

وذهب آخرون أن عدنا مصدر عدن بمكان كذا استقر، ومنه المعدن لمستقر الجواهر ولا علمية ولا نقل هناك

Başkaları ise 'adn' kelimesinin, 'falan yerde ikamet etti, yerleşti' manasındaki 'adene' fiilinin mastarı olduğunu; cevherlerin yerleştiği yer manasındaki 'ma‘den' kelimesinin de buradan geldiğini, burada herhangi bir özel isimlik ve nakil bulunmadığını,

ومعنى جَنَّاتِ عَدْنٍ جنات استقرار وثبات فإن كان عطف بيان فهو على مذهب الكوفيين والفارسي.

{ جَنَّاتِ عَدْنٍ } ifadesinin anlamının da 'yerleşme ve ebediyet cennetleri' olduğunu savunmuşlardır. Eğer atf-ı beyan ise bu, Kûfelilerin ve Fârisî'nin mezhebine göredir.

ومن الغريب ما أخرجه ابن جرير عن ابن عباس قال: سألت كعبا عن قوله تعالى: جَنَّاتِ عَدْنٍ فقال: جنات كروم وأعناب بالسريانية، وفي تفسير ابن جرير أنه بالرومية، وقوله تعالى:

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu husus ise gariptir: İbn Abbâs demiştir ki: Ka‘b'a Allah Teâlâ'nın: { جَنَّاتِ عَدْنٍ } buyruğunu sordum; o da: 'Süryanicede bağlar ve üzümlükler cenneti demektir' dedi. İbn Cerîr'in tefsirinde ise Rumca olduğu geçmektedir. Allah Teâlâ'nın:

مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ إما صفة لجنات عدن وإليه ذهب ابن إسحاق وتبعه ابن عطية أو حال من ضميرها المستتر في خبر إن والعامل فيه الاستقرار المقدر أو نفس الظرف لتضمنه معناه ونيابته عنه وإليه ذهب الزمخشري ومختصر وكلامه أو حال من ضميرها المحذوف مع العامل لدلالة المعنى عليه والتقدير يريد خلوها مفتحة وإليه ذهب الحوفي، والْأَبْوابُ نائب فاعل مُفَتَّحَةً عند الجمهور والرابط العائد على الجنات محذوف تقديره الأبواب منها، واكتفى الكوفيون عن ذلك بأل لقيامها مقام الضمير فكأنه قيل: مفتحة لهم أبوابها، وذهب أبو علي إلى أن نائب فاعل مُفَتَّحَةً ضمير الجنات والأبواب بدل منه بدل اشتمال كما هو ظاهر كلام الزمخشري، ولا يصح أن يكون بدل بعض من كل لأن أبواب الجنات ليست بعضا من الجنات على ما قال أبو حيان. وقرأ زيد بن علي وعبد الله بن رفيع وأبو حيوة «جنات عدن مفتحة» برفعهما على أنهما خبران لمحذوف أي هو أي المآب جنات عدن مفتحة لهم أبوابه أو هو جنات عدن هي مفتحة لهم أبوابها أو على أنهما مبتدأ وخبر.

{ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “Kapıları kendilerine ardına kadar açılmış olarak...” buyruğu, ya Adn cennetlerinin sıfatıdır -ki İbn İshâk bu görüşe gitmiş ve İbn Atiyye de ona uymuştur- ya da 'inne'nin haberindeki müstetir zamirden haldir ve bundaki âmil takdirî 'istikrar' veya bu manayı içerip onun yerine geçen zarfın bizzat kendisidir -ki Zemahşerî ve onu özetleyenlerin sözü bu yöndedir- yahut mananın delaletinden ötürü âmiliyle birlikte hazfedilmiş zamirinden haldir ve takdiri 'onların orayı kapıları açılmış bulmalarını diler' şeklindedir -ki Havfî bu görüşe gitmiştir-. { الْأَبْوابُ } kelimesi cumhura göre { مُفَتَّحَةً } lafzının nâib-i fâilidir; cennetlere dönen rabıt (bağlaç) ise mahzuftur, takdiri 'onlardan olan kapılar'dır. Kûfeliler zamir yerine geçtiği için lâm-ı tarifle yetinmişlerdir; sanki 'kapıları kendilerine açılmış olarak' denilmiştir. Ebû Ali ise { مُفَتَّحَةً } kelimesinin nâib-i fâilinin cennetlerin zamiri olduğunu, 'el-Ebvâb' kelimesinin ise Zemahşerî'nin sözünün zâhirinde olduğu gibi ondan bedel-i iştimal olduğunu savunmuştur. Bedel-i ba‘z olması ise sahih değildir; çünkü Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre cennetlerin kapıları cennetlerin bir parçası değildir. Zeyd b. Ali, Abdullah b. Refî‘ ve Ebû Hayve, mahzuf bir mübtedanın haberleri olarak her iki kelimenin merfûiyetiyle «Cennâtü Adnin müfettehatün» şeklinde okumuşlardır; yani 'O dönüş yeri, kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleridir' yahut 'O, kapıları kendilerine açılmış olan Adn cennetleridir' takdirindedir veya bunlar mübteda ve haberdir.

ووجه ارتباط الجملة بما قبلها أنها مفسرة لحسن المآب لأن محصلها جنات أبوابها فتحت إكراما لها أو هي معترضة.

Cümlenin kendinden öncekine bağlanış şekli, güzel dönüş yerini (hüsn-i meâbı) tefsir edici olmasıdır; zira neticesi, kapıları kendilerine ikram olsun diye açılmış cennetlerdir; yahut cümle ara cümlesidir (i‘tirâziyyedir).

وقوله تعالى: مُتَّكِئِينَ فِيها وقوله سبحانه: يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ قيل حالان من ضمير لَهُمُ وهما حالان مقدران لأن الاتكاء وما بعده ليس في حال تفتيح الأبواب بل بعده، وقيل: الأول حال مقدرة من الضمير المذكور والثاني حال من ضمير متكئين، وجوز جعلهما حالين من المتقين، ولا يصح إلا أن قلنا بأن الفاصل ليس بأجنبي والظاهر أنه أجنبي، وقال بعض الأجلة: الأظهر أن مُتَّكِئِينَ حال من ضمير يَدْعُونَ قدم رعاية للفاصلة ويدعون استئناف لبيان حالهم كأنه قيل ما حالهم بعد دخولها؟ فقيل: يدعون فيها بفاكهة كثيرة وشراب متكئين فيها، والاقتصار على الفاكهة للإيذان بأن مطاعمهم لمحض التفكه والتلذذ دون التغذي فإنه لتحصيل بدل ولا تحلل ثمت ولما كانت الفاكهة تتنوع وصفها سبحانه بالكثرة وكثرتها باختلاف أنواعها وكثرة كل نوع منها، ولما كان الشراب نوعا واحدا وهو الخمر أفرد، وقيل: وصفت الفاكهة بالكثرة ولم يوصف الشراب للإيذان بأنه يكون على الشراب نقل كثير سواء تعددت أنواعه أم اتحدت، ويمكن أن يقال والله تعالى أعلم: التقدير وشراب كثير لكن حذف كثير لدلالة ما قبل ورعاية للفاصلة.

