والغساق بالتشديد كما قرأ به ابن أبي إسحاق وقتادة وابن وثاب وطلحة وحمزة والكسائي وحفص والفضل وابن سعدان وهارون عن أبي عمرو، وبالتخفيف كما قرأ به باقي السبعة اسم لما يجري من صديد أهل النار كما روي عن عطاء وقتادة وابن زيد، وعن السدي ما يسيل من دموعهم. وأخرج ابن جرير عن كعب أنه عين في جهنم تسيل إليها حمة كل ذي حمة من حية وعقرب وغيرهما يغمس فيها الكافر فيتساقط جلده ولحمه وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس أنه الزمهرير، وقيل: هو مشددا ومخففا وصف من غسق كضرب وسمع بمعنى سال يقال غسقت العين إذا سال دمعها فيكون على ما في البحر صفة حذف موصوفها أي ومذوق غساق ويراد به سائل من جلود أهل النار مثلا، والوصفية في المشدد أظهر لأن فعالا بالتشديد قليل في الأسماء، ومنه الغياد ذكر البوم والخطار دهن يتخذ من الزيت والعقار ما يتداوى به من النبات، ومن الغريب ما قاله الجواليقي والواسطي أن الغساق هو البارد المنتن بلسان الترك والحق أنه عربي نعم النتونة وصف له في الواقع وليست مأخوذة في المفهوم،
İbn Ebî İshak, Katâde, İbn Vessâb, Talha, Hamza, Kisâî, Hafs, Fazl, İbn Sa‘dân ve Ebû Amr rivayetiyle Hârûn’un okuduğu gibi şeddeli olarak “el-Gassâk” (الغَسَّاق) ve Yedi kıraat imamının geri kalanının okuduğu gibi şeddesiz olarak [el-Gasak] (الغَسَاق), Atâ, Katâde ve İbn Zeyd’den rivayet edildiğine göre cehennem ehlinin irininden akan şeyin adıdır. Süddî’den ise onların gözyaşlarından akan şey olduğu [rivayet edilmiştir]. İbn Cerîr’in Kâ‘b’dan rivayet ettiğine göre o, cehennemde yılan, akrep ve benzeri zehirli her hayvanın zehrinin aktığı bir pınardır; kâfir oraya batırılır da derisi ve eti dökülür. İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre ise o zemherîrdir (dondurucu soğuktur). Şeddeli ve şeddesiz olarak, akmak anlamına gelen darabe ve semia bablarından 'gaseka' (غَسَقَ) fiilinden bir sıfat olduğu da söylenmiştir; nitekim gözün yaşı aktığında 'gasekati'l-ayn' (غَسَقَتِ الْعَيْنُ) denir. Bu durumda el-Bahr'da geçtiği üzere mevsufluğu (niteleneni) hazfedilmiş bir sıfat olur; yani 'tadılacak akıcı bir şey' (ve mezûkun gassâk) takdirindedir ve bununla mesela cehennem ehlinin derilerinden akan şey kastedilir. Şeddeli olanda sıfat oluş daha açıktır; çünkü şeddeli 'fa‘âl' (فَعَّال) vezni isimlerde azdır; baykuşun erkeği olan 'el-Giyyâd', zeytinden yapılan bir yağ olan 'el-Hattâr' ve bitkilerden kendisiyle tedavi olunan 'el-‘Akkâr' bunlardandır. Cevâlîkî ve Vâsıtî’nin, 'el-Gassâk'ın Türk dilinde soğuk ve kokuşmuş şey olduğu yönündeki sözleri gariptir; doğrusu ise onun Arapça olduğudur. Evet, kokuşmuşluk gerçekte onun bir vasfıdır, kavramın asıl manasından alınmış değildir.
فقد أخرج أحمد والترمذي وابن حبان وجماعة وصححه الحاكم عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ «لو أن دلوا من غساق يهراق في الدنيا لأنتن أهل الدنيا»
Nitekim Ahmed, Tirmizî, İbn Hibbân ve bir topluluk rivayet etmiş, Hâkim de Ebû Saîd'den [naklen] sahih olduğunu belirtmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer gassâktan bir kova dünyaya dökülecek olsaydı, muhakkak dünya ehlini kokuturdu." buyurmuştur.
وقيل الغساق عذاب لا يعلمه إلا الله ﷿ ويبعده هذا الخبر وَآخَرُ أي ومذوق آخر وفسره ابن مسعود كما رواه عنه جمع بالزمهرير أو وعذاب آخر.
Gassâkın, ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın bileceği bir azap olduğu da söylenmiştir; fakat bu hadis onu uzak kılmaktadır. { وَآخَرُ } “Ve başka [bir azap]...” yani 'tadılacak başka bir şey' veya 'başka bir azap' demektir. İbn Mes‘ûd bunu, kendisinden bir topluluğun rivayet ettiği üzere zemherîr ile tefsir etmiştir.
وقرأ الحسن ومجاهد والجحدري وابن جبير وعيسى وأبو عمرو و «أخر» على الجمع أي ومذوقات أو أنواع عذاب أخر مِنْ شَكْلِهِ أي من مثل هذا المذوق أو العذاب في الشدة والفظاعة، وتوحيد الضمير دون تثنيته نظرا للحميم والغساق على أنه لما ذكر أو للشراب الشامل للحميم والغساق أو للغساق. وقرأ مجاهد «شكله» بكسر الشين وهي لغة فيه كمثل وإذا كان بمعنى الغنج فهو بالكسر لا غير أَزْواجٌ أي أجناس وآخَرُ على القراءتين يحتمل أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي وهذا مذوق أو عذاب آخر أو هذه مذوقات أو أنواع عذاب أخر، والجملة معطوفة على هذا حميم، وإن شئت فقدر هو أو هي واعطف الجملة على هو حميم، وأن يكون مبتدأ خبره محذوف أي ومنه مذوق أو عذاب آخر أو ومنه مذوقات أو أنواع عذاب أخر والعطف على منه حميم وجوز أن يقدر الخبر لهم أي ولهم مذوق أو عذاب آخر أو ولهم مذوقات أو أنواع عذاب أخر والعطف على هذا فَلْيَذُوقُوهُ ومن شكله وأزواج في جميع ذلك صفتان لآخر أواخر وآخَرُ وإن كان مفردا في اللفظ فهو جمع وصادق على متعدد في المعنى.
Hasan, Mücâhid, Cahderî, İbn Cübeyr, Îsâ ve Ebû Amr ise çoğul olarak “uher” (أُخَرُ) şeklinde okumuşlardır; yani 'tadılacak başka şeyler veya başka azap türleri' demektir. { مِنْ شَكْلِهِ } “onun benzerinden,” yani şiddet ve korkunçlukta bu tadılan şeyin veya azabın benzerinden demektir. Zamirin 'hamîm' ve 'gassâk'a bakılarak tesniye değil de tekil kılınması, 'zikredilen şey'e yahut hem hamîmi hem gassâkı kapsayan 'içecek'e ya da sadece 'gassâk'a dönük olması sebebiyledir. Mücâhid 'şîn' harfinin kesresiyle “şiklihî” (شِكْلِهِ) şeklinde okumuştur ki bu, 'misl' (مِثْل) gibi onun bir lehçesidir; cilve ve eda manasında olduğunda ise sadece kesre ile gelir. { أَزْواجٌ } “çeşit çeşit.” yani tür tür demektir. Her iki kıraate göre { آخَرُ } [kelimesinin], mahzuf bir mübtedanın haberi olması muhtemeldir; yani 'Bu, tadılacak başka bir şeydir yahut başka bir azaptır' ya da 'Bunlar, tadılacak başka şeylerdir yahut başka azap türleridir' takdirindedir. Cümle, 'hâzâ hamîmun' cümlesine matuftur. Dilersen 'hüve' (o) yahut 'hiye' (onlar) takdir eder ve cümleyi 'hüve hamîmun'a atfedersin. Haberi mahzuf bir mübteda olması da muhtemeldir; yani 'Ondan bir kısmı da tadılacak başka bir şeydir yahut başka bir azaptır' ya da 'Ondan bir kısmı da tadılacak başka şeylerdir yahut başka azap türleridir' takdirinde olup atıf 'minhu hamîmun' üzerine yapılır. Haberin 'onlar içindir' (lehum) şeklinde takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani 'Onlar için tadılacak başka bir şey yahut başka bir azap vardır' veya 'Onlar için tadılacak başka şeyler yahut başka azap türleri vardır' takdirindedir ve atıf { هذا فَلْيَذُوقُوهُ } üzerine yapılır. Bütün bunlarda { مِنْ شَكْلِهِ } ve { أَزْواجٌ } lafızları, { آخَرُ } yahut “uher” kelimelerinin iki sıfatıdır. { آخَرُ } lafızda müfred (tekil) olsa bile manada çoğuldur ve birden çok şeye uygundur.
ويحتمل أن يكون آخر أو أخر مبتدأ ومِنْ شَكْلِهِ صفته وأَزْواجٌ خبر والجواب عن عدم المطابقة على قراءة الافراد ما سمعت، وأن يكون ذلك عطفا على حميم عطف المفرد على المفرد ومن شكله صفته وأزواج صفة للثلاثة المتعاطفة، وجوز أن يكون آخر مبتدأ ومن شكله خبره وأزواج فاعل الظرف، وأن يكون الأول مبتدأ ومن شكله خبر مقدم وأزواج مبتدأ والجملة خبر المبتدأ الأول أعني آخر، وصح الابتداء به لأنه من باب ضعيف عاذ بقرملة فالمبتدأ في الحقيقة الموصوف المحذوف أي نوع آخر أو مذوق آخر، وقيل لأنه جيء به للتفصيل، ومما ذكروا من المسوغات أن تكون النكرة للتفصيل نحو الناس رجلان رجل أكرمته ورجل أهنته وبحث فيه ابن هشام في المغني،
{ آخَرُ } yahut “uher” kelimesinin mübteda, { مِنْ شَكْلِهِ } terkibinin onun sıfatı ve { أَزْواجٌ } kelimesinin de haber olması muhtemeldir; müfred okuyuşuna göre uyumsuzluğun cevabı ise az önce işittiğindir. Bunun 'hamîm' üzerine atıf olması, yani müfredin müfrede atfı olması; { مِنْ شَكْلِهِ } terkibinin onun sıfatı, { أَزْواجٌ } kelimesinin de birbiri üzerine matuf olan bu üçünün sıfatı olması da caizdir. { آخَرُ } kelimesinin mübteda, { مِنْ شَكْلِهِ } terkibinin onun haberi ve { أَزْواجٌ } kelimesinin de zarfın fâili olması; yahut birincinin mübteda, { مِنْ شَكْلِهِ } terkibinin mukaddem haber, { أَزْواجٌ } kelimesinin mübteda ve cümlenin de birinci mübtedanın -yani { آخَرُ } kelimesinin- haberi olması da caiz görülmüştür. Onunla ibtidada bulunmak (mübteda yapmak) caiz olmuştur; çünkü bu, 'zayıf bir kimse çalılığa sığındı' kabilindendir; dolayısıyla mübteda hakikatte mahzuf olan mevsuftur; yani 'başka bir tür' veya 'tadılacak başka bir şey' takdirindedir. [Nekre ile başlamayı] caiz kılan sebeplerden birinin ayrıntı (tafsil) bildirmesi olduğu da söylenmiştir; nitekim 'İnsanlar iki adamdır: Biri ikram ettiğim adam, diğeri hakir gördüğüm adamdır' sözünde olduğu gibidir. İbn Hişâm bu konuyu el-Mugnî'de ele alıp tartışmıştır.
وجعلوا ضمير شكله على الوجهين عائدا على آخر وهما لا يكادان يتسنيان على القراءة بالجمع فتدبر ولا تغفل، هذا فَوْجٌ جمع كثير من أتباعكم في الضلال.
Her iki veche göre { شَكْلِهِ } kelimesindeki zamiri { آخَرُ } lafzına döndürmüşlerdir; ancak bu iki vecih çoğul kıraatinde pek mümkün olmaz, iyi düşün ve gafil olma! { هذا فَوْجٌ } “İşte bu bir gruptur...” yani dalalette size uyanlardan kalabalık bir topluluktur.
مُقْتَحِمٌ راكب الشدة داخل فيها أو متوسط شدة مخفية مَعَكُمْ والمراد هذا فوج داخل معكم النار مقاس فيها ما تقاسونه، وهذا حكاية ما تقوله ملائكة العذاب لرؤساء الضلال عند دخول النار تقريعا لهم فهو بتقدير فيقال لهم عند الدخول هذا إلخ.
{ مُقْتَحِمٌ } “göğüs gerip giren,” yani şiddete göğüs geren, içine giren yahut korkutucu bir şiddetin ortasına dalan, { مَعَكُمْ } “sizinle beraber.” Kastedilen şudur: 'İşte bu, sizinle beraber ateşe giren ve sizin çektiklerinizi orada çeken bir gruptur.' Bu, azap meleklerinin ateşe girerken onları azarlamak ve kınamak maksadıyla dalalet önderlerine söyledikleri sözün hikâyesidir; dolayısıyla 'Giriş anında onlara şöyle denilir: İşte bu... ilh.' takdirindedir.
وفي الكشاف واستظهره أبو حيان أنه حكاية كلام الطاغين بعضهم مع بعض يخاطب بعضهم بعضا في شأن أتباعهم يقول هذا فوج مقتحم معكم، والظرف متعلق بمقتحم، وجوز فيه أن يكون نعتا ثانيا لفوج أو حالا منه لأنه قد وصف أو من الضمير المستتر فيه، ومنع أبو البقاء جواز كونه ظرفا قائلا: إنه يلزم عليه فساد المعنى وتبعه الكواشي وصاحب الأنوار. وتعقبه صاحب الكشف بأنه إن كان الفساد لإنبائه عن تزاحمهم في الدخول وليس المعنى على المزاحمة بين الفريقين الأتباع والمتبوعين لأنهم بعد الدخول يقولون ذلك لا عند المزاحمة فغير لازم لأن الاقتحام لا ينبىء عن التزاحم ولا هو لازم له وإنما مثل ضربت معه زيدا ينبىء عن المشاركة في الضرب والمقارنة فكذلك اقتحام المتبوعين النار مع الأتباع ينبىء عن المشاركة في ركوب كل من الطائفتين قحمة النار ومقاساة شدتها في زمان متقارب عرفا، ولو قيل هذا فوج معكم مقتحمون لم يفد أن المخاطبين أيضا كذلك وفسد المعنى المقصود، والعجب ممن جوز أن يكون حالا من ضمير مُقْتَحِمٌ ولم يجوز أن يكون ظرفا وإن كان بغير ذلك فليفد أولا ثم ليعترض انتهى، وقال بعضهم: إن وجه فساد الظرفية دون الحالية أنه ليس المراد أنهم اقتحموا في الصحبة ودخلوا فيها بل اقتحموا في النار مصاحبين لكم ومقارنين إياكم، وهو كلام فاسد لا محصل له لأن مدلول مع المعبر عنه بالصحبة معناه الاجتماع في التلبس بمدلول متعلقها فيفيد اشتراك الطائفتين في الاقتحام لا في الصبحة كما توهمه ولا يدل على اتحاد زمانيهما كما صرح به في المغني، ولو سلم فهو لتقاربه عد متحدا كما أشير في عبارة الكشف إليه فالحق أنه لا فساد، وقوله تعالى: لا مَرْحَباً بِهِمْ دعاء من المتبوعين على أتباعهم سواء كان قائل ما تقدم الملائكة ﵈ أو بعض الرؤساء لبعض أو صفة لفوج أو حال منه لوصفه أو من ضميره، وأيا ما كان يؤول بمقول لهم لا مرحبا لأنه دعاء فهو إنشاء لا يوصف به، وكذا لا يكون حالا بدون تأويل، والمعنى على استحقاقهم أن يقال لهم ذلك لا أنهم قيل لهم ذلك بالفعل، وهو على الوصفية والحالية من كلام الملائكة ﵈ إن كانوا هم القائلين أو من كلام بعض الرؤساء، وجوز كونه ابتداء كلام منهم ومَرْحَباً من الرحب بضم الراء وهو السعة ومنه الرحبة للفضاء الواسع وهو مفعول به لفعل واجب الإضمار وبِهِمْ بيان للمدعو عليهم، وتكون الباء للبيان كاللام في نحو سقيا له، وكون اللام دون الباء كذلك دعوى من غير دليل أي ما أتوا بهم رحبا وسعة، وقيل: الباء للتعدية فمجرورها مفعول ثان لأتوا وهو مبني على زعم أن اللام لا تكون للبيان، وكفى بكلام الزمخشري وأبي حيان دليلا على خلافه، ويقال: مرحبا بك على معنى رحبت بلادك رحبا كما يقال على معنى أتيت رحبا من البلاد لا ضيقا ويفهم من كلام بعضهم جواز أن يكون مَرْحَباً مفعولا مطلقا لمحذوف أي لا رحبت بهم الدار مرحبا، والجمهور على الأول، وأيا ما كان فالمراد بذلك مثبتا الدعاء بالخير ومنفيا الدعاء بالسوء.
el-Keşşâf'ta yer alan ve Ebû Hayyân'ın da benimsediği görüşe göre bu, azgınların aralarında birbirleriyle konuşmalarının hikâyesidir; birbirlerine tâbileri hakkında hitap ederek: 'İşte bu, sizinle beraber göğüs gerip giren bir gruptur' derler. Zarf, { مُقْتَحِمٌ } kelimesine müteallıktır. Onun 'fevc' kelimesinin ikinci sıfatı yahut -zaten nitelenmiş olduğu için- ondan hal veya onda müstetir zamirden hal olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ ise onun zarf olmasının caizliğini reddederek şöyle demiştir: 'Bu takdirde mananın bozulması gerekir.' Kevâşî ve Envâr sahibi de ona uymuştur. el-Keşf sahibi ise buna şöyle itiraz etmiştir: Eğer bozukluk, onların girişteki izdihamlarını haber vermesinden dolayı ise -ki anlam uyanlar ile uyulanlar arasındaki izdihama dayanmaz; zira onlar bu sözü izdiham anında değil, girdikten sonra söylerler- bu zorunlu değildir. Çünkü 'iktihâm' izdiham bildiren bir lafız değildir ve onun ayrılmaz bir parçası da değildir. Nitekim 'Zeyd ile beraber vurdum' ifadesi vurmada ortaklığı ve beraberliği bildirir; aynı şekilde uyulanların tâbiler ile birlikte ateşe girmesi de her iki fırkanın örfen birbirine yakın bir zamanda ateşin zorluğuna göğüs germede ve onun şiddetini çekmede ortaklığını bildirir. Eğer 'İşte bu sizinle olan bir gruptur, göğüs gerip girenlerdir' denseydi, muhatapların da öyle olduğunu ifade etmezdi ve kastedilen mana bozulurdu. { مُقْتَحِمٌ } kelimesinin zamirinden hal olmasını caiz görüp de zarf olmasını caiz görmeyen kimseye şaşılır! Eğer başka bir sebepten dolayı ise, önce bunu açıklasın, sonra itiraz etsin. (Alıntı bitti). Bazıları ise şöyle demiştir: Hal olmanın değil de zarf olmanın bozukluk yönü şudur: Kastedilen onların beraberliğe atılıp oraya girmeleri değil, ateşe size refakat ederek ve size eşlik ederek girmeleridir. Bu ise temelsiz ve bozuk bir sözdür; çünkü 'ma‘a' (مع) kelimesinin birliktelikle ifade edilen medlûlü, müteallakının medlûlüne bürünmede toplanmak demektir. Dolayısıyla iki grubun vehmettiği gibi beraberlikte değil, hücum edip girmede ortaklığını ifade eder ve el-Mugnî'de açıkça belirtildiği üzere ikisinin zamanının birliğine delalet etmez. Kabul edilse bile bu, birbirine yakınlığından ötürü Keşf ibaresinde işaret edildiği gibi bir sayılmıştır. Dolayısıyla hak olan şudur ki hiçbir bozukluk yoktur. Allah Teâlâ'nın: { لا مَرْحَباً بِهِمْ } “Onlara rahat yüzü olmasın!” buyruğu, daha önce geçen sözü söyleyen ister melekler aleyhimüsselâm olsun, ister önderlerin birbirine sözü olsun, uyulanların kendi tâbilerine bedduasıdır; yahut 'fevc' kelimesinin sıfatı veya nitelenmiş olduğu için ondan ya da zamirinden haldir. Her iki durumda da 'onlara rahat yüzü olmasın denilen kimseler' şeklinde tevil edilir; çünkü beddua inşâî bir ifadedir, onunla sıfat yapılmaz. Aynı şekilde tevil edilmeksizin hal de olmaz. Anlam ise onların fiilen öyle söylenmelerine değil, kendilerine bunun söylenmesini hak ettiklerine yöneliktir. Sıfat ve hal oluşuna göre bu, eğer söyleyen melekler ise meleklerin aleyhimüsselâm sözünden, yahut bazı önderlerin sözündendir. Onların yeni bir söze başlaması (mübteda kelam) olması da caiz görülmüştür. 'Merhaben' (مَرْحَباً), 'râ' harfinin zammesiyle genişlik anlamına gelen 'rahb' (الرُّحْب) kökündendir; geniş meydan için 'rahbe' (الرَّحْبَة) denmesi de bundandır. O, hazfedilmesi vacip olan bir fiilin mef'ûlü bihidir; { بِهِمْ } ise aleyhine dua edilenleri açıklamaktır. Bâ harfi, 'sekyeleh' (سقيا له) terkibindeki lâm gibi beyan içindir; lâm harfinin beyan için olup bâ harfinin öyle olmaması iddiası ise delilsiz bir iddiadır; yani 'Onlar genişlik ve ferahlığa kavuşmasınlar' demektir. Bâ harfinin ta‘diye için olup mecrûrunun 'etev' fiilinin ikinci mef'ûlü olduğu da söylenmiştir; bu ise lâm harfinin beyan için olamayacağı zannına dayanır; Zemahşerî ve Ebû Hayyân'ın sözleri bunun aksine delil olarak yeterlidir. 'Merhaben bike' (مرحبا بك) ifadesi 'memleketin geniş olsun' manasında kullanıldığı gibi 'dar değil geniş bir yere geldin' manasında da kullanılır. Bazılarının sözünden 'merhaben' kelimesinin mahzuf bir fiilin mef'ûlü mutlakı olmasının caizliği de anlaşılmaktadır; yani 'Yurt onlara genişlik olarak geniş olmasın' takdirindedir. Cumhur ise birinci görüştedir. Her halükarda bundan kastedilen, olumlu olduğunda hayır duası, olumsuz olduğunda ise bedduadır.
إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ تعليل من جهة الملائكة لاستحقاقهم الدعاء عليهم أو وصفهم بما ذكر أو تعليل من الرؤساء لذلك، والكلام عليه يتضمن الإشارة إلى عدم انتفاعهم بهم كأنه قيل: إنهم داخلون النار بأعمالهم مثلنا فأي نفع لنا منهم فلا مرحبا بهم قالُوا أي الأتباع وهم الفوج المقتحم للرؤساء.
{ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ } “Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir.” melekler tarafından onların aleyhine bedduayı hak ettiklerinin yahut zikredilen sıfatla nitelenmelerinin gerekçesidir; veya önderler tarafından bunun gerekçesidir. Bu söze göre ifade, onların bu tâbilerden yararlanamayacaklarına dair bir işareti içerir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar da bizim gibi kendi amelleriyle ateşe girmektedirler; dolayısıyla onların bize ne faydası var ki onlara rahat yüzü olsun!' { قالُوا } “[Tâbiler] derler ki:” Yani dalalet önderlerine karşı hücum edip giren grup olan tâbiler [şöyle] der:
بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ أي بل أنتم أحق بما قيل لنا أو بما قلتم لنا، ولعلهم إنما خاطبوهم بذلك على تقدير كون القائل الملائكة الخزنة ﵈ مع أن الظاهر أن يقولوا بطريق الاعتذار إلى أولئك القائلين بل هم لا مرحبا بهم قصدا منهم إلى إظهار صدقهم بالمخاصمة مع الرؤساء والتحاكم إلى الخزنة طمعا في قضائهم بتخفيف عذابهم أو تضعيف عذاب خصمائهم.
{ بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ } “Hayır, asıl size rahat yüzü olmasın!” Yani: 'Aksine, bize söylenene yahut bize söylediğinize asıl siz layıksınız.' Söyleyenlerin cehennem bekçisi melekler aleyhimüsselâm olması takdirinde onlara bu şekilde hitap etmeleri -oysa zahir olan, o söyleyenlere mazeret beyan etme yoluyla 'asıl onlara rahat yüzü olmasın' demeleridir- önderlerle tartışarak doğruluklarını ortaya koyma ve meleklerin kendi azaplarını hafifletmesi veya hasımlarının azabını katlaması hükmünü vermelerini umarak onlara muhakeme olma kastından ileri gelmiş olabilir.
وفي البحر خاطبوهم لتكون المواجهة لمن كانوا لا يقدرون على مواجهتهم في الدنيا بقبيح أشفى لصدورهم حيث تسببوا في كفرهم وأنكى للرؤساء، وهذا أيضا بتأويل القول بناء على أن الإنشاء لا يكون خبرا أي بل أنتم مقول فيكم أي أحق أن يقال فيكم لا مرحبا بكم أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا تعليل لأحقيتهم بذلك، وضمير الغيبة في قَدَّمْتُمُوهُ للعذاب لفهمه مما قبله أو للمصدر الذي تضمنه قالُوا وهو الصلى أي أنتم قدمتم العذاب أو الصلى ودخول النار لنا باغوائنا وإغرائنا على ما قدمنا من العقائد الزائغة والأعمال السيئة لا أنا باشرناها من تلقاء أنفسنا.
el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Dünyada çirkin bir tavırla karşılarına çıkmaya güç yetiremedikleri kimselerle yüzleşmek, inkârlarına sebep oldukları için içlerini daha çok rahatlatsın ve önderler için daha ezici olsun diye onlara hitap etmişlerdir. Bu da inşânın haber olamayacağı esasına dayanarak sözün tevil edilmesiyledir; yani 'Aksine siz hakkınızda söylenmiş kimselersiniz, yani asıl hakkınızda size rahat yüzü olmasın denilmeye layık olan sizsiniz' demektir. { أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } “Bunu bizim önümüze siz sürdünüz.” onların buna daha layık olmalarının gerekçesidir. { قَدَّمْتُمُوهُ } fiilindeki gaib zamiri, öncesinden anlaşıldığı için azaba, yahut { قالُوا } lafzının içerdiği mastara yani ateşe girmeye (salâ) döner; yani: 'Azabı yahut ateşe girmeyi, sunduğumuz sapık inançlar ve kötü ameller konusunda bizi azdırarak ve kışkırtarak önümüze siz getirdiniz; yoksa biz bunları kendi başımıza yapmış değiliz.'
وفي الكلام مجازان عقليان، الأول إسناد التقديم إلى الرؤساء لأنهم السبب فيه بإغوائهم، والثاني إيقاعه على العذاب أو الصلى مع أنه ليس المقدم بل المقدم عمل السوء الذي هو سبب له، وقيل: أطلق الضمير الذي هو عبارة عن العذاب أو الصلى المسبب عن العمل على العمل مجازا لغويا، وقيل: لا حاجة إلى ارتكاب المجاز فيه فتقديم العذاب أو الصلى بتأخير الرحمة منهم فَبِئْسَ الْقَرارُ أي فبئس المقر جهنم، وهو من كلام الأتباع وكأنهم قصدوا بذلك التشفي والإنكاء وإن ذلك المقر مشترك، وقيل: قصدوا بالذم المذكور تغليظ جناية الرؤساء عليهم قالُوا أي الأتباع أيضا، وقول ابن السائب: القائل جميع أهل النار خلاف الظاهر جدا فلا يصار إليه، وتوسيط الفعل بين كلاميهم لما بينهما من التباين ذاتا وخطابا أي قالوا معرضين عن خصومة رؤسائهم متضرعين إلى الله ﷿ رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ أي مضاعفا ومعناه ذا ضعف أي مثل وهو أن يزيد على عذابه مثله فيصير بتلك الزيادة مثلين لعذاب غيره، ويطلق الضعف على الزيادة المطلقة.
Bu ifadede iki aklî mecaz vardır: Birincisi, öne sürme fiilinin önderlere isnad edilmesidir; zira onlar azdırmalarıyla buna sebep olmuşlardır. İkincisi ise bunun azaba veya ateşe girmeye yöneltilmesidir; oysa öne sürülen o değildir, öne sürülen onun sebebi olan kötü ameldir. Amelin sebebi olan azap veya ateşe girmekten ibaret olan zamirin lügavî bir mecazla amele ıtlak edildiği de söylenmiştir. Onda mecaza başvurmaya gerek olmadığı da söylenmiştir; çünkü onlardan azabın veya ateşe girmenin öne sürülmesi, rahmetin ertelenmesiyledir. { فَبِئْسَ الْقَرارُ } “O ne kötü bir duraktır!” Yani cehennem ne kötü bir karargâhtır! Bu da tâbilerin sözüdür; sanki bununla içlerini soğutmayı, hasımlarını incitmeyi ve bu durağın ortak olduğunu belirtmeyi kastetmişlerdir. Zikredilen yerme ile önderlerin kendilerine karşı işledikleri cinayeti ağırlaştırmayı kastettikleri de söylenmiştir. { قالُوا } “[Yine] dediler ki:” Yani tâbiler yine şöyle dediler. İbnü's-Sâib'in 'söyleyenler bütün cehennem ehlidir' sözü ise zahire son derece aykırıdır, dolayısıyla itibar edilmez. İki sözün arasına fiilin konulması, zat ve hitap bakımından aralarındaki farklılıktan dolayıdır; yani önderleriyle olan tartışmadan yüz çevirip Azîz ve Celîl olan Allah'a yalvararak şöyle dediler: { رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ } “Ey Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim sürdüyse, onun ateşteki azabını bir kat daha artır!” Yani katlanmış olarak; bunun anlamı bir misil daha ziyade kılmaktır ki bu da onun azabına bir mislini eklemesidir; böylece o artışla başkasının azabının iki misli olur. 'Zı'f' (ضعف) mutlak artış için de kullanılır.
وقال ابن مسعود هنا: الضعف حيات وعقارب، والظاهر من بعض عباراتهم أن مَنْ موصولة، ونص الخفاجي على أنها شرطية. وفي البحر مَنْ قَدَّمَ هم الرؤساء، وقال الضحاك: هو إبليس وقابيل، وهو أنسب بخلاف الظاهر المحكي عن ابن السائب وَقالُوا الضمير للطاغين عند جمع أي قال الطاغون بعضهم لبعض على سبيل التعجب والتحسر ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا في الدنيا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ أي الأراذل الذين لا خير فيهم ولا جدوى يعنون بذلك فقراء المؤمنين وكانوا يسترذلونهم ويسخرون منهم لفقرهم ومخالفتهم إياهم في الدين، وقيل:
İbn Mes‘ûd burada: 'Kat kat azap, yılanlar ve akreplerdir' demiştir. Bazı âlimlerin ifadelerinden zahir olan, { مَنْ } kelimesinin mevsûl olduğudur; Hafâcî ise onun şart edatı olduğunu açıkça belirtmiştir. el-Bahr'da: '{ مَنْ قَدَّمَ } [ifadesinden kasıt] önderlerdir' denmiştir. Dahhâk ise: 'O, İblis ve Kâbil'dir' demiştir ki bu, İbnü's-Sâib'den nakledilen ve zahire aykırı olan görüşün aksine daha uygundur. { وَقالُوا } “Ve dediler ki:” Bir topluluğa göre zamir azgınlara aittir; yani azgınlar hayret ve hasret yoluyla birbirlerine şöyle dediler: { ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا } dünyada { نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ } “Bize ne oluyor da kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları göremiyoruz?” Yani kendilerinde hiçbir hayır ve fayda bulunmayan ayak takımı [saydığımız adamları]. Bununla fakir müminleri kastediyorlardı; zira fakirlikleri ve dinde kendilerine muhalefet etmeleri sebebiyle onları hor görüyor ve onlarla alay ediyorlardı. Şöyle de denilmiştir:
الضمير لصناديد قريش كأبي جهل وأمية بن خلف وأصحاب القليب، والرجال عمار وصهيب وسلمان وخباب وبلال وأضرابهم رضي الله تعالى عنهم بناء على ما روي عن مجاهد من أن الآية نزلت فيهم، واستضعفه صاحب الكشف وسبب النزول لا يكون دليلا على الخصوص، واستظهر بعضهم أن الضمير للاتباع لأنه فيما قبل يعني قوله تعالى:
Zamir, Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef ve Kalîb (Bedir çukuru) ashabı gibi Kureyş'in elebaşlarına aittir; adamlar ise Mücâhid'den ayetin onlar hakkında indiğine dair rivayete binaen Ammâr, Suheyb, Selmân, Habbâb, Bilâl ve benzerleridir radıyallâhu teâlâ anhüm. el-Keşf sahibi bunu zayıf görmüştür; zira nüzul sebebi özele has kılınmaya delil teşkil etmez. Bazıları ise zamirin tâbilere ait olduğunu benimsemiştir; çünkü daha önceki yani Allah Teâlâ'nın:
قالُوا بَلْ أَنْتُمْ إلخ لهم أيضا، وكانوا أيضا يسخرون من فقراء المؤمنين تبعا لرؤسائهم، وأيا ما كان فجملة كُنَّا إلخ صفة رِجالًا.
{ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ } “[Tâbiler] dediler ki: Hayır, asıl siz...” ilh. buyruğu da onlara aittir; onlar da önderlerine uyarak fakir müminlerle alay ediyorlardı. Her halükarda { كُنَّا } ilh. cümlesi { رِجالًا } kelimesinin sıfatıdır.
وقوله تعالى: أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا بهمزة استفهام سقطت لأجلها همزة الوصل كما قرأ بذلك الحجازيان وابن عامر وعاصم وأبو جعفر والأعرج والحسن وقتادة استئناف لا محل له من الإعراب قالوه حيث لم يروهم معهم إنكارا على أنفسهم وتأنيبا لها في الاستسخار منهم، وقوله تعالى: أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ متصل بقوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } “Biz onları alaya mı almıştık?” buyruğu, iki Hicazlı (Nâfi ve İbn Kesîr), İbn Âmir, Âsım, Ebû Ca‘fer, A‘rec, Hasan ve Katâde'nin okuduğu gibi istifham hemzesiyle okunmuştur ki vasıl hemzesi onun sebebiyle düşmüştür; iraptan mahalli olmayan bir istinaf cümlesidir. Onları kendileriyle beraber görmeyince, onlarla alay etmelerinden dolayı kendi kendilerini kınamak ve ayıplamak üzere bunu söylemişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ } “Yoksa gözler onlardan kaydı mı?” buyruğu ise Allah Teâlâ'nın:
ما لَنا لا نَرى إلخ، وأم فيه متصلة وتقدم ما فيه معنى الهمزة يغني عن تقدمها على ما يقتضيه كلام الزمخشري،
{ ما لَنا لا نَرى } “Bize ne oluyor da göremiyoruz...” ilh. buyruğuna muttasıldır (bağlıdır); buradaki 'em' (أم) edatı muttasıladır ve Zemahşerî'nin sözünün gerektirdiğine göre hemze manasını taşıyan ifadenin öne geçmesi, hemzenin bizzat öne geçmesinin yerine geçer.
والمعنى ما لنا لا نراهم في النار أليسوا فيها فلذلك لا نراهم بل أزاغت عنهم أبصارنا فلا نراهم وهم فيها أو بقوله تعالى: أَتَّخَذْناهُمْ إلخ، وأم فيه إما متصلة أيضا، والمقابلة باعتبار اللازم، والمعنى أن الأمرين فعلنا بهم الاستسخار منهم أم الازدراء بهم وتحقيرهم وإن أبصارنا تعلو عنهم وتقتحمهم على معنى إنكار الأمرين جميعا على أنفسهم، وعن الحسن كل ذلك قد فعلوا اتخذوهم سخريا وزاغت عنهم أبصارهم محقرة لهم، وإما منقطعة كأنهم أضربوا عن إنكار الاستسخار وأنكروا على أنفسهم أشد منه وهو أنهم جعلوهم محقرين لا ينظر إليهم بوجه، وفي زاغَتْ دون أزغنا مبالغة عظيمة كأن العين بنفسها تمجهم لقبح منظرهم وأين هذا من السخر فقد يكون المسخور منه محبوبا مكرما.
Mana şöyledir: Bize ne oluyor da onları ateşte göremiyoruz? Onlar ateşte değiller mi ki bu yüzden onları göremiyoruz; yoksa gözlerimiz onlardan kaydı da onlar ateşte oldukları halde biz mi onları göremiyoruz? Yahut Allah Teâlâ'nın: { أَتَّخَذْناهُمْ } ilh. buyruğuna bağlıdır; buradaki 'em' edatı ya yine muttasıladır ve mukabele lâzımî mana itibarıyladır. Mana şöyledir: Her iki şeyi de biz onlara yaptık mı; yani onlarla alay mı ettik, yoksa onları küçümseyip hakir mi gördük ve gözlerimiz onları aşıp geçti mi? Bu da her iki durumu birden kendi aleyhlerine inkâr ve kınama manasındadır. Hasan'dan rivayet edildiğine göre: 'Onlar bunların hepsini yapmışlardı; hem onları alaya almışlar hem de onları hakir görerek gözleri onlardan kayıp geçmişti.' Ya da 'em' munkatıadır; sanki alaya almayı inkâr etmekten vazgeçip kendileri aleyhine ondan daha şiddetlisini kınamışlardır ki o da onları hiçbir şekilde bakılmayacak derecede hakir görmüş olmalarıdır. 'Ezagnâ' (biz kaydırdık) yerine { زاغَتْ } (kaydı) denilmesinde büyük bir mübalağa vardır; sanki gözün kendisi onların çirkin görüntüsünden ötürü onları dışarı atmaktadır. Bu durum nerede, alay etmek nerede! Zira alay edilen kimse bazen sevilen ve ikram edilen biri de olabilir.
وجوز أن يكون معنى أم زاغت على الانقطاع بل زاغت أبصارنا وكلت أفهامنا حتى خفي عنا مكانهم وأنهم على الحق المبين. وقرأ النحويان وحمزة «اتخذناهم» بغير همزة فجوز أن تكون مقدرة لدلالة أم عليها فتتحد القراءتان، وأن لا تكون كذلك ويكون الكلام أخبارا فقال ابن الأنباري: الجملة حال أي وقد اتخذناهم، وجوز كونها مستأنفة لبيان ما قبلها. وقال الزمخشري وجماعة: صفة ثانية لرجالا وأَمْ زاغَتْ متصل بقوله تعالى: ما لَنا لا نَرى إلخ كما سمعت أولا.
'Em zâgat' ifadesinin inkıta üzere manasının şöyle olması da caiz görülmüştür: 'Aksine gözlerimiz kaydı ve anlayışlarımız köreldi de nihayet onların mevkileri ve apaçık hak üzere oldukları bizden gizli kaldı.' İki Nahivci (Ebû Amr ve Kisâî) ile Hamza ise hemzesiz olarak “ittehaznâhüm” (اتَّخَذْنَاهُمْ) şeklinde okumuşlardır; bu durumda 'em' edatının ona delalet etmesi sebebiyle hemzenin takdir edilmesi ve böylece iki kıraatin birleşmesi de caizdir; takdir edilmeyip sözün bir haber cümlesi olması da caizdir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Cümle haldir; yani biz onları alaya almış olduğumuz halde takdirindedir.' Öncesini açıklamak üzere müstenefe (yeni bir başlangıç) olması da caiz görülmüştür. Zemahşerî ve bir topluluk ise şöyle demiştir: 'Ricalen' kelimesinin ikinci sıfatıdır ve { أَمْ زاغَتْ } ifadesi, ilk başta işittiğin üzere Allah Teâlâ'nın: { ما لَنا لا نَرى } ilh. buyruğuna bağlıdır.
وجوز أن تكون أم فيه منقطعة كأنهم أضربوا عما قبل وأنكروا على أنفسهم ما هو أشد منه أو أضربوا عن ذلك إلى بيان أن ما وقع منهم في حقهم كان لزيغ أبصارهم وكلال أفهامهم عن إدراك أنهم على الحق بسبب رثاثة حالهم، وقرأ عبد الله وأصحابه ومجاهد والضحاك وأبو جعفر وشيبة والأعرج ونافع وحمزة والكسائي «سخريا» بضم السين ومعناه على ما في البحر من السخرة والاستخدام، ومعنى سخريا بالكسر على المشهور من السخر وهو الهزء وهو معنى ما حكي عن أبي عمرو قال: ما كان من مثل العبودية فسخري بالضم وما كان من مثل الهزء فسخري بالكسر، وقيل:
Buradaki 'em' edatının munkatıa olması da caiz görülmüştür; sanki öncesinden vazgeçip kendi aleyhlerine daha şiddetli olanı kınamışlardır, yahut bundan vazgeçip onlar hakkında sergiledikleri bu tavrın, durumlarının perişanlığı sebebiyle onların hak üzere olduğunu kavramaktan gözlerinin kayması ve anlayışlarının körelmesinden ileri geldiğini açıklamaya geçmişlerdir. Abdullah [İbn Mes‘ûd] ve arkadaşları, Mücâhid, Dahhâk, Ebû Ca‘fer, Şeybe, A‘rec, Nâfi, Hamza ve Kisâî 'sîn' harfinin zammesiyle “suhriyyen” (سُخْرِيًّا) şeklinde okumuşlardır; bunun el-Bahr'da geçen manası angarya ve hizmete koşmaktır. Meşhur olan kesre ile 'sihriyyen' (سِخْرِيًّا) okuyuşunun anlamı ise alay ve eğlencedir. Ebû Amr'dan nakledilen şu sözün manası da budur: 'Kölelik gibi olan şeyler zamme ile suhriyy (سُخْرِيّ), alay gibi olan şeyler ise kesre ile sihriyy (سِخْرِيّ) şeklindedir.' Şöyle de denilmiştir:
هو بالكسر من التسخير إِنَّ ذلِكَ أي الذي حكي عنهم لَحَقٌّ لا بد أن يتكلموا به فالمراد من حقيته تحققه في المستقبل.
Kesre ile olan da boyun eğdirip hizmete koşmaktan (teshîr) gelir. { إِنَّ ذلِكَ } “Şüphesiz bu,” yani onlardan hikâye edilen bu durum, { لَحَقٌّ } “elbette bir gerçektir.” Bunu mutlaka konuşacaklardır; dolayısıyla hak olmasından murat, gelecekte kesinlikle gerçekleşecek olmasıdır.
وقوله تعالى: تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ خبر مبتدأ محذوف أي هو تخاصم، والجملة بيان لذلك، وفي الإبهام أولا والتبيين ثانيا مزيد تقرير له، وقال ابن عطية: بدل من حق والمبدل منه ليس في حكم السقوط حقيقة، وقيل بدل من محل اسم إن، والمراد بالتخاصم التقاول، وجوز إرادة ظاهرة فإن قول الرؤساء لا مَرْحَباً بِهِمْ وقول الأتباع بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ من باب الخصومة فسمي التفاوض كله تخاصما لاشتماله عليه، قيل وهذا ظاهر أن التقاول بين المتبوعين والأتباع أما لو جعل الكل من كلام الخزنة فلا، ولو جعل لا مَرْحَباً من كلام الرؤساء وهذا فَوْجٌ من كلام الخزنة فيصح أن يجعل تخاصما مجازا. وقرأ ابن أبي عبلة «تخاصم» بالنصب فهو بدل من ذلك.
Allah Teâlâ'nın: { تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } “Cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesidir.” buyruğu, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o, çekişmedir' takdirindedir ve cümle { ذلِكَ } kelimesinin beyanıdır. Önce kapalı bırakılıp sonra açıklanmasında konuyu daha güçlü pekiştirme vardır. İbn Atiyye: '{ لَحَقٌّ } kelimesinden bedeldir, mübdelün minh ise hakikatte sakıt (yok) hükmünde değildir' demiştir. İnne'nin isminin mahallinden bedel olduğu da söylenmiştir. Çekişmeden (tehâsum) maksat karşılıklı atışmadır. Zahirî manasının kastedilmesi de caiz görülmüştür; zira önderlerin { لا مَرْحَباً بِهِمْ } “Onlara rahat yüzü olmasın!” demesi ve tâbilerin { بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ } “Hayır, asıl size rahat yüzü olmasın!” sözü çekişme kabilindendir; dolayısıyla bütün bu karşılıklı konuşma, çekişmeyi kapsadığı için 'tehâsum' diye adlandırılmıştır. Bunun, uyulanlar ile tâbiler arasındaki karşılıklı konuşma olduğu takdirde zahir olduğu söylenmiştir; fakat hepsi cehennem bekçilerinin sözü kılınırsa böyle olmaz. Şayet { لا مَرْحَباً } önderlerin sözü, { هذا فَوْجٌ } ise bekçilerin sözü kılınırsa, mecaz yoluyla çekişme kılınması sahih olur. İbn Ebî Able ise nasb ile “tehâsume” (تخاصمَ) şeklinde okumuştur; bu durumda { ذلِكَ } kelimesinden bedel olur.
وقال الزمخشري: صفة له، وتعقب بأن وصف اسم الإشارة وإن جاز أن يكون بغير المشتق إلا أنه يلزم أن يكون معرفا بأل كما ذكره في المفصل من غير نقل خلاف فيه فبينه وبين ما يستدعيه القول بالوصفية تناقض مع ما في ذلك من الفصل الممتنع أو القبيح. وأجاب صاحب الكشف بأن القياس يقتضي التجويز لأن اسم الإشارة يحتاج إلى رافع لإبهامه دال على ذات معينة سواء كان فيه اختصاص بحقيقة أخرى أو بحقائق أولا، وهذا القدر لا يخرج الاسم عن الدلالة على حقيقة الذات المعينة التي يصح بها أن يكون وصفا لاسم الإشارة، وأما الاستعمال فمعارض بأصل الاستعمال في الصفة فكما أن الجمهور حملوا على الصفة في نحو هذا الرجل مع احتمال البدل والبيان كذلك الزمخشري حمل على الوصف مع احتمال البدل لأنه التفت لفت المعنى، ولا يناقض ما في المفصل لأنه ذكر ذلك في باب النداء خاصة على تقدير عدم استقلال اسم الإشارة ولأن حال الاستقلال أقل لم يتعرض له، وقد بين في
Zemahşerî ise onun sıfatı olduğunu söylemiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: İşaret isminin sıfatı müştak olmayan bir kelimeyle caiz olsa bile, el-Mufassal'da hiçbir hilaf nakledilmeksizin zikrettiği üzere elif-lâm ile marife olması gerekir; dolayısıyla onunla sıfat olduğunu söylemenin gerektirdiği durum arasında çelişki vardır; üstelik bunda caiz olmayan veya çirkin olan bir [sıfat ile mevsuf arasını] ayırma (fasl) durumu da mevcuttur. el-Keşf sahibi ise buna şöyle cevap vermiştir: Kıyas bunun caiz görülmesini gerektirir; zira işaret ismi, kapalılığını gideren ve muayyen bir zata delalet eden bir kelimeye muhtaçtır; ister başka bir hakikate veya hakikatlere mahsus olsun ister olmasın. Bu kadarı, o ismi işaret ismine sıfat olabilmesini sağlayan muayyen zatın hakikatine delalet etmekten çıkarmaz. Kullanıma gelince, o da sıfatta asıl olan kullanımla karşılanır; nitekim cumhur 'hâze'r-racul' gibi bir ifadede bedel ve beyan ihtimaliyle birlikte sıfata hamletmişse, aynı şekilde Zemahşerî de mananın yönelişine dikkat ettiği için bedel ihtimaliyle birlikte sıfata hamletmiştir. Bu, el-Mufassal'da geçenlerle de çelişmez; çünkü o bunu, işaret isminin müstakil olmaması takdirinde özellikle nida bahsinde zikretmiştir ve müstakil olma durumu daha az olduğu için ona değinmemiştir. Nitekim
موضعه أنه في النداء خاصة يمتنع وصف اسم الإشارة إذا لم يستقل بالمضاف إلى المعرف باللام على أنه كثيرا ما يخالف في أحد الكتابين الكشاف والمفصل الآخر، والاشكال بأنه يلزم الفصل غير قادح فإنه يجوز لا سيما على تقدير استقلال اسم الإشارة اه. ولا يخلو عن شيء.
kendi yerinde açıkladığı üzere nida bahsinde özellikle işaret ismi müstakil olmadığında lâm ile marife olana muzaf olan bir kelimeyle sıfatlanması caiz olmaz; kaldı ki iki kitaptan birinde (el-Keşşâf ve el-Mufassal) diğerine çokça muhalefet eder. Araya faslın girmesi gerektiği şeklindeki müşkillik ise zarar vermez; zira bu caizdir, özellikle işaret isminin müstakil olması takdirinde böyledir. (Alıntı bitti). Bu açıklama da bazı tartışmalardan uzak değildir.
وقرأ ابن السميفع «تخاصم» فعلا ماضيا «أهل» بالرفع على أنه فاعل له قُلْ يا محمد لمشركي مكة إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ أنذرتكم عذاب الله تعالى للمشركين، والكلام رد لقولهم هذا ساحر كذاب فإن الإنذار ينافي السحر والكذب.
İbnü's-Sümeyfa‘ ise “tehâsame” (تَخَاصَمَ) şeklinde mazi fiil, “ehlü” (أَهْلُ) kelimesini de onun fâili olarak ref ile okumuştur. { قُلْ } “De ki:” Ey Muhammed, Mekke müşriklerine [de ki]: { إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ } “Ben sadece bir uyarıcıyım.” Sizi Allah Teâlâ'nın müşriklere olan azabıyla uyardım. Bu söz, onların 'Bu bir büyücüdür, yalancıdır' sözlerine bir reddir; zira uyarıcılık (inzâr), büyücülük ve yalancılıkla bağdaşmaz.
وقد يقال: المراد إنما أنا رسول منذر لا ساحر كذاب، وفيه من الحسن ما فيه فإن كل واحد من وصفي الرسالة والإنذار ينافي كل واحد من وصفي السحر والكذب لكن منافاة الرسالة للسحر أظهر وبينهما طباق فكذلك الإنذار للكذب، وضم إلى ذلك قوله تعالى: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ لإفادة أن له ﷺ صفة الدعوة إلى توحيده ﷿ أيضا فالأمران مستقلان بالإفادة.
Şöyle de denilebilir: Kastedilen, 'Ben büyücü ve yalancı değil, ancak uyarıcı bir elçiyim' demektir. Bunda ise inkâr edilemez bir güzellik vardır; zira elçilik ve uyarıcılık vasıflarının her biri, büyücülük ve yalancılık vasıflarının her biriyle bağdaşmaz; ancak elçiliğin büyücülükle bağdaşmazlığı daha açıktır ve aralarında tezat (tıbâk) vardır, aynı şekilde uyarıcılık da yalancılıkla bağdaşmaz. Buna Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.” buyruğu eklenmiştir ki Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem aynı zamanda O'nun azze ve celle tevhidini tebliğ etme vasfına sahip olduğu anlaşılsın; dolayısıyla iki husus da ifade bakımından müstakildir.
ومِنْ زائدة للتأكيد أي ما إله أصلا إلا الله الْواحِدُ أي الذي لا يحتمل الكثرة في ذاته بحسب الجزئيات بأن يكون له سبحانه ماهية كلية ولا بحسب الأجزاء الْقَهَّارُ لكل شيء.
{ مِنْ } harfi tekit için zaiddir; yani 'Hiçbir ilah yoktur, ancak Allah vardır' demektir. { الْواحِدُ } “O tektir;” yani Sübhânehu'nun küllî bir mahiyeti olması gibi cüzler bakımından yahut parçalar bakımından zatında çokluk kabul etmeyen birdir. { الْقَهَّارُ } “her şeyi kahredendir.”
رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا من الموجودات منه سبحانه خلقها وإليه تدبير جميع أمورها الْعَزِيزُ الذي يغلب ولا يغلب في أمر من أموره جل شأنه فتندرج في ذلك المعاقبة الْغَفَّارُ المبالغ في المغفرة يغفر ما يشاء لمن يشاء تقرير للتوحيد، أما الوصف الأول فظاهر في ذلك غير محتاج للبيان، وأما القهار لكل شيء فلأنه لو كان إله غيره سبحانه لم يكن قهارا له ضرورة أنه لا يكون حينئذ لها بل ربما يلزم أن يكون مقهورا وذلك مناف للألوهية تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا، وأما رَبُّ السَّماواتِ إلخ فلأنه لو أمكن غيره معه تعالى شأنه جاء دليل التمانع المشار إليه بقوله سبحانه: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] فلم تتكون السماوات والأرض وما بينهما، وقيل: لأن معنى رَبُّ السَّماواتِ إلخ رب كل موجود فيدخل فيه كل ما سواه فلا يكون إلها، وأما العزيز فلأنه يقتضي أن يغلب غيره ولا يغلب ومع الشركة لا يتم ذلك.
{ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir.” yani varlıkların yaratıcısı Sübhânehu'dur ve bütün işlerinin tedbiri O'na aittir. { الْعَزِيزُ } “üstündür;” şânı yüce olan Allah hiçbir işinde mağlup edilemeyen ve daima galip gelendir ki cezalandırma da buna dahildir. { الْغَفَّارُ } “çok bağışlayandır.” Bağışlaması son derece çok olandır; dilediği kimseye dilediği şeyi bağışlar. [Bütün bunlar] tevhidin takriridir (pekiştirilmesidir). Birinci vasfa gelince, bunda tevhid gayet açıktır, açıklamaya muhtaç değildir. Her şeyi kahreden oluşuna gelince; şayet Sübhânehu'dan başka bir ilah olsaydı, O o ilahı kahretmiş olamazdı; zira o takdirde onun kahredicisi olamayacağı zorunlu olurdu, hatta belki de kendisinin kahredilmiş olması gerekirdi ki bu da ilahlık vasfıyla bağdaşmaz; Allah bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir. { رَبُّ السَّماواتِ } ilh. vasfına gelince; şayet şânı yüce olan Allah ile beraber başka bir ilah mümkün olsaydı, Sübhânehu'nun: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de bozulup giderdi.” [el-Enbiyâ 21/22] buyruğunda işaret edilen 'temânu‘ delili' devreye girerdi ve gökler, yer ve ikisi arasındakiler var olamazdı. Şöyle de denilmiştir: Çünkü { رَبُّ السَّماواتِ } ilh. ifadesinin anlamı her varlığın Rabbidir; dolayısıyla O'nun dışındaki her şey buna dahil olur ve ilah olamaz. el-Azîz vasfına gelince; çünkü bu, başkasına galip gelmeyi ve mağlup olmamayı gerektirir; ortaklık olduğunda ise bu gerçekleşemez.
وأما الغفار فلأنه يقتضي أن يغفر ما يشاء لمن يشاء فربما شاء مغفرة لأحد وشاء لآخر منه العقاب فإن حصل مراده فالآخر ليس بإله وإن حصل مراد الآخر ولم يحصل مراده لم يكن هو إلها تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا، وما قيل في برهان التمانع سؤالا وجوابا يقال هنا، وفي هذه الأوصاف من الدلالة على الوعد والوعيد ما لا يخفى، وللاقتصار على وصف الانذار صريحا فيما تقدم قدم وصف القهار على وصف الغفار هنا، وجوز أن يكون المقصود هو تحقيق الإنذار وجيء بالثاني تتميما له وإيضاحا لما فيه من الإجمال أي قل لهم ما أنا إلا منذر لكم بما أعلم وإنما أنذرتكم عقوبة من هذه صفته فإن مثله حقيق بأن يخاف عقابه كما هو حقيق بأن يرجى ثوابه، والوجه الأول أوفق لمقتضى المقام لأن التعقيب بتلك الصفات في الدلالة على أن الدعوة إلى التوحيد مقصودة بالذات بمكان لا ينكر ولأن هذا بالنسبة إلى ما مر من صدر السورة إلى هنا بمنزلة أن يقول المستدل بعد تمام تقريره فالحاصل فالأولى أن يكون على وزان المبسوط وفيه قوله تعالى: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً [ص: ٥] فافهم.
el-Gaffâr vasfına gelince; çünkü bu, dilediği kimseye dilediği şeyi bağışlamasını gerektirir; bazen biri için bağışlanma diler, diğeri ise onun için azap diler. Eğer O'nun muradı gerçekleşirse diğeri ilah olamaz; şayet diğerinin muradı gerçekleşir de O'nun muradı gerçekleşmezse kendisi ilah olamaz; Allah bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir. Temânu‘ bürhanında soru ve cevap olarak söylenenler burada da söylenir. Bu sıfatlarda vaad ve vaîde (müjde ve tehdide) dair delalet bulunduğu ise gizli değildir. Daha önce açıkça sadece inzâr (uyarıcılık) vasfıyla yetinildiği için burada 'el-Kahhâr' sıfatı 'el-Gaffâr' sıfatından öne alınmıştır. Asıl maksadın inzârı pekiştirmek olduğu, ikincisinin ise onu tamamlamak ve onda bulunan kapalılığı açıklamak için getirildiği de caiz görülmüştür; yani: 'Onlara de ki: Ben size ancak bildiğim şeylerle uyarıda bulunan biriyim; sizi ancak bu sıfatta olan birinin cezasıyla uyardım; zira O'nun gibisinin cezasından korkulması gerektiği gibi, mükâfatı da umulmaya layıktır.' Birinci vecih makamın gereğine daha uygundur; çünkü bu sıfatların peş peşe getirilmesiyle tevhîde davetin bizzat kastedildiğine delalet etmesi inkâr edilemez bir konumdadır. Ayrıca bu kısım surenin başından buraya kadar geçenlere nispetle, delil getiren kimsenin takririni tamamladıktan sonra 'hasılı kelam...' demesi konumundadır; dolayısıyla genişçe açıklanan kısma uygun olması daha evladır ki onda Allah Teâlâ'nın: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً } “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” [Sâd 38/5] buyruğu yer almaktadır, iyi anla!
قُلْ تكرير الأمر للإيذان بأن المقول أمر جليل له شأن خطير لا بد من الاعتناء به أمرا وائتمارا هُوَ أي ما أنبأتكم به من كوني رسولا منذرا وأن الله تعالى واحدا لا شريك له نَبَأٌ عَظِيمٌ خبر ذو فائدة عظيمة جدا لا ريب فيه أصلا أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ متمادون في الإعراض عنه لتمادي غفلتكم، وهذه الجملة صفة ثانية لنبأ والكلام بجملته تحسير لهم وتنبيه على مكان الخطأ وإظهار لغاية الرأفة والعطف الذي يقتضيه مقام الدعوة. واستظهر بعض الأجلة أن
{ قُلْ } “De ki:” Emrin tekrarlanması, söylenen sözün büyük bir iş ve önemli bir mesele olduğunu, hem emretme hem de uyma noktasında ona özen gösterilmesinin zorunlu olduğunu bildirmek içindir. { هُوَ } “O,” yani size haber verdiğim uyarıcı bir elçi olduğum ve Allah Teâlâ'nın ortağı olmayan tek bir ilah olduğu haberi, { نَبَأٌ عَظِيمٌ } “büyük bir haberdir.” İçinde asla hiçbir şüphe bulunmayan, son derece büyük faydaya sahip bir haberdir. { أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } “Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz.” Gafletinizin sürüp gitmesi yüzünden ondan yüz çevirmeye devam etmektesiniz. Bu cümle 'nebe'' kelimesinin ikinci sıfatıdır ve sözün tamamı onları hasrete sevk etmek, hata ettikleri noktaya dikkat çekmek ve davet makamının gerektirdiği son derece şefkat ve merhameti ortaya koymak içindir. Yüce âlimlerden bazıları şu görüşü benimsemiştir:
هُوَ للقرآن كما روي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة، واستشهد بآخر السورة وقال: إنه يدخل ما ذكر دخولا أوليا، واختار كون هذه الجملة استئنافا ناعيا عليهم سوء حالهم بالنسبة إليه وأنهم لا يقدرون قدره الجليل مع غاية عظمته الموجبة للإقبال عليه وتلقيه بحسن القبول وكأن الكلام عليه ناظر إلى ما فيه أول السورة من قوله تعالى: وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ [ص: ١، ٢] جيء به ليستدل على أنه وارد من جهته تعالى بما يشير إليه قوله تعالى:
{ هُوَ } zamiri, İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiği üzere Kur'an'a aittir. Surenin sonunu buna delil getirmiş ve zikredilen hususların buna öncelikle dahil olduğunu söylemiştir. Bu cümlenin, onların Kur'an karşısındaki kötü durumlarını dile getiren ve ona yönelmeyi ve güzel bir kabulle karşılamayı gerektiren son derece büyüklüğüne rağmen onun yüce kadrini takdir edemediklerini bildiren bir istinaf cümlesi olmasını tercih etmiştir. Sanki bu söz, surenin başındaki Allah Teâlâ'nın: { وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ } “Öğüt dolu Kur'an'a andolsun ki inkâr edenler bir gurur ve ayrılık içindedirler.” [Sâd 38/1-2] buyruğuna bakmaktadır; Kur'an'ın Allah katından geldiğine dair Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun işaret ettiği hususla delil getirilmek üzere zikredilmiştir:
ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ إلخ حيث تضمن ذكر نبأ من أنبائه على التفصيل من غير سابقة معرفة به ولا مباشرة سبب من أسبابها المعتادة كالنظر في الكتب الإلهية والسماع من الكتابين وهو حجة بينة دالة على أنه بطريق الوحي من عند الله تعالى وأن سائر أنبائه أيضا كذلك وهو على ما قلنا تذكير لإثبات النبوة بذكر مختصر منه تمهيدا لإرشاد الطريق وتذكيرا للباقي وتسلقا منه إلى استماع ما ذكره لطف للمدعوين وتنويه للداعي، وعدم التعرض لنحو ذلك في أمر التوحيد لظهور أدلته مع كونه ذكر شيء منها غضا طريا وهو ما أشارت إليه الصفات المذكورة آنفا، فلا يقال: إن التعرض لإثبات النبوة دون التوحيد دليل على أن المقصود بالإفادة هو النبوة وأن الثاني جيء به تتميما لذلك.
{ ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “Onlar tartışırlarken Mele-i A‘lâ hakkında benim hiçbir bilgim yoktu.” ilh. Zira bu ayet, onun haberlerinden bir haberi daha önce hiçbir bilgisi olmaksızın ve ilahî kitapları incelemek veya ehl-i kitaptan işitmek gibi mutad sebeplerden hiçbirine başvurulmaksızın ayrıntılı bir şekilde zikretmeyi içermektedir; bu da onun Allah Teâlâ katından vahiy yoluyla geldiğine ve diğer haberlerinin de aynı şekilde olduğuna dair apaçık bir delildir. Bu, dediğimiz gibi, doğru yolu göstermek için bir zemin hazırlamak, geriye kalanı hatırlatmak ve anlattığı şeyleri dinlemeye basamak kılmak üzere peygamberliği muhtasar bir zikirle ispatlamak için bir hatırlatmadır; muhataplara bir lütuf ve davet edeni yüceltmektir. Tevhid konusunda bu kabilden bir delile girişilmemesi, onun delillerinin apaçık olmasından ve az önce zikredilen sıfatların işaret ettiği gibi taptaze bir şekilde zikredilmiş bulunmasındandır. Dolayısıyla: 'Tevhid yerine peygamberliğin ispatına girişilmesi, asıl kastedilenin peygamberlik olduğuna ve ikincisinin bunu tamamlamak için getirildiğine delildir' denilemez.
وأنت تعلم أن النبوة وكون القرآن وحيا من عند الله تعالى مثلا زمان متى ثبت أحدهما ثبت الآخر، لكن يرجح جعل الآية في النبوة وإثباتها القرب وتصدير هذه الآية بنحو ما صدرت به الآية المتضمنة دعوى النبوة قبلها من قوله تعالى (قل) فإن سلم لك هذا المرجح فذاك وإلا فلا تعدل عما روي عن ابن عباس ومن معه، وعن الحسن أن ذلك يوم القيامة كما في قوله تعالى: عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ [النبأ: ١، ٢] وقيل: ما تقدم من أنباء الأنبياء ﵈، وقيل: تخاصم أهل النار، وعدي العلم بالباء نظرا إلى معنى الإحاطة، والملأ الجماعة الأشراف لأنهم يملؤون العيون رواء والنفوس جلالة وبهاء وهو اسم جمع ولذا وصف بالمفرد أعني الْأَعْلى والمراد به عند ملأ الملائكة وآدم ﵈ وإبليس عليه اللعنة وكانوا في السماء فالعلو حسي وكان التقاول بينهم على ما ستعلمه إن شاء الله، وإذ متعلقة بمحذوف يقتضيه المقام إذ المراد نفي علمه ﵊ بحالهم لا بذواتهم، والتقدير ما كان لي فيما سبق علم ما بوجه من الوجوه بحال الملأ إلا على وقت اختصامهم، وهو أولى من تقدير الكلام كما ذهب إليه الجمهور أي ما كان لي علم بكلام الملأ إلا على وقت اختصامهم لأن علمه ﷺ غير مقصور على ما جرى بينهم من
Bilirsin ki peygamberlik ile Kur'an'ın Allah katından bir vahiy olması, biri sabit olduğunda diğeri de sabit olan iki akran gibidir. Ancak ayetin peygamberlik ve onun ispatı hakkında kılınmasını, yakınlık ve bu ayetin öncesinde peygamberlik iddiasını içeren ayetin Allah Teâlâ'nın { قُلْ } “De ki:” buyruğuyla başladığı gibi başlaması tercih ettirir. Şayet bu tercih sebebi senin için kabul görürse ne âlâ, aksi takdirde İbn Abbâs ve beraberindekilerden rivayet edilenden ayrılma! Hasan'dan nakledildiğine göre ise bu, Allah Teâlâ'nın: { عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ } “Neyi soruşturuyorlar? O büyük haberi mi?” [en-Nebe 78/1-2] buyruğunda olduğu gibi kıyamet günüdür. Peygamberlerin aleyhimüsselâm geçmiş haberleri olduğu da söylenmiştir; cehennem ehlinin çekişmesi olduğu da söylenmiştir. Kuşatma manasına bakılarak ilim fiili bâ (ب) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. 'el-Mele'' (الملأ), şerefli topluluk demektir; çünkü onlar görkemleriyle gözleri, celal ve heybetleriyle gönülleri doldururlar; bu bir ism-i cemdir, bu sebeple müfred olan { الْأَعْلى } “en yüce” kelimesiyle nitelenmiştir. Bununla kastedilen, melekler, Âdem aleyhisselâm ve lanet olası İblis topluluğudur; onlar gökte bulunuyorlardı, dolayısıyla yücelik hissîdir ve aralarındaki karşılıklı konuşma inşallah bileceğin üzere gerçekleşmiştir. { إِذْ } edatı, makamın gerektirdiği mahzuf bir ifadeye müteallıktır; zira murat, Peygamber'in aleyhisselâm onların zatlarını değil, hallerini bilmediğini nefyetmektir. Takdir şöyledir: 'Tartıştıkları vakit Mele-i A‘lâ'nın hali hakkında geçmişte benim hiçbir şekilde bir bilgim yoktu.' Bu takdir, cumhurun gittiği 'söz' takdirinden daha evladır; yani: 'Tartıştıkları vakit Mele-i A‘lâ'nın sözü hakkında benim hiçbir bilgim yoktu' demekten evladır; çünkü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ilmi onların arasında geçen
الأقوال فقط بل عام لها وللأفعال أيضا من سجود الملائكة ﵈ وإباء إبليس واستكباره حسبما ينطق به الوحي فالأولى اعتبار العموم في نفيه أيضا، وقيل: إذ بدل اشتمال من (الملأ) أو ظرف لعلم وفيه بحث والاختصام فيما يشير إليه سبحانه بقوله ﷿ إِذْ قالَ رَبُّكَ إلخ، والتعبير بيختصمون المضارع لأنه أمر غريب فأتى به لاستحضاره حكاية للحال، وضمير الجمع للملأ. وحكى أبو حيان كونه لقريش واستبعده وكأن في يَخْتَصِمُونَ حينئذ التفاتا من الخطاب في أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ إلى الغيبة والاختصام في شأن رسالته ﷺ أو في شأن القرآن أو شأن المعاد وفيه عدول عن المأثور وارتكاب لما لا يكاد يفهم من الآية من غير داع إلى ذلك ومع هذا لا يقبله الذوق السليم، وقوله تعالى: إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ اعتراض وسط بين إجمال اختصامهم وتفصيله تقريرا لثبوت علمه ﵊ وتعيينا لسببه إلا أن بيان انتفائه فيما سبق لما كان منبئا عن ثبوته الآن، ومن البين عدم ملابسته ﷺ بشيء من مبادئه المعهودة تعين أنه ليس إلا بطريق الوحي حتما فجعل ذلك أمرا مسلم الثبوت غنيا عن الإخبار به قصدا وجعل مصب الفائدة إخباره بما هو داع إلى الوحي ومصحح له، فالقائم مقام الفاعل ليوحى إما ضمير عائد إلى الحال المقدر كما أشير إليه سابقا أو ما يعمه وغيره، فالمعنى ما يوحى إلي حال الملأ الأعلى أو ما يوحى إلى الذي يوحى من الأمور الغيبية التي من جملتها حالهم لأمر من الأمور إلا لأني نذير مبين من جهته تعالى فإن كونه ﵊ كذلك من دواعي الوحي إليه ومصححاته، وجوز كون الضمير القائم مقام الفاعل عائدا إلى المصدر المفهوم من يُوحى أي ما يفعل الإيحاء إلى بحال الملأ الأعلى أو بشيء من الأمور الغيبية التي من جملتها حالهم لأمر من الأمور إلا لأني إلخ.
yalnızca sözlerle sınırlı olmayıp vahyin bildirdiği üzere meleklerin aleyhimüsselâm secdesi, İblis'in kaçınması ve büyüklük taslaması gibi fiilleri de kapsamaktadır; dolayısıyla nefiyde de umumun gözetilmesi daha evladır. { إِذْ } edatının { الْمَلَإِ } kelimesinden bedel-i iştimal yahut 'ilm' kelimesi için zarf olduğu da söylenmiştir ki bunda tartışma vardır. İhtisâm (tartışma), Sübhânehu ve Teâlâ'nın { إِذْ قالَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin demişti ki...” ilh. buyruğuyla işaret ettiği husustadır. Muzari sîgasıyla 'yahtesimûn' (tartışıyorlar) diye ifade edilmesi, olayın garip bir hadise olmasındandır; dolayısıyla hali canlandırmak ve hikâye etmek maksadıyla böyle getirilmiştir ve cemi zamiri Mele'e döner. Ebû Hayyân bu zamirin Kureyş'e ait olduğunu nakletmiş ve bunu uzak görmüştür; sanki bu durumda { يَخْتَصِمُونَ } ifadesinde, { أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } hitabından gıyaba iltifat yapılmış olur ve tartışma da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaleti veya Kur'an ya da ahiret hususunda olmuş olur; bunda ise me'sûr olandan sapma ve bir gerekçe olmaksızın ayetten anlaşılması pek mümkün olmayan bir yoruma girme vardır, üstelik selim zevk de bunu kabul etmez. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.” buyruğu, Peygamber'in aleyhisselâm ilminin sübutunu pekiştirmek ve sebebini tayin etmek üzere onların tartışmalarının icmali ile tafsili arasına girmiş bir itiraz (ara) cümlesidir. Ancak daha önce ilmin bulunmadığının açıklanması şu anda var olduğunu bildirdiğinden ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mutad başlangıç sebeplerinden hiçbirine başvurmadığı apaçık ortada olduğundan, bunun kesinlikle vahiy yoluyla olduğu sabit hale gelmiştir; dolayısıyla bu husus kasten haber verilmeye ihtiyaç duyulmayan, doğruluğu teslim edilmiş bir mesele kılınmış ve faydanın odağı, vahye sevk eden ve onu geçerli kılan şeyin haber verilmesi yapılmıştır. { يُوحى } fiilinin naib-i fâili ya daha önce işaret edildiği üzere takdir edilen hale dönen bir zamirdir ya da hem onu hem başkasını kapsayan bir şeydir. Mana şöyledir: 'Bana Mele-i A‘lâ'nın hali veya aralarında onların hallerinin de bulunduğu gaybî konulardan vahyedilen şeyler hiçbir gerekçeyle vahyolunmuyor, ancak Allah Teâlâ tarafından apaçık bir uyarıcı olduğum için vahyolunuyor.' Zira Peygamber'in aleyhisselâm böyle olması, kendisine vahiy gelmesinin gerekçelerinden ve onu geçerli kılan sebeplerindendir. Naib-i fâil olan zamirin { يُوحى } fiilinden anlaşılan mastara dönmesi de caiz görülmüştür; yani: 'Bana Mele-i A‘lâ'nın hali veya aralarında onların hallerinin de bulunduğu gaybî meselelerden herhangi biriyle vahiyde bulunulması hiçbir gerekçeyle yapılmıyor, ancak ben... olduğum için yapılıyor' takdirindedir.