Allah Teâlâ'nın: { مُتَّكِئِينَ فِيها } “Orada yaslanmış olarak...” ve Sübhânehu'nun: { يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ } “orada birçok meyve ve içecek isterler.” buyruklarının, { لَهُمُ } lafzındaki zamirden hal oldukları söylenmiştir; bunlar mukadder haldir, çünkü yaslanmak ve sonrasındaki durumlar kapıların açılması anında değil, sonrasındadır. Birincisinin mezkûr zamirden mukadder hal, ikincisinin ise 'müttekiîn'deki zamirden hal olduğu da söylenmiştir. Her ikisinin 'muttakîn' lafzından hal yapılması da caiz görülmüştür; ancak aradaki fasılanın ecnebi olmadığını söylersek sahih olur, zâhir olan ise ecnebi olduğudur. Bazı ileri gelen âlimler şöyle demiştir: Daha zâhir olanı, { مُتَّكِئِينَ } kelimesinin { يَدْعُونَ } fiilindeki zamirden fâsıla gözetilerek öne alınmış bir hal olmasıdır; 'yed‘ûne' ise onların durumunu beyan eden bir istînâftır; sanki 'Oraya girdikten sonra halleri nedir?' denilmiş, buna karşılık 'Orada yaslanmış olarak birçok meyve ve içecek isterler' denilmiştir. Yalnızca meyve ile yetinilmesi, onların yiyeceklerinin beslenme amacıyla değil, sadece eğlenme ve lezzet alma amaçlı olduğunu hissettirmek içindir; zira beslenme bedenden eksilenin yerine konması içindir, orada ise bedenden eksilme/çözülme yoktur. Meyve çeşit çeşit olduğu için Cenâb-ı Hak onu çoklukla vasfetmiştir; meyvenin çokluğu, türlerinin farklılığı ve her türünün çokluğu iledir. İçecek ise şarap gibi tek bir cins olduğu için müfred (tekil) getirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Meyve çoklukla vasfedilip içeceğin vasfedilmemesi, ister türleri birden fazla olsun ister tek olsun, içeceğin yanında pek çok ikramın/mezenin bulunacağını bildirmek içindir. Şöyle denilmesi de mümkündür -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir-: Takdiri 've pek çok içecek'tir; fakat önceki ifadenin delaleti ve fâsıla gözetilerek 'pek çok' lafzı hazfedilmiştir.

وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أي على أزواجهن لا ينظرن إلى غيرهم أو قاصرات طرف أزواجهن عليهن فلا ينظرون إلى غيرهن لشدة حسنهن، وتمام الكلام قد مر وحلا أَتْرابٌ أي لدات على سن واحدة تشبيها في التساوي والتماثل بالترائب التي هي ضلوع الصدر أو لسقوطهن معا على الأرض حين الولادة ومسهن ترابها فكأن الترب بمعنى المتارب كالمثل بمعنى المماثل، والظاهر أن هذا الوصف بينهن فيكون في ذلك إشارة إلى محبة بعضهن لبعض وتصادقهن فيما بينهن فإن النساء الأتراب يتحاببن ويتصادقن وفي ذلك راحة عظيمة لأزواجهن كما أن في تباغض الضرائر نصبا عظيما وخطبا جسيما لهم، وقد جرب ذلك وصح نسأل الله تعالى العفو والعافية.

{ وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ } “Yanlarında, bakışlarını sadece eşlerine çevirmiş...” yani bakışlarını sadece kocalarına hasretmiş, başkalarına bakmayan veya aşırı güzelliklerinden ötürü kocalarının bakışlarını kendilerine hasretmiş ve onların başkalarına bakmadığı kadınlar vardır; bu konudaki sözün tamamı tatlı ve doyurucu bir şekilde geçmişti. { أَتْرابٌ } “yaşıt dilberler vardır.” Yani eşitlik ve benzerlikte göğüs kemikleri olan 'terâib'e benzetilerek aynı yaşta olan akranlardır; yahut doğum anında yere birlikte düşüp toprağına (türâb) temas etmelerinden ötürüdür; sanki 'el-tırb', 'el-misl' (benzer) kelimesinin 'el-mümâsil' anlamına gelmesi gibi 'el-mütârib' (yaşıt) manasındadır. Zâhir olan, bu vasfın kendi aralarında olmasıdır; bunda birbirlerine karşı sevgilerine ve aralarındaki dostluğa bir işaret bulunur; zira yaşıt kadınlar birbirini sever ve dost olurlar, bunda da kocaları için büyük bir rahatlık vardır; nitekim kumaların birbirine buğzetmesinde kocaları için büyük bir yorgunluk ve ağır bir dert vardır. Bu durum tecrübe edilmiş ve doğrulanmıştır; Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz.