وجوز أيضا كون الجار والمجرور نائب الفاعل وأَنَّما على تقدير اللام، قال في الكشف: ومعنى الحصر أنه ﷺ لم يوح إليه لأمر إلا لأنه نذير مبين وأي مبين كقولك: لم تستقض يا فلان إلا لأنك عالم عامل مرشد. وجوز الزمخشري أن يكون بعد حذف اللام مقاما مقام الفاعل، ومعنى الحصر أني لم أومر إلا بهذا الأمر وحده وليس إلى غير ذلك لأنه الأمر الذي يشتمل على كل الأوامر إما تضمنا وإما التزاما أو لم أومر إلا بإنذاركم لا بهدايتكم وصدكم عن العناد فإن ذلك ليس إليّ، وما ذكر أولا أوفق بحال الاعتراض كما لا يخفى على من ليس أجنبيا عن إدراك اللطائف.
Car ve mecrûrun naib-i fâil olması ve { أَنَّما } kelimesinin de mukadder bir lâm harfiyle olması caiz görülmüştür. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Hasrın (kısıtlamanın) manası şudur: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ancak apaçık bir uyarıcı olduğu için vahiy gelmiştir, hem de ne apaçık! Nitekim senin: 'Ey filanca! Sen ancak ilmiyle amel eden ve irşad eden bir âlim olduğun için kadı tayin edildin' demen gibidir. Zemahşerî, lâm harfinin hazfedilmesinden sonra ifadenin naib-i fâil makamına geçirilmesini de caiz görmüştür. Hasrın manası ise şudur: 'Ben sadece bu tek emirle emrolundum, bunun dışında bir şeyle değil; çünkü bu emir gerek tazammun gerekse iltizam yoluyla bütün emirleri kapsayan bir emirdir.' Yahut: 'Ben sadece sizi uyarmakla emrolundum, sizi doğru yola iletmek ve inattan alıkoymakla değil; zira bu benim elimde değildir.' İlk zikredilen görüş, incelikleri kavramaya yabancı olmayanların da göreceği üzere itiraz (ara cümle) haline daha uygundur.
وقرأ أبو جعفر إنما بالكسر على الحكاية أي ما يوحى إلي إلا هذه الجملة وإيحاؤها إليه أمره ﵊ أن يقولها وحاصل معنى الحصر قريب مما ذكر آنفا، وجوز أن يراد لم أومر إلا بأن أقول لكم هذا القول دون أن أقول أعلم الغيب بدون وحي مثلا فتدبر ولا تغفل.
Ebû Ca‘fer ise hikâye yoluyla hemzenin kesresiyle “innemâ” (إِنَّمَا) şeklinde okumuştur; yani 'Bana ancak bu cümle vahyolunuyor' demektir ve bunun kendisine vahyolunması, Peygamber'e aleyhisselâm onu söylemesinin emredilmesidir. Hasrın حاصل manası ise az önce zikredilene yakındır. 'Ben vahiy olmaksızın gaybı bildiğimi söylemekle değil, size ancak bu sözü söylemekle emrolundum' manasının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; iyi düşün ve gafil olma!
وقوله تعالى: إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إلخ شروع في تفصيل ما أجمل من الاختصام الذي هو ما جرى بينهم من التقاول فهو بدل من إِذْ يَخْتَصِمُونَ بدل كل من كل، وجوز كونه بدل بعض، وصح إسناد الاختصام إلى الملائكة مع أن التقاول كان بينهم وبين الله تعالى كما يدل عليه إِذْ قالَ رَبُّكَ إلخ لأن تكليمه تعالى إياهم كل بواسطة الملك فمعنى المقاولة بين الملأ الأعلى مقاولة ملك من الملائكة مع سائر الملائكة ﵈ في شأن الاستخلاف ومع إبليس في شأن السجود ومع آدم في قوله: أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ [البقرة: ٣٣] ومعنى كون المقاولة بين الملائكة وآدم وإبليس وجودها فيما بينهم في الجملة ولا يلزم الجمع بين الحقيقة والمجاز في الإسناد فالكل حقيقة لأن الملأ الأعلى شامل للملك المتوسط وهو المقاول بالحقيقة وهو ﷿ مقاول بالمجاز، ولا تقل المخاصم ليكون الأمر بالعكس، وما يقال: إن قوله تعالى: إِذْ قالَ رَبُّكَ يقتضي بأن يكون مقاولته تعالى إياهم بلا واسطة فهو ممنوع لأنه إبدال زمان قصة عن زمان التفاوض فيها، والغرض أن تعلم القصة لا مطابقة كل جزء جزء لكل جزء جزء فذلك غير لازم ولا مراد، ثم فيه فائدة جليلة وهي أن مقاولة الملك إياهم أو إياهما عن الله تعالى فهم مقاولوه
Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } “Hani Rabbin meleklere demişti ki...” ilh. buyruğu, aralarında geçen karşılıklı konuşma olan ve icmali verilen tartışmanın tafsiline başlamaktır; dolayısıyla { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } ifadesinden bedel-i küll'dür (tam bedeldir). Bedel-i ba‘z olması da caiz görülmüştür. Karşılıklı konuşmanın { إِذْ قالَ رَبُّكَ } ilh. buyruğunun delalet ettiği üzere melekler ile Allah Teâlâ arasında cereyan etmesine rağmen tartışmanın meleklere isnat edilmesi sahihtir; çünkü Allah Teâlâ'nın onlarla konuşması melek vasıtasıyla gerçekleşmiştir; dolayısıyla Mele-i A‘lâ arasındaki konuşmanın manası, meleklerden bir meleğin hilafet konusunda diğer meleklerle aleyhimüsselâm, secde konusunda İblis ile ve: { أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “Onlara bunların isimlerini haber ver.” [el-Bakara 2/33] buyruğunda Âdem ile konuşması demektir. Konuşmanın melekler, Âdem ve İblis arasında olmasının manası ise genel olarak aralarında bulunmasıdır; dolayısıyla isnatta hakikat ile mecazın cem edilmesi gerekmez, hepsi hakikattir. Zira Mele-i A‘lâ aracı meleği de kapsar; hakikatte konuşan odur, şânı yüce olan Allah ise mecazen konuşandır; durumun tam tersi olması için 'hasım olan' (el-muhâsım) deme! Şayet Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ رَبُّكَ } buyruğunun Allah'ın onlarla vasıtasız konuşmasını gerektirdiği söylenirse, bu kabul edilmez; çünkü bu, olayın vaktini olay hakkındaki müzakere vaktinin yerine koymaktır. Amaç kıssanın bilinmesidir, her bir parçanın her bir parçaya birebir uyması değildir; zira bu gerekli olmadığı gibi murat da değildir. Ayrıca bunda yüce bir fayda vardır ki o da meleğin Allah Teâlâ adına onlarla veya o ikisiyle konuşmasıdır; dolayısıyla onlar aslında Allah
تعالى أيضا، وأريد هذا المعنى من هذا إلا يراد لا من اللفظ ليلزم الجمع المذكور آنفا، وجعل الله ﷿ من الملأ الأعلى بأن يراد به ما عدا البشر ليكون الاختصام قائما به تعالى وبهم على معنى أنه سبحانه في مقابلتهم يخاصمونه ويخاصمهم مع ما فيه من إيهام الجهة له ﷿ ينبو المقام عنه نبوا ظاهرا، ولم يذكر سبحانه جواب الملائكة ﵈ لتتم المقاولة اختصارا بما كرر مرارا ولهذا لم يقل جل شأنه إني خالق خلقا من صفته كيت وكيت جاعل إياه خليفة.
Teâlâ ile de konuşmuş olurlar. Bu mana lafızdan değil, bu ifadeden kastedilmiştir; ta ki az önce zikredilen cem gerekmesin. Şayet beşer dışındakiler kastedilerek Allah Azze ve Celle Mele-i A‘lâ'dan sayılsaydı da tartışma Allah Teâlâ ile onlar arasında cereyan etseydi -yani O'nun onların karşısında bulunup onların O'nunla, O'nun da onlarla tartışması manasında- bu durumda Azze ve Celle hakkında cihet vehmi doğurmasıyla birlikte makam bundan açıkça uzak kalırdı. Allah Teâlâ defalarca tekrar edilen şeylerle yetinerek kıssayı kısaltmak amacıyla karşılıklı konuşmayı tamamlamak üzere meleklerin aleyhimüsselâm cevabını zikretmemiştir; bu sebeple şânı yüce olan Allah: 'Ben şöyle şöyle sıfatta bir varlık yaratacağım ve onu halife kılacağım' buyurmamıştır.
وروعي هذا النسق هاهنا لنكتة سرية وهي أن يجعل مصب الغرض من القصة حديث إبليس ليلائم ما كان فيه أهل مكة وأنه بامتناعه عن امتثال أمر واحد جرى عليه ما جرى فكيف يكون حالهم وهم مغمورون في المعاصي وفيه أنه أول من سن العصيان فهو إمامهم وقائدهم إلى النار، وذكر حديث سجود الملائكة وطي مقاولتهم في شأن الاستخلاف ليفرق بين المقاولتين وأن السؤال قبل الأمر ليس مثله بعده فإن الثاني يلزمه التواني، ثم فيه حديث تكريم آدم ﵇ ضمنا دلالة على أن المعلم والناصح يعظم وأنه شرع منه تعالى قديم، وكان على أهل مكة أن يعاملوا النبي ﷺ معاملة الملائكة لآدم لا معاملة إبليس له قاله صاحب الكشف وهو حسن بيد أن ما علل به الاختصار من تكرار ذلك مرارا لا يتم إلا إذا كان ذلك في سورة مكية نزلت قبل هذه السورة، وقد علل بعضهم ترك الذكر بالاكتفاء بما في البقرة، وفيه أن نزولها متأخر عن نزول هذه السورة لأنها مدنية وهذه مكية فلا يصح الاكتفاء إحالة عليها قبل نزولها، وكون المراد اكتفاء السامعين للقرآن بعد ذلك لا يخفى حاله، ولعل القصة كانت معلومة سماعا منه ﷺ وكان عالمها بها بواسطة الوحي وإن لم تكن إذ ذاك نازلة قرآنا فاختصرت هاهنا لما ذكر في الكشف اكتفاء بذلك، وقال فيه أيضا: وذلك أن تقول التقاول بين الملائكة وآدم ﵈ حيث قال: أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ [البقرة: ٣١] تبكيتا لهم بما نسبوا إليه من قولهم أَتَجْعَلُ [البقرة: ٣٠] فيها وبينه وبين إبليس إما لأنه داخل في الإنكار والتبكيت بل هو أشدهم في ذلك لكن غلب الله تعالى الملائكة لأنه أخس من أن يقرن مع هؤلاء مفردا في الذكر أو لأنه أمر بالسجود لمعلمه فامتنع وأسمعه ما اسمع.
Burada bu diziliş gizli bir nükte için gözetilmiştir; o da Mekke ehlinin içinde bulunduğu duruma uygun düşmesi için kıssanın asıl hedefinin İblis meselesi kılınmasıdır. Zira o, tek bir emre uymaktan kaçınması sebebiyle başına gelenlere uğramıştır; o halde günahlara batmış olan Mekkelilerin hali nasıl olur! Ayrıca İblis isyan çığırını ilk açandır; dolayısıyla onların önderi ve ateşe sevk eden liderleridir. Meleklerin secdesi meselesi zikredilip hilafet konusundaki karşılıklı konuşmalarının katlanıp geçilmesi, iki konuşma arasındaki farkı belirtmek içindir; zira emirden önceki soru, emirden sonraki gibi değildir; çünkü ikincisi emri geciktirmeyi gerektirir. Ayrıca bunda zımnen Âdem'in aleyhisselâm yüceltilmesi meselesi vardır ki bu da öğretene ve nasihat edene saygı gösterileceğine ve bunun Allah Teâlâ'nın kadîm bir kanunu olduğuna delalet eder. Mekke ehlinin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem İblis'in Âdem'e davrandığı gibi değil, meleklerin Âdem'e davrandığı gibi davranması gerekirdi. Bunu el-Keşf sahibi söylemiştir ve bu güzel bir açıklamadır. Ancak kısaltmanın defalarca tekrarlanmış olmasıyla gerekçelendirilmesi, ancak bu sureden önce inmiş Mekkî bir surede geçmiş olması halinde tamam olur. Bazıları ise zikredilmeyişini Bakara suresinde geçenlerle yetinilmesine bağlamıştır; fakat onun nüzulü bu surenin nüzulünden sonradır; çünkü o Medenî, bu ise Mekkîdir; dolayısıyla inmeden önce ona havale ederek yetinmek sahih olmaz. Bundan kastın Kur'an'ı daha sonra dinleyenlerin yetinmesi olduğu şeklindeki izahın durumu ise ortadadır. Muhtemelen kıssa Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem işitilmek suretiyle biliniyordu ve Peygamber henüz Kur'an olarak inmemiş olsa da vahiy vasıtasıyla onu biliyordu; dolayısıyla buna dayanılarak Keşf'te zikredilen sebeple burada kısaltılmıştır. Keşf sahibi orada ayrıca şöyle demiştir: Bunun açıklaması şudur: Melekler ile Âdem aleyhisselâm arasındaki konuşma, Âdem'in: { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } “Şunların isimlerini bana haber verin.” [el-Bakara 2/31] diyerek onların: { أَتَجْعَلُ } “Orada [bozgunculuk yapacak birini mi] yaratacaksın?” [el-Bakara 2/30] sözleriyle kendisine nispet ettikleri şeyden ötürü onları susturup delille mağlup etmesidir. Âdem ile İblis arasındaki konuşma ise ya İblis'in inkâr ve susturma kapsamına girmesindendir -hatta bu konuda onların en şiddetlisidir; ancak Allah Teâlâ zikirde tek başına onlarla birlikte anılmayacak kadar alçak olduğu için melekleri galip kılmıştır- yahut muallimine secde etmekle emrolunup da kaçınması ve duyacağını işitmesi sebebiyledir.
وقوله تعالى: إِذْ قالَ رَبُّكَ إلخ للإتيان بطرف مشتمل على قصة المقاولة وتصوير أصلها فلم يلزم منه أن يكون الرب جل شأنه من المقاولين وإن كان بينه سبحانه وبينهم تقاول قد حكاه الله تعالى، وهذا أقل تكلفا مما فيه دعوى أن تكليمه تعالى كان بواسطة الملك إذ للمانع أن يمنع التوسط على أصلنا وعلى أصل المعتزلة أيضا لا سيما إذا جعل المبكتون الملائكة كلهم، وعلى الوجهين ظهر فائدة إبدال إِذْ قالَ رَبُّكَ من إِذْ يَخْتَصِمُونَ على وجه بين، والاعتراض بأنه لو كان بدلا لكان الظاهر إذ قال ربي لقوله: ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ فليس المقام مما يقتضي الالتفات غير قادح فإنه على أسلوب قوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ [الزخرف: ٩، ١٠] فالخطاب بلكم نظرا إلى أنه من قول الله تعالى تمم قولهم وذنبه كذلك هاهنا هو من قول الله تعالى لتتميم قول النبي ﷺ وهذا على نحو ما يقول مخاطبك: جاءني الأمير فتقول الذي أكرمك وحباك أو يقول رأيت الأمير يوم الجمعة فتقول: يوم خلع عليك الخلعة الفلانية، ومنه علم أنه ليس من الالتفات في شيء وأن هذا الإبدال على هذا الأسلوب لمزيد الحسن انتهى، وجوز أن يقول: إن إِذْ قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ رَبُّكَ } ilh. buyruğu, konuşma kıssasını içeren ve asıl mahiyetini tasvir eden bir parçayı getirmek içindir; dolayısıyla şânı yüce olan Rabbin -her ne kadar Sübhânehu ile onlar arasında Allah Teâlâ'nın hikâye ettiği bir karşılıklı konuşma gerçekleşmiş olsa da- konuşanlardan biri olması gerekmez. Bu açıklama, Allah Teâlâ'nın konuşmasının melek vasıtasıyla olduğunu iddia eden görüşten daha az tekellüflüdür; zira karşı çıkan bir kimse, gerek bizim ehli sünnet esasına gerekse Mutezile esasına göre melek vasıtasıyla oluşu engelleyebilir; özellikle susturulanlar bütün melekler kılındığında bu böyledir. Her iki veche göre de { إِذْ قالَ رَبُّكَ } buyruğunun { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } ifadesinden bedel kılınmasının faydası apaçık bir şekilde ortaya çıkmıştır. Şayet bedel olsaydı { ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ } buyruğundan dolayı 'iz kâle rabbî' (Rabbim dediğinde) denilmesinin zahir olacağı ve makamın iltifatı gerektirmediği şeklindeki itiraz ise zarar vermez; zira bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ } “Andolsun onlara: Gökleri ve yeri kim yarattı? diye sorsan, mutlaka: Onları çok üstün ve her şeyi bilen Allah yarattı, derler. O ki yeri sizin için [beşik] kıldı...” [ez-Zuhruf 43/9-10] buyruğunun üslubu üzeredir. Burada 'leküm' (sizin için) hitabı, Allah Teâlâ'nın kelamı olduğu ve onların sözünü tamamlayıp peşine eklendiği göz önüne alınarak yapılmıştır; aynı şekilde buradaki hitap da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü tamamlamak üzere Allah Teâlâ'nın kelamındandır. Bu, muhatabının: 'Emîr bana geldi' demesi üzerine senin: 'Sana ikram eden ve bağışta bulunan [emîr]' demen yahut onun: 'Cuma günü Emîr'i gördüm' demesi üzerine senin: 'Sana falan hil‘ati giydirdiği gün' demen gibidir. Buradan anlaşıldı ki bu hiçbir şekilde iltifattan değildir ve bu üslup üzerindeki bu bedel, güzelliği artırmak içindir. (Alıntı bitti). Şöyle denilmesi de caiz görülmüştür: Allah Teâlâ'nın { إِذْ قالَ رَبُّكَ } buyruğundaki { إِذْ } edatı,
إِذْ قالَ رَبُّكَ ظرف ليختصمون، والمراد بالملأ الأعلى الملائكة وباختصامهم قولهم لله تعالى أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [البقرة: ٣٠] في مقابلة قوله تعالى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ [البقرة: ٣٠] إلى غير ذلك، ولا يتوقف صحة إرادة ذلك على جعل الله تعالى من الملأ ولا على أنه سبحانه كلمهم بواسطة ملك ولا تقدم
{ يَخْتَصِمُونَ } fiilinin zarfıdır; Mele-i A‘lâ ile kastedilen meleklerdir, onların tartışmaları ise Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ } “Ben yeryüzünde [bir halife] yaratacağım.” [el-Bakara 2/30] buyruğuna karşılık Allah Teâlâ'ya: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” [el-Bakara 2/30] demeleridir. Bunun murat edilmesinin sahih olması, Allah Teâlâ'nın Mele'den sayılmasına, Sübhânehu'nun onlarla bir melek vasıtasıyla konuşmuş olmasına,
تفصيل الاختصام مطلقا بل يكفي ذكره بعد النزول سواء ذكر قرآنا أم لا، ويرجح تفسير الملأ بما ذكر على تفسيره بما يعم آدم ﵇ أن ذاك على ما سمعت يستدعي القول بأن آدم كان في السماء وهو ظاهر في أنه ﵇ خلق في السماء أو رفع إليها بعد خلقه في الأرض وكلا الأمرين لا يسلمهما كثير من الناس، وقد نقل ابن القيم في كتابه مفتاح دار السعادة عن جمع أن آدم ﵇ إنما خلق في الأرض وأن الجنة التي أسكنها بعد أن جرى ما جرى كانت فيها أيضا وأتى بأدلة كثيرة قوية على ذلك ولم يجب عن شيء منها فتدبر. وذهب بعضهم إلى أن الملأ الأعلى الملائكة وأن اختصامهم كان في الدرجات والكفارات،
yahut tartışmanın tafsilatının mutlak olarak daha önce geçmiş olmasına bağlı değildir; bilakis Kur'an olarak zikredilsin veya edilmesin, nüzulden sonra zikredilmiş olması yeterlidir. Mele'in zikredilen şekilde tefsir edilmesi, Âdem'i aleyhisselâm da kapsayacak şekilde tefsir edilmesine tercih edilir; zira o tefsir, işittiğin üzere Âdem'in gökte olduğunu söylemeyi gerektirir; bu da onun aleyhisselâm gökte yaratıldığına yahut yeryüzünde yaratıldıktan sonra oraya yükseltildiğine dair açıktır. Oysa bu iki hususu da insanların çoğu kabul etmemektedir. Nitekim İbnü'l-Kayyim Miftâhu Dâri's-Saâde adlı kitabında bir topluluktan Âdem'in aleyhisselâm ancak yeryüzünde yaratıldığını, hadiseler cereyan ettikten sonra yerleştirildiği cennetin de yine yeryüzünde olduğunu nakletmiş ve buna dair birçok güçlü delil getirmiş, bunlardan hiçbirine de cevap vermemiştir; iyi düşün! Bazıları ise Mele-i A‘lâ'nın melekler olduğunu ve onların tartışmasının dereceler ve kefaretler hakkında olduğunu savunmuşlardır.