وقيل: إن ذلك بينهن وبين أزواجهن أي إن أسنانهن كأسنانهم ليحصل كمال التحاب، ورجح بأن اهتمام الرجل بحصول المحبة بينه وبين زوجته أشد من اهتمامه بحصولها بين زوجاته، وفيه توقف، ثم إن الوصف الأول على

Bunun kadınlarla kocaları arasında olduğu, yani sevginin tam olarak gerçekleşmesi için yaşlarının kocalarının yaşları gibi olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, erkeğin kendisiyle karısı arasında sevginin gerçekleşmesine verdiği önemin, kadınları arasında sevginin gerçekleşmesine verdiği önemden daha kuvvetli olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir; ancak bu tartışmaya açıktır. Kaldı ki ilk sıfat,

المعنى الأول متكفل بالدلالة على محبتهن لأزواجهن وعلى المعنى الثاني متكفل بالدلالة على محبة أزواجهن لهن وإذا حصلت المحبة من طرف فالغالب حصولها من الطرف الآخر، وقد قيل: من القلب إلى القلب سبيل والأمر في الشاهد أن كون الزوجات أصغر من الأزواج أحب لهم لا التساوي، واختار بعضهم كون ذلك بينهن وبين أزواجهن، ويلزم منه مساواة بعضهن لبعض وهذا إذا كان المراد بقوله تعالى: وَعِنْدَهُمْ إلخ وعند كل واحد منهم ولو كان المراد وعند مجموعهم وكان الجمع موزعا بأن يكون لكل واحد واحد من أهل الجنة واحدة واحدة من قاصرات الطرف الأتراب كان اعتبار كون الوصف بينهن وبين الأزواج كالمتعين لكن هذا الفرض خلاف ما نطقت به الأخبار سواء قلنا بما روي عن ابن عباس من أن الآية في الآدميات أو قلنا بما قاله صاحب الفينان من أنها في الحور، وقيل بناء على ما هو الظاهر في الوصف أن التساوي في الأعمار بين الحور وبين نساء الجنة فالآية فيهما هذا ما تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ أي لأجل يوم الحساب فإن ما وعدوه لأجل طاعتهم وأعمالهم الصالحة وهي تظهر بالحساب فجعل كأنه علة لتوقف إنجاز الوعد فالنسبة لليوم والحساب مجازية، وجوز أن تكون اللام بمعنى بعد كما في كتب لخمس خلون من جمادى الآخرة مثلا وهو أقل مؤونة.