فقد أخرج الترمذي وصححه والطبراني وغيرهما من معاد بن جبل قال: «احتبس عنا رسول الله ﷺ ذات غداة من صلاة الصبح حتى كدنا نتراءى عين الشمس فخرج سريعا فثوب بالصلاة فصلى رسول الله ﷺ فلما سلم دعا بصوته فقال: على مصافكم ثم التفت إلينا ثم قال: أما إني أحدثكم بما حبسني عنكم الغداة إني قمت الليلة فقمت وصليت ما قدر لي ونعست في صلاتي حتى استثقلت فإذا أنا بربي ﵎ في أحسن صورة فقال: يا محمد قلت: لبيك ربي قال: فيم يختصم الملأ الأعلى؟ قلت لا أدري فوضع كفه بين كتفي فوجدت برد أنامله بين ثديي فتجلى لي كل شيء وعرفته فقال: يا محمد قلت: لبيك قال: فيم يختصم الملأ الأعلى؟ قلت: في الدرجات والكفارات فقال: ما الدرجات؟ فقلت: إطعام الطعام وإفشاء السلام والصلاة بالليل والناس نيام قال: صدقت فما الكفارات؟ قلت إسباغ الوضوء في المكاره وانتظار الصلاة بعد الصلاة ونقل الاقدام إلى الجماعات قال: صدقت سل يا محمد فقلت: اللهم إني أسألك فعل الخيرات وترك المنكرات وحب المساكين وأن تغفر لي وترحمني وإذا أردت بعبادك فتنة فاقبضني إليك غير مفتون اللهم إني أسألك حبك وحب من أحبك وحب عمل يقربني إلى حبك قال النبي ﷺ: تعلموهن وادرسوهن فإنهن حق»
Nitekim Tirmizî (ve hadisi sahih görmüştür), Taberânî ve başkaları Muâz b. Cebel'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah namazında, neredeyse güneşin doğduğunu görecek hale gelinceye kadar yanımıza gelmekten alıkonuldu. Sonra hızla çıktı, hemen kamet getirildi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı kıldırdı. Selam verince yüksek sesle seslenip: 'Saflarınızda durunuz' buyurdu; sonra bize dönüp şöyle dedi: 'Sabahleyin sizi bekletmemin sebebini size anlatayım: Gece kalktım, abdest alıp takdir edildiği kadar namaz kıldım. Namazımda uyukladım ve nihayet üzerime bir ağırlık çöktü; bir de baktım ki Rabbim Tebâreke ve Teâlâ en güzel surette tecelli etmiş! 'Ey Muhammed!' buyurdu. 'Buyur Rabbim!' dedim. 'Mele-i A‘lâ ne hakkında tartışıyor?' buyurdu. 'Bilmiyorum' dedim. Bunun üzerine avucunu iki küreğimin arasına koydu; öyle ki parmak uçlarının serinliğini iki göğsümün arasında hissettim. Böylece her şey bana tecelli etti ve onu bildim. 'Ey Muhammed!' buyurdu. 'Buyur' dedim. 'Mele-i A‘lâ ne hakkında tartışıyor?' buyurdu. 'Dereceler ve kefaretler hakkında' dedim. 'Dereceler nedir?' buyurdu. Ben de: 'Yemek yedirmek, selamı yaymak ve insanlar uykudayken gece namaz kılmaktır' dedim. 'Doğru söyledin; peki kefaretler nedir?' buyurdu. 'Zorluk ve meşakkat anlarında abdesti tastamam almak, namazdan sonra diğer namazı beklemek ve cemaatlere adımları taşımaktır' dedim. 'Doğru söyledin; dile benden ey Muhammed!' buyurdu. Ben de şöyle dedim: Allahım! Senden hayırları işlemeyi, kötülükleri terk etmeyi, yoksulları sevmeyi, beni bağışlamanı ve bana merhamet etmeni dilerim. Kullarına bir fitne murat ettiğinde fitneye düşürülmeksizin canımı sana almanı dilerim. Allahım! Senden sevgini, seni sevenlerin sevgisini ve beni senin sevgine yaklaştıracak amelin sevgisini dilerim.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bunları öğrenin ve belleyin; çünkü bunlar haktır' buyurdu.»
ومعنى اختصامهم في ذلك على ما في البحر اختلافهم في قدر ثوابه، ولا يخفى أن حمل الاختصام في الآية على ما ذكر بمراحل عن السياق فإنه مما لم يعرفه أهل الكتاب فلا يسلمه المشركون له ﵊ أصلا، نعم هو اختصام آخر لا تعلق له بالمقام، وجعل هؤلاء- إذ- في إِذْ قالَ منصوبا باذكر مقدرا، وكذا كل من قال: إن الاختصام ليس في شأن آدم ﵇ يجعله كذلك.
el-Bahr'da geçtiği üzere onların bu konudaki tartışmalarının anlamı, onun sevabının miktarı hususunda farklı görüşlerde olmalarıdır. Ayetteki tartışmayı buna hamletmenin bağlamdan son derece uzak olduğu ise gizli değildir; zira bu, Ehl-i Kitab'ın bilmediği bir husustur; dolayısıyla müşrikler bunu Peygamber'e aleyhisselâm kesinlikle teslim etmezler. Evet, o bu makamla ilgisi olmayan başka bir tartışmadır. Bu görüşü savunanlar, { إِذْ قالَ } buyruğundaki { إِذْ } edatını mukadder bir 'üzkür' (hatırla) fiili ile mansub kılmışlardır; nitekim tartışmanın Âdem aleyhisselâm hakkında olmadığını söyleyen herkes onu bu şekilde kabul eder.
والشهاب الخفاجي قال: الأظهر أي مطلقا تعلق إذ باذكر المقدر على ما عهد في مثله ليبقى إِذْ يَخْتَصِمُونَ على عمومه ولئلا يفصل بين البدل والمبدل منه وليشمل ما في الحديث الصحيح من اختصامهم في الكفارات والدرجات ولئلا يحتاج إلى توجيه العدول عن ربي إلى رَبُّكَ انتهى، وفيه شيء لا يخفى.
Şihâb el-Hafâcî ise şöyle demiştir: En zahir olan, yani mutlak olarak en uygun olan, benzerlerinde görüldüğü üzere { إِذْ } edatının mukadder bir 'üzkür' fiiline müteallık olmasıdır; ta ki { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } ifadesi umumiliği üzere kalsın, bedel ile mübdelün minh arası ayrılmasın, sahih hadiste geçen kefaretler ve dereceler hususundaki tartışmalarını da kapsasın ve 'Rabbî' yerine { رَبُّكَ } lafzına yapılan iltifatı gerekçelendirmeye ihtiyaç duyulmasın. (Alıntı bitti). Bu açıklamada da gizli olmayan bazı hususlar vardır.
ومن غريب ما قيل في اختصامهم ما حكاه الكرماني في عجائبه أنه عبارة عن مناظرتهم بينهم في استنباط العلوم كمناظرة أهل العلم في الأرض، ويرد به على من يزعم أن جميع علومهم بالفعل، والمعروف عن السلف أنه المقاولة في شأن ﵇ والرد به حاصل أيضا، والمراد بالملائكة في إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ ما يعم إبليس لأنه إذا ذاك كان مغمورا فيهم، ولعل التعبير بهم دون الضمير الراجع إلى الملأ الأعلى على القول بالاتحاد لشيوع تعلق القول بهم بين أهل الكتاب بهذا العنوان أو لشهرة المقابلة بين الملك والبشر فيلطف جدا قوله سبحانه إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ وقيل: عبر بذلك إظهار للاستغراق في المقول له، والمراد إني خالق فيما سيأتي، وفي التعبير بما ذكر ما ليس في التعبير بصيغة المضارع من الدلالة على أنه تعالى فاعل البتة من غير صارف، والبشر الجسم الكثيف يلاقي ويباشر أو بادي البشرة ظاهر الجلد غير مستور بشعر أو وبر أو صوف، والمراد به آدم ﵇ وذكر هنا خلقه من طين وفي آل عمران خلقه من تراب وفي الحجر من صلصال من حمأ مسنون وفي الأنبياء من عجل ولا منافاة غاية ما في الباب أنه ذكر في بعض المادة القريبة وفي بعض المادة البعيدة، ثم إن ما جرى عند
Onların tartışması hakkında söylenen garip görüşlerden biri de Kirmânî'nin el-Acâib adlı eserinde naklettiği şu görüştür: Bu, yeryüzündeki ilim ehlinin münazarası gibi, meleklerin kendi aralarında ilimleri istinbat etme hususundaki münazaralarından ibarettir. Meleklerin bütün ilimlerinin bilfiil hazır olduğunu iddia edenlere bununla reddiye yapılır. Selef'ten bilinen meşhur görüş ise bunun Âdem aleyhisselâm hakkındaki karşılıklı konuşma olduğudur ve reddiye bununla da gerçekleşmektedir. { إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } “Hani Rabbin meleklere demişti:” buyruğunda meleklerden murat İblis'i de kapsayan varlıklardır; çünkü o vakitte İblis onların arasına karışmış durumdaydı. İki topluluğun bir olduğu görüşüne göre Mele-i A‘lâ'ya dönen zamir yerine 'melekler' diye açık isimle ifade edilmesi, ehl-i kitap arasında bu konudaki sözün bu unvanla şöhret bulmuş olmasından yahut melek ile beşer arasındaki zıtlığın meşhur olmasından ileri gelmiş olabilir; bu durumda Sübhânehu'nun: { إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ } “Hani Rabbin meleklere: 'Gerçekten ben çamurdan bir beşer yaratacağım' demişti.” buyruğu son derece latif düşer. Kendisine söz söylenenlerin tamamını kapsadığını göstermek için böyle ifade edildiği de söylenmiştir. Kastedilen: 'Gelecekte yaratacağım' demektir. Bu şekilde ifade edilmesinde, muzari sîgasıyla ifade edilmesinde bulunmayan bir nükte vardır ki o da Allah Teâlâ'nın hiçbir engelleyici olmaksızın bunu kesinlikle yapacağını bildirmesidir. 'Beşer' (بشر), dokunan ve temas eden kesif cisim demektir; yahut derisi kıl, tüy veya yünle örtülü olmayıp açıkta bulunan varlıktır. Bununla kastedilen Âdem'dir aleyhisselâm. Burada onun çamurdan yaratıldığı, Âl-i İmrân'da topraktan yaratıldığı, Hicr'de şekillenmiş kuru çamurdan yaratıldığı, Enbiyâ'da ise aceleden yaratıldığı zikredilmiştir; aralarında hiçbir çelişki yoktur, olsa olsa bazısında yakın madde, bazısında ise uzak madde zikredilmiştir. Ayrıca
وقوع المحكي ليس اسم البشر الذي لم يخلق مسماه حينئذ فضلا عن تسميته به بل عبارة كاشفة عن حاله وإنما عبر عنه بهذا الاسم عند الحكاية.
hikâye edilen hadise gerçekleştiğinde ortada bulunan şey, henüz müsemmâsı yaratılmamış olan 'beşer' ismi ve onunla adlandırılması değil, onun halini açıklayan bir ifadedir; bu isimle anılması ancak hikâye edilme anındadır.
فَإِذا سَوَّيْتُهُ أي صورته بالصورة الإنسانية والخلقة البشرية أو سويت أجزاء بدنه بتعديل طبائعه وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي تمثيل لإفاضة ما به الحياة بالفعل على المادة القابلة لها فليس ثمت نفخ ولا منفوخ أي فإذا أكملت استعداده وأفضت عليه ما يحيا به من الروح الطاهرة التي هي أمري فَقَعُوا لَهُ أمر من وقع، وفيه دليل على أن المأمور به ليس مجرد الانحناء كما قيل: أي فاسقطوا له ساجِدِينَ تحية له وتكريما فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ أي فخلقه فسواه فنفخ فيه الروح فسجد له الملائكة كُلُّهُمْ بحيث لم يبق أحد منهم إلا سجد أَجْمَعُونَ أي بطريق المعية بحيث لم يتأخر أحد منهم عن أحد فكل للإحاطة وأجمع للاجتماع، ولا اختصاص لإفادته ذلك بالحالية خلافا لبعضهم، وتحقيقه على ما في الكشف أن الاشتقاق الواضح يرشد إلى أن فيه معنى الجمع والضم والأصل في الإطلاق الخطابي التنزيل على أكمل أحوال الشيء ولا خفاء في أن الجمع في وقت واحد أكمل أصنافه لكن لما شاع استعماله تأكيدا أقيم مقام كل في إفادة الإحاطة من غير نظر إلى الكمال فإذا فهمت الإحاطة بلفظ آخر لم يكن بد من ملاحظة الأصل صونا للكلام عن الإلغاء ولو سلم فكل تأكيد الشمول بإخراجه عن الظهور إلى النصوص، وأَجْمَعُونَ تأكيد ذلك التأكيد فيفيد أتم أنواع الإحاطة وهو الإحاطة في وقت واحد، واستخراج هذه الفائدة من جعله كإقامة المظهر مقام المضمر لا يلوح وجهه، والنقض بقوله سبحانه: لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٣٩، ص: ٨٢] منشؤه عدم تصور وجه الدلالة، وظاهر هذه الآية وآية الحجر أن سجودهم مترتب على ما حكي من الأمر التعليقي وكثير من الآيات الكريمة كالتي في البقرة والأعراف وغيرهما ظاهرة في أنه مترتب على الأمر التنجيزي وقد مر تحقيق ذلك فليراجع.
{ فَإِذا سَوَّيْتُهُ } “Onu biçimlendirip,” yani insan suretinde ve beşer hilkatinde şekillendirdiğim yahut tabiatlarını dengeleyerek bedeninin azalarını düzelttiğim, { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “ona ruhumdan üflediğim zaman...” Bu ifade, hayatı bilfiil bahşeden şeyin onu kabule hazır olan maddeye feyzedilmesini anlatan bir temsildir; dolayısıyla ortada ne bir üfleme ne de üflenen bir nesne vardır. Yani: 'Onun istidadını tamamlayıp kendisine benim emrimden ibaret olan tertemiz ruhtan hayat bulacağı şeyi akıttığım zaman', { فَقَعُوا لَهُ } “onun için hemen kapanın!” 'Vaka‘a' (وَقَعَ) fiilinden emirdir; bunda emredilen şeyin söylendiği gibi yalnızca eğilmek olmadığına delil vardır; yani: { ساجِدِينَ } “secde ederek...” Ona bir selamlama ve ikram olmak üzere secde ederek yere kapanın! { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ } “Bunun üzerine melekler secde ettiler;” yani Allah onu yarattı, şekillendirdi, ona ruhu üfledi ve melekler ona secde ettiler. { كُلُّهُمْ } “hepsi,” öyle ki onlardan secde etmeyen hiç kimse kalmadı, { أَجْمَعُونَ } “topluca.” Yani hiçbiri diğerinden geri kalmaksızın hep birlikte secde ettiler. Dolayısıyla 'küll' (كُلّ) lafzı ihatayı (bütünlüğü), 'ecma‘' (أَجْمَع) ise birlikteliği (ictimâı) ifade eder. Bazılarının aksine, bu lafzın bu manayı ifade etmesi hal olmaya mahsus değildir. el-Keşf'te belirtildiği üzere bunun tahkiki şudur: Açık iştikak onda toplama ve birleştirme manası olduğuna kılavuzluk eder; hitaptaki mutlak kullanımlarda asıl olan, şeyin en mükemmel hallerine hamletmektir. Tek bir vakitte toplanmanın ise onun en mükemmel türü olduğunda şüphe yoktur. Ancak tekit olarak kullanımı yaygınlaşınca, kemale bakılmaksızın ihatayı ifade etmede 'küll' lafzının yerine konulmuştur. İhata başka bir lafızla anlaşıldığında ise sözü hükümsüz kılmaktan korumak için asıl manayı gözetmek kaçınılmaz olur. Kabul edilse bile 'küll' lafzı zâhir olanı nass kılmak suretiyle şümulün tekididir; { أَجْمَعُونَ } ise o tekidin tekididir; dolayısıyla ihatanın en tam türünü, yani tek bir vakitteki ihatayı ifade eder. Bu faydayı, onun zahir ismi zamir makamına koymak gibi kabul edilmesinden çıkarmaya gelince, bunun yönü açık değildir. Allah Teâlâ'nın: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onların hepsini mutlaka azdıracağım.” [el-Hicr 15/39, Sâd 38/82] buyruğuyla buna itiraz edilmesi ise delalet yönünün tasavvur edilemeyişinden kaynaklanır. Bu ayetin ve Hicr suresindeki ayetin zahiri, meleklerin secdesinin hikâye edilen ta‘lîkî (şarta bağlı) emre terettüp ettiğidir; Bakara, A‘râf ve diğer surelerdeki birçok ayetin zahiri ise bunun tencîzî (kesin/derhal) emre terettüp ettiğidir. Bunun tahkiki daha önce geçmişti, oraya müracaat edilsin.
وقوله تعالى: إِلَّا إِبْلِيسَ استثناء متصل لما أنه وإن كان جنيا معدود في زمرة الملائكة موصوف بصفاتهم لا يقوم ولا يقعد إلا معهم فشملته الملائكة تغليبا ثم استثني استثناء واحد منهم أو لأن من الملائكة جنسا يتوالدون وهو منهم أو هو استثناء منقطع، وقوله تعالى: اسْتَكْبَرَ على الأول استئناف مبين لكيفية ترك السجود المفهوم من الاستثناء فإن تركه يحتمل أن يكون للتأمل والتروي وبه يتحقق أنه للإباء والاستكبار وعلى الثاني يجوز اتصاله بما قبله أي لكن إبليس استكبر وتعظم وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ أي وصار منهم باستكباره وتعاظمه على أمر الله تعالى، وترك الفاء المؤذنة بالسببية إحالة على فطنة السامع أو لظهور المراد.
Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç.” buyruğu muttasıl bir istisnadır; çünkü o cinlerden olsa da melekler zümresinden sayılmış, onların vasıflarıyla nitelenmiş, onlarla kalkıp onlarla oturmuştu; dolayısıyla tağlîb yoluyla melekler onu da kapsamış, sonra içlerinden biri olarak istisna edilmiştir; yahut meleklerden çoğalan bir cins vardır ve o da onlardandır; ya da bu munkatı bir istisnadır. Allah Teâlâ'nın: { اسْتَكْبَرَ } “Büyüklük tasladı” buyruğu, birinci görüşe göre istisnadan anlaşılan secdeyi terk edişin keyfiyetini açıklayan bir istinaftır; zira secdeyi terk etmesi düşünüp taşınmak için de olabilir, bu ifadeyle onun kaçınma ve büyüklük taslamaktan kaynaklandığı kesinlik kazanır. İkinci görüşe göre ise öncesine bağlanması caizdir; yani 'Fakat İblis büyüklük tasladı ve ululandı' demektir. { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu.” Yani Allah Teâlâ'nın emrine karşı büyüklük taslaması ve ululanması sebebiyle onlardan biri haline geldi. Sebep bildiren fâ harfinin terk edilmesi, dinleyicinin anlayışına havale edildiğinden yahut muradın açıklığındandır.
وكون التعاظم على أمره ﷿ لا سيما الشفاهي موجبا للكفر مما لا ينبغي أن يشك فيه على أن هذا الاستكبار كان متضمنا استقباح الأمر وعده جورا، ويجوز أن يكون المعنى وكان من الكافرين في علم الله تعالى لعلمه ﷿ أنه سيعصيه ويصدر عنه ما يصدر باختياره وخبث طويته واستعداده قالَ ﷿ على سبيل الإنكار والتوبيخ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ أي من السجود لِما خَلَقْتُ أي للذي خلقته على أن ما موصولة والعائد محذوف، واستدل به على جواز إطلاق ما على آحاد من يعقل ومن لم يجز قال: إن ما مصدرية ويراد بالمصدر المفعول أي أن تسجد لمخلوق بِيَدَيَّ وهذا عند بعض أهل التأويل من الخلف تمثيل لكونه ﵇ معتنى بخلقه فإن من شأن المعتنى به أن يعمل باليدين، ومن آثار ذلك خلقه من غير توسط أب وأم وكونه جسما صغيرا انطوى فيه العالم الأكبر وكونه أهلا لأن يفاض عليه ما لا يفاض على غيره إلى غير ذلك من مزايا الآدمية. وعند بعض آخر منهم اليد بمعنى القدرة والتثنية للتأكيد الدال على مزيد قدرته تعالى لأنها ترد لمجرد التكرير نحو ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الملك: ٤] فأريد به لازمة وهو التأكيد وذلك لأن الله تعالى في خلقه أفعالا مختلفة من جعله طينا مخمرا
O'nun azze ve celle emrine karşı, özellikle de şifahî emrine karşı büyüklük taslamanın küfrü gerektirdiğinde şüphe edilmemelidir; nitekim bu istikbar, emri çirkin görmeyi ve onu zulüm saymayı da içermekteydi. Mananın, Allah Teâlâ'nın onun kendisine isyan edeceğini, kendi tercihi, içinin kötülüğü ve fıtratı sebebiyle kendisinden bu hallerin sâdır olacağını bilmesinden ötürü 'Allah Teâlâ'nın ilminde kâfirlerden idi' şeklinde olması da caizdir. Allah Teâlâ kınama ve azarlama yoluyla: { قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ } “[Allah] buyurdu ki: Ey İblis! Secde etmekten seni alıkoyan nedir,” { لِما خَلَقْتُ } “o yarattığıma?” { ما } mevsûl, âid zamir ise mahzuftur; yani 'yarattığım o kimseye' takdirindedir. Bununla akıl sahibi tekil varlıklar için 'mâ' lafzının kullanılabileceğine delil getirilmiştir; bunu caiz görmeyenler ise 'mâ'nın masdariyye olduğunu ve mastarla mef'ûlün kastedildiğini söylemişlerdir; yani: 'Yaratılmış varlığa secde etmekten seni ne alıkoydu?' demektir. { بِيَدَيَّ } “iki elimle...” Bu ifade, sonraki dönem tevil ehlinin (müteahhirîn) bir kısmına göre Âdem'in aleyhisselâm yaratılışına özen gösterildiğini anlatan bir temsildir; zira özen gösterilen şey iki elle yapılır. Bunun sonuçlarından biri onun ana ve baba vasıtası olmaksızın yaratılması, büyük âlemi içinde barındıran küçük bir cisim olması ve başkasına bahşedilmeyen şeylerin kendisine bahşedilmesine ehil kılınması gibi insanlığın diğer meziyetleridir. Onlardan bir başka gruba göre ise 'el' (yed), kudret manasındadır; tesniye (iki el) kılınması ise Allah Teâlâ'nın üstün kudretine delalet eden bir tekit içindir; çünkü tesniye bazen sadece tekrarlamak için kullanılır; nitekim: { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözü iki defa daha çevir [bak].” [el-Mülk 67/4] buyruğunda olduğu gibidir ve bununla onun gereği olan tekit kastedilmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'nın onu yaratmasında, onu mayalanmış çamur yapmaktan ibaret farklı fiilleri vardır...
ثم جسما ذا لحم وعظم ثم نفخ الروح فيه وإعطائه قوة العلم والعمل ونحو ذلك مما هو دال على مزيد قدرة خالق القوى والقدر، وجوز أن يكون ذلك لاختلاف فعل آدم فقد يصدر منه أفعال ملكية كأنها من آثار اليمين وقد يصدر منه أفعال حيوانية كأنها من آثار الشمال وكلتا يديه سبحانه يمين. وعند بعض اليد بمعنى النعمة والتثنية إما لنحو ما مر وإما على إرادة نعمة الدنيا ونعمة الآخرة.
...sonra et ve kemik sahibi bir cisim yapmasından, ardından ona ruh üflemesinden ve ona ilim ve amel gücü vermesinden ibaret farklı fiilleri vardır; bu da kuvvetleri ve kudretleri yaratanın üstün kudretine delalet eden şeylerdendir. Bunun Âdem'in fiillerinin farklılığından kaynaklandığı da caiz görülmüştür; zira ondan sanki sağ elin eserlerinden olan meleksi fiiller sâdır olabileceği gibi, sanki sol elin eserlerinden olan hayvani fiiller de sâdır olabilir; oysa O'nun sübhânehu her iki eli de sağdır. Bazılarına göre ise el (yed), nimet manasındadır; tesniye kılınması ise ya geçen izaha benzer bir sebeptendir ya da dünya nimeti ile ahiret nimetinin kastedilmesindendir.
والسلف يقولون: اليد مفردة وغير مفردة ثابتة لله ﷿ على المعنى اللائق به سبحانه ولا يقولون في مثل هذا الموضع إنها بمعنى القدرة أو النعمة، وظاهر الأخبار أن للمخلوق بها مزية على غيره، فقد ثبت في الصحيح أنه سبحانه قال في جواب الملائكة: اجعل لهم الدنيا ولنا الآخرة وعزتي وجلالي لا أجعل من خلقته بيدي كمن قلت له كن فكان.