birinci manaya göre kadınların kocalarına olan sevgisini, ikinci manaya göre ise kocalarının onlara olan sevgisini göstermeyi üstlenmiştir; sevgi bir taraftan meydana gelince çoğunlukla diğer taraftan da meydana gelir. Nitekim 'Kalpten kalbe yol vardır' denilmiştir. Dünyadaki duruma gelince; hanımların kocalardan daha küçük olması, eşit olmalarından kendilerine daha sevimlidir. Bazıları bu eşitliğin kadınlarla kocaları arasında olmasını tercih etmişlerdir ki bu da hanımların kendi aralarında da eşit olmalarını gerektirir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُمْ } 'Yanlarında vardır...' buyruğundan 'onların her birinin yanında' manası kastedildiği takdirdedir. Şayet kastedilen onların bütünü olsaydı ve çoğul, cennet ehlinden her bir kişiye bu yaşıt ve bakışlarını sakınan kadınlardan birer tane düşecek şekilde paylaştırılsaydı, bu vasfın kadınlarla kocalar arasında kabul edilmesi adeta zorunlu olurdu. Ancak bu varsayım, ister İbn Abbâs'tan rivayet edilen ayetin insan kadınları hakkında olduğu görüşünü, isterse Feynan sahibinin ayetin huriler hakkında olduğu görüşünü benimseyelim, rivayetlerin ifade ettiğine aykırıdır. Bu vasıfta zâhir olana dayanılarak, yaş eşitliğinin huriler ile cennet kadınları arasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ayet her ikisi hakkındadır. { هذا ما تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ } “İşte hesap günü için size vadedilen budur!” Yani hesap günü sebebiyle vadedilendir; zira onlara vadedilen şeyler itaatleri ve salih amelleri sebebiyledir ve bunlar da hesap ile ortaya çıkar. Dolayısıyla hesap günü, vaadin yerine getirilmesinin ertelenmesine bir illet gibi kılınmıştır; bu sebeple güne ve hesaba nispet mecazîdir. Tıpkı 'Cemâziyelâhir'in bitimine beş gün kala yazıldı' ifadesinde olduğu gibi lâm harfinin 'sonra' manasında olması da caiz görülmüştür ki bu daha az külfetlidir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «يوعدون» بياء الغيبة وعلى قراءة الجمهور بتاء الخطاب فيه التفات إِنَّ هذا أي ما ذكر من ألوان النعم والكرامات لَرِزْقُنا أعطينا كموه ما لَهُ مِنْ نَفادٍ انقطاع أبدا هذا قال الزجاج: أي الأمر هذا على أنه خبر مبتدأ محذوف، وقال أبو علي: أي هذا للمؤمنين على أنه مبتدأ خبره محذوف وقدره بعضهم كما ذكر.

İbn Kesîr ve Ebû Amr gaib yâ'sı ile «yû‘adûn» şeklinde okumuşlardır; cumhurun kıraatinde ise muhatap tâ'sı ile olup bunda iltifat sanatı vardır. { إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu...” yani zikredilen envaiçeşit nimetler ve ikramlar { لَرِزْقُنا } “bizim rızkımızdır;” size verdiğimizdir, { ما لَهُ مِنْ نَفادٍ } “ona asla tükenme yoktur.” Hiçbir şekilde kesintiye uğramaz. { هذا } “İşte bu böyledir!” Zeccâc: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak 'durum budur' manasındadır demiştir. Ebû Ali ise: Haberi mahzuf bir mübteda olarak 'bu, müminler içindir' manasındadır demiş, bazıları da zikredildiği gibi takdir etmiştir.

وجوز أبو البقاء احتمال كونه مبتدأ محذوف الخبر واحتمال كونه خبرا محذوف المبتدأ، وجوز بعضهم كونه فاعل فعل محذوف أي مضى هذا وكونه مفعولا لفعل محذوف أي خذ هذا، وجوز أيضا كونها اسم فعل بمعنى خذ وذا مفعوله من غير تقدير ورسمه متصلا يبعده والتقدير أسهل منه، وقوله تعالى: وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ عطف على ما قبله، ولزوم عطف الخبر على الإنشاء على بعض الاحتمالات جوابه سهل، وأشار الخفاجي إلى الحالية هنا أيضا ولعل أمرها على بعض الأقوال المذكورة هين، والطاغون هنا الكفار كما يدل عليه كلام ابن عباس حيث قال: أي الذين طغوا عليّ وكذبوا رسلي، وقال الجبائي: أصحاب الكبائر كفارا كانوا أو لم يكونوا، وإضافة (شر) إلى مَآبٍ كإضافة (حسن) إليه فيما تقدم، وظاهر المقابلة يقتضي أن يقال: لقبح مآب هنا أو لخير مآب فيما مضى لكنه مثله لا يلتفت إليه إذا تقابلت المعاني لأنه من تكلف الصنعة البديعية كما صرح به المرزوقي في شرح الحماسة كذا قيل، وقيل إنه من الاحتباك وأصله إن للمتقين لخير مآب وحسن مآب وإن للطاغين لقبح مآب وشر مآب واستحسنه الخفاجي وفيه نوع بعد، وقوله تعالى:

Ebû'l-Bekâ, haberi mahzuf bir mübteda olma ihtimalini de mübtedası mahzuf bir haber olma ihtimalini de caiz görmüştür. Bazıları mahzuf bir fiilin faili olup 'bu geçti' manasında olmasını ve mahzuf bir fiilin mefulü olup 'bunu al' manasında olmasını da caiz görmüşlerdir. Bir takdir yapmaksızın 'hâzâ'nın 'huz' (al) manasında ism-i fiil, 'zâ'nın da onun mefulü olması da caiz görülmüştür; ancak bitişik yazılması bunu uzak kılmaktadır, takdir yapmak ise bundan daha kolaydır. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } “Şüphesiz azgınlar için de pek kötü bir gelecek vardır.” buyruğu kendisinden öncekine matuftur; bazı ihtimallere göre haberin inşâya atfedilmesinin gerekmesi meselesinin cevabı ise kolaydır. Hafâcî burada da haliyye olduğuna işaret etmiştir; zikredilen bazı görüşlere göre bunun izahı kolaydır. Buradaki 'azgınlar' (tâğîn), İbn Abbâs'ın: 'Bana karşı azgınlık edip peygamberlerimi yalanlayanlar' sözünün delalet ettiği üzere kâfirlerdir. Cübbâî ise: 'Kâfir olsun veya olmasın büyük günah sahipleridir' demiştir. 'Şerr' lafzının 'meâb'a izafeti, daha önce geçen 'hüsn' lafzının ona izafeti gibidir. Karşıtlığın (mukabelenin) zâhiri burada 'kötü bir varış yeri için' (likubhi meâb) denilmesini veya öncekinde 'en hayırlı varış yeri için' (lihayri meâb) denilmesini gerektirirdi; ancak Merzûkî'nin Şerhu'l-Hamâse'de açıkça belirttiği üzere manalar karşıt olunca bu tür şeylere itibar edilmez, çünkü bu edebî sanatı zorlamaktan ibarettir; böyle denilmiştir. Bunun ihtibâk sanatından olduğu, aslının 'Şüphesiz muttakiler için en hayırlı ve güzel bir varış yeri vardır; şüphesiz azgınlar için de çirkin ve en kötü bir varış yeri vardır' şeklinde olduğu da söylenmiştir; Hafâcî bunu güzel bulmuşsa da bunda bir nevi uzaklık vardır. Allah Teâlâ'nın:

جَهَنَّمَ يعلم إعرابه مما سلف وقوله سبحانه: يَصْلَوْنَها أي يدخلونها ويقاسون حرها حال من جهنم نفسها أو من الضمير المستتر في خبر أن الراجع لشر مآب المراد به هي والحال مقدرة فَبِئْسَ الْمِهادُ أي هي يعني جهنم فالمخصوص بالذم محذوف، والمهاد كالفراش لفظا ومعنى وقد استعير مما يفترشه النائم، والمهد كالمهاد وقد يخص بمقر الطفل هذا خبر مبتدأ محذوف أي العذاب هذا، وقوله تعالى: فَلْيَذُوقُوهُ جملة مرتبة على الجملة قبلها فهي بمنزلة جزاء شرط محذوف، وقوله تعالى: حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ خبر مبتدأ محذوف أي هو حميم وغساق وذا قد يشاربه للمتعدد أو مبتدأ محذوف الخبر أي منه حميم ومنه غساق كما في قوله:

{ جَهَنَّمَ } “Cehennemdir!” buyruğunun irabı öncekilerden anlaşılır. Sübhânehu'nun: { يَصْلَوْنَها } “Oraya girerler.” yani oraya girer ve sıcağını çekerler buyruğu, bizzat cehennemden yahut 'inne'nin haberinde bulunan ve kendisiyle cehennem kastedilen 'şerri meâb'a dönen müstetir zamirden haldir ve mukadder bir haldir. { فَبِئْسَ الْمِهادُ } “O ne kötü bir yataktır!” Yani o cehennem ne kötüdür; dolayısıyla yerilen şey (mahsûs bi'z-zemm) mahzuftur. 'Mihâd', lafız ve mana bakımından döşek (firâş) gibidir; uyuyan kimsenin altına serdiği şeyden istiare edilmiştir. 'Mehd' de 'mihâd' gibidir, bazen çocuğun beşiğine tahsis edilir. { هذا } “İşte bu...” mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'azap budur' demektir. Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَذُوقُوهُ } “artık onu tatsınlar:” buyruğu kendisinden önceki cümleye terettüp eden bir cümledir; dolayısıyla mahzuf bir şartın cezası (cevabı) konumundadır. Allah Teâlâ'nın: { حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } “Kaynar su ve irindir.” buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'o kaynar su ve irindir' takdirindedir ve 'hâzâ' ile bazen birden fazla şeye işaret edilebilir. Yahut haberi mahzuf bir mübtedadır; yani şu şiirde olduğu gibi 'ondan bir kısmı kaynar su, bir kısmı da irindir' takdirindedir:

حتى إذا ما أضاء الصبح في غلس ... وغودر البقل ملوىّ ومحصود

Nihayet sabah karanlığında şafak aydınlandığında, otlar bir kısmı bükülmüş bir kısmı da biçilmiş halde bırakıldı.

أي منه ملويّ ومنه محصود أو هذا مبتدأ خبره حَمِيمٌ وجملة فَلْيَذُوقُوهُ معترضة كقولك زيد

Yani: 'Ondan bir kısmı bükülmüş, bir kısmı da biçilmiştir.' Yahut 'hâzâ' mübteda, { حَمِيمٌ } onun haberi, { فَلْيَذُوقُوهُ } cümlesi ise senin 'Zeyd -iyi anla- salih bir adamdır' sözündeki gibi ara cümlesidir (i‘tirâziyyedir).

فافهم رجل صالح أو هذا مبتدأ أخبره فَلْيَذُوقُوهُ على مذهب الأخفش في إجازته زيد فاضربه مستدلا بقوله:

Yahut 'hâzâ' mübtedadır, haberi ise Ahfeş'in şu beyiti delil getirerek 'Zeyd'e vur' (Zeydün fadribhu) ifadesini caiz görmesi mezhebine göre { فَلْيَذُوقُوهُ } cümlesidir:

وقائلة خولان فانكح فتاتهم أو هذا في محل نصب بفعل مضمر يفسره فَلْيَذُوقُوهُ أي ليذوقوا هذا فليذوقوه، ولعلك تختار القول بأن هذا مبتدأ وحميم خبره وما في البين اعتراض وقد قدمه في الكشاف والفاء تفسيرية تعقيبية وتشعر بأن لهم إذاقة بعد إذاقة، وفي حميم وغساق على هذين الوجهين الاحتمالان المذكوران أولا والحميم الماء الشديد الحرارة.

'Havlan kabilesinden bir kadın: Onların genç kızıyla evlen, dedi.' Yahut 'hâzâ', { فَلْيَذُوقُوهُ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansub konumdadır; yani 'bunu tatsınlar, artık onu tatsınlar' takdirindedir. Sen de 'hâzâ'nın mübteda, 'hamîm'in onun haberi ve aradaki ifadenin de itiraz (ara cümle) olduğu görüşünü tercih edebilirsin; nitekim el-Keşşâf'ta bu görüş öne alınmıştır. Fâ harfi tefsiriyye ve ta‘kîbiyyedir ve onlara tattırma üstüne tattırma yapılacağını hissettirir. 'Hamîm ve gassâk' hakkında bu iki veche göre de ilk başta zikredilen iki ihtimal geçerlidir. 'Hamîm' ise son derece sıcak olan sudur.