Selef ise şöyle der: 'El' (yed) lafzı tekil olsun veya olmasın, O'nun sübhânehu şanına layık bir mana üzere Allah azze ve celle için sabittir; onlar böyle bir yerde onun kudret veya nimet manasında olduğunu söylemezler. Rivayetlerin zahiri, onunla yaratılan varlığın diğerlerine karşı bir üstünlüğü olduğuna işaret etmektedir. Nitekim Sahih'te sabit olduğuna göre O sübhânehu, meleklerin 'Dünyayı onlara, ahireti bize kıl' sözüne cevaben şöyle buyurmuştur: 'İzzetime ve celalime andolsun ki, iki elimle yarattığım kimseyi, «Ol» deyip de var ettiğim kimse gibi kılmam.'
وأخرج ابن جرير وأبو الشيخ في العظمة والبيهقي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: خلق الله تعالى أربعا بيده: العرش وجنات عدن والقلم وآدم ثم قال لكل شيء كن فكان
İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh ve el-Beyhakî, İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ dört şeyi bizzat eliyle yarattı: Arş'ı, Adn cennetlerini, Kalem'i ve Âdem'i; sonra her şeye «Ol» dedi ve o da hemen oluverdi.'
، وجاء في غير ما خبر أنه تعالى كتب التوراة بيده، وفي حديث محاجة آدم وموسى ﵉ ما يدل على أن المخلوقية بها وصف تعظيم حيث قال له موسى: أنت آدم الذي خلقك الله تعالى بيده، وكذلك في حديث الشفاعة أن أهل الموقف يأتون آدم ويقولون له: أنت آدم أبو الناس خلقك الله تعالى بيده، ويعلم من ذلك أن ترتيب الإنكار في ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ على خلق الله تعالى إياه بيديه لتأكيد الإنكار وتشديد التوبيخ كأنه قيل: ما منعك أن تعظم بالسجود من هو أهل للتعظيم للعناية الربانية التي حفت إيجاده.
Pek çok rivayette de Allah Teâlâ'nın Tevrat'ı bizzat eliyle yazdığı gelmiştir. Âdem ile Mûsâ'nın aleyhimesselâm münazara hadisinde de onunla yaratılmış olmanın bir yüceltme vasfı olduğuna delalet eden husus yer almaktadır; zira Mûsâ ona: 'Sen, Allah Teâlâ'nın bizzat eliyle yarattığı Âdem'sin' demiştir. Şefaat hadisinde de mahşer ehlinin Âdem'e gelip ona: 'Sen insanların atası Âdem'sin; Allah Teâlâ seni bizzat eliyle yarattı' diyecekleri sabittir. Bundan anlaşılmaktadır ki, { ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ } “Secde etmekten seni alıkoyan nedir?” buyruğundaki kınamanın Allah Teâlâ'nın onu iki eliyle yaratmış olmasına bağlanması, kınamayı pekiştirmek ve azarlamayı şiddetlendirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: 'Yaratılışını kuşatan rabbânî özen sebebiyle tazime ehil olan kimseye secde ile tazim etmekten seni ne alıkoydu?'
وزعم الزمخشري أن خَلَقْتُ بِيَدَيَّ من باب رأيته بعيني فبيدي لتأكيد أنه مخلوق لا شك فيه وحيث إنّ إبليس ترك السجود لآدم ﵇ لشبهة أنه سجود لمخلوق وانضم إلى ذلك أنه مخلوق من طين وأنه هو مخلوق من نار وزل عنه أن الله سبحانه حين أمر من هو أجل منه وأقرب عباده إليه زلفى وهم الملائكة امتثلوا ولم يلتفتوا إلى التفاوت بين الساجد والمسجود له تعظيما لأمر ربهم وإجلالا لخطابه ذكر له ما يتشبث به من الشبهة وأخرج له الكلام مخرج القول بالموجب مع التنبيه على مزلة القدم فكأنه قيل له ما منعك من السجود لشيء هو كما تقول مخلوق خلقته بيدي لا شك في كونه مخلوقا امتثالا لأمري وإعظاما لخطابي كما فعلت الملائكة ولا يخفى أن المقام ناب عما ذكره أشد النبو، وجعل ذلك من باب رأيت بعيني لا يفيد إلا تأكيد المخلوقية، وإخراج الكلام مخرج القول بالموجب مما لا يكاد يقبل فإن سياق القول بالموجب أن يسلم له ثم ينكر عليه لا أن يقدم الإنكار أصلا ويؤتى به كالرمز بل كالألغاز، وأيضا الأخبار الصحيحة ظاهرة في أن ذاك وصف تعظيم لا كما زعمه، وأيضا جعل سجود الملائكة لآدم راجعا إلى محض الامتثال من غير نظر إلى تكريم آدم ﵇ مردود بما سلم في عدة مواضع أنه سجود تكريم كيف وهو يقابل أَتَجْعَلُ فِيها وكذلك تعليمه إياهم فليلحظ فيه جانب الآمر تعالى شأنه وجانب المسجود له ﵊ توفية للحقين وكأنه قال ما قال وأخرج الآية على وجه لم يخطر ببال إبليس حذرا من خرم مذهبه ولا عليه أن يسلم دلالة الآية على التكريم ويخصه بوجه وحينئذ لا تدل على الأفضلية مطلقا حتى يلزم خرم مذهبه، ولعمري إنّ هذا الرجل عق أباه آدم ﵇ في هذا المبحث من كشافه حيث أورد فيه مثالا لما قرره في الآية جعل فيه سقاط الحشم مثالا لآدم ﵇ وبر عدو الله تعالى إبليس حيث أقام له عذره وصوب اعتقاده أنه أفضل من آدم لكونه من نار وآدم من طين وإنما غلطه من جهة أخرى وهو أنه لم يقس نفسه على الملائكة إذ سجدوا له على علمهم أنه بالنسبة إليهم محطوط الرتبة ساقط المنزلة وكم له من عثرة لا يقال لصاحبها لعا مع الأنبياء صلوات الله تعالى وسلامه عليهم في هذا المقام، نسأل الله تعالى أن يعصمنا من مهاوي الهوى ويثبت لنا الأقدام، وقرىء «بيدي»
Zemahşerî, { خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } ifadesinin 'onu gözümle gördüm' sözü türünden olduğunu, dolayısıyla 'bizzat elimle' demenin onun şüphesiz bir mahluk olduğunu vurgulamak için getirildiğini iddia etmiştir. Ona göre İblis, Âdem'e aleyhisselâm secde etmeyi onun bir mahluk olduğu şüphesiyle terk ettiğinden ve buna onun çamurdan, kendisinin ise ateşten yaratıldığı düşüncesi eklendiğinden; ayrıca Allah Teâlâ kendisinden çok daha üstün ve O'na yakınlık bakımından kullarının en yakını olan melekleri emrettiğinde onların boyun eğip Rablerinin emrine tazim ve hitabına hürmetlerinden dolayı secde eden ile secde edilen arasındaki farka aldırmadıklarını gözden kaçırdığından ötürü, tutunduğu bu şüphe kendisine hatırlatılmış ve söz, ayağının kaydığı noktaya dikkat çekilerek kavl-i bi'l-mûceb (muhatabın iddiasını kabul edip aleyhine çevirme) üslubuyla sevk edilmiştir. Sanki ona şöyle denilmiştir: 'Meleklerin yaptığı gibi emrime itaat ve hitabımı yüceltmek için, tıpkı senin dediğin gibi mahluk olan ve mahluk olduğunda şüphe bulunmayacak şekilde bizzat elimle yarattığım bir varlığa secde etmekten seni ne alıkoydu?' Makamın, onun zikrettiği bu yorumdan son derece uzak olduğu açıktır; bunu 'gözümle gördüm' kabilinden saymak sadece yaratılmışlığı pekiştirmekten başka bir fayda vermez. Sözün kavl-i bi'l-mûceb üslubunda çıkarılması ise neredeyse hiç kabul edilemez; zira kavl-i bi'l-mûceb'in bağlamı, önce onun kabul edilip ardından kınanmasıdır; yoksa baştan kınamanın öne sürülmesi ve bunun bir sembol, hatta bir bilmece gibi getirilmesi değildir. Ayrıca sahih rivayetler, bunun onun iddia ettiği gibi değil, bir yüceltme vasfı olduğu hususunda açıktır. Yine meleklerin Âdem'e secdesini, Âdem'in aleyhisselâm tekrimine hiç bakılmaksızın sırf itaatten ibaret kılmak da birçok yerde bunun bir tekrim secdesi olduğunun kabul edilmiş olmasıyla reddedilir. Nasıl olmasın ki, bu secde { أَتَجْعَلُ فِيها } “Orada [bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?]” sözüne ve yine onlara [isimleri] öğretmesine tekabül etmektedir. Dolayısıyla her iki hakkı da teslim etmek üzere hem emreden Allah'ın şanı yüce tarafı hem de kendisine secde edilenin aleyhisselâm tarafı gözetilmelidir. Sanki o, mezhebinin bozulmasından çekinerek bu sözü söylemiş ve ayeti İblis'in aklına bile gelmeyen bir tarzda yorumlamıştır. Oysa ayetin tekrime delalet ettiğini kabul edip bunu özel bir yöne bağlamasında kendisi için bir beis yoktu; o takdirde mezhebinin bozulmasını gerektirecek şekilde mutlak bir üstünlüğe delalet etmezdi. Ömrüme yemin olsun ki, bu adam Keşşâf'ının bu bahsinde Âdem'e aleyhisselâm haksızlık etmiş; ayette ortaya koyduğu kurala getirdiği misalde hizmetkârların en düşüğünü Âdem'e aleyhisselâm örnek yapmış, Allah Teâlâ'nın düşmanı İblis'i ise mazeretini ortaya koyup onun ateşten, Âdem'in ise çamurdan olması hasebiyle Âdem'den daha üstün olduğu yönündeki inancını isabetli görerek haklı çıkarmış; onu ancak başka bir cihetten, yani kendilerine kıyasla rütbesinin düşüklüğünü ve makamının aşağılığını bildikleri halde meleklerin ona secde etmesine bakıp kendisini meleklere kıyaslamadığı cihetinden hatalı bulmuştur. Bu makamda peygamberler —Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı onların üzerine olsun— hakkında sahibine 'geçmiş olsun' denilmeyecek ne çok tökezlemesi vardır! Hevanın uçurumlarından bizi korumasını ve ayaklarımızı sabit kılmasını Allah Teâlâ'dan dileriz. Bir kıraatte:
بكسر الدال كمصرخي و «بيدي» على التوحيد أَسْتَكْبَرْتَ بهمزة الإنكار وطرح همزة الوصل أي أتكبرت من غير استحقاق أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ أو كنت مستحقا للعلو فائقا فيه، وقيل المعنى أحدث لك الاستكبار أم لم تزل منذ كنت من المستكبرين فالتقابل على الأول باعتبار الاستحقاق وعدمه وعلى الثاني باعتبار الحدوث والقدم ولذا قيل كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ دون أنت من العالين، وقيل إن العالين صنف من الملائكة يقال لهم المهيمون مستغرقون بملاحظة جمال الله تعالى وجلاله لا يعلم أحدهم أن الله تعالى خلق غيره لم يؤمروا بالسجود لآدم ﵇ أو هم ملائكة السماء ولم يؤمروا بالسجود وإنما المأمور ملائكة الأرض فالمعنى أتركت السجود استكبارا أم تركته لكونك ممن لم يؤمر به ولا يخفى ما فيه، وأم في كل ذلك متصلة ونقل ابن عطية عن كثير من النحويين أنها لا تكون كذلك إذا اختلف الفعلان نحو أضربت زيدا أم قتلته.
«مصرخي» (musrihiyye) kelimesinde olduğu gibi dâl harfinin kesresiyle «بيديّ» şeklinde ve tekil olarak «بيدي» şeklinde okunmuştur. { أَسْتَكْبَرْتَ } “Büyüklük mü tasladın,” kınama hemzesiyle ve vasıl hemzesi düşürülerek okunmuştur; yani 'hak etmediğin halde mi böbürlendin' { أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } “yoksa yücelerden mi oldun?” yani yücelmeyi hak edenlerden, onda üstün olanlardan mıydın? Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Sende büyüklük taslama yeni mi ortaya çıktı, yoksa oldun olası büyüklük taslayanlardan mıydın?' Karşıtlık; birinci görüşe göre hak ediş ve hak etmeyiş itibarıyla, ikinci görüşe göre ise sonradan olma ve ezelîlik itibarıyladır; bu sebepledir ki 'sen yücelerden misin' denilmeyip { كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } “yücelerden mi oldun?” denilmiştir. Bir görüşe göre el-Âlîn (yüceler), kendilerine 'el-Müheyyemûn' denilen, Allah Teâlâ'nın cemal ve celalini müşahedeye dalmış, hiçbirinin Allah Teâlâ'nın kendisinden başka bir şey yarattığını bilmediği ve Âdem'e aleyhisselâm secde etmekle emrolunmadıkları bir melek zümresidir; yahut onlar gök melekleridir ve secde ile emrolunmamışlardır, emrolunanlar ise sadece yer melekleridir. Bu takdirde mana: 'Büyüklük taslayarak mı secdeyi terk ettin, yoksa onunla emrolunmayanlardan olduğun için mi?' şeklinde olur; ancak bunun ne derece zayıf olduğu açıktır. Bütün bu durumlarda 'em' (أم) edatı muttasıladır. İbn Atıyye, nahivcilerin çoğundan, iki fiil farklı olduğunda —örneğin «أضربت زيدا أم قتلته» (Zeyd'i dövdün mü yoksa onu öldürdün mü?) sözünde olduğu gibi— 'em' edatının bu şekilde [muttasıla] olamayacağını nakletmiştir.
وتعقبه أبو حيان بأنه مذهب غير صحيح وأن سيبويه صرح بخلافه. وقرأت فرقة منهم ابن كثير فيما قيل أَسْتَكْبَرْتَ بصلة الألف وهي قراءة أهل مكة وليست في مشهور ابن كثير فاحتمل أن تكون همزة الاستفهام قد حذفت لدلالة أم عليها كقوله:
Ebû Hayyân, bunun sahih bir mezhep olmadığını ve Sîbeveyh'in bunun aksini açıkça ifade ettiğini belirterek ona itiraz etmiştir. Bir grup —nakledildiğine göre içlerinde İbn Kesîr de vardır— { أَسْتَكْبَرْتَ } kelimesini elifin vaslı ile (istekberte) okumuştur; bu Mekke ehlinin kıraatidir, ancak İbn Kesîr'in meşhur tarîkinde yer almaz. Bu takdirde istifham hemzesinin, şu beyitte olduğu gibi, 'em' edatının delaleti sebebiyle hazfedilmiş olması muhtemeldir:
بسبع رمينا الجمر أم بثمان واحتمل أن يكون الكلام إخبارا وأم منقطعة والمعنى بل أنت من العالين والمراد استخفافه سبحانه به قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ قيل هو جواب عن الاستفهام الأخير يؤدي مؤدى أنه كذلك أي هو من العالين على الوجه الأول وأنه ليس من الاستكبار سابقا ولا حقا في شيء على الوجه الثاني ويجري مجرى التعليل كونه فائقا إلا أنه لما لم يكن وافيا بالمقصود لأنه مجرد دعوى أوثر بيانه بما يفيد ذلك وزيادة وهو قوله: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ أما الأول فظاهر وأما الثاني فلأنه ذكر النوعين تنبيها على أن المماثلة كافية فضلا عن الأفضلية ولهذا أبهم وفصل وقابل وآثر خَلَقْتَنِي وخَلَقْتَهُ دون أنا من نار وهو من طين ليدل على أن المماثلة في المخلوقية مانعة فكيف إذا انضم إليها خيرية المادة، وفيه تنبيه على أن الآمر كان أولى أن يستنكف فإنه أعني السجود حق الآمر، واستلطفه صاحب الكشف ثم قال: ومنه يعلم أن جواب إبليس من الأسلوب الأحمق. وجعل غير واحد قوله أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ جوابا أولا وبالذات عن الاستفهام بقوله تعالى: ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ بادعاء شيء مستلزم للمانع من السجود على زعمه، وقوله: خَلَقْتَنِي إلخ تعليلا لدعوى الخيرية.
«Cemreye yedi taş mı attık, yoksa sekiz mi?» Cümlenin haber cümlesi olması ve 'em' edatının munkatıa olması da muhtemeldir; bu takdirde mana, 'Aksine sen yücelerden oldun' şeklinde olur ve bununla O'nun sübhânehu İblis'i hafife alması murat edilir. { قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “[İblis] dedi ki: Ben ondan hayırlıyım.” Denildi ki bu, son istifhamın cevabıdır ve birinci veche göre onun öyle olduğunu, yani yücelerden olduğunu; ikinci veche göre ise geçmişte de gelecekte de büyüklük taslamaktan hiçbir payı bulunmadığını ifade eden bir anlama gelir. Onun üstün olması bir gerekçe konumundadır; ancak sırf kuru bir iddiadan ibaret olduğu için maksadı tam ifade etmediğinden, bunu ve fazlasını ifade eden şu sözüyle açıklanması tercih edilmiştir: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.” Birincisi açıktır; ikincisine gelince, denklik durumunun bile [secde etmemek için] yeterli olduğuna, dolayısıyla üstünlük durumunda bunun evleviyetle geçerli olacağına dikkat çekmek için iki türü de zikretmiştir. Bu sebeple önce müphem bırakmış, sonra tafsilat vermiş, karşılaştırma yapmış ve 'ben ateştenim, o ise çamurdandır' demek yerine, yaratılmışlıktaki denkliğin bile [secdeye] engel olduğunu, nitekim buna bir de maddenin üstünlüğü eklendiğinde durumun ne olacağını göstermek için { خَلَقْتَنِي } ve { خَلَقْتَهُ } lafızlarını tercih etmiştir. Bunda, emredenin [secde istemekten] çekinmesinin daha evla olduğuna dair bir ima da vardır; zira secde, emredenin hakkıdır. el-Keşf sahibi bunu zarif bulmuş ve ardından şöyle demiştir: 'Buradan İblis'in cevabının ahmakça bir üsluptan ibaret olduğu anlaşılmaktadır.' Birçok müfessir ise, İblis'in kendi zannınca secdeden alıkoyan engeli gerektiren bir hususu iddia ederek { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } sözünü bizzat ve öncelikle Allah Teâlâ'nın { ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ } “Secde etmekten seni alıkoyan nedir?” istifhamına bir cevap; { خَلَقْتَنِي } ile başlayan sözünü ise hayırlılık iddiasının bir gerekçesi kılmıştır.
وأيا ما كان فقد أخطأ اللعين إذ لا مماثلة في المخلوقية فمخلوقية آدم ﵇ باليدين ولا كذلك مخلوقيته وأمر خيرية المادة على العكس في النظر الدقيق ومع هذا الفضل غير منحصر بما كان من جهتها بل يكون من جهة الصورة والغاية أيضا وفضل آدم ﵇ في ذلك لا يخفى، وكأن خطاه لظهوره لم يتعرض لبيانه بل جعل جوابه طرده وذلك قوله تعالى: قالَ فَاخْرُجْ مِنْها والفاء لترتيب الأمر على ما ظهر من اللعين من المخالفة للأمر الجليل وتعليلها بأظهر الأباطيل أي فاخرج من الجنة، والإضمار قبل ذكرها لشهرة كونه من سكانها.
Her nasıl olursa olsun, o lanetli hata etmiştir; zira yaratılmışlıkta bir denklik yoktur; çünkü Âdem'in aleyhisselâm yaratılışı iki el iledir, onun yaratılışı ise böyle değildir. Madde hayırlılığı meselesi ise ince bir nazarla bakıldığında tam tersinedir; bununla birlikte üstünlük sadece madde cihetinden olana münhasır değildir, bilakis suret ve gaye cihetinden de olur ki Âdem'in aleyhisselâm bu hususlardaki üstünlüğü gizli değildir. Sanki hatası apaçık olduğu için onun beyanına girişilmemiş, aksine cevabı kovulması kılınmıştır; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قالَ فَاخْرُجْ مِنْها } “[Allah] buyurdu ki: Öyleyse çık oradan!” Fâ harfi, emrin o lanetlinin yüce emre karşı sergilediği muhalefete ve bunu batılların en açığıyla gerekçelendirmesine terettüp ettiğini bildirmek içindir; yani 'Cennet'ten çık' demektir. Cennet zikredilmeden önce zamirle karşılanması, onun oranın sakinlerinden olduğunun bilinmesindendir.
وعن ابن عباس أنه كان في عدن لا في جنة الخلد ثم إنه يكفي في صحة الأمر كونه ممن اتخذ الجنة وطنا ومسكنا ولا تتوقف على كونه فيها بالفعل وقت الخطاب كما هو شائع في المحاورات يقول من يخاصم صاحبه في السوق أو غيره في دار: اخرج من الدار مع أنه وقت المخاصمة ليس فيها بالفعل وهذا إن قيل: إن المحاورة لم تكن في الجنة، وقيل: منها أي من زمرة الملائكة المعززين وهو المراد بالهبوط لا الهبوط من السماء كما قيل فإن وسوسته لآدم ﵇ كانت بعد هذا الطرد وكانت على ما روي عن الحس بطريق النداء من باب الجنة على أن كثيرا من
İbn Abbas'tan nakledildiğine göre o ebedîlik cennetinde değil, Adn'de idi. Sonra bu emrin sıhhati için onun Cennet'i vatan ve mesken edinmiş kimselerden olması yeterlidir; konuşmalarda yaygın olduğu üzere, hitap anında bilfiil orada bulunmasına bağlı değildir. Nitekim çarşıda veya başka bir yerde bir ev hakkında arkadaşıyla tartışan biri, tartışma esnasında bilfiil evin içinde bulunmadığı halde 'Evden çık!' der. Bu, şayet muhaverenin Cennet'te cereyan etmediği söylenirse böyledir. Bir görüşe göre: 'Oradan', yani şerefli melekler topluluğundan çık demektir; nüzulden (inmekten) maksat da budur, iddia edildiği gibi gökten inmek değildir; zira onun Âdem'e aleyhisselâm vesvese vermesi bu kovulmadan sonra olmuştur ve el-Hasen'den rivayet edildiğine göre Cennet kapısından seslenme yoluyla gerçekleşmiştir. Kaldı ki birçok
العلماء أنكروا الهبوط من السماء بالكلية، بناء على أن الجنة التي أسكنها آدم ﵇ كانت في الأرض، وقيل:
âlim, Âdem'in aleyhisselâm iskân edildiği Cennet'in yeryüzünde olduğu görüşüne dayanarak gökten inmeyi tamamen inkâr etmiştir. Bir görüşe göre ise:
اخرج من الخلقة التي أنت فيها وانسلخ منها والأمر للتكوين، وكان عليه اللعنة يفتخر بخلقته فغير الله تعالى خلقته فاسود بعد ما كان أبيض وقبح بعد ما كان حسنا وأظلم بعد ما كان نورانيا.
'İçinde bulunduğun yaratılış suretinden çık ve ondan sıyrıl' demektir ve emir tekvîn içindir. O lanetli yaratılışıyla övünmekteydi; bu yüzden Allah Teâlâ onun yaratılış suretini değiştirdi; böylece ak iken kara oldu, güzel iken çirkinleşti ve nurlu iken kapkaranlık kesildi.
وقوله تعالى: فَإِنَّكَ رَجِيمٌ تعليل للأمر بالخروج أي مطرود من كل خير وكرامة فالرجم كناية عن الطرد لأن المطرود يرجم بالحجارة أو شيطان يرجم بالشهب كذا قالوا، وقد يقال: المراد برجيم ذليل فإن الرجم يستدعي الذلة، وهو أبعد من توهم التكرار مع الجملة بعد من الوجه الأول وأوفق لما في [الأعراف: ١٣] من قوله تعالى: فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي أي إبعادي عن الرحمة، وفي [الحجر: ٣٥] اللَّعْنَةَ فإن كانت أل فيه للعهد أو عوضا عن الضمير المضاف إليه فعدم الفرق بين ما هناك وما هنا ظاهر وإن أريد كل لعنة فذاك لما أن لعنة اللاعنين من الملائكة والثقلين أيضا من جهته تعالى فهم يدعون عليه بلعنة الله تعالى وإبعاده من رحمته إِلى يَوْمِ الدِّينِ يوم الجزاء والعقوبة، وفيه إيذان بأن اللعنة مع كمال فظاعتها ليست كافية في جزاء جنايته بل هي أنموذج مما سيلقاه مستمرة إلى ذلك اليوم، لكن لا على أنها تنقطع يومئذ كما يوهمه ظاهر التوقيت ونسب القول به إلى بعض الصوفية بل على أنه سيلقى يومئذ من ألوان العذاب وأفانين العقاب ما تنسى عنده اللعنة وتصير كالزائل ألا يرى إلى قوله تعالى: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [الأعراف: ٤٤] وقوله تعالى: وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [العنكبوت: ٢٥] قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي أي أمهلني وأخرني، والفاء متعلقة بمحذوف ينحسب عليه الكلام كأنه قال:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Çünkü sen kovulmuş birisin.” buyruğu çıkma emrinin gerekçesidir; yani 'her türlü hayır ve kerametten tardedilmişsin' demektir. Racm (taşlanma), kovulmaktan kinayedir; zira kovulan kimse taşlanır; yahut 'yıldızlarla (şihâb) taşlanan bir şeytansın' demektir; böyle söylemişlerdir. Denilebilir ki: 'Recîm'den kasıt 'zelil'dir; çünkü taşlanmak zilleti gerektirir. Bu mana, birinci vecihteki sonraki cümleyle tekrar vehminden daha uzaktır ve el-A'râf'taki [el-A'râf 7/13] Allah Teâlâ'nın: { فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Hemen çık, çünkü sen alçaklardansın!” buyruğuna daha uygundur. { وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي } “Ve şüphesiz lanetim senin üzerinedir,” yani rahmetimden kovuşumdur. el-Hicr'de [el-Hicr 15/35] { اللَّعْنَةَ } şeklinde gelmiştir; şayet oradaki harf-i tarif ahid içinse yahut muzâfun ileyh zamirinin yerini tutuyorsa, orası ile burası arasında bir fark olmadığı açıktır; şayet bütün lanetler kastediliyorsa bu, meleklerin ve sekale種の (insanlar ve cinlerin) lanetinin de Allah Teâlâ tarafından olmasındandır; nitekim onlar da onun aleyhine Allah Teâlâ'nın lanetini ve O'nun rahmetinden kovmasını dileyerek beddua ederler; { إِلى يَوْمِ الدِّينِ } “ceza gününe kadar.” Yani karşılık ve ceza gününe kadar. Bunda, lanetin son derece korkunç olmakla birlikte onun cinayetinin cezası için kafi gelmediğine, aksine o güne kadar sürecek ve karşılaşacağı azaptan bir numune olduğuna dair bir bildirim vardır. Ancak bu, vakit belirlemenin zahirinin vehmettirdiği ve bazı mutasavvıflara nispet edilen sözdeki gibi o gün kesileceği anlamına gelmez; bilakis o gün, yanında lanetin unutulup yok gibi kalacağı çeşit çeşit azap ve ceza türleriyle karşılaşacağı anlamına gelir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu görülmez mi: { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Aralarında bir çağırıcı: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslendi.” [el-A'râf 7/44] ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “ve bir kısmınız diğerine lanet edecektir.” [el-Ankebût 29/25]. { قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي } “[İblis] dedi ki: Rabbim! Öyleyse bana mühlet ver,” yani bana mühlet tanı ve beni ertele. Fâ harfi, sözün üzerine bina edildiği mahzuf bir ifadeye taalluk etmektedir; sanki şöyle demiştir:
إذا جعلتني رجيما فأمهلني ولا تمتني إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ أي آدم وذريته للجزاء بعد الموت وهو وقت النفخة الثانية، وأراد اللعين بذلك أن يجد فسحة من إغوائهم ويأخذ منهم ثأره وينجو من الموت لأنه لا يكون بعد البعث وكان أمر البعث معروفا بين الملائكة فسمعه منهم فقال ما قال، ويمكن أن يكون قد عرفه عقلا حيث عرف ببعض الأمارات أو بطريق آخر من طرق المعرفة أن أفراد هذا الجنس لا تخلو من وقوع ظلم بينها وأن الدار ليست دار قرار بل لا بد من الموت فيها وأن الحكمة تقتضي الجزاء.
'Madem beni kovulmuş kıldın, öyleyse bana mühlet ver ve beni öldürme,' { إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “onların diriltilecekleri güne kadar.” Yani ölümden sonra karşılık için Âdem'in ve zürriyetinin diriltileceği güne, yani ikinci sûra üflenme vaktine kadar. O lanetli bununla onları saptırmak için bir genişlik bulmayı, onlardan öcünü almayı ve ölümden kurtulmayı murat etmiştir; zira dirilişten sonra ölüm yoktur. Diriliş meselesi melekler arasında bilinmekteydi; bunu onlardan işitti ve bu sözü söyledi. Bunun akılla bilinmiş olması da mümkündür; zira bazı karinelerle veya başka bir bilgi yoluyla bu türün fertleri arasında zulmün meydana gelmesinden hâli kalmayacağını, bu yurdun karar yurdu olmayıp orada mutlaka ölümün gerçekleşeceğini ve hikmetin bir karşılığı (cezayı) gerektirdiğini bilmiş olabilir.
قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ ورود الجواب بالجملة الاسمية مع التعرض لشمول ما سأله الآخرين على وجه يشعر بأن السائل تبع لهم في ذلك صريح في أنه إخبار بالإنظار المقدر لهم أزلا لا إنشاء لإنظار خاص به قد وقع إجابة لدعائه وأن استنظاره كان طلبا لتأخير الموت إذ به يتحقق كونه منهم لا لتأخير العقوبة كما قيل فإن ذلك معلوم من إضافة اليوم إلى الدين أي إنك من جملة الذين أخرت آجالهم أزلا حسبما تقتضيه حكمة التكوين إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ الذي قدرته وعينته لفناء الخلائق وهو وقت النفخة الأولى لا إلى وقت البعث الذي هو المسئول فالفاء ليست لربط نفس الأنظار بالاستنظار بل لربط الإخبار المؤكد به كما في قوله تعالى: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ [يوسف: ٧٧] وقول الشافعي:
{ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ } “[Allah] buyurdu ki: Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin,” Cevabın isim cümlesi olarak gelmesi ve istediği şeyin başkalarını da kapsadığının, isteyenin bu hususta onlara tâbi olduğunu hissettirecek bir tarzda ifade edilmesi, bunun duasına bir icabet olarak gerçekleşen ona özel yeni bir mühlet verme (inşâ) değil, onlar için ezelde takdir edilmiş olan mühletin bir haberi (ihbâr) olduğu hususunda açıktır; onun mühlet talebi ise ölümün ertelenmesini istemekti; zira onlardan biri olması ancak bununla gerçekleşir, iddia edildiği gibi cezanın ertelenmesi için değildir; nitekim bu husus günün 'din' (ceza) lafzına muzaf kılınmasından bilinmektedir. Yani: Sen, yaratılış hikmetinin gerektirdiği üzere ecelleri ezelde ertelenmiş olanlar zümresindensin, { إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ } “o bilinen vaktin gününe kadar.” Yaratılmışların yok olması için takdir edip belirlediğim güne, yani ilk sûrun üflendiği vakte kadar; istenen diriliş vaktine kadar değil. Dolayısıyla fâ harfi, bizzat mühlet vermeyi mühlet talebine bağlamak için değil, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.” [Yûsuf 12/77] buyruğunda ve Şâfiî'nin şu sözünde olduğu gibi, onunla tekit edilmiş haberi bağlamak içindir:
فإن ترحم فأنت لذلك أهل قالَ فَبِعِزَّتِكَ قسم بسلطان الله ﷿ وقهره وهو كما يكون بالذات يكون بالصفة فالباء للقسم على ما عليه الأكثرون والفاء لترتيب مضمون الجملة على الأنظار أي فاقسم بعزتك لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ أي أفراد هذا النوع بتزيين المعاصي لهم إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ وهم الذين أخلصهم الله تعالى لطاعته وعصمهم عن الغواية.
«Eğer merhamet edersen, Sen buna layıksın.» { قالَ فَبِعِزَّتِكَ } “[İblis] dedi ki: İzzetine andolsun ki,” Allah'ın azze ve celle kudretine ve galebesine yemin etti; bu zat ile olduğu gibi sıfatla da olur. Çoğunluğun görüşüne göre bâ harfi kasem (yemin) içindir; fâ harfi ise cümlenin muhtevasını mühlet verilmeye terettüp ettirmek içindir; yani: 'İzzetine yemin ederim ki' { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “onların hepsini mutlaka azdıracağım.” Yani günahları kendilerine süslü göstererek bu türün fertlerini saptıracağım, { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “ancak onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.” Onlar, Allah Teâlâ'nın Kendi itaati için seçkin kıldığı ve azgınlıktan koruduğu kimselerdir.
وقرىء «المخلصين» على صيغة الفاعل أي الذين أخلصوا قلوبهم أو أعمالهم لله تعالى.
Bir kıraatte fâil sîgasıyla «المُخْلِصين» (el-Muhlîsîn) şeklinde okunmuştur; yani kalplerini veya amellerini Allah Teâlâ için halis kılanlar demektir.
قالَ أي الله ﷿ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ برفع الأول على أنه مبتدأ محذوف الخبر أو خبر محذوف
{ قالَ } “[Allah] buyurdu ki:” Yani Allah azze ve celle buyurdu: { فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ } “İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim.” Birincisinin merfû olması, haberi mahzuf bir mübteda veya mübtedası mahzuf
المبتدأ ونصب الثاني على أنه مفعول لما بعده قدم عليه للقصر أي لا أقول إلا الحق، والفاء لترتيب مضمون ما بعدها على ما قبلها أي فالحق قسمي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ على أن الحق إما اسمه تعالى أو نقيض الباطل عظمه الله تعالى بإقسامه به، ورجح بحديث إعادة الاسم معرفة أو فأنا الحق أو فقولي الحق، وقوله تعالى: لَأَمْلَأَنَّ إلخ حينئذ جواب لقسم محذوف أي والله لأملان إلخ، وقوله تعالى: وَالْحَقَّ أَقُولُ على تقدير اعتراض مقرر على الوجهين الأولين لمضمون الجملة القسمية وعلى الوجه الثالث لمضمون الجملة المتقدمة أعني فقولي الحق.
bir haber olması iledir. İkincisinin mansûb olması ise, tahsis için öne geçirilmiş olarak kendisinden sonraki fiilin mef'ûlü olması iledir; yani 'Ben haktan başkasını söylemem' demektir. Fâ harfi ise sonrasındaki anlamı öncesine bağlamak içindir; yani 'Hak Benim yeminimdir ki' { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } “Cehennemi mutlaka dolduracağım.” 'Hak' lafzı ya O'nun sübhânehu ismidir yahut bâtılın zıddıdır ki Allah Teâlâ ona yemin ederek onu yüceltmiştir; ismin marife olarak tekrar edilmesi hadisiyle de bu tercih edilmiştir; yahut 'Ben Hakkım' ya da 'Sözüm haktır' demektir. Bu durumda { لَأَمْلَأَنَّ } buyruğu mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani 'Vallahi mutlaka dolduracağım...' takdirindedir. { وَالْحَقَّ أَقُولُ } buyruğu ise ilk iki veche göre yemin cümlesinin muhtevasını, üçüncü veche göre ise önceki cümlenin —yani 'sözüm haktır' cümlesinin— muhtevasını pekiştiren takdîrî bir ara cümledir (itiraziyye).
وقول فَالْحَقُّ مبتدأ خبره لَأَمْلَأَنَّ لأن المعنى أن املأ ليس بشيء أصلا. وقرأ الجمهور «فالحقّ والحقّ» بنصبهما وخرج على أن الثاني مفعول مقدم كما تقدم والأول مقسم به حذف منه حرف القسم فانتصب كما في بيت الكتاب:
{ فَالْحَقُّ } kelimesinin mübteda olup haberinin { لَأَمْلَأَنَّ } olduğu sözü —zira mana 'doldurmamdır' demektir— hiçbir esasa dayanmaz. Cumhûr ise her ikisinin nasbı ile «فالحقَّ والحقَّ» şeklinde okumuştur. Bu kıraat; ikincisinin daha önce geçtiği gibi öne geçmiş mef'ûl, birincisinin ise kasem harfi hazfedildiği için nasb edilmiş kasem edilen (muksemün bih) olması üzere açıklanmıştır; nitekim Kitâb'daki şu beyitte olduğu gibidir:
إن عليك الله أن تبايعا ... تؤخذ كرها أو تجيء طائعا
«Allah'a yemin olsun ki biat edeceksin; ya zorla tutulursun yahut boyun eğerek gelirsin.»
وقولك: الله لأفعلن وجوابه لَأَمْلَأَنَّ وما بينهما اعتراض وقيل هو منصوب على الإغراء أي فالزموا الحق ولَأَمْلَأَنَّ جواب قسم محذوف، وقال الفراء: هو على معنى قولك حقا لآتينك ووجود أل وطرحها سواء أي لأملأن جهنم حقا فهو عنده نصب على أنه مصدر مؤكد لمضمون الجملة، ولا يخفى أن هذا المصدر لا يجوز تقديمه عند جمهور النحاة وأنه مخصوص بالجملة التي جزآها معرفتان جامدان جمودا محضا. وقال صاحب البسيط: وقد يجوز أن يكون الخبر نكرة والمبتدأ يكون ضميرا نحو هو زيد معروفا وهو الحق بينا وأنا الأمير مفتخرا ويكون ظاهرا نحو زيد أبوك عطوفا وأخوك زيد معروفا اه فكأن الفراء لا يشترط في ذلك ما يشترطون.
Tıpkı senin «اللهَ لأفعلنّ» (Allah'a yemin olsun ki mutlaka yapacağım) sözün gibidir; bunun cevabı { لَأَمْلَأَنَّ } buyruğudur, ikisinin arası ise ara cümledir. Bir görüşe göre ise iğrâ üzere mansûbdur; yani 'Hakka sarılın' demektir; { لَأَمْلَأَنَّ } ise mahzuf bir yeminin cevabıdır. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, senin «حقا لآتينك» (Gerçekten sana geleceğim) sözünün anlamı üzeredir; 'el-' takısının bulunması ile atılması birdir; yani 'Cehennemi gerçekten dolduracağım' demektir; dolayısıyla ona göre bu, cümlenin anlamını tekit eden bir mastar olarak mansûbdur. Nahivcilerin cumhuruna göre bu mastarın öne geçirilmesinin caiz olmadığı ve bunun iki cüzü de tamamen camid marife olan cümleye mahsus olduğu gizli değildir. el-Basît sahibi ise şöyle demiştir: Haberin nekre, mübtedanın ise zamir olması —«هو زيدٌ معروفاً» (O, tanınmış olarak Zeyd'dir), «وهو الحقُّ بيّناً» (O, apaçık olarak haktır) ve «وأنا الأميرُ مفتخراً» (Ben, iftihar ederek emirim) gibi— caiz olabildiği gibi zahir isim olması da —«زيدٌ أبوك عطوفاً» (Zeyd, şefkatli olarak senin babandır) ve «وأخوك زيدٌ معروفاً» (Kardeşin, tanınmış olarak Zeyd'dir) gibi— caiz olabilir. Sanki Ferrâ bu hususta onların ileri sürdüğü şartları aramamaktadır.
وقرأ ابن عباس ومجاهد والأعمش بالرفع فيهما، وخرج رفع الأول على ما مر ورفع الثاني على أنه مبتدأ والجملة بعده خبر والرابط محذوف أي أقوله كقراءة ابن عامر وكل وعد الله الحسنى [النساء: ٩٥] وقول أبي النجم:
İbn Abbas, Mücâhid ve el-A'meş her ikisini de ref ile okumuşlardır. Birincisinin ref ile oluşu geçen izaha göre açıklanmıştır; ikincisinin ref ile oluşu ise onun mübteda, sonrasındaki cümlenin haber ve bağlaç zamirinin (râbıt) mahzuf olması iledir; yani İbn Âmir'in { وَكُلّاً وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } [en-Nisâ 4/95] ayetini «وكلٌّ» şeklinde okuyuşu ve Ebü'n-Necm'in şu sözü gibi 'onu söylerim' (أقوله) takdirindedir:
قد أصبحت أم الخيار تدعي ... عليّ ذنبا كله لم أصنع
«Hıyâr'ın anası sabahleyin bana bir günah isnat etmeye kalkıştı, oysa hiçbirini işlemedim.»
برفع كل ليتأتى السلب الكلي المقصود للشاعر، وقرأ الحسن وعيسى وعبد الرحمن بن أبي حماد عن أبي بكر بجرهما، وخرج على أن الأول مجرور بواو القسم محذوفة أي فوالحق، والثاني مجرور بالعطف عليه كما تقول: والله والله لأقومن، وأَقُولُ اعتراض بين القسم وجوابه، وجعله الزمخشري مفعولا مقدما لأقول والجر على حكاية لفظ المقسم به قال: ومعناه التوكيد والتشديد وإفادته ذلك زيادة على ما يفيده أصل الاعتراض لأن العدول عما يقتضيه من الإعراب إلى الحكاية لما كان لاستبقاء الصورة الأولى دل على أنها من العناية في شأنها بمكان وهذا جار في كل حكاية من دون فعل قول وما يقوم مقامه فيدل فيما نحن فيه على فضل عناية بشأن القسم ويفيد التشديد والتوكيد.
Şairin kastettiği genel olumsuzlamanın (selb-i küllî) sağlanabilmesi için «كلّ» kelimesi ref ile okunmuştur. Hasan, Îsâ ve Ebû Bekr tarîkiyle Abdurrahman b. Ebî Hammâd ise her ikisini cer ile okumuşlardır. Bu da birincisinin mahzuf kasem vâv'ı ile mecrur olması —yani «فوالحقِّ» takdirinde— ikincisinin ise tıpkı senin «واللهِ واللهِ لأقومنّ» (Vallahi tallahi mutlaka kalkacağım) sözünde olduğu gibi ona atfedilerek mecrur olması üzere açıklanmıştır; { أَقُولُ } ise kasem ile cevabı arasında bir ara cümledir. Zemahşerî ise onu { أَقُولُ } fiilinin öne geçmiş mef'ûlü, cerri ise kasem edilen lafzın hikâyesi (olduğu gibi aktarılması) olarak değerlendirmiş ve şöyle demiştir: 'Bunun manası tekit ve şiddetlendirmedir; bunun asıl ara cümlenin ifade ettiğine ilaveten bu anlamı kazandırması şundandır: İrabın gerektirdiğinden hikâyeye sapmak ilk sureti muhafaza etmek için olduğundan, onun şanına gösterilen büyük özene delalet eder. Bu durum, kavil fiili ve onun yerine geçenler bulunmaksızın yapılan her hikâyede geçerlidir; dolayısıyla konumuzda kasem konusuna fazladan bir özen gösterildiğine delalet eder, tekit ve şiddetlendirme ifade eder.'
وقرىء بجر الأول على إضمار حرف القسم ونصب الثاني على المفعولية مِنْكَ أي من جنسك من الشياطين وَمِمَّنْ تَبِعَكَ في الغواية والضلالة مِنْهُمْ من ذرية آدم ﵇ أَجْمَعِينَ توكيد للضمير في مِنْكَ والضمير المجرور بمن الثانية، والمعنى لأملأن جهنم من المتبوعين والتابعين أجمعين لا أترك منهم أحدا أو توكيد للتابعين فحسب والمعنى لأملأنها من الشياطين وممن تبعهم من جميع الناس لا تفاوت في ذلك بين ناس وناس بعد وجود الأتباع منهم من أولاد الأنبياء وغيرهم، وتأكيد التابعين دون المتبوعين لما أن حال التابعين إذا بلغ إلى أن اتصل إلى أولاد الأنبياء فما بال المتبوعين. وقال صاحب الكشف: صاحب هذا القول اعتبر القرب وأن الكلام بين الحق تعالى شأنه وبين الملعون في شأن التابعين فأكد ما هو المقصود وترك توكيد الآخر للاكتفاء. هذا واعلم أن هذه القصة قد ذكرت في عدة سور وقد ترك في بعضها بعض ما ذكر في البعض الآخر للإيجاز ثقة ما ذكر في ذلك وقد يكون
Birincisinin kasem harfinin gizlenmesiyle cer, ikincisinin ise mef'ûliyet üzere nasb ile okunduğu da rivayet edilmiştir. { مِنْكَ } “senden,” yani senin şeytanlar cinsinden olan türünden { وَمِمَّنْ تَبِعَكَ } “ve sana uyanlardan” azgınlık ve sapıklıkta; { مِنْهُمْ } “onlardan” yani Âdem'in aleyhisselâm zürriyetinden; { أَجْمَعِينَ } “hepsinden.” Bu lafız { مِنْكَ } ifadesindeki zamirin ve ikinci 'min' ile mecrur olan zamirin tekididir. Mana şöyledir: 'Cehennemi hem uyulanların hem de uyanların hepsinden dolduracağım; onlardan hiçbirini bırakmayacağım.' Yahut sadece uyanların tekididir; bu takdirde mana: 'Cehennemi şeytanlardan ve insanların tümünden onlara uyanlardan dolduracağım; ister peygamber çocukları olsun ister başkaları, aralarında tâbi olma vasfı bulunduktan sonra insanlar arasında hiçbir fark olmaksızın dolduracağım' demektir. Uyulanlar yerine sadece uyanların tekit edilmesi, zira uyanların durumu peygamber çocuklarına varacak dereceye ulaştığına göre, artık uyulanların halinin ne olacağını göstermek içindir. el-Keşf sahibi şöyle demiştir: 'Bu görüşün sahibi yakınlığı gözetmiştir; çünkü Hak Teâlâ'nın şanı yüce olan zatı ile o lanetli arasındaki hitap uyanlar hakkındadır; bu yüzden asıl maksat olanı tekit etmiş, diğerinin tekidini ise kifayet sebebiyle terk etmiştir.' Şunu bil ki bu kıssa birçok surede zikredilmiştir; bunlardan bazısında zikredilen bazı hususlar, diğerinde geçenlere güvenilerek îcâz (kısalık) amacıyla terk edilmiştir; bazen de
فيها في موضعين مثلا لفظان متحدان مآلا مختلفان لفظا رعاية للتفنن، وقد يحمل الاختلاف على تعدد الصدور فيقال مثلا: إن اللعين أقسم مرة بالعزة فحكى ذلك في سورة ص بقوله تعالى: قالَ فَبِعِزَّتِكَ وأخرى بإغواء الله تعالى الذي هو أثر من آثار قدرته وعزته ﷿ وحكم من أحكام سلطانه فحكى ذلك في سورة [الأعراف: ١٦] بقوله تعالى: قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي وقد يحمل الاختلاف على اختلاف المقامات كترك الفاء من قوله أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ومن قوله تعالى: إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ في [الأعراف: ١٤، ١٥] مع ذكرها فيهما في ص والذي يجب اعتباره في نقل الكلام إنما هو أصل معناه ونفس مدلوله الذي يفيده وأما كيفية إفادته له فليس مما يجب مراعاته عند النقل البتة بل قد تراعى وقد لا تراعى حسب اقتضاء المقام، ولا يقدح في أصل الكلام تجريده عنها بل قد تراعى عند نقله كيفيات وخصوصيات لم يراعها المتكلم أصلا حيث إنّ مقام الحكاية اقتضتها وهي ملاك الأمر ولا يخل ذلك بكون المنقول أصل المعنى كما قد حققه صدر المفتين أبو السعود وأطال الكلام فيه فليراجع قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أي على القرآن كما روي عن ابن عباس أو على تبليغ ما يوحى إلي أو على الدعاء إلى الله تعالى على ما قيل مِنْ أَجْرٍ أي أجرا دنيويا جل أو قل وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ من الذين يتصنعون ويتحلون بما ليسوا من أهله وما عرفتموني قط متصنعا ولا مدعيا ما ليس عندي حتى انتحل النبوة وأتقول القرآن فأمره ﷺ أن يقول لهم عن نفسه هذه المقالة ليس لإعلامهم بالمضمون بل للاستشهاد بما عرفوه منه ﵊ وللتذكير بما علموه وفي ذلك ذم التكلف.
örneğin iki yerde, üslup çeşitliliğini gözetmek amacıyla netice itibarıyla bir, lafız itibarıyla farklı iki lafız yer alabilir. Bazen bu farklılık sözün birden fazla sâdır olmasına hamledilir; örneğin şöyle denilir: Lanetli bir defasında izzete yemin etmiş, Sâd suresinde Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَبِعِزَّتِكَ } “Dedi ki: İzzetine andolsun...” buyruğuyla bu hikâye edilmiştir; diğerinde ise O'nun azze ve celle kudret ve izzetinin eserlerinden ve hükümranlığının hükümlerinden biri olan Allah Teâlâ'nın saptırmasına yemin etmiş, bu da [el-A'râf 7/16] suresinde Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي } “Dedi ki: Beni azdırmana karşılık...” buyruğuyla hikâye edilmiştir. Bazen de farklılık, makamların farklılığına hamledilir; nitekim Sâd suresinde her ikisinde de fâ harfi zikredilmişken, [el-A'râf 7/14-15] ayetlerinde { أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } ve { إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ } buyruklarından fâ harfinin terk edilmesi böyledir. Sözün naklinde gözetilmesi zorunlu olan şey, ancak onun asıl manası ve ifade ettiği öz anlamıdır; onu ifade ediş biçimine gelince, bu nakil esnasında mutlaka gözetilmesi gereken bir husus değildir, bilakis makamın gereğine göre bazen gözetilir, bazen gözetilmez. Sözü bu biçimlerden soyutlamak asıl söze bir zarar vermez; hatta nakledilirken konuşanın hiç gözetmediği keyfiyetler ve hususiyetler, hikâye makamı gerektirdiği için gözetilebilir ki asıl dayanak da budur; bu durum, Müftüler Reisi Ebussuûd'un tahkik ettiği ve sözü uzattığı üzere, nakledilenin asıl mana olmasına halel getirmez, oraya müracaat edilsin. { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ } “De ki: Ben buna karşılık sizden istemiyorum,” yani İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre Kur'an'a karşılık veya bana vahyolunanı tebliğ etmeye karşılık yahut denildiğine göre Allah Teâlâ'ya davet etmeye karşılık; { مِنْ أَجْرٍ } “hiçbir ücret,” yani büyük olsun küçük olsun dünyevi hiçbir karşılık. { وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.” Yani yapmacık davrananlardan, ehli olmadıkları şeylerle süslenenlerden değilim; siz beni hiçbir zaman yapmacık davranan veya peygamberliği kendime mal edip Kur'an'ı kendim uyduracak şekilde bende olmayan şeyi iddia eden biri olarak tanımadınız. Allah Teâlâ, peygamberine ﷺ onlara kendisi hakkında bu sözü söylemesini, maksadı onlara bildirmek için değil, onun hakkında bildikleri şeyleri şahit tutmak ve bildiklerini onlara hatırlatmak için emretmiştir; bunda tekellüfün (yapmacıklığın) yerilmesi de vardır.
وأخرج ابن عدي عن أبي برزة قال: «قال رسول الله ﷺ ألا أنبئكم بأهل الجنة؟ قلنا: بلى يا رسول الله قال: هم الرحماء بينهم قال: ألا أنبئكم بأهل النار؟ قلنا: بلى قال: هم الآيسون القانطون الكذابون المتكلفون»
İbn Adî, Ebû Berze'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Size cennet ehlini haber vereyim mi?' buyurdu. Biz: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü!' dedik. 'Aralarında merhametli olanlardır' buyurdu. 'Size cehennem ehlini haber vereyim mi?' buyurdu. Biz: 'Evet' dedik. 'Onlar umutsuzlar, ümitsizliğe düşenler, yalancılar ve tekellüf edenlerdir (yapmacık davrananlardır)' buyurdu.»
وعلامة المتكلف كما أخرجه البيهقي في شعب الإيمان عن ابن المنذر ثلاث أن ينازل من فوقه ويتعاطى ما لا ينال ويقول ما لا يعلم، وفي الصحيحين أن ابن مسعود قال: أيها الناس من علم منكم علما فليقل به ومن لم يعلم فليقل الله تعالى أعلم قال الله تعالى لرسوله ﷺ: قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ إِنْ هُوَ أي ما هو أي القرآن إِلَّا ذِكْرٌ جليل الشأن من الله تعالى. لِلْعالَمِينَ للثقلين كافة وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ أي ما أنبأ به من الوعد والوعيد وغيرهما أو خبره الذي يقال فيه في نفس الأمر وهو أنه الحق والصدق بَعْدَ حِينٍ قال ابن عباس وعكرمة وابن زيد:
Mütekellifin (yapmacık davrananın) alameti, Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da İbnü'l-Münzir'den rivayet ettiğine göre üçtür: Kendisinden üstün olanla çekişmek, erişemeyeceği şeye yeltenmek ve bilmediği şeyi söylemek. Sahihayn'da geçtiğine göre İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Ey insanlar! Sizden bir ilim bilen kimse onu söylesin; bilmeyen kimse ise «Allah Teâlâ en iyisini bilir» desin; nitekim Allah Teâlâ Resûlü'ne ﷺ şöyle buyurmuştur: { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “De ki: Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.”' { إِنْ هُوَ } “O değildir,” yani bu Kur'an değildir, { إِلَّا ذِكْرٌ } “ancak bir öğüttür,” Allah Teâlâ'dan şanı yüce bir zikirdir; { لِلْعالَمِينَ } “âlemler için.” Yani sekale種の (insanlar ve cinler) bütünü için. { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ } “Ve onun haberini mutlaka bileceksiniz,” yani onun vadettiği ve uyardığı şeyleri veya onun hakkında gerçekte söylenecek haberini ki o da onun hak ve doğru olduğudur; { بَعْدَ حِينٍ } “bir süre sonra.” İbn Abbas, İkrime ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir:
يعني يوم القيامة، وقال قتادة: والفراء والزجاج: بعد الموت، وكان الحسن يقول: يا ابن آدم عند الموت يأتيك الخبر اليقين، وفسر نبؤه بالوعد والوعيد الكائنين في الدنيا، والمراد لتعلمن ذلك بتحققه إذا أخذتكم سيوف المسلمين وذلك يوم بدر وأشار إلى هذا السدي، وأيا ما كان ففي الآية من التهديد ما لا يخفى.
Yani kıyamet gününde. Katâde, Ferrâ ve Zeccâc ise: 'Ölümden sonra' demişlerdir. Hasan şöyle derdi: 'Ey Âdemoğlu! Ölüm anında kesin haber sana gelecektir.' Onun haberi, dünyada gerçekleşecek olan vaad ve vaid ile de tefsir edilmiştir; murat edilen ise, Müslümanların kılıçları sizi yakaladığında —ki bu Bedir günüdür— onun gerçekleşmesiyle bunu mutlaka bileceğinizdir; Süddî buna işaret etmiştir. Her nasıl olursa olsun, ayette gizli olmayan bir tehdit bulunmaktadır.
هذا وممّا قاله بعض السّادة الصّوفيّة في بعض الآيات قالوا في قوله تعالى: إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ أنه ظاهر في أن الجماد والحيوان الذي هو عند أهل الحجاب غير ناطق حي دراك له علم بالله ﷿، ونقل الشعراني عن شيخه على الخواص قدس سره القول بتكليف البهائم من حيث لا يشعر المحجوبون، وجوز أن يكون نذيرها من ذواتها وأن يكون خارجا عنها من جنسها، وقال: ما سميت بهائم إلا لكون أمر كلامها وأحوالها قد أبهم على غالب الخلق لا لأن الأمر مبهم عليها نفسها. وحكي عنه أنه كان يعامل كل جماد في الوجود معاملة الحي ويقول: إنه يفهم الخطاب ويتألم كما يتألم الحيوان.
Bazı mutasavvıf zatların birtakım ayetler hakkında söyledikleri hususlara gelince; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ } “Doğrusu Biz dağları onun emrine boyun eğdirdik; akşam ve sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi. Kuşları da toplanmış olarak [onun emrine verdik]; hepsi O'na yönelendir.” buyruğu hakkında şöyle demişlerdir: Bu ayet, hicap ehli (hakikati göremeyenler) nezdinde konuşmayan cansızların ve hayvanların diri, idrak sahibi ve Allah'ı azze ve celle bilen varlıklar olduğu hususunda açıktır. Şa'rânî, şeyhi Ali el-Havvâs'tan —Allah sırrını mukaddes kılsın— hicap ehlinin farkında olmadığı bir cihetten hayvanların mükellef kılındığı görüşünü nakletmiş; onların uyarıcısının (peygamberinin) kendi nefislerinden olmasını da kendi cinslerinden hariç bir varlık olmasını da caiz görmüştür. O şöyle demiştir: 'Onlara behâim (hayvanlar) denilmesi, sadece konuşmalarının ve hallerinin yaratılmışların çoğuna müphem (kapalı) olmasındandır; yoksa işin onların kendilerine kapalı olmasından değildir.' Ondan nakledildiğine göre o, varlıktaki her cansıza canlı muamelesi yapar ve şöyle derdi: 'O hitabı anlar ve tıpkı hayvanın acı duyduğu gibi acı duyar.'
وقيل: في قوله تعالى: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إشارة إلى أن النفوس مجبولة على الظلم وسائر الصفات الذميمة وإلى أن الذين تزكت أنفسهم قليل
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Doğrusu ortakların çoğu birbirine haksızlık eder; ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna.” buyruğunda, nefislerin zulüm ve diğer kötü sıfatlar üzere yaratıldığına ve nefislerini tezkiye edenlerin diğerlerine nispetle çok az
جدا بالنسبة إلى الآخرين يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ نقل الشعراني أن خلافته ﵇ وكذا خلافة آدم كانت في عالم الصور وعالم الأنفس المدبرة لها دون العالم النوراني فإن لكل شخص من أهله مقاما معلوما عينه له ربه سبحانه، وللشيخ الأكبر قدس سره كلام طويل في الخلافة، ويحكى عن بعض الزنادقة أن الخليفة لا يكتب عليه خطيئة ولا هو داخل في ربقة التكليف لأن مرتبته مرتبة مستخلفة وهو كفر صراح، وفرق العلماء بين الخليفة والملك.
olduğuna işaret edildiği söylenmiştir. { يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık.” Şa'rânî, Dâvûd'un aleyhisselâm ve aynı şekilde Âdem'in halifeliğinin nurani âlemde değil, suretler âleminde ve onları sevk ve idare eden nefisler âleminde olduğunu nakletmiştir; zira nurani âlemin ehlinden her şahsın Rabbi sübhânehu tarafından tayin edilmiş malum bir makamı vardır. Şeyhü'l-Ekber'in —Allah sırrını mukaddes kılsın— hilafet konusunda uzun bir kelamı vardır. Bazı zındıklardan, halifeye hiçbir günahın yazılmayacağı ve onun teklif bağı altına girmediği, çünkü mertebesinin kendisini halife kılanın mertebesi olduğu nakledilir ki bu apaçık bir küfürdür. Âlimler halife ile melik (hükümdar) arasını ayırt etmişlerdir.
أخرج الثعلبي من طريق العوام بن حوشب قال: حدثني رجل من قومي شهد عمر رضي الله تعالى عنه أنه سأل طلحة والزبير وكعبا وسلمان رضي الله تعالى عنهم ما الخليفة من الملك؟ فقال طلحة والزبير: ما ندري فقال سلمان:
Sa'lebî, Avvâm b. Havşeb tarîkiyle şöyle rivayet etmiştir: Kavmimden Ömer'in radıyallâhu anh yanında bulunmuş bir adam bana anlattı ki Ömer; Talha, Zübeyr, Kâ'b ve Selmân'a radıyallâhu anhüm: 'Melikten halifeyi ayıran nedir?' diye sordu. Talha ve Zübeyr: 'Bilmiyoruz' dediler. Selmân ise şöyle dedi:
الخليفة الذي يعدل في الرعية ويقسم بينهم بالسوية ويشفق عليهم شفقة الرجل على أهله ويقضي بكتاب الله تعالى فقال كعب: ما كنت أحسب أحدا يعرف الخليفة من الملك غيري فقوله تعالى: فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى كالتفسير لهذه الخلافة وفيه إشارة إلى ذم الهوى، وفي بعض الآثار ما عبد إله في الأرض أبغض على الله تعالى من الهوى فهو أعظم الأصنام.
«Halife; tebaası arasında adaletle davranan, aralarında eşitçe paylaştıran, bir adamın ailesine şefkat gösterdiği gibi onlara şefkat gösteren ve Allah Teâlâ'nın Kitabı ile hükmedendir.» Bunun üzerine Kâ'b: 'Melikten halifeyi ayıranı benden başka kimsenin bildiğini sanmıyordum' dedi. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى } “O halde insanlar arasında hak ile hükmet ve hevana uyma!” buyruğu bu hilafetin bir tefsiri gibidir ve bunda hevanın yerilmesine bir işaret vardır. Bazı rivayetlerde şöyle gelmiştir: 'Yeryüzünde tapılan hiçbir ilah, Allah Teâlâ katında heva kadar buğzedilen olmamıştır; o putların en büyüğüdür.'
وقوله تعالى: فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ فيه إشارة بناء على المشهور في القصة إلى أن كل محبوب سوى الله تعالى إذا حجبك عن الله تعالى لحظة يلزمك أن تعالجه بسيف نفى لا إله إلا الله وقد سمعت استدلال الشبلي بذلك على تخريق ثيابه وما قيل فيه قال: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي لم يقصد بذلك السؤال إلا ما يوجب مزيد القرب إليه ﷿ وليس فيه ما يخل بكماله ﵇ وإلا لعوتب عليه، وقد تقدم الكلام في ذلك ومنه يعلم كذب ما في الجواهر والدرر نقلا عن الخواص قال: بلغنا أن النملة التي كلمت سليمان ﵇ قالت: يا نبي الله أعطني الأمان وأنا أنصحك بشيء ما أظنك تعلمه فأعطاها الأمان فأسرت إليه في أذنه وقالت: إني أشم من قولك هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي رائحة الحسد فتغير سليمان وأغير لونه ثم قالت له: قد تركت الأدب مع الله تعالى من وجوه، منها عدم خروجك من شح النفس الذي نهاك الله تعالى عنه إلى حضرة الكرم الذي أمرك الله تعالى به، ومنها مبالغتك في السؤال بأن لا يكون ذلك العطاء لأحد من عبيد سيدك من بعدك فحجرت على الحق تعالى بأن لا يعطي أحدا بعد موتك ما أعطاه كل ذلك لمبالغتك في شدة الحرص، ومنها طلبك أن يكون ملك سيدك لك وحدك تقول هب لي وغاب عنك أنك عبد له لا يصح أن تملك معه شيئا مع أن فرحك بالعطاء لا يكون إلا مع شهود ملكك له وكفى بذلك جهلا ثم قالت له: يا سليمان وماذا ملكك الذي سألته أن يعطيكه فقال: خاتمي قالت: أف لملك يحويه خاتم انتهى، ويدل على كذب ما بلغه وجوه أيضا لا تخفى على الخواص والعجب من أنها خفيت على الخواص، وقوله تعالى: يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ يشير إلى فضل آدم ﵇ وأنه أكمل المظاهر، واليد أن عندهم إشارة إلى صفتي اللطف والقهر وكل الصفات ترجع إليهما، ولا شك عندنا في أنه أفضل من الملائكة ﵈. وذكر الشعراني أنه سأل الخواص عن مسألة التفضيل الذي أشرنا إليه فقال: الذي ذهب إليه جماعة من الصوفية أن التفاضل إنما يصح بين الأجناس المشتركة كما يقال أفضل الجواهر الياقوت وأفضل الثياب الحلة وأما إذا اختلفت الأجناس فلا تفاضل فلا يفال أيما أفضل الياقوت أم الحلة؟ ثم قال: والذي نذهب إليه أن الأرواح جميعها لا يصح فيها تفاضل إلا بطريق الأخبار عن الله تعالى فمن أخبره الحق تعالى بذلك فهو الذي حصل له العلم التام وقد تنوعت الأرواح إلى ثلاثة أنواع. أرواح تدبر أجسادا نورية وهم الملأ الأعلى. وأرواح تدبر أجسادا نارية وهم الجن وأرواح تدبر أجسادا ترابية وهم البشر، فالأرواح جميعها ملائكة
Allah Teâlâ'nın: { فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ } “Bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı.” buyruğunda, kıssadaki meşhur anlatıma binaen, Allah Teâlâ'dan başka her sevgilinin seni bir an bile Allah Teâlâ'dan alıkoyması durumunda onu 'Lâ ilâhe illallâh' nefyinin kılıcıyla bertaraf etmen gerektiğine işaret vardır; Şiblî'nin elbiselerini yırtmasına bunu delil getirdiğini ve bu hususta söylenenleri işitmiştin. { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “Dedi ki: Rabbim! Beni bağışla ve bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk hibe et.” Süleyman bu talebiyle ancak O'na azze ve celle daha fazla yakınlığı gerektirecek şeyi kastetmiştir ve bunda onun aleyhisselâm kemaline halel getirecek bir şey yoktur; aksi takdirde bundan ötürü azar işitirdi. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Buradan el-Cevâhir ve'd-Dürer'de el-Havvâs'tan naklen geçen şu sözün yalan olduğu anlaşılır: 'Bize ulaştığına göre Süleyman ile aleyhisselâm konuşan karınca şöyle dedi: Ey Allah'ın peygamberi! Bana eman ver, ben sana bildiğini zannetmediğim bir konuda nasihat edeceğim. Süleyman ona eman verdi; karınca onun kulağına fısıldayıp dedi ki: Ben senin «Bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk hibe et» sözünden haset kokusu alıyorum! Bunun üzerine Süleyman değişti ve rengi soldu. Sonra karınca ona dedi ki: Allah Teâlâ'ya karşı birkaç yönden edebi terk ettin: Birincisi, Allah Teâlâ'nın seni nehyettiği nefsin cimriliğinden, Allah Teâlâ'nın sana emrettiği kerem huzuruna çıkmayışındır. İkincisi, bu bağışın Efendinin kullarından senden sonra hiç kimseye olmaması yönündeki talebinde aşırıya gitmendir; böylece ölümünden sonra Efendinin başkasına onun verdiğini vermemesi hususunda Hak Teâlâ'ya sınır koydun; bütün bunlar hırsındaki aşırılıktandır. Üçüncüsü, Efendinin mülkünün sırf sana ait olmasını istemendir; «bana hibe et» diyorsun, oysa O'nun bir kulu olduğunu ve O'nunla birlikte hiçbir şeye malik olamayacağını unuttun; oysa senin bu bağıştan ötürü sevinmen ancak ona malik olduğunu müşahede etmenle mümkündür ki bu da cehalet olarak yeter! Sonra ona dedi ki: Ey Süleyman! Kendisine vermesini istediğin bu mülkün nedir? Süleyman: Yüzüğümdür, dedi. Karınca: Bir yüzüğün kuşattığı mülke yuh olsun! dedi.' Ona ulaşan bu rivayetin yalan olduğuna, havâssa gizli olmayan ve şaşılacak şekilde Havvâs'a gizli kalan birtakım deliller vardır. Allah Teâlâ'nın: { يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” buyruğu, Âdem'in aleyhisselâm üstünlüğüne ve onun en mükemmel mazhar olduğuna işaret etmektedir. Onlara göre iki el, lütuf ve kahır sıfatlarına işarettir ve bütün sıfatlar bu ikisine döner. Bizim nezdimizde onun meleklerden aleyhimüsselâm daha üstün olduğunda şüphe yoktur. Şa'rânî, işaret ettiğimiz üstünlük meselesini Havvâs'a sorduğunu ve onun şöyle dediğini zikretmiştir: 'Tasavvuf ehlinin bir topluluğunun gittiği görüşe göre üstünlük ancak müşterek cinsler arasında caiz olur; nitekim «Cevherlerin en üstünü yakuttur, elbiselerin en üstünü hulle'dir» denilmesi gibi. Cinsler farklı olduğunda ise üstünlük olmaz; nitekim «Yakut mu daha üstündür yoksa hulle mi?» denilmez.' Sonra şöyle dedi: 'Bizim gittiğimiz görüşe göre ise, Allah Teâlâ'dan bir haber yolu müstesna, bütün ruhlar arasında bir üstünlük iddiası sahih olmaz. Hak Teâlâ'nın bunu haber verdiği kimse tam ilme kavuşan kimsedir. Ruhlar üç türe ayrılmıştır: Nuranî cesetleri sevk ve idare eden ruhlar ki onlar Mele-i A'lâ'dır; nâranî (ateşten) cesetleri sevk ve idare eden ruhlar ki onlar cinlerdir; topraktan cesetleri sevk ve idare eden ruhlar ki onlar insanlardır. Dolayısıyla ruhların hepsi meleklerdir,
حقيقة واحدة وجنس واحد فمن فاضل من غير علم إلهي فليس عنده تحقيق فإنّا لو نظرنا التفاضل من حيث النشأة مطلقا قال العقل بتفضيل الملائكة ولو نظرنا إلى كمال النشأة وجمعيتها حكمنا بتفضيل البشر، ومن أين لنا ركون إلى ترجيح جانب على آخر مع أن الملك جزء من الإنسان من حيث روحه لأن الأرواح ملائكة فالكل من الجزء والجزء من الكل، ولا يقال أيما أفضل جزء الإنسان أو كله فافهم انتهى، والكلام في أمر التفضيل طويل محله كتب الكلام ثم أن حظ العارف من القصص المذكورة في هذه السورة الجليلة لا يخفى إلا على ذوي الأبصار الكليلة نسأل الله تعالى أن يوفقنا لفهم كتابه بحرمة سيد أنبيائه وأحبابه ﷺ وشرف وعظم وكرم.
tek bir hakikattir ve tek bir cinstir. Kim ilahî bir ilim olmaksızın üstünlük taslarsa onun yanında bir tahkik yoktur; zira biz mutlak olarak yaratılış açısından üstünlüğe baksak akıl meleklerin üstünlüğüne hükmeder; yaratılışın kemaline ve cemiyetine baksak insanın üstünlüğüne hükmederiz. Ruhu bakımından melek insanın bir parçası olduğu halde bir tarafı diğerine tercih etmeye nereden dayanacağız? Zira ruhlar meleklerdir; dolayısıyla bütün parçadan, parça da bütündendir. «İnsanın parçası mı daha üstündür yoksa bütünü mü?» denilmez; iyi anla!' Üstünlük konusundaki kelam uzundur ve yeri kelam kitaplarıdır. Sonra bu yüce surede zikredilen kıssalardan arifin alacağı nasip, ancak basireti körelmiş kimselere gizli kalır. Peygamberlerin ve sevdiklerinin efendisi hürmetine —Allah Teâlâ ona salât, şeref, azamet ve ikram ihsan eylesin— bizi Kitabını anlamaya muvaffak kılmasını Allah Teâlâ'dan niyaz ederiz.